Mala saayinsaawaa
Malli saayinsii karaalee dhugaa argachuu, dogoggoraa sirreessuu, fi yaadota qorachuu agarsiisa .
Galmeen jechootaa Oxford English Dictionary akka jedhutti mala saayinsii: "mala ykn adeemsa saayinsii uumamaa jaarraa 17ffaa irraa eegalee amala ta'e" jedha. Innis ilaalcha, safartuu, fi yaalii, dabalataan boca, qorannoo, fi fooyya’iinsa mala-dhawuu(hypotheses) dha. 
Saayintistiin tokko ragaa yaalii fi safaramuu danda’u walitti qaba, fi sababeeffannaa sirrii ta’etti fayyadama. 
Beekumsi haaraan yeroo baay’ee beekumsa duraanii sirreessuu, ykn isaa wajjin walsimsiisuu barbaachisa. 
Ulaagaa.
Mala gaaffii saayinsii kan adda godhu gaaffii ulaagaa jedhamuun beekamudha' . Innis deebii gaaffii: yaad-rimeen ykn ti’ooriin tokko beekumsa ykn amantaa gosa biraa tokko irraa faallaa ta’ee, saayinsii ta’uu isaa karaan ittiin beeknu jiraa?
Akkamitti ibsamuu akka qabu yaadonni hedduun ka'aniiru. Loogiik positivists yaaxxinni tokko yoo mirkanaa'uu danda'e (dhugaa ta'uun isaa mirkanaa'e) saayinsii dha jedhanii yaadan. 
Kaarl Pooper kun dogoggora itti fakkaate. Tiyoorii tokko karaan tokkoon mormuu danda’u (dogongora ta’uun isaa agarsiifame) yoo jiraate malee saayinsii miti jedhee yaade. 
Gama biraatiin Pool Feyerabend ulaagaan hin jiru jedhee yaade. Isaaf "wanti kamiyyuu ni deema", ykn wanti hojjetu, ni hojjeta. 
Saayintistoonni dhugaan jiru ofumaan akka dubbatu gochuuf yaalu. Tiyoorii tokko yeroo tilmaamni isaa mirkanaa’u ni deeggaru, tilmaamni isaa soba ta’uu isaa yeroo mirkanaa’us ni mormu. Qorattoonni saayinsii mala-dhawii(hypotheses) akka ibsa taateewwaniitti kan dhiyeessan yoo ta’u, yaadota kana qorachuuf yaalii dizaayinii godhu. Tiyoorii gurguddoon kallattiin qoratamuu waan hin dandeenyeef, tilmaama ti’ooricha irraa argame qorachuudhaan raawwatama. Tarkaanfiiwwan kun irra deddeebi’amuu qabu, dogoggora ykn burjaajii yaalii addaa kamiinuu irraa of eeguuf.
Qorannoon saayinsii akka waliigalaatti hanga danda’ametti kaayyoo kan qabu ta’uuf yaadameeti. To reduce bias, saayintistoonni hojii isaanii maxxansu, kanaaf daataa fi mala saayintistoota biroo waliin qooddatu.