Gabatee Wahiyyoolee
Gabatee Wahiyyoo gabatee wahiyyoo sootraawaabeekaman hunda tartiiba murtaa’een kaa’uudha. Wahiyyooleen amala walfakkaataa qaban yeroo baay’ee walitti dhihoo kaa’amu. Gabatee, keessatti wahiyyooleen tartiiba lakkoofsa buxusaawaa isaaniitiin lakkoofsa isa gadi aanaa tokkoo, haayidiroojiinii irraa eegalee kaa’amaniiru. Lakkoofsi atoomii wahiyyoo tokkoo lakkoofsa pirootonoota niwukilasii addaa atoomii sana keessa jiranii wajjin tokko . Gabatee wahiyyoo keessatti wahiyyoonni tarrreefi "gareetti qindaa'aniiru ." "Toorri dalgee gabatee wahiyyoo tarree" jedhama . Tokkoon tokkoon tarree lakkoofsa 1 irraa hanga 8tti qaba. Tarree 1ffaa wahiyyoolee 2 qofa of keessaa qaba: haayidiroojiinii fi heeliyeemii . tarreen 2ffaa fi Tarreen 3 lamaan isaanii wahiyyoolee 8 qabu. Tarreen biroo dheeraa dha. Elementiiwwan piriyoodii tokko keessa jiran lakkoofsota atoomikaa walitti aanan qabu.
Tarjaan elementoota gabatee gadi jiru "garee" jedhama . Gabatee yeroo istaandaardii keessatti gareewwan 18 jiru. Tokkoon tokkoon garee lakkoofsa qaba: 1 hanga 18. Elementiiwwan garee tokko keessa jiran akka baay’ina elektiroonota vaalaansiitiin elektiroonota haala walfakkaatuun qindaa’an kan qaban yoo ta’u, kunis amaloota keemikaalaa walfakkaataa isaaniif kenna (karaa walfakkaatuun amala qabu). Fakkeenyaaf gareen 18 gaazota kabajamoo jedhamuun kan beekamu hundi isaanii gaazota waan ta’aniif atoomota biroo wajjin waan wal hin makamneef.
Sirni lakkoofsa garee lamatu jira; tokko lakkoofsa Arabaa (1,2,3) kan fayyadamu yoo ta’u inni kaan immoo lakkoofsa Roomaa (I, II, III) fayyadamu. Maqaan lakkoofsa Roomaa jaarraa 20ffaa irra caalaan itti fayyadamaa turan. Bara 1990tti Gamtaan Idil-addunyaa Keemistirii Qulqulluu fi Hojiirra Oolmaa (IUPAC) sirna haaraa kana lakkoofsa Arabaatiin fayyadamuuf murteesse, sirnoota garee durii lamaan lakkoofsa Roomaa fayyadaman bakka buusuuf.
Gabatee piriyoodii keemistoonni akkaataa fi hariiroo elementoota gidduu jiru ilaaluuf itti fayyadamaniiru. Gabatee Periodikii keessatti gareewwan gurguddoon 3 jiru; sibiilota, meetalooyidii fi sibiilota hin taane . Fakkeenyaaf, elementoonni gabatee jalaa fi bitaa fagoo jiran baay’ee sibiilaa dha, elementoonni gara mirgaa gubbaa jiran immoo sibiilota xiqqaa dha. (fkn seeziyeemiin heeliyum caalaa baay’ee sibiilaa dha ). Akkasumas, akkaataa fi walitti dhufeenyi biroo hedduun ni jiru.
Gabatee yeroo kan kalaqame keemistii Raashiyaa Dimitiri Ivaanooviich Mendeleyev (1834 – 1907) dha. Kabaja isaaf jecha elementiin 101 maqaa isaatiin moggaafame, mendelevium .