text:
# Chế độ Cảng chủ
Chế độ Cảng chủ là một hệ thống tổ chức và hành chính kinh tế xã hội được phát triển bởi người Hoa định cư ở Johor vào thế kỷ 19. Những người định cư tự tổ chức thành các hiệp hội không chính thức (tương tự như các Kongsi (công ty) trong các cộng đồng người Hoa khác) và bầu ra một người lãnh đạo. Trong tiếng Trung, "Cảng chủ" (Kangchu, tiếng Trung: 港主, bính âm: Gáng Zhǔ, tiếng Triều Châu: Kaang Zhu) có nghĩa đen là 'chủ bờ sông', và là danh hiệu được trao cho người đứng đầu của các khu định cư trên sông. Những người đứng đầu "Cảng chủ" còn được gọi là "Kapitan".
Thuật ngữ "Cảng chủ" được sử dụng rộng rãi trong thế kỷ 19, khi người Hoa bắt đầu định cư xung quanh Johor và lập các đồn điền gambir và hồ tiêu. Phúc lợi xã hội và kinh tế của những người định cư ban đầu do các nhà lãnh đạo người Hoa địa phương phụ trách, những người chịu trách nhiệm điều hành các đồn điền nông nghiệp nằm dọc theo bờ sông. Chế độ Cảng chủ có nguồn gốc từ thế kỷ 18 khi những cu li người Hoa bắt đầu định cư ở Penang và Riau, lập các đồn điền gambir và tiêu. Những người cai trị Johor vào thời điểm đó, Temenggong Daeng Ibrahim và người kế vị, Sultan Abu Bakar, đã sử dụng chế độ Cảng chủ trong nửa đầu thế kỷ 19 để thiết lập một hình thức quản lý có tổ chức hơn trong bối cảnh người người Hoa tới nhập cư với số lượng lớn, góp phần phát triển nền kinh tế nông nghiệp địa phương. Các biến thể của chế độ này cũng trở nên phổ biến ở các vùng khác ở Đông Nam Á hải đảo, những nơi có canh tác gambir và hồ tiêu hay những nơi có lượng người Hoa đáng kể. Những Cảng chủ và cu li làm việc trong các đồn điền chủ yếu có gốc Triều Châu, và thường là những người nhập cư thế hệ thứ nhất hoặc thứ hai. Năm 1917, chính quyền thuộc địa Anh ở Johor đã áp dụng đạo luật xóa bỏ chế độ Cảng chủ, và giá gambir đã sụt giảm trong đầu thế kỷ 20.

## Lịch sử

### Những năm đầu
Nguồn gốc của Chế độ Cảng chủ bắt nguồn từ giữa thế kỷ 18, khi những người Hoa định cư ban đầu ở Penang trồng thử nghiệm nhiều loại cây trồng khác nhau, bao gồm hồ tiêu, gambir, hạt cau và đinh hương. Các đồn điền bị bỏ hoang vào cuối thế kỷ 18 do Penang trải qua các cuộc chiến tranh với người Bugis khiến nhiều đồn điền bị phá hủy. Việc buôn bán gia vị ngày càng phổ biến, thu về lợi nhuận lớn hơn nhiều cũng là nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm của các đồn điền này. Vào đầu thế kỷ 19, những người Hoa bắt đầu hướng về phía nam tới Malacca và Singapore, nơi cũng có các đồn điền gambir và hồ tiêu.
Vào cuối những năm 1820, người Hoa từ Singapore cũng bắt đầu hướng tới Johor để trồng gambir và hồ tiêu dưới sự khuyến khích của Temenggong Abdul Rahman và người kế nhiệm, Daeng Ibrahim. Khi ngày càng nhiều người Hoa lập đồn điền ở Johor trong những năm 1840, Temenggong Daeng Ibrahim đã thành lập một bộ máy hành chính bao gồm các quan chức Mã Lai để giám sát các công việc của Cảng chủ. Temenggong Daeng Ibrahim bắt đầu cấp giấy phép chính thức, được gọi là Surat Sungai ("giấy tờ sông") trong tiếng Mã Lai, cho các Cảng chủ, cho phép họ thiết lập các đồn điền dọc theo bờ sông. Đổi lại, Cảng chủ được yêu cầu nộp thuế từ lợi nhuận thu được từ các đồn điền, cũng như phải gia hạn Surat Sungai sau một khoảng thời gian nhất định.

### Giữa đến cuối thế kỷ 19
Các đồn điền đầu tiên xuất hiện ở Nam Johor, đặc biệt là Skudai. Lau Lib Keng, một người Hoa định cư ở Skudai, là người đầu tiên được cấp Surat Sungai, theo đó, các bờ sông của Skudai được cho Lau thuê để trồng gambir và hồ tiêu. Nhiều người Hoa đến Johor từ những năm 1850 trở đi, và các khu vực rừng ở Nam Johor như Tebrau, Plentong và Stulang đã bị phát quang để trồng trọt. Vào thời điểm con trai của Temenggong Daeng Ibrahim, Abu Bakar lên nắm quyền vào năm 1862, ít nhất 37 Surat Sungai đã được cấp cho các Cảng chủ khác nhau, chịu trách nhiệm chung về hoạt động của 1.200 đồn điền. Hầu hết những người Hoa đứng đầu này đều là thành viên của các hội kín, và giao tranh thường nổ ra ở Singapore giữa các nhóm phương ngữ khác nhau do xung đột lợi ích kinh tế. Từ cuối những năm 1850 trở đi, Cảng chủ bắt đầu tạo ảnh hưởng chính trị trong các vấn đề nhà nước bằng cách thiết lập quan hệ chặt chẽ với Temenggong Abu Bakar. Năm 1865, Abu Bakar chính thức công nhận nhánh người Triều Châu ở Johor thuộc Công ty Nghĩa Hưng sau khi một Cảng chủ, Tan Kee Soon, xây dựng một đội quân nhỏ để khuất phục lực lượng của Sultan Ali Iskandar, người có bất đồng với Abu Bakar nhưng không thể xây dựng một đội quân có tổ chức. Tuy nhiên, Abu Bakar kêu gọi Công ty Nghĩa Hưng chấp nhận những người định cư thuộc các nhóm phương ngữ khác để ngăn chặn giao tranh có thể xảy ra do xung đột lợi ích kinh tế.
Các sản phẩm từ các đồn điền này thường được xuất khẩu sang các nước khác từ Singapore với sự hỗ trợ của các thương nhân người Hoa tại thành phố đó. Từ những năm 1860 trở đi, nhiều Cảng chủ nợ nần chồng chất và bắt đầu bán quyền sở hữu tài sản cho những thương gia này hoặc cho những ông trùm kinh doanh lớn hơn có trụ sở tại Singapore, người được người dân địa phương gọi là Tuan Sungai (chủ dòng sông). Cảng chủ sau đó thường được các thương nhân thuê làm giám sát hoặc quản lý để theo dõi hoạt động hàng ngày của các đồn điền. Temenggong Abu Bakar bắt đầu gửi thư công nhận kiểu hợp đồng cho những Cảng chủ này. Những bức thư trên được gọi là Surat Tauliah.
Chế độ Cảng chủ có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế Johor. Mối quan hệ của Abu Bakar với những Cảng chủ rất tốt, và ông đã bổ nhiệm nhiều người trong số đó vào các vị trí chính trị. Đặc biệt, Abu Bakar đã bổ nhiệm hai người Hoa vào Hội đồng Nhà nước Johor: một Cảng chủ từ Triều Châu, Tan Hiok Nee, và một thầu khoán từ Đài Sơn, Wong Ah Fook, người cũng sở hữu đồn điền ở Mersing vào những năm 1880. Vì vùng đất dọc theo bờ sông ở Nam Johor đã bị làn sóng người Hoa định cư trước đó sử dụng, những người Hoa định cư mới hơn bắt đầu di cư lên phía bắc vào những năm 1870 và thành lập các đồn điền xa hơn về phía bắc ở Yong Peng, Batu Pahat, Benut, Endau và Kota Tinggi. Abu Bakar tích cực khuyến khích những người Hoa định cư lập đồn điền ở Muar, ngay sau khi Chính phủ thuộc địa Anh trao quyền kiểm soát Muar cho Abu Bakar.

### Suy giảm
Vào cuối thế kỷ 19, nền kinh tế của Johor bắt đầu đa dạng hóa sang các loại cây nông nghiệp khác. Bắt đầu với cà phê vào năm 1881, các loại cây trồng như sắn, chè, dứa và cao su đã được đưa vào khu vực. Cà phê và sắn nhanh chóng bị dừng trồng vào những năm 1890 khi giá trị của những loại cây này giảm xuống, trong khi cao su được đưa vào trồng và nhanh chóng tạo dựng được chỗ đứng vững chắc ở Johor, khi nhu cầu cao su trên thế giới tăng lên rất nhiều vào khoảng năm 1910. Giá gambir giảm vảo những năm 1905-1906, và nhiều Cảng chủ đã từ bỏ gambir để chuyển sang trồng cao su. Sự suy giảm hơn nữa về số lượng đồn điền được thúc đẩy bởi sự đàn áp của chính quyền thuộc địa đối với các phương pháp canh tác truyền thống mà Cảng chủ sử dụng; những phương pháp này đã dẫn đến cạn kiệt đất và rừng được sử dụng làm củi trong các nhà máy nhỏ. Một vài năm trước khi Chế độ Cảng chủ bị bãi bỏ, xuất khẩu gambir và hồ tiêu đã giảm 60% từ năm 1912 đến năm 1917.
Người Anh từ lâu đã khó chịu với các Cảng chủ vì mối liên hệ với các hội kín ở Singapore cũng như việc sa đà vào các tệ nạn xã hội như cờ bạc và hút thuốc phiện, những hoạt động mà người Anh đã tích cực trấn áp ở Singapore và Liên bang Mã Lai. Ngay từ năm 1890, Thống đốc Các khu định cư Eo biển, Cecil Clementi Smith đã vận động Abu Bakar thông qua Societies Ordinance và cấm Công ty Nghĩa Hưng, nhưng đã bị từ chối ngay lập tức. Ngay sau khi người Anh bổ nhiệm một cố vấn cho Johor, người Anh bắt đầu quy tỷ lệ tội phạm cao là do những người Hoa trung thành với Cảng chủ. Năm 1915, chính quyền Johor, hiện nằm dưới sự kiểm soát của Chính phủ Thuộc địa Anh, đã thông qua Societies Enactment khiến Công ty Nghĩa Hưng bị giải thể vào năm sau. Chế độ Cảng chủ chính thức bị bãi bỏ vào tháng 12 năm 1917 trong một đạo luật được thông qua bởi chính quyền Johor, lúc đó được quản lý bởi chính quyền thuộc địa Anh.

## Vai trò của Cảng chủ
Temenggong của Johor (sau này là Sultan của Johor) đã trao cho Cảng chủ một mức độ lớn quyền tự chủ hành chính trong khu đất mà họ được cấp. Những quyền này bao gồm quyền thu thuế thay mặt cho Temenggong, cũng như cho phụ trách các nhu cầu phúc lợi của những cu li người Hoa sống ở đó. Cảng chủ thường miễn thuế đối với tiêu dùng cơ bản của người lao động trong khu định cư. Một số cu li đảm nhận các công việc mới như chủ cửa hàng và thương nhân để phục vụ nhu cầu của những người khác trong khu định cư, và Cảng chủ cũng miễn thuế cho những chủ cửa hàng và thương nhân bán thịt lợn, thuốc phiện và rượu. Cảng chủ dành một phần đất để xây dựng nhà cửa cho những người cu li, từ đó các thị trấn nhỏ được hình thành và trở thành trung tâm hành chính. Các trung tâm này thường được thành lập trong các khu định cư nằm dưới chân sông, được gọi là Kangkar ("chân dòng sông", tiếng Trung: 港脚, bính âm: gáng jiǎo, tiếng Triều Châu: kaang caar, phiên âm Hán-Việt: cảng cước).
Cảng chủ đóng vai trò là người trung gian trong việc mua số lượng lớn hàng hóa của khu định cư thông qua các nhà cung cấp tại Singapore. Đặc biệt, thuốc phiện là một mặt hàng rất phổ biến, mặc dù người Anh tỏ ra khó chịu và thực hiện các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn việc phân phối thuốc phiện. Cảng chủ thành lập các tập đoàn thuốc phiện bất hợp pháp có liên hệ với người Hoa từ Singapore và các bang Mã Lai khác ở phía bắc, đặc biệt là Selangor. Người Anh cũng ghét Cảng chủ do sự dung túng cờ bạc và mại dâm, cả hai đều bị chính quyền thuộc địa Anh coi là tệ nạn xã hội. Cảng chủ duy trì mối quan hệ thân thiện với Temenggong (sau này là Sultan), và hợp tác chặt chẽ với Công ty Nghĩa Hưng trong các vấn đề hành chính. Đặc biệt, chính quyền đã cố gắng tạo dựng mối quan hệ thân thiết với Cảng chủ bằng cách bổ nhiệm quan chức Mã Lai thạo tiếng Triều Châu và biết chữ Hán, Mohamed Salleh bin Perang, làm người liên lạc giữa Temenggong và Cảng chủ. Vài năm sau, vào đầu những năm 1870, chính quyền đã hợp tác chặt chẽ với Công ty Nghĩa Hưng để soạn thảo Kanun Kangchu có các điều khoản pháp lý xác định quyền hạn của Cảng chủ ở Johor. Kanun Kangchu có tổng cộng 81 điều khoản và được thực hiện vào năm 1873.

## Các biến thể bên ngoài Johor

### Singapore
Những người định cư người Hoa bắt đầu di cư từ quần đảo Riau đến Singapore vào thế kỷ 19 không lâu trước khi Stamford Raffles thành lập Singapore vào năm 1819. Người Mã Lai bản địa tham gia cùng với người Hoa trong việc trồng trọt gambir, mặc dù họ trồng không vì mục đích thương mại vì cho cuộc sống sinh hoạt. Số lượng đồn điền đã mở rộng rất nhiều từ năm 1819 đến 1840, thúc đẩy bởi nhu cầu gambir ngày càng tăng của các thương nhân từ Trung Quốc cũng như nhu cầu hồ tiêu của các thương nhân châu Âu. Khi đất gần đô thị ở phía nam nhanh chóng được sử dụng hết vào những năm 1820, các Cảng chủ bắt đầu thành lập các trang trại gần các vùng phía bắc của Singapore, đặc biệt là các dải đất băng qua eo biển Johor từ Jurong, đến phía tây Punggol ở phía đông bắc. Đến năm 1851, có khoảng 800 đồn điền gambir và hồ tiêu bao phủ 75% diện tích đất của Singapore, trong đó 24.220 mẫu Anh (98,0 km2) dành cho gambir trong khi 2.614 dành cho hồ tiêu.
Vào những năm 1850 và 1860, nhiều Cảng chủ đã từ bỏ đồn điền ở Singapore vì sản lượng giảm do đất canh tác quá nhiều, và bắt đầu lập các đồn điền mới ở Johor. Tuy nhiên, nhiều Cảng chủ chuyển đến Singapore như thương nhân và quản lý các đồn điền qua ủy quyền, chủ yếu thông qua cơ quan liên lạc của Công ty Nghĩa Hưng với các thành viên ở Singapore và Johor. Một số thương gia này đã mua quyền tài sản của các đồn điền từ các Cảng chủ khác ở Johor, người sau đó sẽ đảm nhận các nhiệm vụ quản lý để đảm bảo hoạt động trơn tru của các đồn điền và khu định cư.
Không giống như ở Johor, Công ty Nghĩa Hưng (còn được gọi là "Ghi Hin Kongsi" trong tiếng Mân) bị coi là bất hợp pháp ở Singapore và các hoạt động bị chính quyền thuộc địa tích cực trấn áp. Chủ nghĩa bè phái xuất hiện trong Công ty Nghĩa Hưng ở Singapore vào những năm 1850, khi người đứng đầu từ các nhóm phương ngữ khác nhau không thể đồng ý về các vấn đề chính. Đặc biệt, người Triều Châu và người Mân thù địch nhau, một phần do một số thương nhân người Mân cạnh tranh với thương nhân người Triều Châu trong việc buôn bán, hầu hết trong số đó hoạt động ở khu vực Boat Quay dọc theo sông Singapore.
Sự tồn tại của Cảng chủ không được chính quyền thuộc địa Anh công nhận, mặc dù có một mức độ tự trị tương tự như ở Johor. Tuy nhiên, những Cảng chủ ở Singapore có thể dễ dàng tiếp cận đất rừng ở Singapore so với ở Johor, vì chính quyền thuộc địa Anh khá thông thoáng và áp đặt rất ít quy định đối với các hoạt động nông nghiệp của họ. Tuy nhiên, người Anh đã cảnh giác với thực tế là nhiều Cảng chủ ở Singapore là thành viên của Công ty Nghĩa Hưng, hoạt động bất hợp pháp ở Singapore và độc quyền về buôn bán thuốc phiện trong khu vực. Người Anh bổ nhiệm một quan chức người Hoa trong số các Cảng chủ để giám sát các vấn đề kinh tế và xã hội của các đồn điền ở Singapore và làm trung gian.

### Quần đảo Riau
Các đồn điền gambir và hồ tiêu đầu tiên xuất hiện ở quần đảo Riau vào những năm 1730, sau khi chiến binh Bugins và Yamtuan Muda thứ hai của Riau, Daing Chelak, đã đưa người Hoa từ Malaya đến Riau với mục đích canh tác gambir, một thứ được người dân địa phương sử dụng rộng rãi để làm thuốc vào thời điểm đó. Một cuộc di cư khác đến Riau vào năm 1740 sau khi tình trạng bất ổn nổ ra ở Batavia khiến nhiều người Hoa đã bị thảm sát. Sự định cư của người Hoa ở Riau tiếp tục kéo dài đến thế kỷ 18, phần lớn đến từ khu vực Triều Sán ở tỉnh Quảng Đông, cùng với một bộ phận thiểu số khá lớn từ các vùng phía nam của tỉnh Phúc Kiến.
Việc canh tác gambir và hồ tiêu chủ yếu chỉ giới hạn ở đảo Bintan (trước đây là Bentan) và Galang. Tương tự như ở Johor, Yamtuan Muda của Riau sẽ cấp giấy phép đất đai (Surat Sungai) cho các Cảng chủ, người sẽ  lập các đồn điền, chỉ đạo hoạt động của đồn điền và nhân công trong khu định cư. Vào đầu và giữa thế kỷ 19, nhiều người Hoa đã chuyển hoạt động từ Riau đến Singapore, từ đó thiết lập các liên kết thương mại giữa Riau và Singapore. Những người định cư và thương nhân này vẫn duy trì các mối liên hệ buôn bán với Riau, vì những Cảng chủ từ Riau thường vận chuyển sản phẩm đến Singapore để buôn bán tự do nhằm trốn thuế do chính quyền thuộc địa Hà Lan áp đặt. Giống như Singapore, cạnh tranh về buôn bán hồ tiêu và gambir giữa người Triều Châu và người Mân ở Riau đã dẫn đến căng thẳng và bạo lực lẻ tẻ trong những năm 1840 và 1850. Vào đầu thế kỷ 20, người Hoa đã từ bỏ các đồn điền gambir và hồ tiêu để chuyển sang các hoạt động nông nghiệp khác, khi giá hồ tiêu trên toàn thế giới giảm mạnh về giá trị và nhiều loại hồ tiêu bị dịch bệnh hoành hành trên quần đảo.

### Sarawak
Người Hoa đầu tiên định cư dọc theo các vùng ven biển của Sarawak với số lượng đáng kể từ thế kỷ 18 trở đi và tham gia vào ngành khai thác kim loại, chủ yếu là vàng và bauxite. Khi nguồn cung vàng trở nên cạn kiệt từ những năm 1820 trở đi, các thợ mỏ người Hoa dần chuyển sang thương mại và nông nghiệp. Người Triều Châu và Khách Gia đã thành lập các đồn điền gambir và hồ tiêu vào những năm 1870 và 1880, và Rajah Trắng của Vương quốc Sarawak bắt đầu tổ chức một hệ thống hành chính cho các đồn điền này tương tự như ở Johor. Cảng chủ của mỗi đồn điền được bổ nhiệm bởi Charles Brooke, Rajah Trắng vào thời điểm đó. Mỗi Cảng chủ được giao trách nhiệm giám sát hoạt động của các đồn điền dưới quyền và chịu trách nhiệm phúc lợi cho những nhân công sống ở đó. Năm 1875, người Anh ban hành một bộ luật xác định vai trò và trách nhiệm của các Cảng chủ, mô phỏng rất gần giống Kanun Kangchu được Sultan Abu Bakar của Johor áp dụng vào năm 1873.
Charles Brooke đã khuyến khích sự nhập cư của người Hoa, bắt đầu từ những năm 1860, để mở rộng ngành hồ tiêu và gambir. Những người Hoa định cư ở Sabah và Pontianak cũng thành lập các đồn điền gambir và hồ tiêu, mặc dù chúng tồn tại như những vương quốc độc lập. Những đồn điền này đã trở thành một trong những ngành công nghiệp chính của khu vực khi giá gambir trên toàn thế giới tăng trong những năm 1880 và 1890. Vào thế kỷ 20, khi giá gambir trên toàn thế giới giảm mạnh, các Cảng chủ đã chuyển hướng sang tập trung trồng hồ tiêu và thuốc phiện. Chế độ Cảng chủ ở Sarawak trở nên ít phổ biến hơn vào những năm 1920, khi việc buôn bán thuốc phiện với Hồng Kông giảm dần trong suốt thập kỷ.

## Di sản
Chế độ Cảng chủ đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các đồn điền gambir và hồ tiêu, đồng thời phát triển nền kinh tế của Johor và Singapore trong thế kỷ 19. Sự phát triển của các đô thị nội địa của Johor là nhờ nỗ lực của các Cảng chủ khác nhau, những người chịu trách nhiệm vạch ra kế hoạch định cư cho những người sống và làm việc trong các đồn điền, từ đó hình thành nên các khu dân cư mới. Dân số người Hoa ở Johor và Singapore gia tăng đáng kể trong thời kỳ này; Riau cũng có mức tăng trưởng tương tự trong thế kỷ 18. Do sự nhập cư ồ ạt của người Hoa vào Johor, họ nhanh chóng trở nên áp đảo và đông hơn người Mã Lai trong khu vực, mặc dù nhiều người đã chuyển đến Singapore hoặc các khu vực khác của Mã Lai khi ngành công nghiệp hồ tiêu và gambir suy giảm trong thế kỷ 20. Một số khu dân cư và các địa điểm khác ở Johor và Singapore, được xây dựng trên các đồn điền xưa, được đặt tên theo tên cũ của chế độ Cảng chủ, và phần lớn dân cư là người gốc Hoa.
Phương ngữ Triều Châu đã trở thành lingua franca của người Hoa ở nhiều vùng của Johor và Riau, vì phần lớn người từ những khu vực này có nguồn gốc từ Triều Châu, nhiều người trong số đó là hậu duệ của người Hoa đã từng làm việc trong các đồn điền. Người Triều Châu tạo thành nhóm phương ngữ lớn thứ hai trong người Singapore gốc Hoa, và nhiều gia đình có nguồn gốc tổ tiên từ những người nhập cư, có thể là Cảng chủ hoặc những cu li làm việc trong các đồn điền này.

## Trích dẫn
1. 1 2  Andaya 1984, tr. 140.
2. ↑  Corfield & Corfield 2006, tr. 175.
3. 1 2 3 4 5  Ooi 2004, tr. 710.
4. ↑  Lim 2002, tr. 46.
5. ↑  "猶如酋長擁有特權港主百年風光不再: 系列２". Tinh Châu Nhật báo (星洲日報, Sin Chew Daily). ngày 15 tháng 7 năm 2000. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2014. Truy cập ngày 28 tháng 8 năm 2021.
6. ↑  Mak 1995, tr. 156.
7. ↑  Hussin 2007, tr. 119.
8. ↑  Gambe 2000, tr. 82-83.
9. ↑  Hooker 2003, tr. 108.
10. ↑  Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1975, tr. 11.
11. 1 2 3  Ahmad & Liok 2003, tr. 310.
12. ↑  Radio Televisyen Malaysia 1987, tr. 27.
13. ↑  Ahmad & Liok 2003, tr. 308.
14. ↑  Ahmad & Liok 2003, tr. 311.
15. ↑  Low Hui Ching, Raja Nafida Raja Shahminan & Gurupiah Mursib 2019, tr. 47.
16. 1 2  Ahmad & Liok 2003, tr. 313.
17. ↑  Trocki 1979, tr. 134, 136, 158, 179.
18. ↑  Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1966, tr. 16.
19. 1 2  Ahmad & Liok 2003, tr. 316.
20. ↑  Andaya 1984, tr. 214.
21. ↑  Jackson 1968, tr. 49.
22. ↑  Andaya 1984, tr. 211-212.
23. ↑  Tate 1971, tr. 198.
24. ↑  Ahmad & Liok 2003, tr. 316-317.
25. ↑  Ahmad & Liok 2003, tr. 317-318.
26. ↑  Trocki 2007, tr. 130.
27. ↑  Lim 2002, tr. 79.
28. ↑  Trocki 1979, tr. 90.
29. 1 2  Chia 2008, tr. 7-8.
30. ↑  Trocki 1979, tr. 137.
31. 1 2  Yan 1986, tr. 120.
32. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 101.
33. ↑  Corfield & Corfield 2006, tr. 206.
34. 1 2  Havinden & Meredith 1996, tr. 40-1.
35. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 99.
36. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 116.
37. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 90.
38. 1 2  Trocki 2006, tr. 90-1.
39. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 102.
40. ↑  Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1975, tr. 133.
41. ↑  Andaya 1984, tr. 94.
42. ↑  Trocki 1979, tr. 113.
43. ↑  Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1975, tr. 132.
44. ↑  Ownby & Heidhues 1993, tr. 98.
45. ↑  Gerber & Guang 2006, tr. 176.
46. ↑  Gerber & Guang 2006, tr. 173.
47. 1 2  Swets & Zeitlinger 1971, tr. 210.
48. ↑  Tate 1971, tr. 264.
49. ↑  Tregonning 1964, tr. 140.
50. ↑  Sidek 1970, tr. 22.
51. ↑  Andaya 1984, tr. 244.
52. ↑  Blythe 1969, tr. 41.
53. ↑  Pan 1999, tr. 173-4.
54. ↑  Chua 2009.

title: Chế độ Cảng chủ

wikitext:
[[Tập tin:ChineseGambierSingapore.jpg|right|thumb|300px|Công nhân Trung Quốc trong một đồn điền [[Uncaria gambir|gambir]] và hồ tiêu ở Singapore, vào khoảng năm 1900.]]

'''Chế độ Cảng chủ''' là một hệ thống tổ chức và hành chính kinh tế xã hội được phát triển bởi người Hoa định cư ở [[Johor]]{{#tag:ref|[[Vương quốc Johor]] tồn tại từ thế kỷ 14. Chế độ này cũng đã được thực hiện ở [[Singapore]] và [[Riau]] khi [[Vương quốc Johor]] vẫn kiểm soát những khu vực này. Johor sau đó trở thành một phần của [[Liên bang Mã Lai]] (sau này là [[Malaysia]]) từ năm 1957 trở đi.|group=gc}} vào thế kỷ 19. Những người định cư tự tổ chức thành các hiệp hội không chính thức (tương tự như các {{ill|Kongsi|en|Kongsi}} (công ty) trong các cộng đồng người Hoa khác) và bầu ra một người lãnh đạo. Trong tiếng Trung, "Cảng chủ" (Kangchu, [[tiếng Trung]]: 港主, [[Bính âm Hán ngữ|bính âm]]: Gáng Zhǔ, [[tiếng Triều Châu]]: Kaang Zhu) có nghĩa đen là 'chủ bờ sông', và là danh hiệu được trao cho người đứng đầu của các khu định cư trên sông.{{sfn|Andaya|1984|p=140}} Những người đứng đầu "Cảng chủ" còn được gọi là "Kapitan".

Thuật ngữ "Cảng chủ" được sử dụng rộng rãi trong thế kỷ 19, khi người Hoa bắt đầu định cư xung quanh Johor và lập các đồn điền [[Uncaria gambir|gambir]] và [[hồ tiêu]].{{#tag:ref|Các loài được trồng ở Singapore, Johor và các khu vực khác của Mã Lai thuộc loài ''[[uncaria gambir]]'' và hồ tiêu đen.{{sfn|Corfield|Corfield|2006|p=175}}|group=gc}} [[Phúc lợi xã hội]] và kinh tế của những người định cư ban đầu do các nhà lãnh đạo [[người Malaysia gốc Hoa|người Hoa địa phương]] phụ trách, những người chịu trách nhiệm điều hành các đồn điền nông nghiệp nằm dọc theo bờ sông.{{sfn|Ooi|2004|p=710}} Chế độ Cảng chủ có nguồn gốc từ thế kỷ 18 khi những [[cu li]] người Hoa bắt đầu định cư ở [[Penang]] và [[Riau]], lập các đồn điền gambir và tiêu. Những người cai trị Johor vào thời điểm đó, Temenggong Daeng Ibrahim và người kế vị, [[Sultan]] Abu Bakar, đã sử dụng chế độ Cảng chủ trong nửa đầu thế kỷ 19 để thiết lập một hình thức quản lý có tổ chức hơn trong bối cảnh người người Hoa tới nhập cư với số lượng lớn, góp phần phát triển nền kinh tế nông nghiệp địa phương. Các biến thể của chế độ này cũng trở nên phổ biến ở các vùng khác ở [[Đông Nam Á hải đảo]], những nơi có canh tác gambir và hồ tiêu hay những nơi có lượng người Hoa đáng kể. Những Cảng chủ và [[cu li]] làm việc trong các đồn điền chủ yếu có gốc [[Triều Châu]], và thường là những người nhập cư thế hệ thứ nhất hoặc thứ hai.{{sfn|Lim|2002|p=46}} Năm 1917, chính quyền thuộc địa Anh ở Johor đã áp dụng đạo luật xóa bỏ chế độ Cảng chủ, và giá gambir đã sụt giảm trong đầu thế kỷ 20.<ref>{{Chú thích báo|date=15 tháng 7 năm 2000|title=猶如酋長擁有特權港主百年風光不再: 系列２|work=Tinh Châu Nhật báo (星洲日報, Sin Chew Daily)|url=http://www.sinchew-i.com/special/relics/ssr2.shtml?ssr201.html|access-date=2021-08-28|archive-date=2014-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103140049/http://www.sinchew-i.com/special/relics/ssr2.shtml?ssr201.html|url-status=dead}}</ref>

==Lịch sử==

===Những năm đầu===

Nguồn gốc của Chế độ Cảng chủ bắt nguồn từ giữa thế kỷ 18, khi những người Hoa định cư ban đầu ở [[Penang]]{{sfn|Mak|1995|p=156}} trồng thử nghiệm nhiều loại cây trồng khác nhau, bao gồm hồ tiêu, gambir, hạt cau và [[đinh hương]]. Các đồn điền bị bỏ hoang vào cuối thế kỷ 18 do Penang trải qua các cuộc chiến tranh với người Bugis khiến nhiều đồn điền bị phá hủy. Việc buôn bán gia vị ngày càng phổ biến, thu về lợi nhuận lớn hơn nhiều cũng là nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm của các đồn điền này.{{sfn|Hussin|2007|p=119}} Vào đầu thế kỷ 19, những người Hoa bắt đầu hướng về phía nam tới Malacca và Singapore, nơi cũng có các đồn điền gambir và hồ tiêu.

Vào cuối những năm 1820, người Hoa từ Singapore cũng bắt đầu hướng tới Johor để trồng gambir và hồ tiêu dưới sự khuyến khích của Temenggong Abdul Rahman và người kế nhiệm, Daeng Ibrahim.{{sfn|Gambe|2000|p=82-83}} Khi ngày càng nhiều người Hoa lập đồn điền ở Johor trong những năm 1840, Temenggong Daeng Ibrahim đã thành lập một bộ máy hành chính bao gồm các quan chức Mã Lai để giám sát các công việc của Cảng chủ.{{sfn|Hooker|2003|p=108}} Temenggong Daeng Ibrahim bắt đầu cấp giấy phép chính thức, được gọi là Surat Sungai ("giấy tờ sông") trong [[tiếng Mã Lai]], cho các Cảng chủ, cho phép họ thiết lập các đồn điền dọc theo bờ sông. Đổi lại, Cảng chủ được yêu cầu nộp thuế từ lợi nhuận thu được từ các đồn điền, cũng như phải gia hạn Surat Sungai sau một khoảng thời gian nhất định.{{sfn|Ooi|2004|p=710}}

===Giữa đến cuối thế kỷ 19===

Các đồn điền đầu tiên xuất hiện ở Nam Johor, đặc biệt là Skudai. Lau Lib Keng, một người Hoa định cư ở Skudai, là người đầu tiên được cấp Surat Sungai, theo đó, các bờ sông của Skudai được cho Lau thuê để trồng gambir và hồ tiêu.{{sfn|Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|1975|p=11}} Nhiều người Hoa đến Johor từ những năm 1850 trở đi, và các khu vực rừng ở Nam Johor như Tebrau, Plentong và Stulang đã bị phát quang để trồng trọt.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=310}} Vào thời điểm con trai của Temenggong Daeng Ibrahim, Abu Bakar lên nắm quyền vào năm 1862, ít nhất 37 Surat Sungai đã được cấp cho các Cảng chủ khác nhau, chịu trách nhiệm chung về hoạt động của 1.200 đồn điền.{{sfn|Radio Televisyen Malaysia|1987|p=27}} Hầu hết những người Hoa đứng đầu này đều là thành viên của các [[Hội Tam Hoàng|hội kín]], và giao tranh thường nổ ra ở Singapore giữa các nhóm phương ngữ khác nhau do xung đột lợi ích kinh tế. Từ cuối những năm 1850 trở đi, Cảng chủ bắt đầu tạo ảnh hưởng chính trị trong các vấn đề nhà nước bằng cách thiết lập quan hệ chặt chẽ với Temenggong Abu Bakar. Năm 1865, Abu Bakar chính thức công nhận nhánh người Triều Châu ở Johor thuộc {{ill|Công ty Nghĩa Hưng|en|Ghee Hin Kongsi}} sau khi một Cảng chủ, Tan Kee Soon, xây dựng một đội quân nhỏ để khuất phục lực lượng của Sultan Ali Iskandar, người có bất đồng với Abu Bakar nhưng không thể xây dựng một đội quân có tổ chức.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=308}} Tuy nhiên, Abu Bakar kêu gọi Công ty Nghĩa Hưng chấp nhận những người định cư thuộc các nhóm phương ngữ khác để ngăn chặn giao tranh có thể xảy ra do xung đột lợi ích kinh tế.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=310}}

[[Tập tin:SelatJohor1879.jpg|left|thumb|Thuyền buồm Trung Quốc ở [[eo biển Johor]] năm 1879]]

Các sản phẩm từ các đồn điền này thường được xuất khẩu sang các nước khác từ Singapore với sự hỗ trợ của các thương nhân người Hoa tại thành phố đó. Từ những năm 1860 trở đi, nhiều Cảng chủ nợ nần chồng chất và bắt đầu bán quyền sở hữu tài sản cho những thương gia này hoặc cho những ông trùm kinh doanh lớn hơn có trụ sở tại Singapore,{{sfn|Andaya|1984|p=140}} người được người dân địa phương gọi là Tuan Sungai (chủ dòng sông). Cảng chủ sau đó thường được các thương nhân thuê làm giám sát hoặc quản lý để theo dõi hoạt động hàng ngày của các đồn điền. Temenggong Abu Bakar bắt đầu gửi thư công nhận kiểu hợp đồng cho những Cảng chủ này. Những bức thư trên được gọi là Surat Tauliah.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=311}}

Chế độ Cảng chủ có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế Johor.{{sfn|Low Hui Ching|Raja Nafida Raja Shahminan|Gurupiah Mursib|2019|p=47}} Mối quan hệ của Abu Bakar với những Cảng chủ rất tốt, và ông đã bổ nhiệm nhiều người trong số đó vào các vị trí chính trị. Đặc biệt, Abu Bakar đã bổ nhiệm hai người Hoa vào Hội đồng Nhà nước Johor: một Cảng chủ từ Triều Châu, Tan Hiok Nee, và một thầu khoán từ Đài Sơn, Wong Ah Fook, người cũng sở hữu đồn điền ở Mersing vào những năm 1880.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=313}} Vì vùng đất dọc theo bờ sông ở Nam Johor đã bị làn sóng người Hoa định cư trước đó sử dụng, những người Hoa định cư mới hơn bắt đầu di cư lên phía bắc vào những năm 1870 và thành lập các đồn điền xa hơn về phía bắc ở Yong Peng, Batu Pahat, Benut, Endau và Kota Tinggi.{{sfn|Trocki|1979|p=134, 136, 158, 179}} Abu Bakar tích cực khuyến khích những người Hoa định cư lập đồn điền ở Muar, ngay sau khi Chính phủ thuộc địa Anh trao quyền kiểm soát Muar cho Abu Bakar.{{sfn|Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|1966|p=16}}

===Suy giảm===

Vào cuối thế kỷ 19, nền kinh tế của Johor bắt đầu đa dạng hóa sang các loại cây nông nghiệp khác. Bắt đầu với [[cà phê]] vào năm 1881,{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=316}} các loại cây trồng như [[sắn]], [[Trà (thực vật)|chè]], [[dứa]] và [[Cao su (cây)|cao su]] đã được đưa vào khu vực. Cà phê và sắn nhanh chóng bị dừng trồng vào những năm 1890 khi giá trị của những loại cây này giảm xuống, trong khi cao su được đưa vào trồng và nhanh chóng tạo dựng được chỗ đứng vững chắc ở Johor, khi nhu cầu cao su trên thế giới tăng lên rất nhiều vào khoảng năm 1910.{{sfn|Andaya|1984|p=214}} Giá gambir giảm vảo những năm 1905-1906, và nhiều Cảng chủ đã từ bỏ gambir để chuyển sang trồng cao su.{{sfn|Jackson|1968|p=49}} Sự suy giảm hơn nữa về số lượng đồn điền được thúc đẩy bởi sự đàn áp của chính quyền thuộc địa đối với các phương pháp canh tác truyền thống mà Cảng chủ sử dụng; những phương pháp này đã dẫn đến cạn kiệt đất và rừng được sử dụng làm củi trong các nhà máy nhỏ.{{sfn|Andaya|1984|p=211-212}} Một vài năm trước khi Chế độ Cảng chủ bị bãi bỏ, xuất khẩu gambir và hồ tiêu đã giảm 60% từ năm 1912 đến năm 1917.{{sfn|Tate|1971|p=198}}

Người Anh từ lâu đã khó chịu với các Cảng chủ vì mối liên hệ với các hội kín ở Singapore cũng như việc sa đà vào các tệ nạn xã hội như cờ bạc và hút thuốc phiện, những hoạt động mà người Anh đã tích cực trấn áp ở Singapore và Liên bang Mã Lai. Ngay từ năm 1890, [[Thống đốc Các khu định cư Eo biển]], Cecil Clementi Smith đã vận động Abu Bakar thông qua ''Societies Ordinance'' và cấm Công ty Nghĩa Hưng, nhưng đã bị từ chối ngay lập tức.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=316-317}} Ngay sau khi người Anh bổ nhiệm một cố vấn cho Johor, người Anh bắt đầu quy tỷ lệ tội phạm cao là do những người Hoa trung thành với Cảng chủ. Năm 1915, chính quyền Johor, hiện nằm dưới sự kiểm soát của Chính phủ Thuộc địa Anh, đã thông qua ''Societies Enactment'' khiến Công ty Nghĩa Hưng bị giải thể vào năm sau.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=317-318}} Chế độ Cảng chủ chính thức bị bãi bỏ vào tháng 12 năm 1917 trong một đạo luật được thông qua bởi chính quyền Johor, lúc đó được quản lý bởi chính quyền thuộc địa Anh.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=316}}

==Vai trò của Cảng chủ==
Temenggong của Johor (sau này là Sultan của Johor) đã trao cho Cảng chủ một mức độ lớn quyền tự chủ hành chính trong khu đất mà họ được cấp.{{sfn|Trocki|2007|p=130}} Những quyền này bao gồm quyền thu thuế thay mặt cho Temenggong, cũng như cho phụ trách các nhu cầu phúc lợi của những cu li người Hoa sống ở đó. Cảng chủ thường miễn thuế đối với tiêu dùng cơ bản của người lao động trong khu định cư.{{sfn|Ooi|2004|p=710}} Một số cu li đảm nhận các công việc mới như chủ cửa hàng và thương nhân để phục vụ nhu cầu của những người khác trong khu định cư, và Cảng chủ cũng miễn thuế cho những chủ cửa hàng và thương nhân bán thịt lợn, thuốc phiện và rượu.{{sfn|Lim|2002|p=79}} Cảng chủ dành một phần đất để xây dựng nhà cửa cho những người cu li, từ đó các thị trấn nhỏ được hình thành và trở thành trung tâm hành chính. Các trung tâm này thường được thành lập trong các khu định cư nằm dưới chân sông, được gọi là ''Kangkar'' ("chân dòng sông", [[tiếng Trung]]: 港脚, [[Bính âm Hán ngữ|bính âm]]: gáng jiǎo, [[tiếng Triều Châu]]: kaang caar, phiên âm [[Từ Hán-Việt|Hán-Việt]]: cảng cước).{{sfn|Trocki|1979|p=90}}{{#tag:ref|Những khu định cư này được gọi là "Chu Kang", ([[tiếng Trung]]: 厝港, [[Bính âm Hán ngữ|bính âm]]: Cuò Gǎng, [[tiếng Triều Châu]]: Chu2 Kaang6), vì nhiều khu định cư nằm gần các khu vực đọng nước của rừng dọc theo bờ sông. Mỗi "Chu Kang" được đặt tên theo chủ đồn điền; ví dụ, Lim Chu Kang ([[Lâm Thố Cảng]]), ở [[Singapore]] ngày nay.{{sfn|Chia|2008|p=7-8}}|group=gc}}

Cảng chủ đóng vai trò là người trung gian trong việc mua số lượng lớn hàng hóa của khu định cư thông qua các nhà cung cấp tại Singapore. Đặc biệt, thuốc phiện là một mặt hàng rất phổ biến, mặc dù người Anh tỏ ra khó chịu và thực hiện các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn việc phân phối thuốc phiện. Cảng chủ thành lập các tập đoàn thuốc phiện bất hợp pháp có liên hệ với người Hoa từ Singapore và các bang Mã Lai khác ở phía bắc, đặc biệt là Selangor.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=313}} Người Anh cũng ghét Cảng chủ do sự dung túng cờ bạc và mại dâm, cả hai đều bị chính quyền thuộc địa Anh coi là tệ nạn xã hội.{{sfn|Ooi|2004|p=710}} Cảng chủ duy trì mối quan hệ thân thiện với Temenggong (sau này là Sultan), và hợp tác chặt chẽ với Công ty Nghĩa Hưng trong các vấn đề hành chính. Đặc biệt, chính quyền đã cố gắng tạo dựng mối quan hệ thân thiết với Cảng chủ bằng cách bổ nhiệm quan chức Mã Lai thạo tiếng Triều Châu và biết chữ Hán, Mohamed Salleh bin Perang, làm người liên lạc giữa Temenggong và Cảng chủ.{{sfn|Ahmad|Liok|2003|p=310}} Vài năm sau, vào đầu những năm 1870, chính quyền đã hợp tác chặt chẽ với Công ty Nghĩa Hưng để soạn thảo ''Kanun Kangchu'' có các điều khoản pháp lý xác định quyền hạn của Cảng chủ ở Johor. ''Kanun Kangchu'' có tổng cộng 81 điều khoản và được thực hiện vào năm 1873.{{sfn|Trocki|1979|p=137}}

== Các biến thể bên ngoài Johor ==

=== Singapore ===

[[Tập tin:River Jurong, Singapore (c 1856) by Peter Berhard Wilhelm Heine and Eliphalet M Brown.jpg|right|thumb|Người Hoa ở chân sông Jurong vào năm 1860. Đồn điền trồng gambir và hồ tiêu ở nền phía sau.]]

Những người định cư người Hoa bắt đầu di cư từ quần đảo Riau đến Singapore vào thế kỷ 19 không lâu trước khi Stamford Raffles thành lập Singapore vào năm 1819. Người Mã Lai bản địa tham gia cùng với người Hoa trong việc trồng trọt gambir, mặc dù họ trồng không vì mục đích thương mại vì cho cuộc sống sinh hoạt.{{sfn|Yan|1986|p=120}} Số lượng đồn điền đã mở rộng rất nhiều từ năm 1819 đến 1840, thúc đẩy bởi nhu cầu gambir ngày càng tăng của các thương nhân từ Trung Quốc cũng như nhu cầu hồ tiêu của các thương nhân châu Âu.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=101}} Khi đất gần đô thị ở phía nam nhanh chóng được sử dụng hết vào những năm 1820, các Cảng chủ bắt đầu thành lập các trang trại gần các vùng phía bắc của Singapore, đặc biệt là các dải đất băng qua eo biển Johor từ Jurong, đến phía tây Punggol ở phía đông bắc.{{sfn|Corfield|Corfield|2006|p=206}} Đến năm 1851, có khoảng 800 đồn điền gambir và hồ tiêu bao phủ 75% diện tích đất của Singapore, trong đó {{convert|24220|acre|km2}} dành cho gambir trong khi 2.614 dành cho hồ tiêu.{{#tag:ref|Hồ tiêu được trồng làm cây che phủ để giảm xói mòn đất.{{sfn|Havinden|Meredith|1996|p=40-1}}|group=gc}}

Vào những năm 1850 và 1860, nhiều Cảng chủ đã từ bỏ đồn điền ở Singapore vì sản lượng giảm do đất canh tác quá nhiều, và bắt đầu lập các đồn điền mới ở Johor.{{sfn|Havinden|Meredith|1996|p=40-1}} Tuy nhiên, nhiều Cảng chủ chuyển đến Singapore như thương nhân và quản lý các đồn điền qua ủy quyền, chủ yếu thông qua cơ quan liên lạc của Công ty Nghĩa Hưng với các thành viên ở Singapore và Johor. Một số thương gia này đã mua quyền tài sản của các đồn điền từ các Cảng chủ khác ở Johor, người sau đó sẽ đảm nhận các nhiệm vụ quản lý để đảm bảo hoạt động trơn tru của các đồn điền và khu định cư.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=99}}{{#tag:ref|Vào năm 1848, khoảng 10.000 người Triều Châu ở Singapore đã được thuê để làm việc trong các đồn điền trồng gambir và hồ tiêu. Tổng cộng có 19.000 người Triều Châu ở Singapore, bao gồm 200 người thương nhân buôn bán gambir và hồ tiêu, trong tổng số 39.700 người gốc Trung Quốc trên hòn đảo. Không có người Mân nào được biết đến làm việc trong các đồn điền gambir và hồ tiêu, mặc dù có hàng trăm người làm thương nhân buôn bán. Có một vài người Trung Quốc theo Công giáo La Mã, bao gồm người Triều Châu và một số người Khách Gia, những người cũng đang làm cu li ở Punggol.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=116}}|group=gc}}

Không giống như ở Johor, Công ty Nghĩa Hưng (còn được gọi là "Ghi Hin Kongsi" trong tiếng Mân) bị coi là bất hợp pháp ở Singapore và các hoạt động bị chính quyền thuộc địa tích cực trấn áp.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=90}} Chủ nghĩa bè phái xuất hiện trong Công ty Nghĩa Hưng ở Singapore vào những năm 1850, khi người đứng đầu từ các nhóm phương ngữ khác nhau không thể đồng ý về các vấn đề chính. Đặc biệt, người Triều Châu và người Mân thù địch nhau, một phần do một số thương nhân người Mân cạnh tranh với thương nhân người Triều Châu trong việc buôn bán, hầu hết trong số đó hoạt động ở khu vực Boat Quay dọc theo sông Singapore.{{sfn|Trocki|2006|p=90-1}}

Sự tồn tại của Cảng chủ không được chính quyền thuộc địa Anh công nhận, mặc dù có một mức độ tự trị tương tự như ở Johor.{{sfn|Ooi|2004|p=710}} Tuy nhiên, những Cảng chủ ở Singapore có thể dễ dàng tiếp cận đất rừng ở Singapore so với ở Johor, vì chính quyền thuộc địa Anh khá thông thoáng và áp đặt rất ít quy định đối với các hoạt động nông nghiệp của họ.{{sfn|Chia|2008|p=7-8}} Tuy nhiên, người Anh đã cảnh giác với thực tế là nhiều Cảng chủ ở Singapore là thành viên của Công ty Nghĩa Hưng, hoạt động bất hợp pháp ở Singapore và độc quyền về buôn bán thuốc phiện trong khu vực. Người Anh bổ nhiệm một quan chức người Hoa trong số các Cảng chủ để giám sát các vấn đề kinh tế và xã hội của các đồn điền ở Singapore và làm trung gian.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=102}}

===Quần đảo Riau===

Các đồn điền gambir và hồ tiêu đầu tiên xuất hiện ở quần đảo Riau vào những năm 1730,{{sfn|Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|1975|p=133}} sau khi chiến binh Bugins và Yamtuan Muda thứ hai của Riau, Daing Chelak, đã đưa người Hoa từ Malaya đến Riau với mục đích canh tác gambir, một thứ được người dân địa phương sử dụng rộng rãi để làm thuốc vào thời điểm đó. Một cuộc di cư khác đến Riau vào năm 1740 sau khi tình trạng bất ổn nổ ra ở Batavia khiến nhiều người Hoa đã bị thảm sát. Sự định cư của người Hoa ở Riau tiếp tục kéo dài đến thế kỷ 18, phần lớn đến từ khu vực Triều Sán ở tỉnh Quảng Đông, cùng với một bộ phận thiểu số khá lớn từ các vùng phía nam của tỉnh Phúc Kiến.{{sfn|Andaya|1984|p=94}}

Việc canh tác gambir và hồ tiêu chủ yếu chỉ giới hạn ở đảo Bintan (trước đây là Bentan) và Galang.{{sfn|Trocki|1979|p=113}} Tương tự như ở Johor, Yamtuan Muda của Riau sẽ cấp giấy phép đất đai (Surat Sungai) cho các Cảng chủ, người sẽ  lập các đồn điền, chỉ đạo hoạt động của đồn điền và nhân công trong khu định cư.{{sfn|Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|1975|p=132}} Vào đầu và giữa thế kỷ 19, nhiều người Hoa đã chuyển hoạt động từ Riau đến Singapore, từ đó thiết lập các liên kết thương mại giữa Riau và Singapore.{{sfn|Yan|1986|p=120}} Những người định cư và thương nhân này vẫn duy trì các mối liên hệ buôn bán với Riau, vì những Cảng chủ từ Riau thường vận chuyển sản phẩm đến Singapore để buôn bán tự do nhằm trốn thuế do chính quyền thuộc địa Hà Lan áp đặt.{{sfn|Ownby|Heidhues|1993|p=98}} Giống như Singapore, cạnh tranh về buôn bán hồ tiêu và gambir giữa người Triều Châu và người Mân ở Riau đã dẫn đến căng thẳng và bạo lực lẻ tẻ trong những năm 1840 và 1850.{{sfn|Trocki|2006|p=90-1}} Vào đầu thế kỷ 20, người Hoa đã từ bỏ các đồn điền gambir và hồ tiêu để chuyển sang các hoạt động nông nghiệp khác, khi giá hồ tiêu trên toàn thế giới giảm mạnh về giá trị và nhiều loại hồ tiêu bị dịch bệnh hoành hành trên quần đảo.{{sfn|Gerber|Guang|2006|p=176}}

===Sarawak===
Người Hoa đầu tiên định cư dọc theo các vùng ven biển của [[Sarawak]] với số lượng đáng kể từ thế kỷ 18 trở đi và tham gia vào ngành khai thác kim loại, chủ yếu là [[vàng]] và [[bauxite]]. Khi nguồn cung vàng trở nên cạn kiệt từ những năm 1820 trở đi, các thợ mỏ người Hoa dần chuyển sang thương mại và nông nghiệp. Người Triều Châu và Khách Gia đã thành lập các đồn điền gambir và hồ tiêu vào những năm 1870 và 1880,{{sfn|Gerber|Guang|2006|p=173}} và Rajah Trắng của [[Vương quốc Sarawak]] bắt đầu tổ chức một hệ thống hành chính cho các đồn điền này tương tự như ở Johor. Cảng chủ của mỗi đồn điền được bổ nhiệm bởi Charles Brooke, Rajah Trắng vào thời điểm đó. Mỗi Cảng chủ được giao trách nhiệm giám sát hoạt động của các đồn điền dưới quyền và chịu trách nhiệm phúc lợi cho những nhân công sống ở đó. Năm 1875, người Anh ban hành một bộ luật xác định vai trò và trách nhiệm của các Cảng chủ, mô phỏng rất gần giống ''Kanun Kangchu'' được Sultan Abu Bakar của Johor áp dụng vào năm 1873.{{sfn|Swets|Zeitlinger|1971|p=210}}

Charles Brooke đã khuyến khích sự nhập cư của người Hoa, bắt đầu từ những năm 1860, để mở rộng ngành hồ tiêu và gambir. Những người Hoa định cư ở Sabah và Pontianak cũng thành lập các đồn điền gambir và hồ tiêu, mặc dù chúng tồn tại như những vương quốc độc lập. Những đồn điền này đã trở thành một trong những ngành công nghiệp chính của khu vực khi giá gambir trên toàn thế giới tăng trong những năm 1880 và 1890. Vào thế kỷ 20, khi giá gambir trên toàn thế giới giảm mạnh, các Cảng chủ đã chuyển hướng sang tập trung trồng hồ tiêu và thuốc phiện.{{sfn|Tate|1971|p=264}} Chế độ Cảng chủ ở Sarawak trở nên ít phổ biến hơn vào những năm 1920, khi việc buôn bán thuốc phiện với Hồng Kông giảm dần trong suốt thập kỷ.{{sfn|Swets|Zeitlinger|1971|p=210}}

==Di sản==

Chế độ Cảng chủ đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các đồn điền gambir và hồ tiêu, đồng thời phát triển nền kinh tế của Johor và Singapore trong thế kỷ 19. Sự phát triển của các đô thị nội địa của Johor là nhờ nỗ lực của các Cảng chủ khác nhau, những người chịu trách nhiệm vạch ra kế hoạch định cư cho những người sống và làm việc trong các đồn điền, từ đó hình thành nên các khu dân cư mới.{{sfn|Tregonning|1964|p=140}} Dân số người Hoa ở Johor và Singapore gia tăng đáng kể trong thời kỳ này; Riau cũng có mức tăng trưởng tương tự trong thế kỷ 18. Do sự nhập cư ồ ạt của người Hoa vào Johor, họ nhanh chóng trở nên áp đảo và đông hơn người Mã Lai trong khu vực, mặc dù nhiều người đã chuyển đến Singapore hoặc các khu vực khác của Mã Lai khi ngành công nghiệp hồ tiêu và gambir suy giảm trong thế kỷ 20.{{#tag:ref|Năm 1893, có 210.000 người Hoa và 50.000 người Mã Lai ở Johor, trong tổng số 300.000 người.{{sfn|Sidek|1970|p=22}} Năm 1931, người Hoa và người Ấn chiếm 52,3% dân số Johor.{{sfn|Andaya|1984|p=244}}|group=gc}} Một số khu dân cư và các địa điểm khác ở Johor và Singapore, được xây dựng trên các đồn điền xưa, được đặt tên theo tên cũ của chế độ Cảng chủ, và phần lớn dân cư là người gốc Hoa.{{sfn|Blythe|1969|p=41}}

Phương ngữ Triều Châu đã trở thành ''[[lingua franca]]'' của người Hoa ở nhiều vùng của Johor và Riau, vì phần lớn người từ những khu vực này có nguồn gốc từ Triều Châu, nhiều người trong số đó là hậu duệ của người Hoa đã từng làm việc trong các đồn điền.{{sfn|Pan|1999|p=173-4}} Người Triều Châu tạo thành nhóm phương ngữ lớn thứ hai trong người Singapore gốc Hoa, và nhiều gia đình có nguồn gốc tổ tiên từ những người nhập cư, có thể là Cảng chủ hoặc những cu li làm việc trong các đồn điền này.{{sfn|Chua|2009}}

==Ghi chú==
{{tham khảo|2|group=gc}}

==Trích dẫn==
{{tham khảo|20em}}

==Tham khảo==
{{refbegin|2}}
* {{Chú thích sách|last1= Ahmad|first1= Abu Talib|last2=Liok|first2= Ee Tian|title = New Terrains in Southeast Asian History|url= https://archive.org/details/newterrainsinsou0000unse|date=2003|publisher=Ohio University Press|isbn = 0-89680-228-0}}
* {{Chú thích sách|last= Andaya|first= Barbara Watson|title = A History of Malaysia|date=1984|publisher=Palgrave Macmillan|isbn = 0-312-38121-2}}
* {{Chú thích sách|last= Blythe|first= Wilfred|title = The Impact of Chinese Secret Societies in Malaya: A Historical Study|date=1969|publisher=Royal Institute of International Affairs, Oxford University Press}}
* {{Chú thích tạp chí|last= Chia|first= Mengtat Jack|url=http://www.fas.nus.edu.sg/hist/doc/HissocJournal/Chia%20Mengtat%20Jack%20-%20Beyond%20Riots.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012102100/http://www.fas.nus.edu.sg/hist/doc/HissocJournal/Chia%20Mengtat%20Jack%20-%20Beyond%20Riots.pdf|archive-date=12 tháng 10 năm 2008|title =  Beyond Riots: Chinese Businessmen and Secret Societies in Singapore 1819-1890|date=2008|journal=NUS History Society e-journal}}
* {{Chú thích tạp chí|last= Chua|first= Soo Pong|url=http://www.chineseoperainstitute.com.sg/pic/Teochew%20Opera%20Essay.doc|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007094857/http://www.chineseoperainstitute.com.sg/pic/Teochew%20Opera%20Essay.doc|archive-date=7 tháng 10 năm 2011|title = Teochew Opera in Singapore: Continuity and Change|date=2009|publisher=Chinese Opera Institute of Singapore}}
* {{Chú thích sách|last1= Corfield|first1=Justin J.|last2=Corfield|first2=Robin |title = Encyclopedia of Singapore|url= https://archive.org/details/encyclopediaofsi0000corf|date=2006|publisher=Scarecrow Press|isbn = 0-8108-5347-7}}
* {{Chú thích sách|last= Gambe|first=Annabelle R.|title = Overseas Chinese Entrepreneurship and Capitalist Development in Southeast Asia|date=2000|publisher=Palgrave Macmillan|isbn = 0-312-23496-1}}
* {{Chú thích sách|last1= Gerber|first1=James|last2=Guang |first2=Lei|title = Agriculture and Rural Connections in the Pacific, 1500-1900|date=2006|publisher=Ashgate Publishing|isbn = 0-7546-3978-9}}
* {{Chú thích sách|last1= Havinden|first1=Michael Ashley|last2=Meredith|first2=David|title = Colonialism and Development: Britain and its Tropical Colonies, 1850-1960|date=1996|publisher=Routledge|isbn = 0-415-12308-9}}
* {{Chú thích sách|last= Hooker|first=Virginia Matheson|title = A Short History of Malaysia|url= https://archive.org/details/shorthistoryofma0000hook|date=2003|publisher=Allen & Unwin|isbn = 1-86448-955-3}}
* {{Chú thích sách|last= Hussin|first=Nordin|title = Trade and Society in the Straits of Melaka: Dutch Melaka and English Penang, 1780-1830|date=2007|publisher=NIAS Press|isbn = 87-91114-88-8}}
* {{Chú thích sách|last= Jackson|first=James C.|title = Planters and Speculators: Chinese and European Agricultural Enterprise in Malaya, 1786-1921|url= https://archive.org/details/plantersspeculat0000jame|date=1968|publisher=University of Malaya Press|oclc= 435014}}
* {{Chú thích sách|last= Lim|first= Pui Huen|title = Wong Ah Fook: Immigrant, Builder and Entrepreneur|url= https://archive.org/details/wongahfookimmigr0000limp|date=2002|publisher=Times Edition|isbn = 981-232-369-4}}
* {{Chú thích tạp chí|author1=Low Hui Ching|author2=Raja Nafida Raja Shahminan|author3=Gurupiah Mursib|date=April 2019|title=THE FORMATION OF KANGKAR AS THE FRONTIER CHINESE SETTLEMENT IN JOHOR, MALAYSIA|url=https://www.researchgate.net/publication/332570376_THE_FORMATION_OF_KANGKAR_AS_THE_FRONTIER_CHINESE_SETTLEMENT_IN_JOHOR_MALAYSIA|journal=International Journal of Built Environment & Sustainability|volume=6|issue=1-2|pages=47-53}}
* {{Chú thích sách|last= Mak|first= Lau-Fong|title = The dynamics of Chinese dialect groups in early Malaya|date=1995|publisher=Singapore Society of Asian Studies|isbn = 9971-9901-6-4}}
* {{Chú thích sách|last= Ooi|first= Keat Gin|title = Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|url= https://archive.org/details/isbn_9791576077701|date=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn =1-57607-770-5}}
* {{Chú thích sách|last1= Ownby|first1= David |last2=Heidhues|first2= Mary F. Somers|title = "Secret Societies" Reconsidered: Perspectives on the Social History of Modern South China and Southeast Asia|date=1993|publisher=M.E. Sharpe|isbn = 1-56324-199-4}}
* {{Chú thích sách|last= Pan|first= Lynn|title = The Encyclopedia of the Chinese Overseas|url= https://archive.org/details/encyclopediaofch0000unse_k5c1|date=1999|publisher=Harvard University Press|isbn = 0-674-25210-1}}
* {{Chú thích sách|author=Radio Televisyen Malaysia|title = Hari Ini Dalam Sejarah|date=1987|publisher=Jabatan Percetakan Negara}}
* {{Chú thích tạp chí|title = Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|date=1966|author=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland}}
* {{Chú thích tạp chí|title = Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|date=1975|author=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland}}
* {{Chú thích sách|last= Sidek|first= Fadzil|title = Sejarah Orang China di-Tanah Melayu|date=1970|publisher=Pustaka Aman Press}}
* {{Chú thích tạp chí|author1= Swets|author2=Zeitlinger|title = Journal of Southeast Asian Studies|date=1971|publisher=Cambridge University Press}}
* {{Chú thích sách|last= Tate|first= D.J.M|title = The Making of Modern South-East Asia (Vol II)|date=1971|publisher=Oxford University Press}}
* {{Chú thích sách|last= Tregonning|first= K.C.|title = A History of Modern Malaya|date=1964|publisher=University of London Press}}
* {{Chú thích sách|last= Trocki|first = Carl A. |title = Prince of Pirates: The Temenggongs and the Development of Johor and Singapore 1784-1885|date=1979|publisher=NUS Press|oclc= 4836297}}
* {{Chú thích sách|last= Trocki|first = Carl A. |title = Prince of Pirates: The Temenggongs and the Development of Johor and Singapore 1784-1885|date=2007|edition = 2nd|publisher=NUS Press|isbn = 978-9971-69-376-3}}
* {{Chú thích sách|last= Trocki|first = Carl A. |title = Singapore|url= https://archive.org/details/singaporewealthp0000troc|date=2006|publisher=Routledge|isbn = 0-415-26386-7}}
* {{Chú thích sách|last= Yan|first = Qinghuang|title = A Social History of the Chinese in Singapore and Malaya, 1800-1911|url= https://archive.org/details/socialhistoryofc0000yenc|date=1986|publisher=Oxford University Press|isbn = 978-0-19-582666-1}}
{{refend}}

[[Thể loại:Kinh tế nông nghiệp]]
[[Thể loại:Nông nghiệp ở Indonesia]]
[[Thể loại:Nông nghiệp ở Malaysia]]
[[Thể loại:Singapore thuộc Anh]]
[[Thể loại:Lịch sử Johor]]
[[Thể loại:Chấm dứt năm 1917]]


text:
# Petrocosmea menglianensis
Petrocosmea menglianensis là một loài thực vật có hoa trong họ Tai voi. Loài này được H.W. Li miêu tả khoa học đầu tiên năm 1983.

wikiname: viwiki

title: Petrocosmea menglianensis

in_language: vi

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Petrocosmea menglianensis''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Lamiales]]
| familia = [[họ Tai voi|Gesneriaceae]]
| genus = ''[[Petrocosmea]]''
| species = '''''P. menglianensis'''''
| binomial = ''Petrocosmea menglianensis''
| binomial_authority = [[Lí Tích Văn|H.W. Li]]
}}
'''''Petrocosmea menglianensis''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Tai voi]]. Loài này được H.W. Li miêu tả khoa học đầu tiên năm 1983.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-50061094| title=''Petrocosmea menglianensis''|accessdate=ngày 10 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Petrocosmea menglianensis}}

*{{wikispecies-inline|Petrocosmea menglianensis}}
*{{IPNI2|Petrocosmea menglianensis|902740-1|accessdate=ngày 10 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Petrocosmea]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1983]]

{{Didymocarpoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Lamiales

Họ (familia): Gesneriaceae

Chi (genus): Petrocosmea

Loài (species): P. menglianensis

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Petrocosmea menglianensis · H.W. Li


text:
# Leontopodium calocephalum
Leontopodium calocephalum là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (Franch.) Beauverd mô tả khoa học đầu tiên năm 1909.

title: Leontopodium calocephalum

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Leontopodium calocephalum''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cúc|Asterales]]
| familia = [[Họ Cúc|Asteraceae]]
| genus = ''[[Leontopodium]]''
| species = '''''L. calocephalum'''''
| binomial = ''Leontopodium calocephalum''
| binomial_authority = (Franch.) Beauverd, 1909
}}
'''''Leontopodium calocephalum''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Cúc]]. Loài này được (Franch.) Beauverd mô tả khoa học đầu tiên năm 1909.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-127601| title=''Leontopodium calocephalum''|access-date =ngày 4 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
{{Thể loại Commons|Leontopodium calocephalum}}
{{Wikispecies|Leontopodium calocephalum}}

[[Thể loại:Leontopodium]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1909]]

{{Gnaphalieae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Asterales

Họ (familia): Asteraceae

Chi (genus): Leontopodium

Loài (species): L. calocephalum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Leontopodium calocephalum · (Franch.) Beauverd, 1909


text:
# Karube Masaya
Masaya Karube (sinh ngày 13 tháng 5 năm 1979) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.

## Sự nghiệp câu lạc bộ
Masaya Karube đã từng chơi cho Albirex Niigata.

title: Karube Masaya

wikitext:
{{Thông tin tiểu sử bóng đá
|name=Masaya Karube
|image=
|fullname=Masaya Karube
|birth_date={{Ngày sinh và tuổi|1979|5|13}}
|birth_place=[[Chiba]], [[Nhật Bản]]
|position=[[Hậu vệ (bóng đá)|Hậu vệ]]
|currentclub=
|clubnumber=
|years1=2002–2003|clubs1=[[Albirex Niigata]]|caps1=|goals1=
}}
'''Masaya Karube''' (sinh ngày 13 tháng 5 năm 1979) là một cầu thủ [[bóng đá]] người [[Nhật Bản]].<ref name="J.League">{{Cầu thủ J.League}}</ref>

==Sự nghiệp câu lạc bộ==
Masaya Karube đã từng chơi cho [[Albirex Niigata]].

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{sơ khai cầu thủ bóng đá Nhật Bản}}

[[Thể loại:Sinh năm 1979]]
[[Thể loại:Nhân vật còn sống]]
[[Thể loại:Cầu thủ bóng đá nam Nhật Bản]]
[[Thể loại:Cầu thủ bóng đá Albirex Niigata]]
[[Thể loại:Hậu vệ bóng đá]]
[[Thể loại:Cầu thủ bóng đá J2 League]]
[[Thể loại:Hậu vệ bóng đá nam]]

title: Masaya Karube

Tên đầy đủ: Masaya Karube

Nơi sinh: Chiba, Nhật Bản

Vị trí: Hậu vệ

title: Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*

Năm: Đội · ST · (BT)

Albirex Niigata

Sự nghiệp cầu thủ chuyên nghiệp*: *Số trận ra sân và số bàn thắng ở câu lạc bộ tại giải quốc gia


text:
# Abalur, Hirekerur
Abalur là một làng thuộc tehsil Hirekerur, huyện Haveri, bang Karnataka, Ấn Độ.

title: Abalur, Hirekerur

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
 | tên = Abalur
 | settlement_type=[[Làng]]
 | tên hiệu =
 | khẩu hiệu =
 | hình nền trời =
 | hình cờ =
 | hình con dấu =
 | bản đồ =
 | ctbd =
 | subdivision_type = [[Danh sách quốc gia|Quốc gia]]
 | subdivision_type1 = [[Phân cấp hành chính ở Ấn Độ|Bang]]
 | subdivision_type2 = [[Phân cấp hành chính ở Ấn Độ|Huyện]]
 | subdivision_name = {{flag|Ấn Độ}}
 | subdivision_name1 = [[Karnataka]]
 | subdivision_name2 = [[Haveri (huyện)|Haveri]]
 | subdivision_type3 = [[Tehsil|Thành phố/thị trấn]]
| subdivision_name3 = [[Hirekerur]]
 | established_title =
 | established_date =
 | established_title2 =
 | established_date2 =
 | government_type =
 | leader_title =
 | leader_tên =
 | area_magnitude =
 | area_total_sq_mi =
 | area_total_km2 =
 | area_land_sq_mi =
 | area_land_km2 =
 | area_water_sq_mi =
 | area_water_km2 =
 | area_urban_sq_mi =
 | area_urban_km2 =
 | area_metro_km2 =
 | area_metro_sq_mi =
 | population_as_of=
 | population_footnotes =
 | population_total =
 | population_urban =
 | population_metro =
 | population_density_sq_mi =
 | population_density_km2 =
 | timezone = [[Giờ chuẩn Ấn Độ|IST]]
 | utc_offset = +5:30
 | timezone_DST =
 | utc_offset_DST =
 | latd = | latm = | lats = | latNS = N
 | longd = | longm = | longs =| longEW = W
 | elevation_footnotes=
 | elevation_ft =
 | elevation_m =
 | website =
 | footnotes =
}}
'''Abalur''' là một [[làng]] thuộc [[tehsil]] [[Hirekerur]], huyện [[Haveri (huyện)|Haveri]], bang [[Karnataka]], [[Ấn Độ]].<ref>{{chú thích web|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Village_Directory/List_of_Villages/List_of_Villages_Alphabetical.aspx?cki=&ComboState_Code=29|title=Danh sách làng thuộc bang Karnataka|publisher=[[Bộ Nhà ở Ấn Độ]]|accessdate = ngày 27 tháng 10 năm 2012}}</ref><ref>{{chú thích web| url =http://www.onefivenine.com/india/villages/Haveri/Hirekerur/Abalur|publisher=Onefivenine.com|title= Làng Abalur|accessdate = ngày 27 tháng 10 năm 2012}}</ref>

== Tham khảo ==
{{Tham khảo|30em}}

{{Haveri}}

[[Thể loại:Haveri (huyện)]]

{{Karnataka-stub}}

title: Abalur

Quốc gia: Ấn Độ

Bang: Karnataka

Huyện: Haveri

Thành phố/thị trấn: Hirekerur


text:
# Schiebel Camcopter S-100
Schiebel Camcopter S-100 là một loại máy bay không người lái sử dụng thiết kế máy bay lên thẳng. Loại máy bay này công ty Áo Scheibel phát triển trong giai đoạn từ năm 2003 - 2005. Máy bay gian bay liên tục là 6 giờ, trọng lượng cất cánh tối đa 200 kg. Loại máy bay này đạt tốc độ bay tối đa là 220 km/h, trần bay 5.500m. Máy bay được trang bị động cơ Diamond đạt công suất 55 mã lực và có thể mang cùng nhiều thiết bị cảm biến như cảm biến quang-điện tử, hồng ngoại và có thể lắp đèn chiếu, loa phát thanh, radar khẩu độ tích hợp.

title: Schiebel Camcopter S-100

wikitext:
{{chú thích trong bài}}
{|{{Infobox Aircraft Begin
 |name = Camcopter S-100
 |image = File:Schiebel CAMCOPTER S-100.jpg
 |caption = Camcopter S-100
}}{{Infobox Aircraft Type
 |type = UAV
 |manufacturer = [[Schiebel]]
 |designer =
 |first flight =
 |introduction =
 |retired =
 |status =
 |primary user = [[Quân đội (UAE)]]
 |more users = [[Hải quân Đức]]
 [[Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc]]
 [[Biên phòng Nga]]
 |produced =
 |number built =
 |program cost=
 |unit cost =
 |developed from =
 |variants with their own articles =
}}
|}
'''Schiebel Camcopter S-100''' là một loại [[máy bay không người lái]] sử dụng thiết kế [[rotorcraft|máy bay lên thẳng]]. Loại máy bay này công ty [[Áo]] Scheibel phát triển trong giai đoạn từ năm 2003 - 2005. Máy bay gian bay liên tục là 6 giờ, trọng lượng cất cánh tối đa 200 kg. Loại máy bay này đạt tốc độ bay tối đa là 220 km/h, trần bay 5.500m. Máy bay được trang bị động cơ Diamond đạt công suất 55 [[mã lực]] và có thể mang cùng nhiều thiết bị cảm biến như cảm biến quang-điện tử, hồng ngoại và có thể lắp đèn chiếu, loa phát thanh, radar khẩu độ tích hợp.

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
{{thể loại Commons|Schiebel Camcopter S-100}}
* [http://www.schiebel.net Schiebel website]
* [http://www.defense-update.com/products/s/s-100VTOL.htm Camcopter S-100] at Defense-Update.com
{{sơ khai máy bay quân sự}}

[[Thể loại:Trực thăng quân sự]]

title: Camcopter S-100

Kiểu: UAV

Nhà chế tạo: Schiebel

Sử dụng chính: Quân đội (UAE) · Hải quân Đức · Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc · Biên phòng Nga


text:
# Phân tích vết máu
Phân tích mẫu vết máu (tiếng Anh: Bloodstain pattern analysis - BPA), một trong những tiến bộ trong lĩnh vực khoa học pháp y, liên quan đến việc nghiên cứu và phân tích vết máu tại một hiện trường đã xác định hoặc đang nghi ngờ có chứa tội phạm bạo lực với mục tiêu của giúp các nhà điều tra rút ra kết luận về ngoại cảnh, thời gian và các chi tiết của vụ án.
Tuy việc sử dụng các vết máu làm bằng chứng không còn mới lạ, nhưng các ứng dụng của khoa học hiện đại đã nâng nó lên một cấp độ cao hơn kể từ những năm 70 và 80. Các công nghệ mới, đặc biệt là những tiến bộ trong phân tích DNA luôn sẵn sàng giúp các thám tử và các nhà tội phạm học sử dụng trong việc tìm và bắt giữ tội phạm.
Khoa học phân tích vết máu áp dụng kiến thức khoa học từ lĩnh vực khác để giải quyết những vấn đề thực tiễn. Phân tích vết máu dựa trên các ngành khoa học như sinh học, hóa học, toán học và vật lý. Nếu một chuyên gia phân tích theo một quy trình khoa học, quá trình đó cũng có thể cho ra những bằng chứng mạnh và xác thực, giúp nó trở thành một công cụ hiệu quả cho các nhà điều tra, mặc dù không nhất thiết phải thực hiện khi đã việc nghiên cứu chỉ cần dựa trên kết quả phân tích vết máu trong các trường hợp hình sự. Có một báo cáo của Viện hàn lâm Khoa học (Hoa Kỳ) đang kêu gọi cho việc chuẩn hóa lĩnh vực này.

## Lịch sử
Phân tích vết máu được sử dụng một cách không chính thức trong nhiều thế kỷ, nhưng đã bắt đầu được nghiên cứu nghiêm túc theo phương pháp hiện đại vào năm 1895. Tiến sĩ Eduard Piotrowski của các Đại học Kraków xuất bản một bài báo có tên "On the formation, form, direction, and spreading of blood stains after blunt trauma to the head." (tạm dịch: Thông tin, hình dạng, hướng và sự lan tỏa của vết máu sau khi chấn thương ở đầu.")  Trong đó một số công trình mô tả các khía cạnh khác nhau của vết máu đã được công bố, nhưng đã không tạo ra được một phân tích có tính hệ thống. LeMoyne Snyder sử dụng rộng rãi cuốn sách Homicide Investigation (Điều tra những vụ sát nhân) (xuất bản lần đầu năm 1941 và thỉnh thoảng được cập nhật cho tới những năm 1970) cũng đã đề cập nhanh về các chi tiết làm tiền đề mà sau đó các chuyên gia nghiên cứu vết máu sẽ mở rộng (ví dụ máu khô trong một trang thái mà ở đó tỷ lệ đã được đoán trước là động mạch máu có màu đỏ sáng hơn các vùng khác, do đó vết máu có xu hướng văng ra theo một số họa tiết nhất định dựa trên sự chuyển động của kẻ tấn công và nạn nhân).
Nguồn gốc hiện đại thứ hai của việc nghiên cứu các mô hình vết máu là vụ án Sam Sheppard vào năm 1954, khi vợ của một bác sĩ nắn xương bị đánh đến chết ngay trong nhà mình. Sự phát triển xa hơn và sử dụng những dấu hiệu của vết máu làm bằng chứng là kết quả trực tiếp của nghiên cứu khoa học ứng dụng thực tế bằng lý thuyết về vết máu của Herbert Leon MacDonell ở Corning, New York. Nghiên cứu của ông ta cho ra kết quả là ấn bản luận thuyết hiện đại đầu tiên về phân tích vết máu, mang tên "Flight Characteristics and Stain Patterns of Human Blood" (1971).
Khóa đào tạo đầu tiên về vết máu  được thực hiện bởi MacDonnel trong năm 1973 tại Jackson, Mississippi. Trong năm 1983, Hội phân tích mẫu máu quốc tế được thành lập bởi các nhà phân tích nhằm phát triển lĩnh vực đang nở rộ này.

## Máu
Máu là một loại mô được tuần hoàn trong cơ thể để hỗ trợ các bộ phận khác. Mô liên kết này có các tế bào đặc biệt mà cho phép nó thực hiện các chức năng phức tạp. Ở một người khỏe mạnh, máu chiếm khoảng 8% tổng trọng lượng. Ví dụ một người nặng 70 kg (154 lb.), lượng máu là khoảng 5.6 L (12 pints MỸ).

### Về mặt sinh học
Máu chứa ba thành phần hoặc ba loại tế bào máu được lưu chuyển trong huyết tương. Ba thành phần đó là hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu.
- Hồng cầu còn được gọi là các tế bào máu đỏ, là các tế bào vận chuyển. Vai trò của nó là vận chuyển oxy. Chúng chứa một lượng lớn huyết sắc tố giúp vận chuyển phân tử oxy và là nguyên nhân chính khiến máu có màu đỏ. Máu khi đã đi qua tim và được nhận oxy gọi là máu tươi (sau đó đi qua các mạch) có xu hướng có màu đỏ sáng hơn, trái ngược với máu trở về tim (trong các tĩnh mạch). Có khoảng 30 nghìn hồng cầu trong máu người trong mọi thời điểm.
- Bạch cầu còn được gọi là tế bào máu trắng, là các tế bào bảo vệ. Vai trò của bạch cầu là bảo vệ cơ thể khỏi các vi khuẩn có hại, virus và vi sinh vật. Có năm loại bạch cầu, tất cả có kích thước, cấu trúc, và các chức năng khác nhau. Bạch cầu chống lại sự nhiễm trùng và bệnh tật. Có khoảng 430 tỷ bạch cầu trong máu người trong mọi thời điểm (~1 bạch cầu/700 hồng cầu). Mủ của bạch cầu tạo nên một khu vực bị ảnh hưởng trong và sau khi chiến đấu với các chất độc hại hoặc sinh vật lây nhiễm cơ thể.
- Tiểu cầu được hình thành ở tủy xương. Các tế bào máu đặc biệt này chứa tế bào chất và được bao bọc bởi một màng, nhưng lại không có nhân. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc cầm máu (kiểm soát việc chảy máu) bằng cách dính chặt vào nhau ở bất cứ trường hợp lạ nào xảy ra trong mạch máu. Chúng rất quan trọng cho sự hình thành các cục máu đông. Nếu một người có lượng tiểu cầu thấp bất thường, trường hợp đó được gọi là bệnh máu khó đông.

Huyết tương là chất dịch màu vàng lỏng đó mang hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Nó bao gồm các nước (92%), protein (7%), và vật liệu khác như muối thải, và kích thích tố trong số những người khác. Nhiều người trong số những protein là yếu tố đông máu, đó là quan trọng cùng với tiểu cầu cho sự hình thành máu đông; yếu tố đông máu thiếu sót có thể gây ra kéo dài và chảy máu quá nhiều, một điều kiện gọi là huyết. Huyết tương chiếm 55% thể tích máu. Còn 45% là các tế bào máu. Bởi vì huyết tương đặc hơn so với các tế bào máu, nó có thể dễ dàng được tách ra. Huyết tương không tách biệt với các tế bào máu trong khi chảy trong máu vì nó là trong một trạng thái của sự phát sinh chuyển động.

### Về mặt hóa học
Khi thoát khỏi cơ thể, vết máu chuyển từ màu sáng thành màu nâu sẫm, do quá trình oxy hóa oxy-hồng cầu (HbO2) thành methemoglobin (met-Hb) và hemichrome (HC). Các phần của HbO2, met-Hb và HC trong một vết máu có thể được sử dụng cho việc xác định tuổi của vết máu và có thể được đo bằng Phản xạ Quang phổ 1.
- Trong cơ thể sống, phân tử hồng cầu chủ yếu tồn tại ở hai dạng: dạng không có oxy, de-oxyhemoglobin (Hb), và dạng bão hòa, oxy-hemoglobin (HbO2), cả hai đều có sắt dạng ion Fe2+. HbO2 có thể tự động hoá vào phân tử met-Hb có chứa ion sắt Fe3+. Met-Hb có khả năng liên kết với oxy. Khi met-Hb được hình thành trong cơ thể nó sẽ được giảm thành Hb bằng cách khử protein cytochrome b5, kết quả là chúng ta có một phần nhỏ (<1%) met-Hb ở một cơ thể khỏe mạnh.
- Ở ngoài cơ thể, hồng cầu mạnh hơn so với oxy trong môi trường xung quanh trong việc khử HbO2. Vì sự giảm của cytochrome b5, cần thiết cho met-Hb, sự chuyển đổi HbO2 thành met-Hb sẽ trở nên trái ngược với bên trong cơ thể, không còn phản ứng ngược. Một khi hồng cầu tự oxy hóa thành met-Hb, nó sẽ biến tính thành hemichrome (HC), được hình thành bởi sự thay đổi cấu tạo nội bộ của các nhóm heme.

### Về mặt vật lý
Trong vật lý, có hai trạng thái liên tục của vật chất, đó là rắn và lỏng. Một khi máu đã rời khỏi cơ thể nó được coi là một dạng chất lỏng và tuân theo tất cả các định luật vật lý áp dụng cho chất lỏng.
- Trọng lực tác động vào máu (không có ảnh hưởng của cơ thể) ngay khi nó rời khỏi cơ thể. Với những trường hợp thông thường máu có thể chảy theo thuyết đạn đạo.
- Độ nhớt là lượng ma sát nội bộ trong chất lỏng. Nó mô tả sự cản trở khi chất lỏng chảy.
- Sức căng bề mặt là lực duy trì hình dạng của giọt chất lỏng. Khi hai chất lỏng tiếp xúc với nhau (máu và không khí) thì xuất hiện lực lượng thu hút tất cả các phân tử lại với nhau.

## Đặc điểm của vệt máu khi bắn ra khỏi cơ thể
Các thí nghiệm với máu đã chỉ ra rằng giọt máu đang bay có xu hướng hình thành một quả cầu chứ không phải là những hình dạng khác. Đây là điều được biết trước khi một chất lỏng rơi tự do. Sự hình thành khối cầu chất lỏng là kết quả của việc sức căng bề mặt gắn kết các phân tử với nhau.
Dạng khối cầu của máu trong khi bay rất quan trọng cho việc tính toán các góc độ của tác động (tỷ lệ) của vệt máu khi nó đập vào một bề mặt nào đó. Góc độ đã tính toán đó sẽ được sử dụng để xác định các điểm mà từ đó máu bắn ra (các điểm đó được gọi là Điểm xuất xứ hoặc chính xác hơn là Vùng xuất xứ).
Tại hiện trường vụ án, chỉ với một vệt duy nhất của máu thì không đủ để xác định Khu vực xuất xứ. Việc xác định các góc độ của tác động và vị trí của Khu vực xuất xứ phải được dựa trên việc xem xét một lượng vết máu và tốt nhất là vết bẩn từ bên đối diện của mô hình để tạo các phương tiện kiểm tra chéo.

## Xác định góc độ của tác động
Như đã đề cập trước đó, một giọt máu rơi tự do có hình dạng của một quả cầu dao động. Các giọt máu rơi sẽ đập vào một bề mặt và hình thành một vết rõ ràng, nhà phân tích có thể xác định góc mà giọt này rơi vào bề mặt. Điều này được dựa trên mối quan hệ giữa độ dài của trục chính, trục phụ, và các góc độ của tác động.
Một vết dạng chuẩn là vết máu hình elip (xem hình 1). Tiến sĩ Victor Balthazard và sau đó là Tiến sĩ Herbert Leon MacDonell đã nhận ra rằng tỷ lệ giữa chiều rộng chiều dài của elip là sin của góc tác động. Đo đạc các vết máu một cách chính xác cho phép tính góc tác động một cách đơn giản nhất.

#### Góc độ của tác động
Vì quỹ đạo bay có ba chiều, có ba góc độ của tác động:
- alpha (α), góc tác động của đường vết máu di chuyển ra khỏi bề mặt (xem hình 2 với alpha ở phía trên của những vết bẩn).
- beta (β), góc của đường vết máu xoay vòng quanh trục (z) (xem hình 2 với beta lan ra trên sàn nhà).
- gamma (γ), góc của đường vết máu đo từ đúng theo chiều dọc (plumb) của bề mặt (xem hình 2 cho thấy dây dọi và góc mở rộng từ vết máu).

Ba góc độ trên liên quan với nhau theo các phương trình lượng giác sau:
{\displaystyle \sin \alpha =\left({\frac {w}{l}}\right)}
{\displaystyle \tan \beta ={\frac {\tan \alpha }{\sin \gamma }}}
với
{\displaystyle \mathbf {l} } = chiều dài (length) của elip (trục chính)
{\displaystyle \mathbf {w} } = chiều rộng (width) của elip (trục phụ)
Để đo chính xác các vết bẩn và tính toán các góc độ của tác động đòi hỏi sự tích cực của các nhà phân tích. Trong quá khứ, họ đã sử dụng một loạt các dụng cụ khác nhau, còn ở hiện tại, các phương pháp đang được sử dụng bao gồm:
- Xem mô nhúng phóng đại lên 0,2 mm hoặc tốt hơn là các xem các mô ngay trên các vết bẩn, sau đó sử dụng một máy tính khoa học hoặc bảng tính để hoàn thành công việc tính toán.

- Phân tích mô hình vết máu (BPA) là một phần mềm xếp chồng một elip lên một hình ảnh thu nhỏ chiếu gần của một vết máu, sau đó tự động tính toán góc độ tác động. Sử dụng các phần mềm BPA (ví dụ phần mềm HemoSpat) có thể có được kết quả rất chính xác mà có thể đo lường và tái thực hiện.

## Điểm và vùng hội tụ
Để xác định điểm/vùng hội tụ thì nhà phân tích phải xác định đường mà những giọt máu đã di chuyển. Sự rơi theo đường tiếp tuyến của từng giọt riêng lẻ có thể được xác định bằng cách sử dụng góc độ tác động và góc bù của các vết máu. "Xâu chuỗi" vết máu là một phương pháp hiện thực việc này. Với mục đích tìm điểm hội tụ, chỉ bắt buộc phải nghiên cứu góc nhìn phía trên của đường bay. Lưu ý rằng đây chỉ là sự giao nhau hai chiều (2D), không phải ba chiều (3D).
- Điểm hội tụ là giao điểm của hai đường vết máu, nơi các vết đến từ hai phía đối diện của mô hình tác động. (Hình 3)
- Vùng hội tụ là vùng hộp hình thành bởi giao điểm của một vài vết từ bên đối diện của mô hình tác động. (Hình 4)

Trong quá khứ, một số nhà phân tích vẽ những đường dọc theo trục chính của các vết bẩn và đưa chúng đến một vùng hội tụ trên tường. Thay vì sử dụng góc nhìn từ trên xuống, họ sử dụng góc nhìn chính diện. Vệc này dẫn đến các kết quả sai về điểm / khu vực hội tụ.

## Vùng xuất xứ
Vùng xuất xứ là khu vực trong không gian ba chiều, nơi nguồn gốc của máu được đặt tại thời điểm việc chảy máu xảy ra. Vùng xuất xứ bao gồm các khu vực hội tụ với chiều thứ ba theo hướng z. Vì trục z vuông góc với sàn nhà, vùng xuất xứ có ba kích thước và cũng là thể tích.
Thuật ngữ điểm xuất xứ cũng đã được chấp nhận để mang nghĩa giống với vùng xuất xứ. Tuy nhiên, người ta đã chứng minh được là có một vài vấn đề liên quan đến thuật ngữ này. Đầu tiên, một nguồn chảy máu thường không chỉ là một điểm. Để tạo ra một điểm nguồn cơ chế này sẽ phải được cố định trong không gian ba chiều và có một độ mở riêng, nơi chỉ có một giọt máu duy nhất chảy ra tại một thời điểm, có đủ năng lượng để tạo ra một vết máu. Điều này dường như không có khả năng xảy ra. Thứ hai, cơ thể người mang tính động. Ngoài các chuyển động vật lý của nạn nhân, còn có tác động của việc da đàn hồi và xương gãy. Khi một lực được áp dụng cho cơ thể sẽ có một lực bằng nó tác động ngược lại (định luật ba Newton về chuyển động). Một phần của lực sẽ di chuyển các nguồn máu, thậm chí tới từng milimet, và thay đổi nguồn gốc của vết thương trong khi nó vẫn còn chảy xuất máu. Vì vậy, các nguồn máu nên được định nghĩa trong một khối ba chiều.
Cũng giống với vùng hội tụ, vùng xuất xứ có thể được tính toán một cách dễ dàng bằng cách sử dụng các phần mềm BPA. Cũng có một số phương pháp toán học khác giúp xác định các vùng xuất xứ, một trong số đó là phương pháp tiếp tuyến.
Khi các góc độ tác động và các điểm hoặc khu vực hội tụ được xác định, những kỹ thuật này có thể được sử dụng để tìm nơi sự đổ máu có khả năng xảy ra. Kỹ thuật cơ bản nhất và áp dụng lâu nhất là phương pháp chuỗi. Các nhà phân tích đặt thước đo của họ ở vị trí của vết máu và tạo ra một chuỗi ở các góc độ của tác động theo hướng của điểm hoặc khu vực hội tụ, điều này giúp dự đoán một nguồn gốc chung của sự mất máu. Một kỹ thuật khác được áp dụng là phương pháp lượng giác, vì nếu chúng ta biết điểm hội tụ, chúng ta có thể đo khoảng cách từ vết máu đến điểm đó. Với cách tính này cùng với các góc độ của tác động, chúng ta có thể sử dụng quy tắc lượng giác cơ bản để tìm ra các nơi trong không gian mà máu lan tới. Bằng cách tính tang của các góc của tác động và nhân với khoảng cách từ điểm hội tụ, chúng ta tìm được chiều cao tương đối của nguồn máu.

## Nhiếp ảnh
Nhiếp ảnh hiện trường vụ án có một số yêu cầu đặc biệt. Khi có một hiện trường đổ máu, những yêu cầu cơ bản vẫn cần thiết nhưng đặc biệt phải chú ý đến những vết máu. Các phương tiện hiện tại của tài liệu hiện trường bao gồm ống kính 35 mm (đen trắng, có màu, và film đặc biệt), máy ảnh kỹ thuật số, và video (Hi-8, DV và các định dạng khác). Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm riêng. Thường thì hiện trường được ghi lại bằng cách sử dụng nhiều phương pháp. (Quay phim cũng được giới thiệu ở đây vì nó tuân theo cùng nguyên tắc và cũng tái tạo được hình ảnh hiện trường vụ án.)
Có ba loại ảnh chụp hiện trường vụ án:
- Tổng thể - chụp cảnh góc rộng (28–35 mm) chụp toàn bộ hiện trường. Đây là loại ảnh cung cấp bất cho cứ ai đã không ở hiện trường một bố cục tổng quan tốt về nó.
- Tầm trung - ảnh được chụp với những ống kính bình thường (45–55 mm) cung cấp nhiều chi tiết hơn so với các bức ảnh tổng thể. Trong trường hợp của một hiện trường có đổ máu, ảnh tầm trung có thể chụp được hình dạng của từng vệt máu.
- Cận cảnh - ảnh chụp với một ống kính macro nên có lượng chi tiết cao. Ví dụ, mô hình bị tác động bởi một vận tốc trung bình có thể tạo ra hàng ngàn vết riêng lẻ, nơi có một lượng lớn của các vết nhỏ (đường kính chỉ 1–3 mm) một số trong số đó yêu cầu các hình ảnh riêng lẻ để kiểm tra.

Trong rất nhiều trường hợp các nhà phân tích không thể tới hiện trường, và phải làm việc dựa trên những hình ảnh hiện trường và ghi chú của người tham dự. Lượng lớn hình ảnh với các kích thước thích hợp cần được chụp lại. Đối với hình ảnh tổng thể cần chụp hai kiểu song song và vuông góc với sàn nhà. Điều này cung cấp cho các nhà phân tích một quan điểm đúng đắn về những gì họ đang xem xét. (Lưu ý: trong một số trường hợp tổng thể và hình ảnh tầm trung được lấy và không cần bản tỉ lệ.)

## Độ tin cậy
Tuy phân tích mẫu vết máu có một nền tảng vững chắc vào khoa học và là một công cụ hữu ích cho các nhà điều tra, độ tin cậy của phòng xử án theo lời khai của các nhà phân tích mô hình vết máu đã bị chỉ trích trong những năm gần đây. Sự xem xét cần được thực hiện để đảm bảo rằng các nhà phân tích vết máu có các thông tin và được đào tạo phù hợp cũng như sử dụng các phương pháp thích hợp. Ngay cả với đào tạo và phương pháp thích hợp, vẫn còn rất nhiều thời gian mà các nhà phân tích có uy tín không đồng ý về những phát hiện của họ, việc đó tạo nên làn sóng kêu gọi những câu hỏi về độ tin cậy và giá trị của các kết luận để làm bằng chứng tại tòa.
Trong trường hợp hình sự đối với David Camm, người đã cố gắng giết người nhà ba lần, chủ yếu dựa trên cơ sở chứng cứ về vết tóe máu, cả truy tố và bảo vệ sử dụng chuyên gia phân tích mô hình vết máu để giải thích nguồn gốc của khoảng 8 giọt máu trên áo của anh ta. Các chuyên gia của công tố bao gồm Tom Bevel và Rod Englert, người đã làm chứng rằng các vết bẩn được tác động với vận tốc cao. Paul Kish, Barton Epstein, Paulette Sutton, Barrie Goetz và Stuart H. James đã làm chứng cho sự tự vệ khiến cho các vết bẩn bị quệt từ áo của anh ta lên tóc của con gái. Tiến sĩ Robert Shaler, Giám đốc sáng lập của Chương trình Khoa học Pháp y Penn State, chỉ trích phân tích vết máu là không đáng tin cậy trong trường hợp Camm. Ông cho rằng: "Các vấn đề trong trường hợp này là số lượng các vết bẩn quá ít, tôi nghĩ rằng các người đang thực sự đứng trên vờ vực của độ tin cậy." Tất cả các nhà phân tích mẫu máu liên quan đến các trường hợp đó đều là những "chuyên gia" theo truyền thống. Vấn đề là "Chúng tôi có hai ý kiến trong trường hợp này. Đó là, trong bản chất, là tỷ lệ lỗi lên tới 50 phần trăm." Một mức tin cậy không thể nào chấp nhận được trong một vụ án khi nhận thức về tội lỗi vượt ra ngoài mọi sự nghi ngờ là những gì được yêu cầu.

## Trong văn hóa
- Sam Tyler, các thám tử xuyên thời gian trong tập 3 của TV series Cuộc sống trên sao Hỏa, hỏi đồng nghiệp của ông Chris Skelton để thực hiện một phân tích mẫu máu, nhanh chóng bại lộ bởi vẻ lúng túng của mình khi cho rằng vào năm 1973 kỹ thuật như vậy không hề được biết đến.
- Kẻ giết người hàng loạt Dexter Morgan trong những tiểu thuyết Dexter và Showtime là một nhà phân tích vết máu cho Cục Cảnh sát Metro Miami (hư cấu).
- Julie Finlay là một nhà phân tích vết máu trên loạt CSI: Crime Scene Investigation.

title: Phân tích vết máu

wikitext:
'''Phân tích mẫu vết máu (tiếng Anh: Bloodstain pattern analysis''' - '''BPA'''), một trong những tiến bộ trong lĩnh vực khoa học pháp y, liên quan đến việc nghiên cứu và phân tích [[Máu|vết máu]] tại một hiện trường đã xác định hoặc đang nghi ngờ có chứa tội phạm bạo lực với mục tiêu của giúp các nhà điều tra rút ra kết luận về ngoại cảnh, thời gian và các chi tiết của vụ án.

Tuy việc sử dụng các vết máu làm bằng chứng không còn mới lạ, nhưng các ứng dụng của khoa học hiện đại đã nâng nó lên một cấp độ cao hơn kể từ những năm 70 và 80. Các công nghệ mới, đặc biệt là những tiến bộ trong [[phân tích ADN|phân tích DNA]] luôn sẵn sàng giúp các thám tử và các nhà [[tội phạm học]] sử dụng trong việc tìm và bắt giữ tội phạm.

Khoa học phân tích vết máu áp dụng kiến thức khoa học từ lĩnh vực khác để giải quyết những vấn đề thực tiễn. Phân tích vết máu dựa trên các ngành khoa học như [[sinh học]], [[hóa học]], [[toán học]] và [[Vật lý học|vật lý]]. Nếu một chuyên gia phân tích theo một quy trình khoa học, quá trình đó cũng có thể cho ra những bằng chứng mạnh và xác thực, giúp nó trở thành một công cụ hiệu quả cho các nhà điều tra, mặc dù không nhất thiết phải thực hiện khi đã việc nghiên cứu chỉ cần dựa trên kết quả phân tích vết máu trong các trường hợp hình sự. Có một báo cáo của [[Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ|Viện hàn lâm Khoa học]] (Hoa Kỳ) đang kêu gọi cho việc chuẩn hóa lĩnh vực này.

== Lịch sử ==
Phân tích vết máu được sử dụng một cách không chính thức trong nhiều thế kỷ, nhưng đã bắt đầu được nghiên cứu nghiêm túc theo phương pháp hiện đại vào năm 1895. Tiến sĩ Eduard Piotrowski của các Đại học Kraków xuất bản một bài báo có tên "On the formation, form, direction, and spreading of blood stains after blunt trauma to the head." (tạm dịch: Thông tin, hình dạng, hướng và sự lan tỏa của vết máu sau khi chấn thương ở đầu.") <ref>Eduard Piotrowski, ''Ueber Entstehung, Form, Richtung und Ausbreitung der Blutspuren nach Hiebwunden des Kopfes'' [On the formation, form, direction, and spreading of blood stains after blunt trauma to the head] (Vienna, Austria: 1895).</ref> Trong đó một số công trình mô tả các khía cạnh khác nhau của vết máu đã được công bố, nhưng đã không tạo ra được một phân tích có tính hệ thống. LeMoyne Snyder sử dụng rộng rãi cuốn sách ''Homicide Investigation (Điều tra những vụ sát nhân)'' (xuất bản lần đầu năm 1941 và thỉnh thoảng được cập nhật cho tới những năm 1970) cũng đã đề cập nhanh về các chi tiết làm tiền đề mà sau đó các chuyên gia nghiên cứu vết máu sẽ mở rộng (ví dụ máu khô trong một trang thái mà ở đó tỷ lệ đã được đoán trước là động mạch máu có màu đỏ sáng hơn các vùng khác, do đó vết máu có xu hướng văng ra theo một số họa tiết nhất định dựa trên sự chuyển động của kẻ tấn công và nạn nhân).<ref>Snyder, LeMoyne (1971).</ref>

Nguồn gốc hiện đại thứ hai của việc nghiên cứu các mô hình vết máu là vụ án [[Sam sheppard|Sam Sheppard]] vào năm 1954, khi vợ của một bác sĩ nắn xương bị đánh đến chết ngay trong nhà mình. Sự phát triển xa hơn và sử dụng những dấu hiệu của vết máu làm bằng chứng là kết quả trực tiếp của nghiên cứu khoa học ứng dụng thực tế bằng lý thuyết về vết máu của Herbert Leon MacDonell ở Corning, New York. Nghiên cứu của ông ta cho ra kết quả là ấn bản luận thuyết hiện đại đầu tiên về phân tích vết máu, mang tên "Flight Characteristics and Stain Patterns of Human Blood" (1971).

Khóa đào tạo đầu tiên về vết máu  được thực hiện bởi MacDonnel trong năm 1973 tại Jackson, Mississippi. Trong năm 1983, Hội phân tích mẫu máu quốc tế được thành lập bởi các nhà phân tích nhằm phát triển lĩnh vực đang nở rộ này. <ref name="police science">{{chú thích tạp chí|last=Brodbeck|first=Silke|title=Introduction to bloodstain pattern analysis|journal=Journal for Police Science and Practice|date=2012|volume=2|pages=51–57|doi=10.7396/IE_2012_E|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_SIAK/4/2/1/ie2012/files/Brodbeck_IE_2012.pdf}}</ref>

== Máu ==
Máu là một loại mô được tuần hoàn trong cơ thể để hỗ trợ các bộ phận khác. Mô liên kết này có các tế bào đặc biệt mà cho phép nó thực hiện các chức năng phức tạp. Ở một người khỏe mạnh, máu chiếm khoảng 8% tổng trọng lượng. Ví dụ một người nặng 70 kg (154 lb.), lượng máu là khoảng 5.6 L (12 pints MỸ).

=== Về mặt sinh học ===
[[Máu]] chứa ba thành phần hoặc ba loại tế bào máu được lưu chuyển trong [[huyết tương]]. Ba thành phần đó là [[hồng cầu]], [[bạch cầu]] và [[tiểu cầu]].
* ''Hồng cầu'' còn được gọi là các tế bào máu đỏ, là các tế bào vận chuyển. Vai trò của nó là vận chuyển oxy. Chúng chứa một lượng lớn huyết sắc tố giúp vận chuyển phân tử oxy và là nguyên nhân chính khiến máu có màu đỏ. Máu khi đã đi qua tim và được nhận oxy gọi là máu tươi (sau đó đi qua các mạch) có xu hướng có màu đỏ sáng hơn, trái ngược với máu trở về tim (trong các tĩnh mạch). Có khoảng 30 nghìn hồng cầu trong máu người trong mọi thời điểm.
* ''Bạch cầu ''còn được gọi là tế bào máu trắng, là các tế bào bảo vệ. Vai trò của bạch cầu là bảo vệ cơ thể khỏi các vi khuẩn có hại, virus và vi sinh vật. Có năm loại bạch cầu, tất cả có kích thước, cấu trúc, và các chức năng khác nhau. Bạch cầu chống lại sự nhiễm trùng và bệnh tật. Có khoảng 430 tỷ bạch cầu trong máu người trong mọi thời điểm (~1 bạch cầu/700 hồng cầu). Mủ của bạch cầu tạo nên một khu vực bị ảnh hưởng trong và sau khi chiến đấu với các chất độc hại hoặc sinh vật lây nhiễm cơ thể.
* ''Tiểu cầu'' được hình thành ở tủy xương. Các tế bào máu đặc biệt này chứa tế bào chất và được bao bọc bởi một màng, nhưng lại không có nhân. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc cầm máu (kiểm soát việc chảy máu) bằng cách dính chặt vào nhau ở bất cứ trường hợp lạ nào xảy ra trong mạch máu. Chúng rất quan trọng cho sự hình thành các cục máu đông. Nếu một người có lượng tiểu cầu thấp bất thường, trường hợp đó được gọi là bệnh máu khó đông.
Huyết tương là chất dịch màu vàng lỏng đó mang hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Nó bao gồm các nước (92%), protein (7%), và vật liệu khác như muối thải, và kích thích tố trong số những người khác. Nhiều người trong số những protein là yếu tố đông máu, đó là quan trọng cùng với tiểu cầu cho sự hình thành máu đông; yếu tố đông máu thiếu sót có thể gây ra kéo dài và chảy máu quá nhiều, một điều kiện gọi là huyết. Huyết tương chiếm 55% thể tích máu. Còn 45% là các tế bào máu. Bởi vì huyết tương đặc hơn so với các tế bào máu, nó có thể dễ dàng được tách ra. Huyết tương không tách biệt với các tế bào máu trong khi chảy trong máu vì nó là trong một trạng thái của sự phát sinh chuyển động.

=== Về mặt hóa học ===
Khi thoát khỏi cơ thể, vết máu chuyển từ màu sáng thành màu nâu sẫm, do quá trình oxy hóa [[Hemoglobin|oxy-hồng cầu]] (HbO2) thành [[methemoglobin]] (met-Hb) và hemichrome (HC). Các phần của HbO2, met-Hb và HC trong một vết máu có thể được sử dụng cho việc xác định tuổi của vết máu và có thể được đo bằng Phản xạ Quang phổ [http://plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0021845 1].
* ''Trong cơ thể sống,'' phân tử hồng cầu chủ yếu tồn tại ở hai dạng: dạng không có oxy, de-oxyhemoglobin (Hb), và dạng bão hòa, oxy-hemoglobin (HbO2), cả hai đều có sắt dạng ion Fe2+. HbO2 có thể tự động hoá vào phân tử met-Hb có chứa ion sắt Fe3+. Met-Hb có khả năng liên kết với oxy. Khi met-Hb được hình thành trong cơ thể nó sẽ được giảm thành Hb bằng cách khử protein cytochrome b5, kết quả là chúng ta có một phần nhỏ (<1%) met-Hb ở một cơ thể khỏe mạnh.
* ''Ở ngoài cơ thể,'' hồng cầu mạnh hơn so với oxy trong môi trường xung quanh trong việc khử HbO2. Vì sự giảm của [[cytochrome b5]], cần thiết cho met-Hb, sự chuyển đổi HbO2 thành met-Hb sẽ trở nên trái ngược với bên trong cơ thể, không còn phản ứng ngược. Một khi hồng cầu tự oxy hóa thành met-Hb, nó sẽ biến tính thành hemichrome (HC), được hình thành bởi sự thay đổi cấu tạo nội bộ của các nhóm heme.

=== Về mặt vật lý ===
Trong vật lý, có hai trạng thái liên tục của vật chất, đó là rắn và lỏng. Một khi máu đã rời khỏi cơ thể nó được coi là một dạng chất lỏng và tuân theo tất cả các định luật vật lý áp dụng cho chất lỏng.
* ''Trọng lực'' tác động vào máu (không có ảnh hưởng của cơ thể) ngay khi nó rời khỏi cơ thể. Với những trường hợp thông thường máu có thể chảy theo thuyết đạn đạo.
* ''Độ nhớt'' là lượng ma sát nội bộ trong chất lỏng. Nó mô tả sự cản trở khi chất lỏng chảy.
* ''[[Sức căng bề mặt|S]]ức căng bề mặt'' là lực duy trì hình dạng của giọt chất lỏng. Khi hai chất lỏng tiếp xúc với nhau (máu và không khí) thì xuất hiện lực lượng thu hút tất cả các phân tử lại với nhau.

== Đặc điểm của vệt máu khi bắn ra khỏi cơ thể ==
Các thí nghiệm với máu đã chỉ ra rằng giọt máu đang bay có xu hướng hình thành một quả cầu chứ không phải là những hình dạng khác. Đây là điều được biết trước khi một chất lỏng rơi tự do. Sự hình thành khối cầu chất lỏng là kết quả của việc sức căng bề mặt gắn kết các phân tử với nhau.

Dạng khối cầu của máu trong khi bay rất quan trọng cho việc tính toán các góc độ của tác động (tỷ lệ) của vệt máu khi nó đập vào một bề mặt nào đó. Góc độ đã tính toán đó sẽ được sử dụng để xác định các điểm mà từ đó máu bắn ra (các điểm đó được gọi là Điểm xuất xứ hoặc chính xác hơn là Vùng xuất xứ).

Tại hiện trường vụ án, chỉ với một vệt duy nhất của máu thì không đủ để xác định Khu vực xuất xứ. Việc xác định các góc độ của tác động và vị trí của Khu vực xuất xứ phải được dựa trên việc xem xét một lượng vết máu và tốt nhất là vết bẩn từ bên đối diện của mô hình để tạo các phương tiện kiểm tra chéo.

== Xác định góc độ của tác động ==
Như đã đề cập trước đó, một giọt máu rơi tự do có hình dạng của một quả cầu dao động. Các giọt máu rơi sẽ đập vào một bề mặt và hình thành một vết rõ ràng, nhà phân tích có thể xác định góc mà giọt này rơi vào bề mặt. Điều này được dựa trên mối quan hệ giữa độ dài của trục chính, trục phụ, và các góc độ của tác động.

Một vết dạng chuẩn là vết máu hình elip (xem hình 1). Tiến sĩ Victor Balthazard và sau đó là Tiến sĩ Herbert Leon MacDonell đã nhận ra rằng tỷ lệ giữa [[chiều rộng]] chiều dài của elip là sin của góc tác động. Đo đạc các vết máu một cách chính xác cho phép tính góc tác động một cách đơn giản nhất.
[[Tập tin:BPA ellipse example.png|trái|nhỏ|466x466px|Ảnh 1: Chuyển động hướng lên của vết máu cho thấy vị trí thích hợp của elip.]]
[[Tập tin:BPA AOI.png|trái|nhỏ|350x350px|Ảnh 2: Các góc tác động]]

==== Góc độ của tác động ====
Vì quỹ đạo bay có ba chiều, có ba góc độ của tác động:
* '''alpha''' (α), góc tác động của đường vết máu di chuyển ra khỏi bề mặt (xem hình 2 với alpha ở phía trên của những vết bẩn).
* '''beta''' (β), góc của đường vết máu xoay vòng quanh trục (z) (xem hình 2 với beta lan ra trên sàn nhà).
* '''gamma''' (γ), góc của đường vết máu đo từ đúng theo chiều dọc (plumb) của bề mặt (xem hình 2 cho thấy dây dọi và góc mở rộng từ vết máu).
Ba góc độ trên liên quan với nhau theo các phương trình [[lượng giác]] sau:
: <math>\sin \alpha = \left(\frac{w}{l} \right)</math>
: <math>\tan \beta = \frac {\tan \alpha}{\sin \gamma} </math>
với
: <math>\mathbf{l}</math> = chiều dài (length) của elip (trục chính)
: <math>\mathbf{w}</math> = chiều rộng (width) của elip (trục phụ)
: Để đo chính xác các vết bẩn và tính toán các góc độ của tác động đòi hỏi sự tích cực của các nhà phân tích. Trong quá khứ, họ đã sử dụng một loạt các dụng cụ khác nhau, còn ở hiện tại, các phương pháp đang được sử dụng bao gồm:
:* Xem mô nhúng phóng đại lên 0,2 mm hoặc tốt hơn là các xem các mô ngay trên các vết bẩn, sau đó sử dụng một máy tính khoa học hoặc bảng tính để hoàn thành công việc tính toán.

:* Phân tích mô hình vết máu (BPA) là một phần mềm xếp chồng một elip lên một hình ảnh thu nhỏ chiếu gần của một vết máu, sau đó tự động tính toán góc độ tác động. Sử dụng các phần mềm BPA (ví dụ phần mềm HemoSpat) có thể có được kết quả rất chính xác mà có thể đo lường và tái thực hiện.

== Điểm và vùng hội tụ ==
Để xác định điểm/vùng hội tụ thì nhà phân tích phải xác định đường mà những giọt máu đã di chuyển. Sự rơi theo đường tiếp tuyến của từng giọt riêng lẻ có thể được xác định bằng cách sử dụng góc độ tác động và góc bù của các vết máu. "Xâu chuỗi" vết máu là một phương pháp hiện thực việc này. Với mục đích tìm điểm hội tụ, chỉ bắt buộc phải nghiên cứu góc nhìn phía trên của đường bay. Lưu ý rằng đây chỉ là sự giao nhau hai chiều (2D), không phải ba chiều (3D).
* Điểm hội tụ là giao điểm của hai đường vết máu, nơi các vết đến từ hai phía đối diện của mô hình tác động. (Hình 3)
* Vùng hội tụ là vùng hộp hình thành bởi giao điểm của một vài vết từ bên đối diện của mô hình tác động. (Hình 4)
Trong quá khứ, một số nhà phân tích vẽ những đường dọc theo trục chính của các vết bẩn và đưa chúng đến một vùng hội tụ trên tường. Thay vì sử dụng góc nhìn từ trên xuống, họ sử dụng góc nhìn chính diện. Vệc này dẫn đến các kết quả sai về điểm / khu vực hội tụ.
[[Tập tin:BPA POC.png|trái|khung|Ảnh 3: Điểm hội tụ]]
[[Tập tin:BPA AOC.png|trái|khung|Ảnh 4: Vùng hội tụ]]

== Vùng xuất xứ ==
'''Vùng xuất xứ''' là khu vực trong không gian ba chiều, nơi nguồn gốc của máu được đặt tại thời điểm việc chảy máu xảy ra. Vùng xuất xứ bao gồm các khu vực hội tụ với chiều thứ ba theo hướng z. Vì trục z vuông góc với sàn nhà, vùng xuất xứ có ba kích thước và cũng là thể tích.

Thuật ngữ ''điểm xuất xứ'' cũng đã được chấp nhận để mang nghĩa giống với vùng xuất xứ. Tuy nhiên, người ta đã chứng minh được là có một vài vấn đề liên quan đến thuật ngữ này. Đầu tiên, một nguồn chảy máu thường không chỉ là một điểm. Để tạo ra một điểm nguồn cơ chế này sẽ phải được cố định trong không gian ba chiều và có một độ mở riêng, nơi chỉ có một giọt máu duy nhất chảy ra tại một thời điểm, có đủ năng lượng để tạo ra một vết máu. Điều này dường như không có khả năng xảy ra. Thứ hai, cơ thể người mang tính động. Ngoài các chuyển động vật lý của nạn nhân, còn có tác động của việc da đàn hồi và xương gãy. Khi một lực được áp dụng cho cơ thể sẽ có một lực bằng nó tác động ngược lại ([[Các định luật của Newton về chuyển động|định luật ba Newton về chuyển động]]). Một phần của lực sẽ di chuyển các nguồn máu, thậm chí tới từng milimet, và thay đổi nguồn gốc của vết thương trong khi nó vẫn còn chảy xuất máu. Vì vậy, các nguồn máu nên được định nghĩa trong một khối ba chiều.

Cũng giống với vùng hội tụ, vùng xuất xứ có thể được tính toán một cách dễ dàng bằng cách sử dụng các phần mềm BPA. Cũng có một số phương pháp toán học khác giúp xác định các vùng xuất xứ, một trong số đó là phương pháp tiếp tuyến.

Khi các góc độ tác động và các điểm hoặc khu vực hội tụ được xác định, những kỹ thuật này có thể được sử dụng để tìm nơi sự đổ máu có khả năng xảy ra. Kỹ thuật cơ bản nhất và áp dụng lâu nhất là phương pháp chuỗi. Các nhà phân tích đặt thước đo của họ ở vị trí của vết máu và tạo ra một chuỗi ở các góc độ của tác động theo hướng của điểm hoặc khu vực hội tụ, điều này giúp dự đoán một nguồn gốc chung của sự mất máu. Một kỹ thuật khác được áp dụng là phương pháp lượng giác, vì nếu chúng ta biết điểm hội tụ, chúng ta có thể đo khoảng cách từ vết máu đến điểm đó. Với cách tính này cùng với các góc độ của tác động, chúng ta có thể sử dụng quy tắc lượng giác cơ bản để tìm ra các nơi trong không gian mà máu lan tới. Bằng cách tính tang của các góc của tác động và nhân với khoảng cách từ điểm hội tụ, chúng ta tìm được chiều cao tương đối của nguồn máu.

== Nhiếp ảnh ==
Nhiếp ảnh hiện trường vụ án có một số yêu cầu đặc biệt. Khi có một hiện trường đổ máu, những yêu cầu cơ bản vẫn cần thiết nhưng đặc biệt phải chú ý đến những vết máu. Các phương tiện hiện tại của tài liệu hiện trường bao gồm ống kính 35 mm (đen trắng, có màu, và film đặc biệt), máy ảnh kỹ thuật số, và video (Hi-8, DV và các định dạng khác). Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm riêng. Thường thì hiện trường được ghi lại bằng cách sử dụng nhiều phương pháp. (Quay phim cũng được giới thiệu ở đây vì nó tuân theo cùng nguyên tắc và cũng tái tạo được hình ảnh hiện trường vụ án.)

Có ba loại ảnh chụp hiện trường vụ án:
* '''Tổng thể''' - chụp cảnh góc rộng (28–35 mm) chụp toàn bộ hiện trường. Đây là loại ảnh cung cấp bất cho cứ ai đã không ở hiện trường một bố cục tổng quan tốt về nó.
* '''Tầm trung''' - ảnh được chụp với những ống kính bình thường (45–55 mm) cung cấp nhiều chi tiết hơn so với các bức ảnh tổng thể. Trong trường hợp của một hiện trường có đổ máu, ảnh tầm trung có thể chụp được hình dạng của từng vệt máu.
* '''Cận cảnh''' - ảnh chụp với một ống kính macro nên có lượng chi tiết cao. Ví dụ, mô hình bị tác động bởi một vận tốc trung bình có thể tạo ra hàng ngàn vết riêng lẻ, nơi có một lượng lớn của các vết nhỏ (đường kính chỉ 1–3 mm) một số trong số đó yêu cầu các hình ảnh riêng lẻ để kiểm tra.
Trong rất nhiều trường hợp các nhà phân tích không thể tới hiện trường, và phải làm việc dựa trên những hình ảnh hiện trường và ghi chú của người tham dự. Lượng lớn hình ảnh với các kích thước thích hợp cần được chụp lại. Đối với hình ảnh tổng thể cần chụp hai kiểu song song và vuông góc với sàn nhà. Điều này cung cấp cho các nhà phân tích một quan điểm đúng đắn về những gì họ đang xem xét. (Lưu ý: trong một số trường hợp tổng thể và hình ảnh tầm trung được lấy và không cần bản tỉ lệ.)

== Độ tin cậy ==
Tuy phân tích mẫu vết máu có một nền tảng vững chắc vào khoa học và là một công cụ hữu ích cho các nhà điều tra, độ tin cậy của phòng xử án theo lời khai của các nhà phân tích mô hình vết máu đã bị chỉ trích trong những năm gần đây. Sự xem xét cần được thực hiện để đảm bảo rằng các nhà phân tích vết máu có các thông tin và được đào tạo phù hợp cũng như sử dụng các phương pháp thích hợp. Ngay cả với đào tạo và phương pháp thích hợp, vẫn còn rất nhiều thời gian mà các nhà phân tích có uy tín không đồng ý về những phát hiện của họ, việc đó tạo nên làn sóng kêu gọi những câu hỏi về độ tin cậy và giá trị của các kết luận để làm bằng chứng tại tòa.

Trong trường hợp hình sự đối với David Camm, người đã cố gắng giết người nhà ba lần, chủ yếu dựa trên cơ sở chứng cứ về vết tóe máu, cả truy tố và bảo vệ sử dụng chuyên gia phân tích mô hình vết máu để giải thích nguồn gốc của khoảng 8 giọt máu trên áo của anh ta. Các chuyên gia của công tố bao gồm Tom Bevel và Rod Englert, người đã làm chứng rằng các vết bẩn được tác động với vận tốc cao. Paul Kish, Barton Epstein, Paulette Sutton, Barrie Goetz và Stuart H. James đã làm chứng cho sự tự vệ khiến cho các vết bẩn bị quệt từ áo của anh ta lên tóc của con gái. Tiến sĩ Robert Shaler, Giám đốc sáng lập của Chương trình Khoa học Pháp y Penn State, chỉ trích phân tích vết máu là không đáng tin cậy trong trường hợp Camm. Ông cho rằng: "Các vấn đề trong trường hợp này là số lượng các vết bẩn quá ít, tôi nghĩ rằng các người đang thực sự đứng trên vờ vực của độ tin cậy." Tất cả các nhà phân tích mẫu máu liên quan đến các trường hợp đó đều là những "chuyên gia" theo truyền thống. Vấn đề là "Chúng tôi có hai ý kiến trong trường hợp này. Đó là, trong bản chất, là tỷ lệ lỗi lên tới 50 phần trăm." Một mức tin cậy không thể nào chấp nhận được trong một vụ án khi nhận thức về tội lỗi vượt ra ngoài mọi sự nghi ngờ là những gì được yêu cầu.

== Trong văn hóa ==
* Sam Tyler, các thám tử xuyên thời gian trong tập 3 của TV series Cuộc sống trên sao Hỏa, hỏi đồng nghiệp của ông Chris Skelton để thực hiện một phân tích mẫu máu, nhanh chóng bại lộ bởi vẻ lúng túng của mình khi cho rằng vào năm 1973 kỹ thuật như vậy không hề được biết đến.
* Kẻ giết người hàng loạt Dexter Morgan trong những tiểu thuyết Dexter và Showtime là một nhà phân tích vết máu cho Cục Cảnh sát Metro Miami (hư cấu).
* Julie Finlay là một nhà phân tích vết máu trên loạt CSI: Crime Scene Investigation.

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}

[[Thể loại:Máu]]


text:
# Acacia visneoides
Acacia visneoides là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được Colla miêu tả khoa học đầu tiên.

title: Acacia visneoides

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Acacia visneoides''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Nhánh hoa Hồng|Rosids]]
| ordo = [[Bộ Đậu|Fabales]]
| familia = [[Họ Đậu|Fabaceae]]
| genus = ''[[Chi Keo|Acacia]]''
| species = '''''A. visneoides'''''
| binomial = ''Acacia visneoides''
| binomial_authority = [[Luigi Aloysius Colla|Colla]]
}}
'''''Acacia visneoides''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Đậu]]. Loài này được Colla miêu tả khoa học đầu tiên.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-49666| title=''Acacia visneoides''|access-date =ngày 5 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

== Liên kết ngoài ==
*{{Thể loại Commons-inline|Acacia visneoides}}
*{{Wikispecies nội dòng|Acacia visneoides}}

[[Thể loại:Chi Keo|V]]

{{Acacieae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots Rosids

Bộ (ordo): Fabales

Họ (familia): Fabaceae

Chi (genus): Acacia

Loài (species): A. visneoides

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Acacia visneoides · Colla