Fincila Baalee
Fincilli Baalee qabsoo Oromoon Baalee gabrummarratti godhee fi milkaa'ina guddaa itti argatedha.
Mata duree kiyya hardhaa seenaa qabsoo oromoodhaa
keessatti Seenaan oromoota baalee akkam turtee? Hardha hoo
maaltu mudatee? Jedhu keessatti seenaa gaarreen baaleefi
qabsaawota baalee guutuu kaasuudhaaf halkaniifii guyyaanuu
barruudhaaf yeroo gabaabaa akka ta'u eennumtuu tilmaamuun
waan itti ulfaatuu miti.!
Haala akkasii keessatti anis guutuu seenaa qabsaayota baalee
akkam akka tureefi amma hoo ilmoolee leencota saniifii
dachiiniifi gaarreen baalee dhiigaafi lafee diinaatiif naasuu
qabaachuu hin turin sun maaltu isa qunnamnaan qabsoo
oromoo bara kanaa haala dinqisiisaadhaan diina raasee
addunyaa raajjessuutti jiru kanarraa duubatti akka hanbise
dubbachuu dadhabullee gaarreeniifi dachee baalee keessaa
seenaa maqaa wojjiin yeroo kaayutti seenaan gootota tokko
tokkoos akka dirqiitti keessatti dhuftu beekkamaadha.
Akkuma seenaan biyyattiif seenaan qabsoo oromoodhaallee
ibsutti dachiiniifi gaarreen baalee akkuma ardii afrikaa
keessattuu iddoo guddaa kan qabu ta'uunsaa beekkamaadha.
Keessumattuu qabsoo baroota dheeraadhaa kan sabaafi
diinnillee ragaa jiru kan akka # fincila qonnaan bultoota baalee '
Lola xaaliyaanii, weerara sirna minilikiifi akkasumas qabsoo sirna
hayla sillaasee keessatti seenaa gootummaa maaluu itti hin
qixxoofne oromiyaa kutaalee biroo keessattis muldhatu kan
baalee iddoo guddaa qabaachuu akka ture beekkamaadha. Egaa
nuti seenaa baroota dheeraa kana yeroo biroo baldhinnaan kan
irraa dubbannu yommuu ta'u,
Seenaadhuma sirna dhihoo kanaa keessatti gootonni baaleefi
gaarreen baalee akkasumas dachiin baalee biroo maal
gumaachuu turan kan jedhu haa ilaalluu:-
Kana keessatti ammoo kan hardha irraa dubbannu dachee fi
gaarreen baalee kan akka # GAARA RIRAA, # Saannatee, # Tulluu
Diimtuu, # Shaawwee , # Dalloo mannaa dayyuu fi # Odaa Guddaa
faa keessatti seenaa qabsoo adda bilisummaa oromootiin
wolqabsiisnee maaltu akka hojjatameefi seenaa ta'ee ture haa
ilaalluu :-
1FFAAN }SAANNATE
Seenaa qabsoo dachee diriiraafi gaarreen baalee keessatti
Saannate iddoo guddaa seenaadhaaf kan qabduudha.
Dacheen diriirtuun saannatee baale keessatti wol qixxee
magaalaa goobbaafi magaalaa dalloo mannatti kan argamtu
yommuu ta'u bara sirni woyyaaneedhaa biyyattii teenya oromiyaa
roorroodhaan dhuunfate yeroo addi bilisummaa oromoodhaa
chaartara jiruufi bahes keessatti Dachiin saannatee teessuma
maandhee adda bilisummaa oromoodhaatiif qubsuma gootota
oromoodhaa seenaa boonsaa hedduun diina raasaa turaniiti
turte.
Seenaa qabsoo bara sana saannatetti dalagamuu turee yeroo
kaasnu Gootota gaara baalee kan akka :-
Jamaal Abdaa, Huseen Gabayaa, Xaahaa Amaan Amboo,
Huseen Galataa, Amaan Aliyyii, Haaji Goobee Riraa, Haaji
Amaan Godii,
Kadiir Aliyyii, Marshaalloo Xeemoo,
Umar Salaalee, Xaahir H/Dheekkoo fi Haaji Dheekko faati Gaara
tulluqqee kan gad bu'iinsa Riraa irra ta'ee hedduu qabsoodhaaf
mijjaawaa ta'e kan handhuura baalee irratti argamu keessatti
Guyyaa mootummaan woyyaaneedhaa ummata baalee
cabsuudhaaf gara dalloo mannaatti loltoota Ooraalii lamaa
hidhannoo addaa wojjiin erge gootonni maqaa dhoofne kunniin
barbadeessan waan yoomuu irraanfatamuu qabu hin turre.
Namoonni hedduunis akkuma beektan loltoota woyyaaneedhaa
ooraalii lamaanii keessaa diinni lubbuudhaan hafe namoota Afur
(4)qofa akka turan waan namuu beekuudha. Haaluma
wolfakkaatuun bosona baalee ganda awwo'oo gaara laadamoo
gubbaatti bara 1997-8keessa Qubsumni leenjii woraana adda
bilisummaa oromoodhaa kan Jaal sardaa baatiitiin hoogganamu
achi akka ta'e beekkamaadha. Raajiin gootummaafi diinarratti
ejjannoo fudhachuudhaa gaara laadamootis barreeffamee kan
xumuramuu danda'u hin turre. Gaarri laadamoo dhiiga diina
meeqaa dhugee akka garaa qabuufi lafee diina dhiiga
oromoodhaa hedduu dhuguu turee akka garaa qabu
gaarrummaan laadamoo mataan isaa haa dubbatu jedheen
isumaaf dhiisa. Inni hedduu nama raaju ammoo humna gaara
laadamoo kan diinni yoomuu balleessuu hin malin sanas kan
barbadeessee balleesse gantootaafi maxxantoota diinaa kan
ta'an ilmaanuma oromoodhaa ta'uu isaa ti.!
Akkuma beekkamu baroota san keessatti qabsoon
oromoodhaatis sadarkaa hardhaa kana hin turre.
Dammaqiinsi ilmaan sabaa guutuu oromiyaadhaa keessa jiraniis
hedduu gadi bu'aa akka tures ni yaadatama.
Haa ta'u malee garuu naannnoon yeroo ummanniifi dachiin
oromiyaadhaa qabsoof uf kennuu keessatti sadarkaa laafaa irra
turtetti hedduu diina yaaddessaa ture Godinni baalee kan irraa
dubbachaa jirru kun akkaan kan nama gammachiisu ture.
Hardha garuu guutuun oromiyaadhaa sadarkaa namuufuu ibsuu
hin barbaachisne boonsaa kanarra yeroo gayutti iddooleen duruu
ka'anii dhiiga diinaa garaa qaban kunniin seenaa yeroo kanaa
keessaa duubatti hafuun gaaffii saba guutuutti ta'ee jira. Haa
xiqqaatuu namoonni seenaa kana gaafas hojjatanii onnee sabaa
keessatti iddoo hin banne keessa uf kaayanis hardhallee hammi
ta'e achuma jiru. Gaarreeniif dacheen sabaaf malee diinaaf karaa
banuu hin turre sunis achuma jiru. Hanqatee hanqatu ilmaaniifi
firaaf gosti gootota sanneeniilleen achumatti kan argamaniidha.
Roorroo diinaas yoo taate hardha kan gaafa saniirra harka
hedduun caalee argame malee woyyaa nama caldhisiiftu kan
argannee miti.
Seenaa faaya dhiiga goota hedduutii barreeffamee ture kan
tiksuun akkamiin ilmaaniifi gosa gootota sanaallee yaaddessuu
akka dhabde baruun gaaffii hunda keenna maraa ta'ee jira.
Baale yeroo ammaatti namoota seenaa hin beekneefi kan osoo
seenaa beekuu jarjaruun (xinnishu'aa maqalee) jedhamtee jirti.
Garuuyyuu ammaas kaanee qabsoo sabaatti makamuudhaan
seenaa faaya dhiiga goototaatiin barreeffame kanatti faaya biroo
daballee uffisuufi aduu bilisummaadhaa arguuf yeroon kan
dabre akka hin taanellee ni hubadha. Garuuyyuu seenaa keessaa
uf dhabuudhaaf sa'aatiifi guyyoonninuu ga'aa waan ta'eef seenaa
wol yaadachiisnee faaya dhiigaan dhufe kanaarraa xurii eeguun
waan hedduuf faaydaa akka qabu beekuun barbaachisaadha
jedheen amana.