text:
# Kiến trúc cổ Việt Nam
Quá trình phát triển nền kiến trúc cổ Việt Nam gắn liền với môi trường thiên nhiên và hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Những công trình kiến trúc cổ hầu hết được xây dựng trong thời kỳ phong kiến - chủ yếu là trước thế kỷ 19. Tuy nhiên các công trình còn sót lại chủ yếu được xây dựng từ sau thế kỷ 17-18.
Dù là công trình nhỏ bé như kiến trúc dân gian hoặc đồ sộ, phức tạp như kiến trúc cung đình, vật liệu xây dựng sẵn có ở địa phương đã được khai thác và sử dụng phổ biến và rộng khắp: tranh, tre, nứa, lá, gỗ, đá..., sau này còn có các vật liệu khác như gạch, ngói, sành, sứ... Hệ thống kết cấu khung cột, vì kèo và các loại xà đều có quy định thống nhất về kích thước, tương quan về tỷ lệ và qua đó, những nghệ nhân trước đây đã sáng tạo ra một thức kiến trúc riêng biệt trong kiến trúc cổ và dân gian Việt Nam.
Trải qua nhiều triều đại, nhiều thế kỷ với bao thăng trầm lịch sử, đến ngày nay các công trình đã trải qua nhiều lần trùng tu sửa chữa để tồn tại, một số còn giữ được cốt cách nguyên sơ song cũng có nhiều công trình bị pha tạp do nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan. Tuy nhiên, những công trình này vẫn là dấu tích cụ thể ghi lại chặng đường sáng tạo và lao động nghệ thuật, mang dấu ấn lịch sử dân tộc rất rõ nét.
Kiến trúc cổ Việt Nam được chia thành các loại hình như sau:
Đây là loại hình kiến trúc bao gồm thành lũy, pháo đài, đồn, cửa ô... Những kiến trúc quân sự quốc phòng cổ Việt Nam có mặt bằng bố cục gồm các hình như: hình vuông, hình chữ nhật, hình đa giác đều, hình tròn, hình ngôi sao và những hình đặc biệt khác. Vật liệu xây dựng các loại hình kiến trúc này rất phong phú. Ở miền núi, người ta sử dụng phiến đá xanh có đẽo gọt hoặc không; ở miền trung du, người ta sử dụng đá ong; ở miền đồng bằng sử dụng đất hoặc gạch và vôi vữa xây thành.
Các nét đặc trưng của kiến trúc cổ Việt Nam trong nền kiến trúc gỗ cổ phương Đông:
- Dốc mái thẳng, đao cong. Ngói được sử dụng có thể là ngói âm dương (Ngói lưu ly) hoặc ngói hài (ngói vảy). Ngói âm dương từ ngàn xưa thì ngói âm dương đã gắn liền với các công trình kiến trúc của Việt Nam, với ưu điểm độ bền cao, cấu trúc thiết kế lợp đặc biệt mang đến sự thoáng mát vào mùa hè ấm áp vào mùa đông thường được sử dụng cho các công trình hành chính nhà nước hoặc nhà của tầng lớp cao, quan lại, nhà nho, kiến trúc tôn giáo. Ngói hài thường được sử dụng trong kiến trúc dân gian, chi phí thấp, độ bền thường không cao, dễ lên rêu, thường thấy ở kiến trúc Khmer, Thái Lan.
- Dùng bảy, kẻ đỡ mái hiên (chủ yếu thời Lê, Nguyễn) hoặc là hệ đấu-củng (chủ yếu đến thời Lý, Trần và dần bổ sung hoặc thay thế bằng bảy/kẻ). Cả hai phương pháp tồn tại song song tùy vào trình độ người thợ mà chọn lựa thi công, hệ đấu-củng tương đối phức tạp,có độ bền cao về thẩm mỹ thì trau chuốt và đẹp hơn nên yêu cầu tay nghề người thợ cao và tỉ mỉ trong công việc.
- Cột mập to, phình ở phần giữa thân dưới

## Kiến trúc thành quách

### Thành Cổ Loa
Bố cục thành Cổ Loa (Đông Anh - Hà Nội) có 3 vòng rõ rệt: vòng ngoài, vòng trong và vòng giữa đều được đắp bằng đất. Người ta thông thường đào đất ngay tại chỗ đắp tường thành, phần đất bị đào đi tạo nên hào chạy xung quanh thành và hào cũng là bộ phận có tác dụng phòng ngự của thành. Thành Cổ Loa có hình dáng khá đặc biệt giống hình xoáy vỏ ốc. Toàn bộ xung quanh các vòng thành Cổ Loa đều có đào hào, trừ phía Tây Nam và Đông Nam là sông hoặc đầm lầy tự nhiên, còn toàn bộ là hào nhân tạo rộng từ 20–50 m.

### Thành Hoa Lư
Thành Hoa Lư (Ninh Bình) là kinh đô thuộc thời nhà Đinh - Tiền Lê. Đây là công trình đạt tới đỉnh cao về mức độ kiên cố, hiểm trở của loại hình công trình phòng ngự trong lịch sử đương thời. Thành Hoa Lư nằm trên một khoảnh đất khá bằng phẳng trong khu vực những dải (dãy) núi đá vôi hiểm trở, bao bọc xung quanh, tạo thành những bức tường thành thiên nhiên kiên cố. Mười đoạn tường thành nhân tạo nối liền những dải núi đá vôi tạo nên 2 vòng thành khép kín sát cạnh nhau, được gọi là thành ngoài và thành trong, với diện tích toàn bộ khoảng trên 300 ha.

### Thành Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội
Thành Thăng Long thời nhà Lý gồm nhiều vòng thành. Vòng ngoài cùng là La thành, vừa là nơi phòng ngự, vừa là nơi ngăn lụt, có độ dài khoảng 30 km. Trong khu vực này là Kinh thành bao gồm nhiều phường phố, chợ búa... nơi ăn ở buôn bán sản xuất thủ công nghiệp của nhân dân và quan lại. Hoàng thành được xây bằng gạch, là nơi đóng các cơ quan đầu não của nhà nước và triều đình phong kiến, bên trong có Cấm thành là nơi dành cho vua và gia đình ở, sinh hoạt.

### Thành Tây Đô
Bình đồ của tòa thành gần như vuông, diện tích rộng 77 ha, đông tây khoảng 880 m, bắc nam hơn 870 m. Thành tường đắp bằng đất, bọc đá xanh bên ngoài. Kiên cố nhất là bốn cổng lớn trổ ra bốn hướng đông, tây, nam, bắc. Cổng nam, tức cổng chính có ba lối đi xây cuốn tò vò, cao gần 10 m.
Đây là công trình kiến trúc bằng đá quy mô rất lớn xây từ thời nhà Trần, và được coi là tòa thành cổ lớn nhất Đông nam Á nên đã được đề cử là Di sản Văn hóa Thế giới ngày 29 tháng 9, 2009 với Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO).

### Phủ chúa Nguyễn
Nhà sư Thích Đại Sán ghi lại trong Hải ngoại kỷ sự (bản Viện đại học Huế, 1963, tr 34) cho hay phủ chúa mênh mông nhưng không có thành quách, bù lại có 2 lớp lũy tre làm rào. Lớp lũy tre ngoài cùng có các hàng trại súng cất bằng cỏ tranh, đặt súng đồng hạng nặng. Trong cùng là vòng tường thấp, rộng một hai dặm quây lấy vương phủ.
"Sau khi vào qua cửa chính, là một cái sân thật rộng. Tiếp theo là một đại sảnh có các quan chầu chực, quan võ bên hữu, quan văn bên tả, ai nấy theo thứ bậc và phẩm trật mà đứng. Chúa Nguyễn được kiệu trên ngai vào đến sảnh, rồi chúa an vị trước một cái án có bút lông, dấu triện với hộp chu sa. Đây là khung cảnh chúa thừa tiếp những vị nào muốn thưa trình gì với chúa.
Nếu đi vào bằng các cửa hai bên của dinh chúa, thì một phía là dãy chuồng ngựa cùng các chuồng gia súc mà đáng nói hơn cả là gà đá, còn một phía là trang viện của ca kỹ (giúp vui các chúa Nguyễn).
Trong phần thứ ba của dinh đường có một hoa viên rất mực kỳ thú có lắm kỳ hoa dị sắc và hương vị đủ loại... Đến lớp tường bọc thứ hai thì nhỏ hơn. Chung quanh là một hành lang lát gạch, có trụ cột và mái che để khi nào trời mưa có thể dạo chơi chẳng việc gì. Nơi đây có bốn cửa cao lút tường... Vào tới trong, bước chân cuối cùng dừng lại ở một cái sân thật rộng. Những nhân vật chủ yếu của địa phương chiếm ngụ những ngôi nhà hạng nhất, những ngôi hạng thứ thì dành cho quyến thuộc của chúa. Sau rốt hiện ra trước mặt một dãy nhà dành riêng cho các hầu thiếp, dãy này không khác dòng tu là mấy. Nó có hành lang trông cột và một cái gác lâu...
Từ lớp thứ hai này tiến vào lớp thứ ba mới đích thị là dinh chúa Nguyễn ở. Lớp này gồm năm toà, chính toà có ba tầng gác và trên cùng có chòi làm vọng lâu. Từ chòi cao, không những thấy bao quát thị thành, mà còn thấy các vùng phụ cận, cùng với mấy đoạn Hương giang uốn khúc thành ra một toàn cảnh hùng vĩ. Trong các toà nhà bề thế này không có vôi, không có tường, không có đá. Toàn thể làm bằng gỗ quý, được trau chuốt, chạm trổ, mài dũa mỹ lệ, các cột chẳng hạn thì dùng một thứ gỗ màu vàng chanh được sơn son. Tưởng chừng ta lạc bước vào một nhà hát lộng lẫy với nền nhà bóng lộn như pha lê. Các cửa lớn những chỗ ở này đều được phủ bằng màn che lộng lẫy tô điểm nghệ thuật. Trên mái và ở góc mái lồ lộ những con rồng bằng đất sét trắng ngậm trong mõm những mẩu khánh vàng leng keng du dương trong gió. Nói tóm lại, mọi thứ đều được xếp đặt không phải chỉ nhắm tới cái công dụng mà thôi, mà còn để phô trương phú quý, và xem ra cung đáng mặt là của bậc vua." (Jean Koffler)

### Thành Huế
Vòng thành ngoài là Kinh thành, xây kiểu Vauban, dạng gần hình vuông, mỗi cạnh 2235 m, chu vi gần 9000 m. Tường thành xây ốp bằng gạch hộp dày khoảng trên 2 m và cao khoảng 6,50 m. Vòng thành giữa gọi là Hoàng cung hay Đại nội hình chữ nhật. Vòng thành trong cùng là Tử Cấm thành. Tường xây cao 3,1 m, dày 0,72 m và có 7 cửa.
Kinh thành Huế được đích thân vua Gia Long chọn vị trí và cắm mốc, tiến hành khảo sát từ năm 1803, khởi công xây dựng từ 1805 và hoàn chình vào năm 1832 dưới triều vua Minh Mạng. Trong lịch sử Việt Nam thời cận đại, công trình xây dựng Kinh Thành Huế có lẽ là công trình đồ sộ, quy mô nhất với hàng vạn lượt người tham gia thi công, hàng triệu mét khối đất đá, với một khối lượng công việc khổng lồ đào hào, lấp sông, di dân, dời mộ, đắp thành... kéo dài trong suốt 30 năm dưới hai triều vua.

## Kiến trúc cung điện - dinh thự
Kiến trúc cung điện - dinh thự là kiến trúc tiêu biểu và điển hình của các triều đại phong kiến Việt Nam. Loại hình kiến trúc này huy động tập trung được cao độ vật tư và tài lực của cả nước hoặc một địa phương, thể hiện sự giàu có và quyền lực trong từng giai đoạn của từng hoàng đế trị vì. Có thể nói đây là loại hình kiến trúc phong kiến quy mô nhất trong các loại hình kiến trúc thời phong kiến, mà di sản còn được gìn giữ lại cho đến ngày nay.

### Kiến trúc cung đình Huế
Năm 1802 - sau khi triều Tây Sơn bị tiêu diệt - Nguyễn Ánh (hoàng đế Gia Long) lập triều hoàng triều Nguyễn và đóng đô ở Huế (Phú Xuân), huy động nhân lực và vật tư xây dựng Hoàng cung trong kinh đô Huế. Kiến trúc cung điện nhà Nguyễn được bố cục xây dựng theo kiểu truyền thống triều đình phong kiến Á Đông đậm đà bản sắc dân tộc, gồm có những loại sau đây:
- Dùng là nơi thiết triều và cử hành lễ nghi, có: Ngọ Môn, điện Thái Hòa, điện Cần Chánh, Tả Vu, Hữu Vu v.v..
- Nơi ở của vua và gia đình: điện Càn Thành, điện Khôn Thái, điện Kiến Trung, cung Diên Thọ, cung Trường Sanh v.v..
- Công sở - công quán: điện Văn Minh, điện Võ Hiển, Đông các phủ nội vụ, Thị vệ trực phòng, Thái y viện, Thượng thiên đường v.v..

Trải qua gần 100 năm với bao biến động lịch sử, khí hậu khắc nghiệt và thời gian tàn phá, một số lớn - trên 80% - cung điện dinh thự Hoàng cung nhà Nguyễn đã bị hủy hoại nhiều. Đây là một con số không nhỏ, ảnh hưởng sâu sắc đến quy mô di sản kiến trúc cổ của Việt Nam ngày nay đến nay nhờ sự hỗ trợ của các tố chức quốc tế cũng như sư quan tâm của chính phủ nên công cuộc tu bổ phục dựng đang được thực hiện khả quan mặc dù tiến độ còn rất chậm.

## Kiến trúc tôn giáo - tín ngưỡng

### Chùa tháp
Chùa tháp là cơ sở hoạt động và truyền bá Phật giáo. Bố cục mặt bằng ngôi chùa có các loại hình như sau:
- Chữ Đinh (丁), bên ngoài rộng 5 gian, 7 gian...
- Chữ Công (工), hay còn gọi là nội công, ngoại quốc (trong là chữ 工, ngoài là chữ 囗)
- Chữ Nhị (二), chữ Tam (三)... bao gồm một tổng thể nhiều công trình đơn lẻ, có hành lang bao quanh hoặc tường vây kín.

### Đền miếu
Công trình đền đài, miếu mạo là nơi thờ cúng của Đạo giáo (Lão giáo). Địa điểm xây dựng thường được lựa chọn ở những vị trí có liên quan đến những truyền thuyết hoặc sự tích, cuộc sống của vị thần siêu nhiên hoặc các nhân vật được tôn thờ. Đại thể kiến trúc bên ngoài của đền đài miếu mạo có những đặc điểm cơ bản giống của kiến trúc đình chùa, nhưng nội dung thờ cúng và trang trí nội thất có khác nhau.

### Văn Miếu - Văn chỉ
Văn Miếu, Tự miếu, Văn chỉ là những công trình kiến trúc Nho giáo thời Khổng Tử.
Quần thể Văn miếu - Quốc tử Giám Hà Nội được xây dựng theo trục Bắc Nam. Phía trước Văn Miếu có một hồ lớn gọi là hồ Văn Chương. Ngoài cổng chính có một dãy 4 cột trụ, hai bên tả hữu có bia.Cổng Văn miếu xây kiểu Tam Quan trên có 3 chữ lớn Văn miếu môn viết bằng chữ Hán.

### Lăng mộ
Kiến trúc lăng mộ là các công trình lăng tẩm và mộ táng cổ xưa. Một số dân tộc còn có nhà mồ. Có hai loại mộ táng:
- Mộ của những người thế tục
- Mộ của những người tu hành.

Vật liệu xây dựng mộ thường là những viên gạch có độ nung già. Gạch hộp kích thước 40x30cm và gạch múi bưởi (gạch lưỡi búa) để xây cuốn, có trang trí nổi hình quả trám đời nhà Hán, hình chữ S hoặc con giống, hoa lá.

### Đình làng
Đình làng nguyên là nơi thờ thành hoàng theo phong tục tín ngưỡng trong xã hội Việt Nam cổ đại. Vì vậy nó thường được xếp vào thể loại công trình phục vụ cho tôn giáo, tín ngưỡng. Tuy nhiên, đình làng còn là một công trình thuộc thể loại kiến trúc công cộng dân dụng do tính chất phục vụ đa chức năng của nó. Ngoài là nơi thờ Thành hoàng làng, đình làng còn là trung tâm hành chính, quản trị phục vụ cho mọi hoạt động thuộc về cộng đồng làng xã; là nơi làm việc của Hội đồng kỳ mục trước đây (trong thời phong kiến); là nơi hội họp của dân làng... Đây cũng là nơi diễn ra các lễ hội làng truyền thống, nơi sinh hoạt văn hóa, văn nghệ của làng. Nói chung, với ba chức năng cơ bản trên (tín ngưỡng, hành chính, văn hóa-văn nghệ), đình làng là nơi diễn ra nhiều hoạt động của làng xã Việt Nam dưới thời phong kiến.
Phía trước đình làng thường có sân rộng, hồ nước cây xanh tạo cảnh quan. Kiến trúc đình làng có thể chỉ 5-7 gian, hoặc có thể có tới 7 gian hai chái như ở đình làng Đình Bảng. Đây cũng là số gian lớn nhất mà kiến trúc cổ Việt Nam có được. Đình làng thường phổ biến loại bốn mái, có khi cũng phát triển thêm loại tám mái (kiểu chồng diêm) do những ảnh hưởng của kiến trúc Trung Hoa về sau này. Mặt bằng đình có thể là kiểu chữ Nhất (一)(kiểu này thường thấy ở các đình cổ, thế kỷ XVI); hoặc quy mô, phức tạp hơn với những bố cục mặt bằng có tên gọi theo dạng chữ Nho: chữ Đinh (丁), chữ Nhị (二), chữ Công (工), chữ Môn (門)
Đây là các dạng mặt bằng xuất hiện về sau, bổ sung cho sự phong phú của đình làng Việt Nam, đi liền với quá trình phát triển thêm về mặt chức năng của đình làng. Không gian cảnh quan, kiến trúc đình làng thường phát triển cả phía sau, phía trước và hai bên, với nhiều hạng mục: hậu cung, ống muỗng (ống muống), tường cánh gà, tiền tế, các dãy tả vu, hữu vu, tam quan, trụ biểu, hồ nước, thủy đình. Trong bố cục đó, không gian chủ yếu vẫn là tòa đại đình (đại bái), là nơi diễn ra các hoạt động hội họp, ăn khao, khao vọng, phạt vạ của dân làng.
Đại đình bao giờ cũng là tòa nhà lớn nhất trong quần thể, bề thế, trang trọng. Đại đình ở các đình cổ thường có sàn lát ván, cao từ 60 đến 80 cm, chia làm ba cốt cao độ, là sự phân chia thứ bậc cho những người ngồi ở Đại đình. Ở những tòa Đại đình của các ngôi đình chưa có hậu cung, bàn thờ Thành hoàng được đặt ở chính gian giữa đại đình; gian này không lát ván sàn và có tên là "Lòng thuyền". Hậu cung là nơi đặt bàn thờ Thành hoàng. Trong hậu cung có cung cấm, là nơi đặt bài vị, sắc phong của vị thần làng. Xung quanh hậu cung thường được bít kín bằng ván gỗ, không trổ cửa sổ, tạo không khí uy nghiêm và linh thiêng.
Đình làng không những có giá trị về mặt kiến trúc cao, là kiến túc thuần Việt nhất của dân tộc, mà còn là kho tàng hết sức giá trị về mặt điêu khắc dân gian. Đây là thế giới cho nền nghệ thuật điêu khắc dân gian phát triển mạnh mẽ. Trên các vì kèo, tất cả các đầu bẩy hay đấu-củng, đầu dư, đố, xà kẻ, ván gió, ván nong (dong) là nơi các nghệ sĩ điêu khắc dân gian chạm khắc các đề tài tái hiện cuộc sống và lao động của con người, cảnh sắc thiên nhiên giàu tính dân gian và phong phú, sinh động. Chính vì vậy, các điêu khắc đình làng còn có giá trị to lớn trong việc nghiên cứu về cuộc sống vật chất, tinh thần của người Việt Nam trước đây. Nó có giá trị lịch sử sâu sắc.

### Tháp Chàm
Tháp Chàm là những đền miếu cổ, thuộc kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của dân tộc Chàm (còn gọi là dân tộc Chăm, sinh sống ở miền Nam Trung Bộ Việt Nam ngày nay. Tháp Chàm là một khối kiến trúc xây dựng bằng gạch nung màu đỏ sẫm lấy từ đất địa phương, phía trên mở rộng và thon vút hình bông hoa. Mặt bằng tháp đa số là hình vuông có không gian bên trong chật hẹp thường có cửa duy nhất mở về hướng Đông (hướng mặt trời mọc). Trần được cấu tạo vòm cuốn, trong lòng tháp đặt một bệ thờ thần bằng đá. Nghệ thuật chạm khắc, đẽo gọt công phu hình hoa lá, chim muông, vũ nữ, thần thánh thể hiện trên mặt tường ngoài của tháp. Trên các bức tường không thấy mạch vữa liên kết, song các viên gạch lại liên kết với nhau rất rắn chắc, bền vững tới hàng chục thế kỷ.

## Kiến trúc dân gian

### Nhà ở dân gian
Nhà ở dân gian đã trải qua một quá trình chuyển biến từ nhà sàn đến nhà nền đất. Nhà nền đất vùng xuôi có kết cấu khung tre hay gỗ, thường làm vách và lợp bằng tranh, rạ hay lá dừa nước; nếu là kết cấu khung gỗ loại tốt lại thường được lợp bằng ngói, tường bao quanh bằng gạch với vì kèo gỗ. Khuôn viên nhà bao gồm: nhà chính, nhà phụ (nhà ngang, nhà bếp) và chuồng gia súc cùng sân, vườn, ao, giếng hoặc bể nước và hàng rào, tường vây quanh, cổng ngõ. Nhà chính thường có số gian lẻ (1, 3 hay 5) cùng với 1 hoặc 2 chái. Nhà chính thường quay về hướng nam, hướng này có thể đón ánh nắng khi trời lạnh, đón được gió mát để giải nồng. Phía trước thường trồng cây có tán cao đề làm cảnh, đón gió tốt. Phía sau, trồng cây bụi để ngăn gió lạnh.
- Nhà sàn: nhà sàn bằng gỗ là kiểu nhà truyền thống từ xưa đến nay ở các vùng đồng bào dân tộc hay sinh sống ở các vùng núi cao (trong nam có nhà Rôông của người tây nguyên, ngoài bắc có nhà sàn của người mường, dao, thái...vv)

### Kiến trúc công cộng dân gian
- Cầu: Có các loại như cầu tre, cầu gỗ, cầu đá, cầu gạch ngói...
- Quán điếm: Quán có thể là quán nghỉ của nông dân ở goài ruộng hoặc quán chợ trong các chợ buôn bán. Điếm có thể là điếm tuần canh trong làng xóm, điếm canh đề phòng lũ lụt vỡ đê hay điếm ở ngoài nghĩa trang... Quán điếm thường có cấu tạo đơn giản, được xây dựng bằng tranh, tre, nứa, lá hoặc gạch, đá, gỗ ngói...
- Chợ làng: Chợ làng là nơi mua bán, trao đổi nông sản, hàng hóa... giữa những người trong làng. Chợ làng thông thường có một quán chính (5 gian) và nhiều quán nhỏ khác.
- Cổng làng: Làng xóm Việt Nam được bao bọc bới lũy tre và cổng làng chính là cửa ngõ của làng xóm. Vật liệu xây dựng của cổng làng thường là gạch, gỗ, ngói, đá ong,...Những cổng làng có quy mô thường có cửa đóng then cài và bảo vệ nghiêm ngặt, kết hợp với lũy tre làm thành pháo đài kiên cố chống lại giặc giã, cướp bóc hay ngoại xâm.

## Kiến trúc vườn cảnh
Vườn cảnh là nghệ thuật tạo hình mô phỏng thiên nhiên trong một không gian giới hạn, làm nền tạo cảnh tôn cao giá trị công trình chính hoặc quần thể công trình. Vườn cảnh của Việt Nam chịu ảnh hưởng của vườn cảnh Á Đông, có nhiều nét tương tự vườn cảnh Trung Quốc và Nhật Bản, thường gồm 3 thành phần: mặt nước, cây xanh và đá núi nhỏ. Vườn cảnh Việt Nam không nổi tiếng như vườn Nhật, vườn Trung Hoa do không có những nét đặc trưng rõ ràng và khuôn mẫu cụ thể cũng như độ phổ biến rộng rãi ra ngoài khu vực. Các vườn cảnh ở Việt Nam, nhất là những khu vườn lớn, cổ thường mang những nét tương đồng với vườn Trung Hoa như hòn non bộ, thủy đình, các lầu hóng gió, ngắm trăng, các hồ nước được trồng viền liễu rủ.
Vườn Việt Nam thường là sự thể hiện lại nét tự nhiên của thiên nhiên mộc mạc, ở Việt Nam vườn cảnh thường được Việt hóa để tạo nên nét riêng và phù hợp với điều kiện thời tiết, đất đai và văn hóa, lịch sử (Việt Nam là nước vùng nhiệt đới) từ đó khiến vườn Việt Nam có những đặc điểm riêng; ví dụ ở vườn Việt Nam, những yếu tố như nét dân dã và mộc mạc và bản sắc dân tộc luôn được đề cao, coi trọng và thể hiện. Đó là những nét rất gần gũi với cuộc sống thường nhật ở thôn quê Việt Nam như: cây đa bến nước, cây khế bờ ao, lũy tre, hàng rào chè tàu hay dâm bụt, cây cau vương vít bụi trầu, giếng khơi, lu nước với chiếc gáo dừa được tra chiếc cán tre xinh xắn.
Đặc biệt, trong vườn cảnh Việt Nam ở mỗi miền lại thường có những ngôi nhà mang đậm nét đặc trưng như: nhà ba gian, hai chái ở những vườn cảnh ở Bắc bộ; nhà rường trong những nhà vườn Huế; hoặc được làm đẹp bằng những kiểu nhà sàn của dân tộc thiểu số vùng cao. Ở Nam bộ trong vườn thường có thêm những cây cầu khỉ bằng tre vắt vẻo qua các mương nước như thách thức du khách đến chơi vườn. Chính vì những nét riêng này mà ở Việt Nam có nhà vườn Huế rất đặc biệt, được nhiều người biết đến.

### Các vườn đẹp ở Việt Nam
Ở Việt Nam có các khu vườn cảnh cổ đẹp, đáng chú ý như các khu nhà vườn Huế, các vườn cảnh cổ ở các lăng mộ vua chúa, Tử cấm thành các triều đại vua chúa phong kiến, vườn trong các đình, chùa cổ.

### Trong nhà ở
Trong ngôi nhà cổ truyền của Việt Nam thường có một bộ phận không thể thiếu được là mảnh vườn. Đây là nơi tăng gia và cũng có thể là nơi cải thiện môi trường sống, tạo không gian thoáng đãng cho ngôi nhà. Đặc biệt, nhà - vườn ở Huế đã trở thành một nét đặc sắc của miền Trung Việt Nam. Trong khuôn viên nhà vườn Huế có nhiều loại cây hoa màu sắc phong phú, cây cảnh tạo dáng thẩm mỹ, cây bóng mát bốn mùa, cây ăn quả mùa nào thức nấy cùng với hòn non bộ, bể cá vàng, chuồng chim cảnh khiến cho khuôn viên nhà vườn Huế là một không gian sinh động thu nhỏ, vừa có lợi ích kinh tế, vừa có hiệu quả thẩm mỹ nghệ thuật.

### Trong công trình tôn giáo tín ngưỡng
Các loại cây thường được trồng trong vườn của công trình tôn giáo tín ngưỡng là cây đa, cây si và cây đại... góp phần tạo cảnh làm nơi nghỉ ngơi cho khách thập phương đến thăm viếng và hành lễ đồng thời làm tôn giá trị nghệ thuật kiến trúc, tạo cảm giác thanh tịnh, trang nghiêm cho công trình tôn giáo. Hoa sen là loại cây quen thuộc và phổ biến trong kiến trúc Phật giáo.

### Trong triều đình
Vườn thượng uyển là vườn cảnh dành riêng cho nhà vua và hoàng gia cùng quan lại cao cấp trong triều đình phong kiến thưởng thức và du ngoạn. Cố đô Huế của triều nhà Nguyễn còn để lại những khu vườn cảnh có giá trị như: vườn Ngự uyển trong Tử Cấm Thành Huế, vườn Cơ hạ trong Hoàng thành Huế, vườn Tĩnh tâm, Dã viên nơi nuôi dã thú trong một khu vườn trên cồn cát gữa sông Hương nơi được ví như hữu Bạch hổ ở phía Tây thành phố Huế.

title: Kiến trúc cổ Việt Nam

wikitext:
{{Cần biên tập|date=tháng 8/2025}}
{{chú thích trong bài}}
[[Tập tin:National Museum Vietnamese History 47 (cropped).jpg|thế=Tượng tháp chùa, cổ vật thời Lý khai quật tại khu di tích Hoàng Thành Thăng Long.|nhỏ|Tượng tháp chùa, cổ vật thời Lý khai quật tại khu di tích Hoàng Thành Thăng Long. Thấy rõ kết cấu đấu-củng, mái lợp ngói âm dương.]]
[[Tập tin:Hanoi KimLiên1 tango7174.jpg|thế=|nhỏ|[[Cổng tam quan]], một công trình kiến trúc truyền thống ngay trên lối vào những nơi thờ tự thường thấy tại Việt Nam]]
Quá trình phát triển nền '''kiến trúc cổ Việt Nam''' gắn liền với môi trường thiên nhiên và hoàn cảnh kinh tế - xã hội. Những công trình kiến trúc cổ hầu hết được xây dựng trong thời kỳ [[phong kiến]] - chủ yếu là trước [[thế kỷ 19]]. Tuy nhiên các công trình còn sót lại chủ yếu được xây dựng từ sau [[thế kỷ 17]]-[[Thế kỷ 18|18]].

Dù là công trình nhỏ bé như kiến trúc dân gian hoặc đồ sộ, phức tạp như kiến trúc cung đình, vật liệu xây dựng sẵn có ở địa phương đã được khai thác và sử dụng phổ biến và rộng khắp: [[tranh]], [[tre]], [[nứa]], lá, gỗ, đá..., sau này còn có các vật liệu khác như [[Gạch nung|gạch]], [[ngói]], [[sành]], [[sứ]]... Hệ thống kết cấu khung cột, vì kèo và các loại xà đều có quy định thống nhất về kích thước, tương quan về tỷ lệ và qua đó, những nghệ nhân trước đây đã sáng tạo ra một thức kiến trúc riêng biệt trong kiến trúc cổ và dân gian [[Việt Nam]].

Trải qua nhiều triều đại, nhiều thế kỷ với bao thăng trầm lịch sử, đến ngày nay các công trình đã trải qua nhiều lần trùng tu sửa chữa để tồn tại, một số còn giữ được cốt cách nguyên sơ song cũng có nhiều công trình bị pha tạp do nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan. Tuy nhiên, những công trình này vẫn là dấu tích cụ thể ghi lại chặng đường sáng tạo và lao động nghệ thuật, mang dấu ấn lịch sử dân tộc rất rõ nét.

Kiến trúc cổ Việt Nam được chia thành các loại hình như sau:

Đây là loại hình kiến trúc bao gồm [[thành lũy]], [[pháo đài]], [[đồn]], [[cửa ô]]... Những kiến trúc [[quân sự]] quốc phòng cổ Việt Nam có mặt bằng bố cục gồm các hình như: [[hình vuông]], hình chữ nhật, hình đa giác đều, hình tròn, hình ngôi sao và những hình đặc biệt khác. [[Vật liệu]] xây dựng các loại hình kiến trúc này rất phong phú. Ở [[miền núi]], người ta sử dụng phiến [[đá xanh]] có đẽo gọt hoặc không; ở miền [[trung du]], người ta sử dụng [[đá ong]]; ở miền [[đồng bằng]] sử dụng đất hoặc gạch và [[vôi vữa]] xây thành.
[[Tập tin:Gac chuong chua Keo 3.jpg|thế=Kiến trúc hệ đấu-củng Việt Nam. Chùa Keo, Thái Bình|nhỏ|Kiến trúc hệ đấu-củng Việt Nam. Chùa Keo, Thái Bình]]
Các nét đặc trưng của kiến trúc cổ Việt Nam trong nền kiến trúc gỗ cổ phương Đông:

* Dốc mái thẳng, đao cong. Ngói được sử dụng có thể là ngói âm dương ([[Ngói lưu ly]]) hoặc ngói hài (ngói vảy). Ngói âm dương từ ngàn xưa thì ngói âm dương đã gắn liền với các công trình kiến trúc của Việt Nam, với ưu điểm độ bền cao, cấu trúc thiết kế lợp đặc biệt mang đến sự thoáng mát vào mùa hè ấm áp vào mùa đông thường được sử dụng cho các công trình hành chính nhà nước hoặc nhà của tầng lớp cao, quan lại, nhà nho, kiến trúc tôn giáo. Ngói hài thường được sử dụng trong kiến trúc dân gian, chi phí thấp, độ bền thường không cao, dễ lên rêu, thường thấy ở kiến trúc Khmer, Thái Lan.
* Dùng bảy, [[Bảy (kiến trúc)|kẻ]] đỡ mái hiên (chủ yếu thời Lê, Nguyễn) hoặc là hệ đấu-củng (chủ yếu đến thời Lý, Trần và dần bổ sung hoặc thay thế bằng bảy/kẻ). Cả hai phương pháp tồn tại song song tùy vào trình độ người thợ mà chọn lựa thi công, hệ đấu-củng tương đối phức tạp,có độ bền cao về thẩm mỹ thì trau chuốt và đẹp hơn nên yêu cầu tay nghề người thợ cao và tỉ mỉ trong công việc.
* Cột mập to, phình ở phần giữa thân dưới

== Kiến trúc thành quách ==

=== [[Cổ Loa|Thành Cổ Loa]] ===
[[Tập tin:Ngói lưu ly ( ngói ống, ngói lòng máng, ngói âm dương) Việt Nam khai quật tại Hoàng Thành Thăng Long.jpg|thế=Ngói lưu ly (ngói ống, ngói lòng máng, ngói âm dương) Việt Nam khai quật tại Hoàng Thành Thăng Long|nhỏ|Ngói lưu ly (ngói ống, ngói lòng máng, ngói âm dương) Việt Nam khai quật tại Hoàng Thành Thăng Long]]
[[Tập tin:Đầu ngói hoàng lưu ly khai quật được tại hoàng thành Thăng Long.jpg|thế=Đầu ngói hoàng lưu ly khai quật được tại hoàng thành Thăng Long, trang trí đầu rồng, họa tiết long ổ tinh tế.|nhỏ|Đầu ngói hoàng lưu ly khai quật được tại hoàng thành Thăng Long, trang trí đầu rồng, họa tiết long ổ tinh tế.]]
Bố cục thành [[Cổ Loa]] ([[Đông Anh]] - [[Hà Nội]]) có 3 vòng rõ rệt: vòng ngoài, vòng trong và vòng giữa đều được đắp bằng đất. Người ta thông thường đào đất ngay tại chỗ đắp tường thành, phần đất bị đào đi tạo nên hào chạy xung quanh thành và hào cũng là bộ phận có tác dụng phòng ngự của thành. [[Cổ Loa|Thành Cổ Loa]] có hình dáng khá đặc biệt giống hình xoáy vỏ ốc. Toàn bộ xung quanh các vòng thành Cổ Loa đều có đào hào, trừ phía Tây Nam và Đông Nam là sông hoặc đầm lầy tự nhiên, còn toàn bộ là hào nhân tạo rộng từ 20–50 m.

=== [[Hoa Lư|Thành Hoa Lư]] ===
[[Hoa Lư|Thành Hoa Lư]] ([[Ninh Bình]]) là kinh đô thuộc thời [[nhà Đinh]] - [[nhà Tiền Lê|Tiền Lê]]. Đây là công trình đạt tới đỉnh cao về mức độ kiên cố, hiểm trở của loại hình công trình phòng ngự trong lịch sử đương thời. [[Hoa Lư|Thành Hoa Lư]] nằm trên một khoảnh đất khá bằng phẳng trong khu vực những dải (dãy) núi [[đá vôi]] hiểm trở, bao bọc xung quanh, tạo thành những bức tường thành thiên nhiên kiên cố. Mười đoạn tường thành nhân tạo nối liền những dải núi đá vôi tạo nên 2 vòng thành khép kín sát cạnh nhau, được gọi là thành ngoài và thành trong, với diện tích toàn bộ khoảng trên 300 ha.

=== Thành Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội ===
{{chính|Hoàng thành Thăng Long}}
Thành Thăng Long thời [[nhà Lý]] gồm nhiều vòng thành. Vòng ngoài cùng là La thành, vừa là nơi phòng ngự, vừa là nơi ngăn lụt, có độ dài khoảng 30 km. Trong khu vực này là Kinh thành bao gồm nhiều phường phố, chợ búa... nơi ăn ở buôn bán sản xuất [[thủ công nghiệp]] của nhân dân và quan lại. Hoàng thành được xây bằng gạch, là nơi đóng các cơ quan đầu não của nhà nước và triều đình [[phong kiến]], bên trong có Cấm thành là nơi dành cho vua và gia đình ở, sinh hoạt.

===Thành Tây Đô===
{{chính|Thành Tây Đô}}
[[Tập tin:Tay Do castle South gate.JPG|nhỏ|phải|Cổng Tiền Thành Tây Đô, Thanh Hóa]]
Bình đồ của tòa thành gần như vuông, diện tích rộng 77 [[hecta|ha]], đông tây khoảng 880 [[m]], bắc nam hơn 870 [[m]]. Thành tường đắp bằng đất, bọc đá xanh bên ngoài. Kiên cố nhất là bốn cổng lớn trổ ra bốn hướng đông, tây, nam, bắc. Cổng nam, tức cổng chính có ba lối đi xây cuốn [[tò vò]], cao gần 10 [[m]].<ref name="Thành đá Tây Đô theo VOV">{{Chú thích web |url=http://vovnews.vn/Home/Thanh-da-Tay-Do/20107/149706.vov |ngày truy cập=2010-12-30 |tựa đề="Thành đá Tây Đô" theo ''VOV'' |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224202127/http://vovnews.vn/Home/Thanh-da-Tay-Do/20107/149706.vov }}</ref>

Đây là công trình kiến trúc bằng đá quy mô rất lớn xây từ thời [[nhà Trần]], và được coi là tòa thành cổ lớn nhất [[Đông Nam Á|Đông nam Á]] nên đã được đề cử là [[Di sản Văn hóa Thế giới]] ngày 29 tháng 9, [[2009]] với [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc]] (UNESCO).<ref name="Thành đá Tây Đô theo VOV"/>

===Phủ chúa Nguyễn===
Nhà sư [[Thích Đại Sán]] ghi lại trong ''Hải ngoại kỷ sự'' (bản Viện đại học Huế, 1963, tr 34) cho hay phủ chúa mênh mông nhưng không có thành quách, bù lại có 2 lớp lũy tre làm rào. Lớp lũy tre ngoài cùng có các hàng trại súng cất bằng cỏ tranh, đặt súng đồng hạng nặng. Trong cùng là vòng tường thấp, rộng một hai dặm quây lấy vương phủ.

"Sau khi vào qua cửa chính, là một cái sân thật rộng. Tiếp theo là một đại sảnh có các quan chầu chực, quan võ bên hữu, quan văn bên tả, ai nấy theo thứ bậc và phẩm trật mà đứng. Chúa Nguyễn được kiệu trên ngai vào đến sảnh, rồi chúa an vị trước một cái án có bút lông, dấu triện với hộp chu sa. Đây là khung cảnh chúa thừa tiếp những vị nào muốn thưa trình gì với chúa.

Nếu đi vào bằng các cửa hai bên của dinh chúa, thì một phía là dãy chuồng ngựa cùng các chuồng gia súc mà đáng nói hơn cả là gà đá, còn một phía là trang viện của ca kỹ (giúp vui các chúa Nguyễn).

Trong phần thứ ba của dinh đường có một hoa viên rất mực kỳ thú có lắm kỳ hoa dị sắc và hương vị đủ loại... Đến lớp tường bọc thứ hai thì nhỏ hơn. Chung quanh là một hành lang lát gạch, có trụ cột và mái che để khi nào trời mưa có thể dạo chơi chẳng việc gì. Nơi đây có bốn cửa cao lút tường... Vào tới trong, bước chân cuối cùng dừng lại ở một cái sân thật rộng. Những nhân vật chủ yếu của địa phương chiếm ngụ những ngôi nhà hạng nhất, những ngôi hạng thứ thì dành cho quyến thuộc của chúa. Sau rốt hiện ra trước mặt một dãy nhà dành riêng cho các hầu thiếp, dãy này không khác dòng tu là mấy. Nó có hành lang trông cột và một cái gác lâu...

Từ lớp thứ hai này tiến vào lớp thứ ba mới đích thị là dinh chúa Nguyễn ở. Lớp này gồm năm toà, chính toà có ba tầng gác và trên cùng có chòi làm vọng lâu. Từ chòi cao, không những thấy bao quát thị thành, mà còn thấy các vùng phụ cận, cùng với mấy đoạn [[sông Hương|Hương giang]] uốn khúc thành ra một toàn cảnh hùng vĩ. Trong các toà nhà bề thế này không có vôi, không có tường, không có đá. Toàn thể làm bằng [[gỗ]] quý, được trau chuốt, chạm trổ, mài dũa mỹ lệ, các cột chẳng hạn thì dùng một thứ gỗ màu vàng chanh được sơn son. Tưởng chừng ta lạc bước vào một nhà hát lộng lẫy với nền nhà bóng lộn như pha lê. Các cửa lớn những chỗ ở này đều được phủ bằng màn che lộng lẫy tô điểm nghệ thuật. Trên mái và ở góc mái lồ lộ những con rồng bằng đất sét trắng ngậm trong mõm những mẩu khánh vàng leng keng du dương trong gió. Nói tóm lại, mọi thứ đều được xếp đặt không phải chỉ nhắm tới cái công dụng mà thôi, mà còn để phô trương phú quý, và xem ra cung đáng mặt là của bậc vua." (Jean Koffler)

=== Thành Huế ===
[[Tập tin:Cửa Thượng Tứ 1.jpg|nhỏ|Cổng Thượng Tứ và tường Thành Huế]]
{{chính|Thành Huế}}
Vòng thành ngoài là ''Kinh thành'', xây kiểu [[Vauban]], dạng gần hình vuông, mỗi cạnh 2235 m, chu vi gần 9000 m. Tường thành xây ốp bằng gạch hộp dày khoảng trên 2 m và cao khoảng 6,50 m. Vòng thành giữa gọi là ''Hoàng cung'' hay ''Đại nội'' hình chữ nhật. Vòng thành trong cùng là ''Tử Cấm thành''. Tường xây cao 3,1 m, dày 0,72 m và có 7 cửa.

Kinh thành Huế được đích thân vua [[Gia Long]] chọn vị trí và cắm mốc, tiến hành khảo sát từ năm 1803, khởi công xây dựng từ 1805 và hoàn chình vào năm 1832 dưới triều vua Minh Mạng. Trong lịch sử Việt Nam thời cận đại, công trình xây dựng Kinh Thành Huế có lẽ là công trình đồ sộ, quy mô nhất với hàng vạn lượt người tham gia thi công, hàng triệu mét khối đất đá, với một khối lượng công việc khổng lồ đào hào, lấp sông, di dân, dời mộ, đắp thành... kéo dài trong suốt 30 năm dưới hai triều vua.

== Kiến trúc cung điện - dinh thự ==
Kiến trúc cung điện - dinh thự là kiến trúc tiêu biểu và điển hình của các triều đại phong kiến Việt Nam. Loại hình kiến trúc này huy động tập trung được cao độ vật tư và tài lực của cả nước hoặc một địa phương, thể hiện sự giàu có và quyền lực trong từng giai đoạn của từng hoàng đế trị vì. Có thể nói đây là loại hình kiến trúc phong kiến quy mô nhất trong các loại hình kiến trúc thời phong kiến, mà di sản còn được gìn giữ lại cho đến ngày nay.<ref name="VTL">Vũ Tam Lang. ''Kiến trúc cổ Việt Nam 1''. Nhà xuất bản Xây dựng - Hà Nội 2008. tr 43</ref>

===Kiến trúc cung đình Huế===
[[Tập tin:Thế Miếu (Huế).jpg|thế=Thế Miếu|nhỏ|Thế Miếu trong [[Tử Cấm thành (Huế)]]]]
Năm 1802 - sau khi triều Tây Sơn bị tiêu diệt - Nguyễn Ánh (hoàng đế Gia Long) lập triều hoàng triều Nguyễn và đóng đô ở Huế (Phú Xuân), huy động nhân lực và vật tư xây dựng Hoàng cung trong kinh đô Huế. Kiến trúc cung điện nhà Nguyễn được bố cục xây dựng theo kiểu truyền thống triều đình phong kiến Á Đông đậm đà bản sắc dân tộc, gồm có những loại sau đây:
* Dùng là nơi thiết triều và cử hành lễ nghi, có: Ngọ Môn, điện Thái Hòa, điện Cần Chánh, Tả Vu, Hữu Vu v.v..
* Nơi ở của vua và gia đình: điện Càn Thành, điện Khôn Thái, điện Kiến Trung, cung Diên Thọ, cung Trường Sanh v.v..
* Công sở - công quán: điện Văn Minh, điện Võ Hiển, Đông các phủ nội vụ, Thị vệ trực phòng, Thái y viện, Thượng thiên đường v.v..

Trải qua gần 100 năm với bao biến động lịch sử, khí hậu khắc nghiệt và thời gian tàn phá, một số lớn - trên 80% - cung điện dinh thự Hoàng cung nhà Nguyễn đã bị hủy hoại nhiều. Đây là một con số không nhỏ, ảnh hưởng sâu sắc đến quy mô di sản kiến trúc cổ của Việt Nam ngày nay đến nay nhờ sự hỗ trợ của các tố chức quốc tế cũng như sư quan tâm của chính phủ nên công cuộc tu bổ phục dựng đang được thực hiện khả quan mặc dù tiến độ còn rất chậm.<ref name="VTL"></ref>

== Kiến trúc tôn giáo - tín ngưỡng ==

=== Chùa tháp ===
[[Tập tin:Chùa TrămGian HảiDương.jpg|nhỏ|Chính điện [[Chùa Trăm Gian (Hải Dương)|Chùa Trăm Gian]] ở [[Hải Dương]]]]
{{chính|Chùa Việt Nam|Tháp chùa Việt Nam}}
Chùa tháp là cơ sở hoạt động và truyền bá [[Phật giáo]]. Bố cục mặt bằng ngôi chùa có các loại hình như sau:
* Chữ Đinh (丁), bên ngoài rộng 5 gian, 7 gian...
* Chữ Công (工), hay còn gọi là nội công, ngoại quốc (trong là chữ 工, ngoài là chữ 囗)
* Chữ Nhị (二), chữ Tam (三)... bao gồm một tổng thể nhiều công trình đơn lẻ, có hành lang bao quanh hoặc tường vây kín.

=== Đền miếu ===
[[Tập tin:Trung Liệt miếu.JPG|phải|nhỏ|Đền Trung Liệt trên [[gò Đống Đa]], Hà Nội]]
Công trình đền đài, miếu mạo là nơi thờ cúng của [[Đạo giáo]] (Lão giáo). Địa điểm xây dựng thường được lựa chọn ở những vị trí có liên quan đến những truyền thuyết hoặc sự tích, cuộc sống của vị thần siêu nhiên hoặc các nhân vật được tôn thờ. Đại thể kiến trúc bên ngoài của đền đài miếu mạo có những đặc điểm cơ bản giống của kiến trúc đình chùa, nhưng nội dung thờ cúng và trang trí nội thất có khác nhau.

=== Văn Miếu - Văn chỉ ===
{{chính|Văn Miếu-Quốc Tử Giám}}

Văn Miếu, Tự miếu, Văn chỉ là những công trình kiến trúc [[Nho giáo]] thời [[Khổng Tử]].

Quần thể Văn miếu - Quốc tử Giám Hà Nội được xây dựng theo trục Bắc Nam. Phía trước Văn Miếu có một hồ lớn gọi là hồ Văn Chương. Ngoài cổng chính có một dãy 4 cột trụ, hai bên tả hữu có bia.Cổng Văn miếu xây kiểu [[Tam Quan]] trên có 3 chữ lớn ''Văn miếu môn'' viết bằng [[chữ Hán]].

=== Lăng mộ ===
Kiến trúc lăng mộ là các công trình lăng tẩm và mộ táng cổ xưa. Một số dân tộc còn có nhà mồ. Có hai loại mộ táng:

* Mộ của những người thế tục
* Mộ của những người tu hành.

Vật liệu xây dựng mộ thường là những viên gạch có độ nung già. Gạch hộp kích thước 40x30cm và gạch múi bưởi (gạch lưỡi búa) để xây cuốn, có trang trí nổi hình quả trám đời [[nhà Hán]], hình chữ S hoặc con giống, hoa lá.
=== Đình làng ===
{{chính|Đình}}
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|phải|250px|Đình Bảng Môn, Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Đình làm theo kiểu hai mái bít đốc.]]
[[đình|Đình làng]] nguyên là nơi thờ [[thành hoàng]] theo phong tục tín ngưỡng trong xã hội Việt Nam cổ đại. Vì vậy nó thường được xếp vào thể loại công trình phục vụ cho [[tôn giáo]], tín ngưỡng. Tuy nhiên, đình làng còn là một công trình thuộc thể loại kiến trúc công cộng dân dụng do tính chất phục vụ đa chức năng của nó. Ngoài là nơi thờ Thành hoàng làng, đình làng còn là trung tâm hành chính, quản trị phục vụ cho mọi hoạt động thuộc về cộng đồng làng xã; là nơi làm việc của [[Hội đồng kỳ mục]] trước đây (trong thời phong kiến); là nơi hội họp của dân làng... Đây cũng là nơi diễn ra các lễ hội làng truyền thống, nơi sinh hoạt văn hóa, văn nghệ của làng. Nói chung, với ba chức năng cơ bản trên (tín ngưỡng, hành chính, văn hóa-văn nghệ), đình làng là nơi diễn ra nhiều hoạt động của làng xã Việt Nam dưới thời phong kiến.

Phía trước đình làng thường có sân rộng, hồ nước cây xanh tạo cảnh quan. Kiến trúc đình làng có thể chỉ 5-7 gian, hoặc có thể có tới 7 gian hai chái như ở [[đình làng Đình Bảng]]. Đây cũng là số gian lớn nhất mà kiến trúc cổ Việt Nam có được. Đình làng thường phổ biến loại bốn mái, có khi cũng phát triển thêm loại tám mái (kiểu chồng diêm) do những ảnh hưởng của kiến trúc Trung Hoa về sau này. Mặt bằng đình có thể là kiểu chữ Nhất (一)(kiểu này thường thấy ở các đình cổ, thế kỷ XVI); hoặc quy mô, phức tạp hơn với những bố cục mặt bằng có tên gọi theo dạng [[chữ Hán|chữ Nho]]: chữ Đinh (丁), chữ Nhị (二), chữ Công (工), chữ Môn (門)

Đây là các dạng mặt bằng xuất hiện về sau, bổ sung cho sự phong phú của đình làng Việt Nam, đi liền với quá trình phát triển thêm về mặt chức năng của đình làng. Không gian cảnh quan, kiến trúc đình làng thường phát triển cả phía sau, phía trước và hai bên, với nhiều hạng mục: hậu cung, ống muỗng (ống muống), tường cánh gà, tiền tế, các dãy tả vu, hữu vu, tam quan, trụ biểu, hồ nước, thủy đình. Trong bố cục đó, không gian chủ yếu vẫn là tòa đại đình (đại bái), là nơi diễn ra các hoạt động hội họp, ăn khao, khao vọng, phạt vạ của dân làng.

Đại đình bao giờ cũng là tòa nhà lớn nhất trong quần thể, bề thế, trang trọng. Đại đình ở các đình cổ thường có sàn lát ván, cao từ 60 đến 80 cm, chia làm ba cốt cao độ, là sự phân chia thứ bậc cho những người ngồi ở Đại đình. Ở những tòa Đại đình của các ngôi đình chưa có hậu cung, bàn thờ Thành hoàng được đặt ở chính gian giữa đại đình; gian này không lát ván sàn và có tên là "''Lòng thuyền''". Hậu cung là nơi đặt bàn thờ Thành hoàng. Trong hậu cung có cung cấm, là nơi đặt bài vị, [[sắc phong]] của vị thần làng. Xung quanh hậu cung thường được bít kín bằng ván gỗ, không trổ [[cửa sổ]], tạo không khí uy nghiêm và linh thiêng.

Đình làng không những có giá trị về mặt kiến trúc cao, là kiến túc thuần Việt nhất của dân tộc, mà còn là kho tàng hết sức giá trị về mặt điêu khắc dân gian. Đây là thế giới cho nền nghệ thuật điêu khắc dân gian phát triển mạnh mẽ. Trên các [[vì kèo]], tất cả các đầu bẩy hay đấu-củng, đầu dư, đố, xà kẻ, ván gió, ván nong (dong) là nơi các nghệ sĩ điêu khắc dân gian chạm khắc các đề tài tái hiện cuộc sống và lao động của con người, cảnh sắc thiên nhiên giàu tính dân gian và phong phú, sinh động. Chính vì vậy, các điêu khắc đình làng còn có giá trị to lớn trong việc nghiên cứu về cuộc sống vật chất, tinh thần của người Việt Nam trước đây. Nó có giá trị lịch sử sâu sắc.

=== Tháp Chàm ===
[[Tập tin:ChamMuiNe.jpg|nhỏ|180px|Một [[tháp Chàm]] ở [[Phan Thiết]]]]
{{chính|Tháp Chàm}}
Tháp Chàm là những đền miếu cổ, thuộc kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của dân tộc Chàm (còn gọi là dân tộc [[Người Chăm|Chăm]], sinh sống ở miền Nam Trung Bộ Việt Nam ngày nay. Tháp Chàm là một khối kiến trúc xây dựng bằng [[gạch nung]] màu đỏ sẫm lấy từ đất địa phương, phía trên mở rộng và thon vút hình bông hoa. Mặt bằng tháp đa số là hình vuông có không gian bên trong chật hẹp thường có cửa duy nhất mở về hướng Đông (hướng mặt trời mọc). Trần được cấu tạo vòm cuốn, trong lòng tháp đặt một bệ thờ thần bằng đá. Nghệ thuật chạm khắc, đẽo gọt công phu hình hoa lá, chim muông, vũ nữ, thần thánh thể hiện trên mặt tường ngoài của tháp. Trên các bức tường không thấy mạch vữa liên kết, song các viên gạch lại liên kết với nhau rất rắn chắc, bền vững tới hàng chục thế kỷ.

== Kiến trúc dân gian ==
{{Multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 180
| image1 = Nhà ngang (Tiên Lữ, Lập Thạch).jpg
| caption1 = Nhà theo kiến trúc cổ truyền ở đồng bằng sông Hồng
| image2 = ThoHa Cong.JPG
| caption2 = Cổng làng [[Thổ Hà]], Bắc Giang
| image3 = Chùa Cầu.jpg|nhỏ|phải|
| caption3 =[[Chùa Cầu]], Hội An
}}
=== Nhà ở dân gian ===
Nhà ở dân gian đã trải qua một quá trình chuyển biến từ nhà sàn đến nhà nền đất. Nhà nền đất vùng xuôi có kết cấu khung tre hay gỗ, thường làm vách và lợp bằng [[tranh]], [[rạ]] hay [[lá]] [[dừa nước]]; nếu là kết cấu khung gỗ loại tốt lại thường được lợp bằng [[ngói]], tường bao quanh bằng [[Gạch nung|gạch]] với vì kèo gỗ. Khuôn viên nhà bao gồm: nhà chính, nhà phụ (nhà ngang, nhà [[bếp]]) và chuồng gia súc cùng sân, vườn, [[ao]], [[giếng]] hoặc bể nước và hàng rào, tường vây quanh, cổng ngõ. Nhà chính thường có số gian lẻ (1, 3 hay 5) cùng với 1 hoặc 2 chái. Nhà chính thường quay về hướng nam, hướng này có thể đón ánh nắng khi trời lạnh, đón được gió mát để giải nồng. Phía trước thường trồng cây có tán cao đề làm cảnh, đón gió tốt. Phía sau, trồng cây bụi để ngăn gió lạnh.

*Nhà sàn: nhà sàn bằng gỗ là kiểu nhà truyền thống từ xưa đến nay ở các vùng đồng bào dân tộc hay sinh sống ở các vùng núi cao (trong nam có nhà Rôông của người tây nguyên, ngoài bắc có nhà sàn của người mường, dao, thái...vv)

=== Kiến trúc công cộng dân gian ===
* Cầu: Có các loại như cầu [[tre]], cầu [[gỗ]], cầu [[đá]], cầu gạch [[ngói]]...
* Quán điếm: Quán có thể là quán nghỉ của nông dân ở goài ruộng hoặc quán chợ trong các chợ buôn bán. Điếm có thể là điếm tuần canh trong làng xóm, điếm canh đề phòng lũ lụt vỡ đê hay điếm ở ngoài nghĩa trang... Quán điếm thường có cấu tạo đơn giản, được xây dựng bằng [[tranh]], [[tre]], [[nứa]], [[lá]] hoặc [[Gạch nung|gạch]], [[đá]], [[gỗ]] [[ngói]]...
* Chợ làng: Chợ làng là nơi mua bán, trao đổi nông sản, hàng hóa... giữa những người trong làng. Chợ làng thông thường có một quán chính (5 gian) và nhiều quán nhỏ khác.
* [[Cổng làng]]: Làng xóm Việt Nam được bao bọc bới lũy tre và cổng làng chính là cửa ngõ của làng xóm. Vật liệu xây dựng của cổng làng thường là [[Gạch nung|gạch]], [[gỗ]], [[ngói]], [[đá ong]],...Những cổng làng có quy mô thường có cửa đóng then cài và bảo vệ nghiêm ngặt, kết hợp với lũy tre làm thành pháo đài kiên cố chống lại giặc giã, cướp bóc hay ngoại xâm.

== Kiến trúc vườn cảnh ==
Vườn cảnh là nghệ thuật tạo hình mô phỏng thiên nhiên trong một không gian giới hạn, làm nền tạo cảnh tôn cao giá trị công trình chính hoặc quần thể công trình. Vườn cảnh của Việt Nam chịu ảnh hưởng của vườn cảnh Á Đông, có nhiều nét tương tự vườn cảnh [[Trung Quốc]] và [[Nhật Bản]], thường gồm 3 thành phần: mặt nước, cây xanh và đá núi nhỏ. Vườn cảnh Việt Nam không nổi tiếng như vườn Nhật, vườn Trung Hoa do không có những nét đặc trưng rõ ràng và khuôn mẫu cụ thể cũng như độ phổ biến rộng rãi ra ngoài khu vực. Các vườn cảnh ở Việt Nam, nhất là những khu vườn lớn, cổ thường mang những nét tương đồng với vườn Trung Hoa như [[hòn non bộ]], [[thủy đình]], các lầu hóng gió, ngắm trăng, các hồ nước được trồng viền liễu rủ.

Vườn Việt Nam thường là sự thể hiện lại nét tự nhiên của thiên nhiên mộc mạc, ở Việt Nam vườn cảnh thường được Việt hóa để tạo nên nét riêng và phù hợp với điều kiện thời tiết, đất đai và văn hóa, lịch sử (Việt Nam là nước vùng [[nhiệt đới]]) từ đó khiến vườn Việt Nam có những đặc điểm riêng; ví dụ ở vườn Việt Nam, những yếu tố như nét dân dã và mộc mạc và bản sắc dân tộc luôn được đề cao, coi trọng và thể hiện{{cần dẫn chứng}}. Đó là những nét rất gần gũi với cuộc sống thường nhật ở thôn quê Việt Nam như: cây đa bến nước, cây khế bờ ao, lũy tre, hàng rào chè tàu hay dâm bụt, cây cau vương vít bụi trầu, giếng khơi, lu nước với chiếc gáo dừa được tra chiếc cán tre xinh xắn.

Đặc biệt, trong vườn cảnh Việt Nam ở mỗi miền lại thường có những ngôi nhà mang đậm nét đặc trưng như: nhà ba gian, hai chái ở những vườn cảnh ở Bắc bộ; nhà rường trong những nhà vườn Huế; hoặc được làm đẹp bằng những kiểu nhà sàn của dân tộc thiểu số vùng cao. Ở Nam bộ trong vườn thường có thêm những cây [[cầu khỉ]] bằng tre vắt vẻo qua các mương nước như thách thức du khách đến chơi vườn. Chính vì những nét riêng này mà ở Việt Nam có nhà vườn Huế rất đặc biệt, được nhiều người biết đến.

=== Các vườn đẹp ở Việt Nam ===
Ở Việt Nam có các khu vườn cảnh cổ đẹp, đáng chú ý như các khu nhà vườn Huế, các vườn cảnh cổ ở các lăng mộ vua chúa, Tử cấm thành các triều đại vua chúa phong kiến, vườn trong các đình, chùa cổ.

=== Trong nhà ở ===
Trong ngôi nhà cổ truyền của Việt Nam thường có một bộ phận không thể thiếu được là mảnh vườn. Đây là nơi tăng gia và cũng có thể là nơi cải thiện môi trường sống, tạo không gian thoáng đãng cho ngôi nhà. Đặc biệt, nhà - vườn ở [[Huế]] đã trở thành một nét đặc sắc của [[miền Trung]] [[Việt Nam]]. Trong khuôn viên nhà vườn Huế có nhiều loại cây hoa màu sắc phong phú, cây cảnh tạo dáng thẩm mỹ, cây bóng mát bốn mùa, cây ăn quả mùa nào thức nấy cùng với [[hòn non bộ]], bể cá vàng, chuồng chim cảnh khiến cho khuôn viên nhà vườn Huế là một không gian sinh động thu nhỏ, vừa có lợi ích kinh tế, vừa có hiệu quả thẩm mỹ nghệ thuật.

=== Trong công trình tôn giáo tín ngưỡng ===
[[Tập tin:NNU Vườncảnh Huế.jpg|phải|nhỏ|250px| Vườn cảnh trong khu Hoàng thành [[Huế]]]]
Các loại cây thường được trồng trong vườn của công trình tôn giáo tín ngưỡng là [[đa|cây đa]], [[cây si]] và [[chi Đại|cây đại]]... góp phần tạo cảnh làm nơi nghỉ ngơi cho khách thập phương đến thăm viếng và hành lễ đồng thời làm tôn giá trị nghệ thuật kiến trúc, tạo cảm giác thanh tịnh, trang nghiêm cho công trình tôn giáo. [[Sen|Hoa sen]] là loại cây quen thuộc và phổ biến trong kiến trúc [[Phật giáo]].

=== Trong triều đình ===
Vườn thượng uyển là vườn cảnh dành riêng cho nhà vua và hoàng gia cùng quan lại cao cấp trong triều đình phong kiến thưởng thức và du ngoạn. Cố đô Huế của triều [[nhà Nguyễn]] còn để lại những khu vườn cảnh có giá trị như: vườn Ngự uyển trong [[Tử Cấm thành (Huế)|Tử Cấm Thành Huế]], vườn Cơ hạ trong [[Hoàng thành Huế]], vườn Tĩnh tâm, Dã viên nơi nuôi dã thú trong một khu vườn trên cồn cát gữa sông Hương nơi được ví như hữu Bạch hổ ở phía Tây thành phố Huế.
=== Vườn Lăng tẩm ===

==Chú thích==
{{Tham khảo}}
== Xem thêm ==
* [[Quy thức kiến trúc cổ Việt Nam]]

==Liên kết ngoài==

{{Sơ khai kiến trúc}}
{{Nghệ thuật Việt Nam}}
[[Thể loại:Kiến trúc Việt Nam]]
[[Thể loại:Lịch sử kiến trúc|Việt Nam]]


text:
# Jatropha cathartica
Jatropha cathartica là một loài thực vật có hoa trong họ Đại kích. Loài này được Terán & Berland. mô tả khoa học đầu tiên năm 1832.

wikiname: viwiki

title: Jatropha cathartica

in_language: vi

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Jatropha cathartica''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image = Jatropha cathartica1 ies.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Sơ ri|Malpighiales]]
| familia = [[Họ Đại kích|Euphorbiaceae]]
| genus = ''[[Jatropha]]''
| species = '''''J. cathartica'''''
| binomial = ''Jatropha cathartica''
| binomial_authority = [[Manuel de Mier y Terán|Terán]] & [[Jean-Louis Berlandier|Berland.]]<ref name="GRIN">{{chú thích web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?410155 |title=Taxon: ''Jatropha cathartica'' Terán & Berland. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=ngày 5 tháng 3 năm 1998 |access-date =ngày 25 tháng 9 năm 2010 |archive-date = ngày 7 tháng 10 năm 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007092441/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?410155 }}</ref>
| synonyms = ''Adenoropium berlandieri'' (Torrey) Small

''Jatropha berlandieri'' Torrey<ref>{{chú thích sách |url=http://books.google.com/books?id=ffBRAyZLuh0C& |editor=Urs Eggli |title=Illustrated Handbook on Succulent Plants |volume=5: Dicotyledons |publisher=Springer |isbn=978-3-540-41966-2 |year=2002 |page=204}}</ref>
}}
'''''Jatropha cathartica''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Đại kích]]. Loài này được Terán & Berland. mô tả khoa học đầu tiên năm 1832.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-104522| title=''Jatropha cathartica''|access-date = ngày 3 tháng 6 năm 2013 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

== Hình ảnh ==
<gallery>
Tập tin:Caudex1.JPG
Tập tin:Caudex2.JPG
Tập tin:Jatropha cathartica3 ies.jpg
Tập tin:Jatropha cathartica4 ies.jpg
</gallery>

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline}}
* {{commonscat-inline|Jatropha cathartica}}

[[Thể loại:Chi Dầu mè|C]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1832]]
[[Thể loại:Thực vật Texas]]
[[Thể loại:Thực vật Coahuila]]
[[Thể loại:Thực vật Nuevo León]]
[[Thể loại:Thực vật Tamaulipas]]

{{Crotonoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Malpighiales

Họ (familia): Euphorbiaceae

Chi (genus): Jatropha

Loài (species): J. cathartica

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Jatropha cathartica · Terán & Berland.

title: Danh pháp đồng nghĩa

Danh pháp đồng nghĩa: Adenoropium berlandieri (Torrey) Small · Jatropha berlandieri Torrey


text:
# Daniel Barenboim
Daniel Barenboim (sinh năm 1942) là nghệ sĩ piano và nhạc trưởng người Israel. Ông là một trong những nhạc trưởng Israel xuất sắc nhất.

## Tiểu sử[2]

### Thời niên thiếu
Daniel Barenboim sinh ra tại Argentina. Ông bắt đầu học nhạc từ lúc 5 tuổi. Trong những năm đầu, cậu bé Daniel học nhạc với sự hướng dẫn của cặp cha mẹ người Nga - người Do Thái: Enrique Barenboim và Aida Barenboim. Họ đều là những nghệ sĩ piano xuất sắc. Từ khi cùng gia đình chuyển sang châu Âu năm 1951, khả năng của cậu bé Daniel Barenboim được bộc lộ rõ rệt. Ở Paris, cậu bé được biết đến như một thần đồng. 7 tuổi, cậu có buổi biểu diễn đầu tiên tại Nam Mỹ. Năm 1952, cậu bé đó đã biểu diễn tại Viên khi hơn 9 tuổi. Gia đình Barenboim sống ở châu Âu thêm một năm nữa rồi chuyển đến Tel Aviv. Đó là nơi Barenboim sống ở tuổi thiếu niên. Cậu bé 10 tuổi khi di cư sang Trung Đông và tài năng của cậu được thể hiện rõ rệt như tại châu Âu.
Trong những năm cuối cùng của thập niên 1950, Barenboim bắt đầu thu âm và đi biểu diễn trên toàn thế giới. Bản thu âm đầu tiên ra đời vào năm 1954. Đến năm 1956, Barenboim bắt đầu biểu diễn tại Luân Đôn nhân lễ kỷ niệm 200 trăm ngày sinh của Wolfgang Amadeus Mozart. Năm 1957, buổi biểu diễn concerto số 1 cho piano của Sergei Prokofiev với sự chỉ huy của Leopold Stokowski đánh dấu sự ra mắt của Barenboim tại New York. Ngoài ra, Barenboim còn học với rất nhiều giáo viên ở khắp châu Âu. Ông được học các giáo sư âm nhạc hàng đầu của châu Âu, như Edwin Fischer và sau đó là Nadia Boulanger ở Paris. Tại Đức, Barenboim học nghệ thuật chỉ huy với Igor Markevich. Năm 1956, Barenboim có chứng nhận của Viện Hàn lâm Santa Cecilia tại Roma. Ở đó, năm 14 tuổi, Barenboim thể hiện bản thân rất xuất sắc, trở thành người tốt nghiệp trẻ nhất trong lịch sử của nhạc viện này. Một cơ may đó là Barenboim có gặp một trong những nghệ sĩ piano xuất sắc nhất thế kỷ XX Arthur Rubinstein. Rubinstein đã chỉ bảo rất nhiều cho cậu bé.
Trong vòng 10 năm, Barenboim biểu diễn các tác phẩm của Mozart tại quê nhà của nhà soạn nhạc người Áo, Salzburg và ở Viện Hàn lâm Chigiana ở Siena của Ý.

### Trưởng thành

#### Vai trò nghệ sĩ piano

##### Thập niên 1960 và thập niên 1970
Barenboim biểu diễn trong vai trò nghệ sĩ piano cùng English Chamber Orchestra bắt đầu từ thập niên 1960 và xuyên suốt thập niên 1970. Ông chứng tỏ nét đặc trưng trong biểu diễn khi chơi các bản concerto dành cho piano của Mozart. Ông bắt đầu chuyến công diễn với dàn nhạc này trong vòng hơn một thập niên tại Anh, Nhật Bản và Hoa Kỳ. Ngoài các tác phẩm của Mozart, ông còn biểu diễn thành công các tác phẩm của Ludwig van Beethoven, Johannes Brahms và John Barbirolli. Ngoài ra, còn có cả Frédéric Chopin và Franz Schubert. Dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Otto Klemperer, Barenboim đã biểu diễn cả năm bản concerto dành cho piano của Beethoven.
Bước ngoặt trên con đường biểu diễn của ông đến vào năm 1966, khi Barenboim biểu diễn cùng nghệ sĩ cello Jacqueline Du Pré. Cơ hội này mở ra sự hợp tác giữa hai người, và họ kết hôn năm sau tại Israel. Họ trở thành một cặp đôi chuyên nghiệp và lộng lẫy, thường xuyên tham gia các buổi hòa nhạc thính phòng của các nghệ sĩ hàng đầu như Zubin Mehta, Itzhak Perlman và Pinchas Zukerman. Tuy nhiên, hai vợ chồng Barenboim chỉ biểu diễn cùng nhau trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1973, Du Pré được chẩn đoán là bị bệnh đa xơ cứng. Bà buộc phải ngừng chơi cello vĩnh viễn. Bà ra đi vĩnh viên vào năm 1987.

##### Sau sự ra đi của người vợ
Thập niên 1990 đối với Barenboim trôi đi trong lặng lẽ. Năm 2000, chào đón thiên niên kỷ mới, Barenboim liên tiếp thu âm và biểu diễn ở Carnegie Hall cũng như những nơi khác với vai trò nghệ sĩ dương cầm. Năm 1996, ông ra mắt bản thu âm các bản tác phẩm dành cho piano có tên Tangos Among Friends. Năm 1997, hãng thu âm Teidec phát hành piano song tấu Marches Militaires và Grand Duo của Franz Schubert do Barenboim và Radu Lupu biểu diễn. Richard Free của tờ tạp chí Stereo Review ngợi khen bản thu âm này như sau: "...Sự tinh tế và tính tự nhiên cùng tồn tại ở một mức độ gần như không thể tưởng tượng được... xuất sắc và hoàn toàn thích hợp một cách tuyệt vời đối với chất liệu đặc biệt này". Năm 1999, Barenboim biểu diễn jazz và thu âm trong chương trình Tribute to Ellington, cùng ca sĩ Dianne Reeves. Ngoài ra, ông cùng Mã Hữu Hữu còn tham gia song tấu thính phòng.

##### Thập niên 2000
Ngày 1 tháng 3 năm 2000, Barenboim chính là người đệm đàn cho tenor Placido Domingo trong buổi biểu diễn của ca sĩ này tại New York. Cũng tháng 1 năm đó, Barenboim biểu diễn concerto cho piano của Arnold Schoenberg dưới sự chỉ huy của Pierre Boulez. Cũng trong năm 2000, khi mang Chicago Symphony Orchestra tới Carnegie Hall trong một chuỗi gồm 3 buổi biểu diễn mà ông đóng vai trò là nghệ sĩ piano chính, Jay Nordlinger của tờ tạp chí New Criterion ca ngợi: "Piano Concerto số 25 giọng Đô trưởng của Mozart... táo bạo và hùng vĩ, đúng với phong cách của Barenboim. Đó là nét tương phản trong sự thanh nhã, mang đậm chất Mozart".
Thời gian còn lại của năm 2000, sau khi chỉ huy một số tác phẩm, Barenboim chỉ tập trung biểu diễn dương cầm, ông chơi toàn bộ các concerto dành cho piano của Beethoven, mặc dù vấp phải nhiều lời phê bình của giới chuyên môn.

#### Vai trò nhạc trưởng

##### Thập niên 1960 và thập niên 1970
Ngoài vai trò của một nghệ sĩ piano, Daniel Barenboim còn được biết đến với vai trò nhạc trưởng. Barenboim bắt đầu vai trò chỉ huy tại Israel vào năm 1962 và đi lưu diễn nhiều nơi trong thập niên 1960 cùng với vai trò nhạc trưởng và nghệ sĩ dương cầm. Ông là đạo diễn của chương trình South Bank Music tại Luân Đôn từ 1968 đến 1970 và chỉ đạo Israel Festival trong khoảng thời gian 1973-1975. Barenboim là người chỉ huy đầu tiên cho tác phẩm concerto cho piano của Alexander Goehr vào năm 1972. Năm 1973, Barenboim giới thiệu tác phẩm Ode pour Jerusalem của Darius Milhaud.
Trong số nhiều dàn dựng opera, Daniel Barenboim đã chỉ huy Don Giovanni của Mozart vào năm 1973 tại Edinburgh cũng như Le nozze di Figaro vào năm 1975. Trong năm 1975, ông chỉ huy trong buổi hòa nhạc chia tay Rubinstein với London Philharmonic. Cũng trong năm đó, ông trở thành giám đốc âm nhạc của Dàn nhạc Giao hưởng Paris, một vị trí châm ngòi cho danh tiếng của Barenboim với vai trò nhạc trưởng. Dưới sự chỉ đạo của Barenboim trong 14 năm, dàn nhạc này đã biểu diễn các tác phẩm đương đại của Witold Lutosławski, Luciano Berio, Pierre Boulez, Hans Werner Henze và Henri Dutilleux.

##### Thập niên 1980
Năm 1981, lần đầu tiên Barenboim chỉ huy tác phẩm Tristan and Isolde tại Bayreuth. Năm 1982, ông sáng lập ra Mozart Festival và nhiệt tình quản lý cho đến năm 1989. Cũng trong năm đó, một tác phẩm được công diễn lần đầu tiên dưới sự chỉ huy của Barenboim là Notation II của Boulez.
Barenboim chi huy buổi công diễn đầu tiên của tác phẩm Fandango của Henze năm 1986.

##### Thập niên 1990
Khi rời bỏ Mozart Festival, Barenboim đã bỏ một cam kết khác để lãnh đạo một tổ chức mang tên Opera de Paris. Mặc dù vậy, hợp đồng không thực hiện được. Tháng 9 năm 1997, Barenboim đến Mỹ để đảm nhận vị trí giám đốc Chicago Symphony Orchestra mà Georg Solti để lại. Các buổi diễn của Barenboim được đánh giá cao với cả hai vai trò nghệ sĩ piano và nhạc trưởng trong một số bản thu âm và sang cả thế kỷ XXI. Với cương vị người lãnh đạo, Barenboim đã chỉ huy Chicago Symphony Orchestra trong nhiều buổi hòa nhạc tại Carnegie Hall, gồm các tác phẩm của Anton Bruckner và Gustav Mahler. Năm 1992, ký hợp đồng làm lãnh đạo Deutsche Staatsoper tại Berlin và tiếp tục gặt hái thành công.
Trong mùa diễn 1997-1998, Barenboim đã chỉ đạo các tác phẩm Notation V-VIII của Boulez. Thêm vào đó, ông đã giới thiệu tác phẩm Continuo của Berio và Concerto Fantastique của Ralph Shapey.
Ngày 29 tháng 1 năm 1999, Barenboim biểu diễn trong một buổi hòa nhạc lịch sử tại Đại học Birzeit, Palestine. Đó là buổi hòa nhạc đầu tiên của ông tại Bờ Tây bị cuộc chiến tranh giữa Israel và Palestine xâu xé. Đây cũng là lần đầu tiên một nghệ sĩ người Israel biểu diễn trước công chúng trên lãnh thổ kể từ khi nó bị chiếm đoạt từ Jordan. Trong chương trình này, ông đã biểu diễn Sonata "Pathetique" của Beethoven, chia sẻ sân khấu hòa nhạc với nghệ sĩ người Palestine Salim Abboud trong tác phẩm Marche Militaire của Schubert. Ông bày tỏ với khán giả: "Những gì tôi có thể làm được là biểu diễn âm nhạc và ở đây... chúng ta cùng nhau đẩy lùi nỗi căm hờn. Tôi muốn đưa tay đến các bạn. Tôi muốn hiểu cuộc sống của các bạn". Ông nói thêm: "Tôi đến đây để biểu diễn, bởi lẽ thế kỷ XXI này, con người ta cần phải cư xử như là một con người thay vì chờ đợi những nhà chính trị". Sau đó, ông dành thời gian còn lại trong năm để hợp tác cùng Wynton Marsalis tại Trung tâm Lincoln.

##### Thập niên 2000
Từ tháng 2 năm 2000, ông cùng Chicago Symphony Orchestra công diễn vở opera đầu tay của Elliott Carter, What if? và trong năm đó tác phẩm được lưu diễn khắp thế giới.

## Vinh danh

### Giải thưởng
Barenboim nhận Huy chương Beethoven năm 1958, giải thưởng Harriet Cohen Paderwski Centenary năm 1963 và Huân chương Danh dự của Pháp năm 1987.

### Sách
Tiểu sử của ông, A Life in Music, được nhà xuất bản George Weidenfeld and Nicolson Ltd phát hành tại Anh năm 1991 và xuất bản tại Mỹ vào năm sau.

## Đời sống cá nhân
Trong suốt sự nghiệp của mình, ông sống tại Luân Đôn trước khi chuyển sang Pháp và các nơi khác.
Ngày 28 tháng 11 năm 1988, sau khi người vợ đầu Du Pré ra đi được 1 năm, Barenboim kết hôn với nghệ sỹ piano Elena Bashkirova, người Nga, và đến nay họ có ba người con.

title: Daniel Barenboim

wikitext:
{{Thông tin nhân vật
| honorific_prefix =
| name = Daniel Barenboim
| honorific_suffix =
| native_name =
| native_name_lang =
| image = File:Barenboim Vienna.jpg
| image_size =
| alt =
| caption =
| birth_name =
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1942|11|15}}
| birth_place = [[Buenos Aires]], Argentina
| death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->
| death_place =
| residence =
| nationality =
| other_names =
| ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source -->
| citizenship = Argentine, Israeli, Palestinian, Spanish
| education =
| alma_mater =
| occupation = [[Pianist]] và [[conducting|conductor]]
| years_active =
| employer =
| organization =
| known_for =
| notable_works =
| spouse = [[Jacqueline du Pré]] (m. 1967-1987; her death)<br/>[[Elena Bashkirova]] (m. 1988; 2 children)
| partner =
| children =
| parents =
| relatives =
| callsign =
| awards = [[Otto Hahn Peace Medal]] {{small|(2010)}}
| signature =
| signature_alt =
| signature_size =
| website = {{URL|http://www.danielbarenboim.com}}
| footnotes =
| box_width =
| module = {{Listen| embed=yes |filename = Daniel barenboim bbc radio4 reith lectures 27 07 2012 b01sd0hy.flac |title = Giọng của Daniel Barenboim |type = speech |description = Từ [[BBC]] [[Reith Lectures|Reith Lecture]], [[7 tháng 4]] năm [[2006]]<ref>{{Cite episode | title= Daniel Barenboim: In the Beginning Was Sound |series= [[Reith Lectures|The Reith Lectures]] |url= http://www.bbc.co.uk/programmes/b0076xry |access-date= ngày 18 tháng 1 năm 2014 |station= BBC Radio 4 |date= ngày 7 tháng 4 năm 2006}}</ref>}}
}}
'''Daniel Barenboim''' (sinh năm 1942) là nghệ sĩ piano và [[nhạc trưởng]] [[người Israel]]. Ông là một trong những nhạc trưởng Israel xuất sắc nhất.
== Tiểu sử<ref name="nhaccodien">{{Chú thích web |url=http://www.nhaccodien.vn/Nhac/tabId/74/ItemId/286/TGId/286/Cat/3/PreTabId/59/Default.aspx |ngày truy cập=2018-05-02 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2018-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503014718/http://www.nhaccodien.vn/Nhac/tabId/74/ItemId/286/TGId/286/Cat/3/PreTabId/59/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> ==
=== Thời niên thiếu ===
[[Tập tin:Daniel Barenboim Kid.jpg|Cậu bé 11 tuổi Barenboim là nghệ sĩ piano cùng với [[Moshe Lustig]] và [[Gadna Symphony Orchestra]]|nhỏ|phải]]
Daniel Barenboim sinh ra tại Argentina. Ông bắt đầu học nhạc từ lúc 5 tuổi. Trong những năm đầu, cậu bé Daniel học nhạc với sự hướng dẫn của cặp cha mẹ [[người Nga]] - [[người Do Thái]]: [[Enrique Barenboim]] và [[Aida Barenboim]]. Họ đều là những nghệ sĩ [[piano]] xuất sắc. Từ khi cùng gia đình chuyển sang châu Âu năm 1951, khả năng của cậu bé Daniel Barenboim được bộc lộ rõ rệt. Ở [[Paris]], cậu bé được biết đến như một thần đồng. 7 tuổi, cậu có buổi biểu diễn đầu tiên tại Nam Mỹ. Năm 1952, cậu bé đó đã biểu diễn tại [[Viên]] khi hơn 9 tuổi. Gia đình Barenboim sống ở châu Âu thêm một [[năm]] nữa rồi chuyển đến [[Tel Aviv]]. Đó là nơi Barenboim sống ở tuổi thiếu niên. Cậu bé 10 tuổi khi di cư sang [[Trung Đông]] và tài năng của cậu được thể hiện rõ rệt như tại châu Âu.

Trong những năm cuối cùng của thập niên 1950, Barenboim bắt đầu thu âm và đi biểu diễn trên toàn thế giới. Bản thu âm đầu tiên ra đời vào năm 1954. Đến năm 1956, Barenboim bắt đầu biểu diễn tại [[Luân Đôn]] nhân lễ kỷ niệm 200 trăm ngày sinh của [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Năm 1957, buổi biểu diễn [[concerto cho piano số 1 (Prokofiev)|concerto số 1]] cho piano của [[Sergei Prokofiev]] với sự chỉ huy của [[Leopold Stokowski]] đánh dấu sự ra mắt của Barenboim tại [[New York]]. Ngoài ra, Barenboim còn học với rất nhiều giáo viên ở khắp châu Âu. Ông được học các giáo sư âm nhạc hàng đầu của châu Âu, như [[Edwin Fischer]] và sau đó là [[Nadia Boulanger]] ở [[Paris]]. Tại [[Đức]], Barenboim học nghệ thuật chỉ huy với [[Igor Markevich]]. Năm 1956, Barenboim có chứng nhận của [[Viện Hàn lâm Santa Cecilia]] tại [[Roma]]. Ở đó, năm 14 tuổi, Barenboim thể hiện bản thân rất xuất sắc, trở thành người tốt nghiệp trẻ nhất trong lịch sử của nhạc viện này. Một cơ may đó là Barenboim có gặp một trong những nghệ sĩ piano xuất sắc nhất thế kỷ XX [[Arthur Rubinstein]]. Rubinstein đã chỉ bảo rất nhiều cho cậu bé.

Trong vòng 10 năm, Barenboim biểu diễn các tác phẩm của Mozart tại quê nhà của nhà soạn nhạc người Áo, [[Salzburg]] và ở [[Viện Hàn lâm Chigiana]] ở [[Siena]] của [[Ý]].
=== Trưởng thành ===
==== Vai trò nghệ sĩ piano ====
===== Thập niên 1960 và thập niên 1970 =====
Barenboim biểu diễn trong vai trò nghệ sĩ piano cùng [[English Chamber Orchestra]] bắt đầu từ thập niên 1960 và xuyên suốt thập niên 1970. Ông chứng tỏ nét đặc trưng trong biểu diễn khi chơi các bản [[concerto]] dành cho piano của Mozart. Ông bắt đầu chuyến công diễn với dàn nhạc này trong vòng hơn một thập niên tại Anh, [[Nhật Bản]] và Hoa Kỳ. Ngoài các tác phẩm của Mozart, ông còn biểu diễn thành công các tác phẩm của [[Ludwig van Beethoven]], [[Johannes Brahms]] và [[John Barbirolli]]. Ngoài ra, còn có cả [[Frédéric Chopin]] và [[Franz Schubert]]. Dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng [[Otto Klemperer]], Barenboim đã biểu diễn cả năm bản concerto dành cho piano của Beethoven.

Bước ngoặt trên con đường biểu diễn của ông đến vào năm 1966, khi Barenboim biểu diễn cùng nghệ sĩ [[cello]] [[Jacqueline Du Pré]]. Cơ hội này mở ra sự hợp tác giữa hai người, và họ kết hôn năm sau tại Israel. Họ trở thành một cặp đôi chuyên nghiệp và lộng lẫy, thường xuyên tham gia các buổi hòa [[nhạc thính phòng]] của các nghệ sĩ hàng đầu như [[Zubin Mehta]], [[Itzhak Perlman]] và [[Pinchas Zukerman]]. Tuy nhiên, hai vợ chồng Barenboim chỉ biểu diễn cùng nhau trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1973, Du Pré được chẩn đoán là bị bệnh [[đa xơ cứng]]. Bà buộc phải ngừng chơi cello vĩnh viễn. Bà ra đi vĩnh viên vào năm 1987.
===== Sau sự ra đi của người vợ =====
Thập niên 1990 đối với Barenboim trôi đi trong lặng lẽ. Năm 2000, chào đón thiên niên kỷ mới, Barenboim liên tiếp thu âm và biểu diễn ở [[Carnegie Hall]] cũng như những nơi khác với vai trò nghệ sĩ dương cầm. Năm 1996, ông ra mắt bản thu âm các bản tác phẩm dành cho piano có tên ''[[Tangos Among Friends]]''. Năm 1997, hãng thu âm [[Teidec]] phát hành piano song tấu ''[[Marches Militaires]]'' và ''Grand Duo'' của [[Franz Schubert]] do Barenboim và [[Radu Lupu]] biểu diễn. [[Richard Free]] của tờ tạp chí ''[[Stereo Review]]'' ngợi khen bản thu âm này như sau: "...Sự tinh tế và tính tự nhiên cùng tồn tại ở một mức độ gần như không thể tưởng tượng được... xuất sắc và hoàn toàn thích hợp một cách tuyệt vời đối với chất liệu đặc biệt này". Năm [[1999]], Barenboim biểu diễn [[jazz]] và thu âm trong [[chương trình]] ''[[Tribute to Ellington]]'', cùng ca sĩ [[Dianne Reeves]]. Ngoài ra, ông cùng [[Mã Hữu Hữu]] còn tham gia song tấu thính phòng.
===== Thập niên 2000 =====
Ngày 1 tháng 3 năm [[2000]], Barenboim chính là người đệm đàn cho [[tenor]] [[Placido Domingo]] trong buổi biểu diễn của ca sĩ này tại New York. Cũng tháng 1 năm đó, Barenboim biểu diễn [[concerto cho piano (Schoenberg)|concerto cho piano]] của [[Arnold Schoenberg]] dưới sự chỉ huy của [[Pierre Boulez]]. Cũng trong năm 2000, khi mang [[Chicago Symphony Orchestra]] tới Carnegie Hall trong một chuỗi gồm 3 buổi biểu diễn mà ông đóng vai trò là nghệ sĩ piano chính, [[Jay Nordlinger]] của tờ [[tạp chí]] ''[[New Criterion]]'' ca ngợi: "[[Concerto cho piano số 25 (Mozart)|Piano Concerto số 25 giọng Đô trưởng]] của Mozart... táo bạo và hùng vĩ, đúng với phong cách của Barenboim. Đó là nét tương phản trong sự thanh nhã, mang đậm chất Mozart".

Thời gian còn lại của năm 2000, sau khi chỉ huy một số tác phẩm, Barenboim chỉ tập trung biểu diễn dương cầm, ông chơi toàn bộ các concerto dành cho piano của Beethoven, mặc dù vấp phải nhiều lời phê bình của giới chuyên môn.
==== Vai trò nhạc trưởng ====
===== Thập niên 1960 và thập niên 1970 =====
Ngoài vai trò của một nghệ sĩ piano, Daniel Barenboim còn được biết đến với vai trò nhạc trưởng. Barenboim bắt đầu vai trò chỉ huy tại [[Israel]] vào năm 1962 và đi lưu diễn nhiều nơi trong thập niên 1960 cùng với vai trò nhạc trưởng và nghệ sĩ dương cầm. Ông là đạo diễn của chương trình ''[[South Bank Music]] tại Luân Đôn từ 1968 đến 1970 và chỉ đạo ''[[Israel Festival]]'' trong khoảng thời gian 1973-1975. Barenboim là người chỉ huy đầu tiên cho tác phẩm [[concerto cho piano (Goehr)|concerto cho piano]] của [[Alexander Goehr]] vào năm 1972. Năm 1973, Barenboim giới thiệu tác phẩm ''[[Ode pour Jerusalem]]'' của [[Darius Milhaud]].

Trong số nhiều dàn dựng opera, Daniel Barenboim đã chỉ huy ''[[Don Giovanni]]'' của Mozart vào năm 1973 tại [[Edinburgh]] cũng như ''[[Le nozze di Figaro]]'' vào năm 1975. Trong năm 1975, ông chỉ huy trong buổi hòa nhạc chia tay Rubinstein với [[London Philharmonic]]. Cũng trong năm đó, ông trở thành giám đốc âm nhạc của [[Dàn nhạc Giao hưởng Paris]], một vị trí châm ngòi cho danh tiếng của Barenboim với vai trò nhạc trưởng. Dưới sự chỉ đạo của Barenboim trong 14 năm, dàn nhạc này đã biểu diễn các tác phẩm đương đại của [[Witold Lutosławski]], [[Luciano Berio]], [[Pierre Boulez]], [[Hans Werner Henze]] và [[Henri Dutilleux]].
===== Thập niên 1980 =====
Năm [[1981]], lần đầu tiên Barenboim chỉ huy tác phẩm ''[[Tristan and Isolde]]'' tại [[Bayreuth]]. Năm 1982, ông sáng lập ra [[Mozart Festival]] và nhiệt tình quản lý cho đến năm 1989. Cũng trong năm đó, một tác phẩm được công diễn lần đầu tiên dưới sự chỉ huy của Barenboim là ''[[Notation II]]'' của Boulez.

Barenboim chi huy buổi công diễn đầu tiên của tác phẩm ''[[Fandango]]'' của Henze năm 1986.
===== Thập niên 1990 =====
[[Tập tin:Bundesarchiv Bild 183-1990-1031-018, Berlin, Besuch Weizsäcker, Kirchner, Barenboim (r.).jpg|[[Peter Kirchner]], [[Tổng thống Đức]] [[Richard von Weizsäcker]] và Barenboim tham gia [[nghĩa trang]] người Do Thái ở [[Berlin-Weissensee]] vào năm [[1990]]|nhỏ|phải]]
Khi rời bỏ Mozart Festival, Barenboim đã bỏ một cam kết khác để lãnh đạo một [[tổ chức]] mang tên [[Opera de Paris]]. Mặc dù vậy, hợp đồng không thực hiện được. Tháng 9 năm [[1997]], Barenboim đến Mỹ để đảm nhận vị trí giám đốc [[Chicago Symphony Orchestra]] mà [[Georg Solti]] để lại. Các buổi diễn của Barenboim được đánh giá cao với cả hai vai trò nghệ sĩ piano và nhạc trưởng trong một số bản thu âm và sang cả thế kỷ XXI. Với cương vị người lãnh đạo, Barenboim đã chỉ huy Chicago Symphony Orchestra trong nhiều buổi hòa nhạc tại Carnegie Hall, gồm các tác phẩm của [[Anton Bruckner]] và [[Gustav Mahler]]. Năm [[1992]], ký [[hợp đồng]] làm lãnh đạo [[Deutsche Staatsoper]] tại [[Berlin]] và tiếp tục gặt hái thành công.

Trong mùa diễn 1997-1998, Barenboim đã chỉ đạo các tác phẩm ''Notation V-VIII'' của Boulez. Thêm vào đó, ông đã giới thiệu tác phẩm ''[[Continuo (Berio)|Continuo]]'' của Berio và ''[[Concerto Fantastique (Shapey)|Concerto Fantastique]] của [[Ralph Shapey]].

Ngày 29 tháng 1 năm 1999, Barenboim biểu diễn trong một buổi hòa nhạc lịch sử tại [[Đại học Birzeit]], [[Palestine]]. Đó là buổi hòa nhạc đầu tiên của ông tại [[Bờ Tây]] bị cuộc chiến tranh giữa Israel và Palestine xâu xé. Đây cũng là lần đầu tiên một nghệ sĩ người Israel biểu diễn trước công chúng trên lãnh thổ kể từ khi nó bị chiếm đoạt từ [[Jordan]]. Trong chương trình này, ông đã biểu diễn ''[[Sô-nát cho dương cầm số 8 (Beethoven)|Sonata "Pathetique"]] của Beethoven, chia sẻ sân khấu hòa nhạc với nghệ sĩ [[người Palestine]] [[Salim Abboud]] trong tác phẩm ''[[Marche Militaire]]'' của Schubert. Ông bày tỏ với khán giả: "Những gì tôi có thể làm được là biểu diễn âm nhạc và ở đây... chúng ta cùng nhau đẩy lùi nỗi căm hờn. Tôi muốn đưa tay đến các bạn. Tôi muốn hiểu cuộc sống của các bạn". Ông nói thêm: "Tôi đến đây để biểu diễn, bởi lẽ thế kỷ XXI này, con người ta cần phải cư xử như là một con người thay vì chờ đợi những nhà chính trị". Sau đó, ông dành thời gian còn lại trong năm để hợp tác cùng Wynton Marsalis tại Trung tâm Lincoln.
===== Thập niên 2000 =====
[[Tập tin:Daniel Barenboim.jpg|Barenboim trong một buổi luyện tập với [[West-East Divan]] tại [[Pilas]], [[Sevilla]], [[Tây Ban Nha]] vào ngày [[25 tháng 7]] năm [[2005]]|nhỏ|phải]]
[[Tập tin:Barenboim Vienna-2.jpg|Barenboim sau một buổi biểu diễn [[giao hưởng số 5 (Mahler)|giao hưởng số 5]] của Mahler tại [[Musikverein]], [[Viên]], [[Áo]] vào ngày 2 tháng 11 năm 2008|nhỏ|trái]]
Từ [[tháng 2]] năm 2000, ông cùng Chicago Symphony Orchestra công diễn vở [[opera]] đầu tay của [[Elliott Carter]], ''[[What if?]]'' và trong năm đó tác phẩm được lưu diễn khắp thế giới.
== Vinh danh ==
=== Giải thưởng ===
Barenboim nhận [[Huy chương Beethoven]] năm 1958, [[giải thưởng Harriet Cohen Paderwski Centenary]] năm 1963 và [[Huân chương Danh dự]] của Pháp năm 1987.<ref name="nhaccodien" />
=== Sách ===
Tiểu sử của ông, ''[[A Life in Music]]'', được nhà xuất bản [[George Weidenfeld and Nicolson Ltd]] phát hành tại Anh năm 1991 và xuất bản tại [[Mỹ]] vào năm sau.
== Đời sống cá nhân ==
Trong suốt sự nghiệp của mình, ông sống tại Luân Đôn trước khi chuyển sang Pháp và các nơi khác.

Ngày 28 tháng 11 năm 1988, sau khi người vợ đầu Du Pré ra đi được 1 năm, Barenboim kết hôn với nghệ sỹ piano [[Elena Bashkirova]], [[người Nga]], và đến nay họ có ba người con.<ref name="nhaccodien" />
== Chú thích ==
{{tham khảo}}

{{DEFAULTSORT:Barenboim, Daniel}}
[[Thể loại:Sinh năm 1942]]
[[Thể loại:Nhân vật còn sống]]
[[Thể loại:Nhạc trưởng Israel]]
[[Thể loại:Nghệ sĩ piano Israel]]
[[Thể loại:Người đoạt giải Grammy]]
[[Thể loại:Tiến trình hòa bình Israel-Palestine]]
[[Thể loại:Sứ giả hòa bình Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Nam nhạc sĩ thế kỷ 20]]
[[Thể loại:Thành viên Học viện Mỹ thuật và Khoa học Mỹ]]
[[Thể loại:Người Do Thái Palestine]]

title: Daniel Barenboim

Sinh: 15 tháng 11, 1942 · Buenos Aires, Argentina

Nghề nghiệp: Pianist và conductor

Phối ngẫu: Jacqueline du Pré (m. 1967-1987; her death) · Elena Bashkirova (m. 1988; 2 children)

Giải thưởng: Otto Hahn Peace Medal (2010)


text:
# Marta Lynch
Marta Lynch là bút danh của Marta Lía Frigerio (Buenos Aires, 8 tháng 3 năm 1925 - 8 tháng 10 năm 1985), một nhà văn nữ người Argentina. Bà đã viết bảy tiểu thuyết và chín tuyển tập văn xuôi ngắn.

## Đời sống
Sinh ra ở Buenos Aires, bà học ngành triết học tại Đại học Buenos Aires. Bà kết hôn với một luật sư, Juan Manuel Lynch, hai người có hai con. Bà thuộc về một nhóm các nhà văn người Argentina nữ vào những năm 50 và 60 (như Silvina Bullrich, Beatriz Guido, Sara Gallardo Sara Gallardo, vv). Họ đã viết nhiều người bán chạy nhất và cả hai đều nổi tiếng và gây tranh cãi trong thời gian đó. Alberto Girri đã mô tả Lynch là một nhà văn "ít độc đáo trong chúng ta, vì động lực và sự khéo léo và sự kết hợp với các nhân vật văn học của chúng tôi như bà Ordóñez hay Colorado Villanueva, có lẽ là nguyên mẫu của phương tiện viết văn của chúng tôi."
Bà tốt nghiệp với bằng văn học tại Khoa Triết học và Thư của Buenos Aires. Bà đã giảng dạy ở châu Âu và khắp châu Mỹ (Mexico, Cuba, Paraguay, Chile, Uruguay) và hợp tác với La Nación. Bà được tuyên bố là một trong mười người kể chuyện Nam Mỹ hay nhất.

## Hoạt động chính trị
Vào tháng 11 năm 1972, Lynch đã đi trên chuyến tàu về nước cùng với Juan Perón. Các lập trường chính trị của bà thay đổi trong suốt cuộc đời bà.

## Cái chết
Bà đã sợ hãi những ảnh hưởng của lão hóa cả trên cơ thể và trong tâm trí. Năm 1985, sau một cuộc chiến dài với trầm cảm, bà đã tự tử ở Buenos Aires.

title: Marta Lynch

wikitext:
{{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] -->
| name          = Marta Lynch
| image = File:Martalynch.jpg
| alt           = Black and white photograph of a woman
| caption       = Marta Lynch
| birth_name    = Marta Lía Frigerio
| birth_date    = {{birth date|df=yes|1925|3|8}}
| birth_place   = [[Buenos Aires]], [[Argentina]]
| death_date    = {{death date and age|df=yes|1985|10|8|1925|3|8}}
| death_place   = [[Buenos Aires]], [[Argentina]]
| occupation    = nhà văn
| language      = [[tiếng Tây Ban Nha]]
| nationality   = [[Argentina]]
}}
'''Marta Lynch''' là bút danh của '''Marta Lía Frigerio''' ([[Buenos Aires]], 8 tháng 3 năm 1925 - 8 tháng 10 năm 1985), một nhà văn nữ người Argentina.<ref name="Marting1990">{{chú thích sách|author=Birgitta Vance|editor=Diane E. Marting|title=Spanish American Women Writers: A Bio-bibliographical Source Book|url=https://books.google.com/books?id=lrLI2BJkPu4C&pg=PA301|year=1990|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-25194-8|pages=292–302|chapter=Marta Lynch}}</ref> Bà đã viết bảy tiểu thuyết và chín tuyển tập văn xuôi ngắn.<ref name="BalderstonGonzalez2004">{{chú thích sách|author=Amy Kaminsky|editor=Daniel Balderston; Mike Gonzalez|title=Encyclopedia of Latin American and Caribbean Literature, 1900–2003|url=https://books.google.com/books?id=fM7L8U-CtaQC&pg=PA325|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30687-4|page=325|chapter=Marta Lynch}}</ref>

==Đời sống==
Sinh ra ở Buenos Aires, bà học ngành triết học tại [[Đại học Buenos Aires]]. Bà kết hôn với một luật sư, Juan Manuel Lynch, hai người có hai con. Bà thuộc về một nhóm các nhà văn người Argentina nữ vào những năm 50 và 60 (như Silvina Bullrich, Beatriz Guido, Sara Gallardo Sara Gallardo, vv). Họ đã viết nhiều người bán chạy nhất và cả hai đều nổi tiếng và gây tranh cãi trong thời gian đó. Alberto Girri đã mô tả Lynch là một nhà văn "ít độc đáo trong chúng ta, vì động lực và sự khéo léo và sự kết hợp với các nhân vật văn học của chúng tôi như bà Ordóñez hay Colorado Villanueva, có lẽ là nguyên mẫu của phương tiện viết văn của chúng tôi."

Bà tốt nghiệp với bằng văn học tại Khoa Triết học và Thư của Buenos Aires. Bà đã giảng dạy ở châu Âu và khắp châu Mỹ (Mexico, [[Cuba]], Paraguay, [[Chile]], [[Uruguay]]) và hợp tác với La Nación. Bà được tuyên bố là một trong mười người kể chuyện Nam Mỹ hay nhất.
== Hoạt động chính trị ==
Vào tháng 11 năm 1972, Lynch đã đi trên chuyến tàu về nước cùng với [[Juan Perón]]. Các lập trường chính trị của bà thay đổi trong suốt cuộc đời bà.

== Cái chết ==
Bà đã sợ hãi những ảnh hưởng của lão hóa cả trên cơ thể và trong tâm trí. Năm 1985, sau một cuộc chiến dài với trầm cảm, bà đã tự tử ở Buenos Aires.

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

[[Thể loại:Nhà văn Argentina]]
[[Thể loại:Sinh năm 1925]]
[[Thể loại:Mất năm 1985]]
[[Thể loại:Người Buenos Aires]]

title: Marta Lynch

Sinh: Marta Lía Frigerio · 8 tháng 3 năm 1925 · Buenos Aires, Argentina

Mất: 8 tháng 10 năm 1985 (60 tuổi) · Buenos Aires, Argentina

Nghề nghiệp: nhà văn

Ngôn ngữ: tiếng Tây Ban Nha

Quốc tịch: Argentina


text:
# Thrinchostoma lettowvorbecki
Thrinchostoma lettowvorbecki là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1930.

title: Thrinchostoma lettowvorbecki

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Thrinchostoma lettowvorbecki''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh màng|Hymenoptera]]
| familia = [[Halictidae]]
| subfamilia = [[Halictinae]]
| tribus = [[Halictini]]
| genus = ''[[Thrinchostoma]]''
| species = '''''T. lettowvorbecki'''''
| binomial = ''Thrinchostoma lettowvorbecki''
| binomial_authority = Blüthgen, 1930
}}
'''''Thrinchostoma lettowvorbecki''''' là một loài [[Bộ Cánh màng|Hymenoptera]] trong họ [[Halictidae]]. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1930.<ref>{{Reftabel|2008-ITIS|Dier}}</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline}}

[[Thể loại:Thrinchostoma]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1930]]

{{Halictinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Lớp (class): Insecta

Bộ (ordo): Hymenoptera

Họ (familia): Halictidae

Phân họ (subfamilia): Halictinae

Tông (tribus): Halictini

Chi (genus): Thrinchostoma

Loài (species): T. lettowvorbecki

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Thrinchostoma lettowvorbecki · Blüthgen, 1930


text:
# Litsea liboshengii
Litsea liboshengii là loài thực vật có hoa trong họ Nguyệt quế. Loài này được H.B. Cui miêu tả khoa học đầu tiên năm 1994.

title: Litsea liboshengii

wikitext:
{{Mồ côi|date=tháng 8 năm 2020}}
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name =''Litsea liboshengii''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption=
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Phân lớp Mộc lan|Magnoliidae]]
| ordo = [[Bộ Nguyệt quế|Laurales]]
| familia = [[Họ Nguyệt quế|Lauraceae]]
| genus = ''[[Litsea]]''
| species = '''''L. liboshengii'''''
| binomial = ''Litsea liboshengii''
| binomial_authority = H.B. Cui, 1994
}}
'''''Litsea liboshengii''''' là loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Nguyệt quế]]. Loài này được H.B. Cui miêu tả khoa học đầu tiên năm 1994.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-17806502| tiêu đề=''Litsea liboshengii''|ngày truy cập = ngày 14 tháng 6 năm 2013 | tác giả 1=The Plant List | năm =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Litsea liboshengii}}
*{{Wikispecies nội dòng|Litsea liboshengii}}

[[Thể loại:Chi Bời lời|L]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1994]]

{{Lauraceae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Magnoliidae

Bộ (ordo): Laurales

Họ (familia): Lauraceae

Chi (genus): Litsea

Loài (species): L. liboshengii

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Litsea liboshengii · H.B. Cui, 1994