text:
# Đảo Phú Lâm
Đảo Phú Lâm (tiếng Anh: Woody Island; tiếng Pháp: île Boisée; tiếng Trung Quốc: chữ Hán phồn thể:永興島, chữ Hán giản thể:永兴岛, bính âm: Yongxing Dao) là một đảo thuộc nhóm đảo An Vĩnh (Amphitrite Group), quần đảo Hoàng Sa, và là đảo tự nhiên lớn nhất trong cả hai quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.  Việt Nam, Đài Loan và Trung Quốc đều tuyên bố chủ quyền trên quần đảo Hoàng Sa, trong đó có đảo Phú Lâm.

Trung Quốc quản lý hòn đảo này từ năm 1956. Đảo Phú Lâm là nơi Trung Quốc đặt trụ sở chính quyền thành phố Tam Sa, thuộc tỉnh Hải Nam.

## Đặc điểm
Đảo có tọa tọa độ địa lý 16°50′7″B 112°20′17″Đ / 16,83528°B 112,33806°Đ. Đảo Phú Lâm nằm bên cạnh đảo Đá trên cùng một rặng san hô, diện tích lớn hơn đảo Đá (theo tài liệu của Ủy ban Nhân dân huyện Hoàng Sa Đà Nẵng Việt Nam là 1,5 km² so với 0,4 km²) nhưng cao độ thấp hơn rất nhiều (đảo Đá cao 50 ft = 15,2 m). Theo tài liệu của Trung Quốc thì độ cao trung bình của đảo Phú Lâm là 5,0m, điểm cao nhất của đảo Phú Lâm là bãi cát ở phía tây nam đảo cao 8,5 m so với mặt biển.
Trước khi Trung Quốc bồi đắp, đảo dài 1,84 km, rộng 1,165 km, diện tích tự nhiên khoảng 1,65 km². Theo tài liệu của Marwyn Samuels  năm 1982, đảo Phú Lâm có chiều dài là 2 km và chiều rộng là 1,1 km. Các tài liệu của Việt Nam ghi theo thống kê đầu thế kỷ 20, cho rằng đảo dài khoảng 1,7 km, rộng khoảng 1,2 km diện tích tự nhiên đảo cùng với đảo Linh Côn xấp xỉ nhau (dù đảo Phú Lâm có nhỉnh hơn) khoảng trên 1,5 km². Hình dạng tự nhiên của đảo, theo tài liệu Trung Quốc, là gần như hình elíp cong tròn đều về các phía đông nam, nam, tây nam, tây, tây bắc, phía bắc bờ đảo gần thẳng rồi dần tạo thành góc nhọn về phía đông bắc, giống dạng vỏ ốc ngửa miệng về phía đông bắc. Sau khi Trung Quốc cải tạo xong thành đảo nhân tạo năm 2011, đảo Phú Lâm hiện có hình dạng như con ốc sên đang bò (đầu là đảo Đá), khi nhìn từ vệ tinh (ngoài không gian).
Theo James Horsburgh, vào giữa thế kỷ 19, đảo Phú Lâm có chu vi dạng tròn khoảng 3 dặm Anh (tức khoảng trên 4,8 km). Phía tây có con suối nhiều nước ngọt chảy ra. Thực vật thì có nhiều cây nhỏ phủ kín và các cây dừa. Còn sách Đại Nam thực lục thì chép về Cồn Cát Trắng (Bạch Sa Đôi) được cho là đảo Phú Lâm ngày nay, có chu vi là 1.070 trượng (tức là khoảng 5,0 km), khi đội Hoàng Sa khảo sát năm 1835. Theo Nguyễn Thông (1827–1884), quan nhà Nguyễn, thì vào giữa thế kỷ 19, trên một cồn cát, thuộc quần đảo Hoàng Sa được cho là đảo Phú Lâm ngày nay, có nước ngọt, chim biển nhiều không kể hết, có miếu cổ [Hoàng Sa Tự] lợp ngói. Lính [đội Hoàng Sa] đi ra đấy, thường mang hạt (quả) cây phương nam, trồng ở các phía trong và ngoài của miếu ấy, mong cho thành cây to để nhận biết được từ xa khơi.. Đến giữa thế kỷ 20, trên đảo vẫn có nhiều chim biển cư trú nên có một lớp phân chim khá dày, đã từng có một công ty Nhật Bản đến khai thác phân chim tại đây. Theo tạp chí Lữ hành gia của Trung Quốc, năm 1956-1957, thực vật trên đảo Phú Lâm chủ yếu là các loại cây dầu mè (ma phong đồng 麻瘋桐), thầu dầu (bì ma 蓖麻) và tị sương hoa (避霜花). Trên hòn đảo có tồn tại một sân bay có một đường băng lớn do Trung Quốc xây dựng từ cuối thế kỷ 20 và cải tạo vào đầu thế kỷ 21.

## Tên gọi
Đảo có nhiều cây cối tươi tốt, được mô tả trong Đại Nam thực lục là "thụ mộc sâm mậu 樹木森茂", tức rừng rậm cây cổ thụ tươi tốt, nên mang tên Phú Lâm (chữ Hán là 富林, rừng giàu). Nhưng những nhà hàng hải Phương Tây mới là những người đầu tiên vẽ bản đồ chính xác và đặt tên chính thức cho đảo Phú Lâm và tất cả các đảo của quần đảo Hoàng Sa . Bản đồ Việt - Xiêm trong sách của John Crawfurd (năm 1828) "Journal of an Embassy from the Governor-general of India to the Courts of Siam and Cochin China: Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms", đã ghi tên gọi đảo Phú Lâm là Woody Island (đảo Cây gỗ). Đầu thế kỷ 19, James Horsburgh trong sách hướng dẫn hàng hải của mình được xuất bản năm 1852, đã giải thích rằng đảo mang tên Woody Island là do có nhiều cây cối bao phủ, trong đó có một số cây dừa. Trong quần đảo Hoàng Sa (The Paracels), James Horsburgh chỉ mô tả đặc điểm có thực vật mọc bên trên ở 3 đảo là: đảo Phú Lâm bao phủ bởi những cây gỗ nhỏ (trees) và vài cây dừa mọc bên suối; đảo Linh Côn bao phủ bởi những bụi cây nhỏ (brushwood) và ba cây dừa mọc ở giữa đảo cạnh dòng suối; đảo Cây có duy nhất một cây dừa (a coconut tree). Nhà Nguyễn thời Minh Mạng năm 1835, Đại Nam thực lục chỉ gọi đơn giản đảo là "Bạch Sa đôi", tức Cồn Cát Trắng, không khác biệt nhiều so với các đảo khác thuộc quần đảo, hay tên cũ là "núi Phật Tự". Tên gọi Việt Nam - đảo Phú Lâm, chỉ chính thức được gọi kể từ thời Pháp thuộc, qua dịch nghĩa của tên gọi quốc tế, tiếng Anh "Woody Island", hay tiếng Pháp "île Boisée" (đảo Rừng).
Trung Quốc gọi đảo này là Vĩnh Hưng Đảo (永兴岛), đặt theo tên một trong 2 con tàu đổ bộ lên quần đảo Hoàng Sa của chính quyền Trung Hoa Dân Quốc thời Tưởng Giới Thạch năm 1946

## Lịch sử
Thời Nguyễn, chính quyền cho xây dựng Hoàng Sa Tự trên đảo Phú Lâm.
Trước thế chiến thứ hai, Pháp đã đặt một trạm khí tượng trên đảo này mang số hiệu 48859.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, từ 1939-1945, Nhật Bản chiếm đóng đảo này và sáp nhập cả quần đảo vào Đài Loan thuộc Nhật. Cùng với đảo Ba Bình (thuộc quần đảo Trường Sa), đảo Phú Lâm đã bị quân đồng minh tấn công bằng không quân và hải quân.
Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh, vào tháng 6 năm 1946 Hải quân Pháp gửi chiến hạm Savorgnan de Brazza đến chiếm các đảo Hoàng Sa. Vì Chiến tranh Đông Dương bùng nổ dữ dội, vào tháng 9/1946 người Pháp rút quân khỏi Hoàng Sa.
Vào ngày 26 tháng 6 năm 1946, dựa trên Tuyên bố Cairo và Tuyên bố Potsdam, 4 tàu chiến của Trung Hoa Dân Quốc đổ bộ lên quần đảo với lý do giải giáp quân Nhật (đáng lẽ phải làm vào năm 1945). Ngày 7 tháng 1 năm 1947, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc tuyên bố họ đã chiếm giữ quần đảo Tây Sa nhưng thực ra mới chỉ chiếm đảo Phú Lâm mà họ gọi là đảo Vĩnh Hưng.
Ngày 17 tháng 1 năm 1947, pháo hạm Le Tonkinois của Hải quân Pháp đến quần đảo Hoàng Sa để đòi quân đội Tưởng Giới Thạch rút khỏi đây. Khi yêu cầu này bị từ chối, quân Pháp bèn đổ 10 quân nhân Pháp và 17 quân nhân Việt Nam chiếm giữ đảo Hoàng Sa (Pattle Island). Đến tháng 4 năm 1950, sau khi Trung Hoa Dân Quốc chạy ra Đài Loan, quân đội Tưởng Giới Thạch rút khỏi đảo Phú Lâm và đảo Ba Bình.
Bảy năm sau khi làm chủ được đại lục, chính quyền CHND Trung Hoa mới bí mật cho quân chiếm đóng đảo Phú Lâm vào đêm ngày 20, rạng ngày 21 tháng 2 năm 1956.

## Trung Quốc cải tạo, vũ trang hóa đảo thành đảo nhân tạo
Đường băng trên đảo Phú Lâm được Trung Quốc xây dựng xong lần đầu vào năm 1994, dài 2.400m (Trung Quốc bắt đầu xây sân bay này từ năm 1980). Chiều dài đảo (phần có đường băng sân bay xây dựng lần đầu năm 1994) dài khoảng 2,7 km, với khoảng 0,32 ÷ 0,33 km² đất được cải tạo bồi đắp thêm (nâng tổng diện tích của riêng đảo Phú Lâm lên khoảng 1,98 km²). Sau khi xây dựng xong đường băng dọc theo phía đông đảo năm 1994, theo tài liệu của Nhật Bản thì tổng diện tích đảo Phú Lâm là khoảng 1,85 km² (số liệu này phù hợp với số liệu về diện tích tự nhiên của đảo theo tài liệu của Ủy ban Nhân dân huyện Hoàng Sa Đà Nẵng Việt Nam là 1,5 km²). Nhưng tài liệu của Trung Quốc thì ghi diện tích đảo là 2,1 km² (số liệu này là gồm cả diện tích đảo Đá (0,08 km²), diện tích cải tạo bờ kè bến cảng, và cả con đường kè đá rộng 3 m kết nối đảo Đá với đảo Phú Lâm xây dựng năm 1979).
Từ năm 2005 đến năm 2011, Trung Quốc đã tiến hành bồi đắp cải tạo đảo quy mô lớn, với tổng diện tích bồi đắp thêm khoảng 1,13 km² (nâng tổng diện tích đất bồi đắp nhân tạo cho đảo Phú Lâm lên khoảng 1,45 km²) nối đảo Phú Lâm với đảo Đá (Diện tích tự nhiên của đảo Đá khoảng 7,15 ha tức 0,07 km². Số liệu của Trung Quốc là 0,08 km². Tài liệu của Việt Nam nhầm đảo Đá với đảo Bạch Quy (bởi cái tên phụ "Bàn Thạch" của đảo Bạch Quy) nên cho rằng đảo Đá có diện tích 0,4 km², còn đảo Bạch Quy thì cao 15 m cao nhất quần đảo.). Trong đợt này, Trung Quốc đã nạo vét mở rộng bến cảng ở phía nam, xây mới thêm một bến cảng ở phía tây, mở rộng kéo dài đường băng của sân bay cũ (xây trước năm 1994). Trung Quốc nâng cấp đường băng lên thành 2.760m x 55m (trên tổng chiều dài đất cải tạo là khoảng trên 3,0 km) và cảng nước sâu xây mới dài 1.000 mét. Đường băng này có khả năng đón nhận ít nhất tám máy bay thế hệ thứ tư như máy bay chiến đấu SU-30MKK và máy bay ném bom JH-7, trong khi các bến cảng có thể tiếp nhận những tàu có trọng tải từ 5.000 tấn trở lên. Hiện nay cơ sở hạ tầng trên đảo Phú Lâm đã hoàn chỉnh và được tổ chức như một thành phố, nhằm phục vụ mục đích quốc phòng và kinh tế của Trung Quốc trong toàn bộ khu vực Biển Đông. Sau khi bồi đắp, nối đảo Đá với đảo Phú Lâm lại thành một thì đảo mới này dài khoảng 3,1 km theo hướng đông bắc- tây nam, chiều rộng từ 0,68 ÷ 2,03 km theo hướng tây bắc- đông nam (phần đảo nhân tạo rộng khoảng 0,68 km), với tổng diện tích đảo Phú Lâm nối với đảo Đá lên tới khoảng 3,18 km². Theo tài liệu của Trung Quốc, chiều dài đảo 1,95 km (theo hướng tây tây bắc-đông đông nam) và rộng 1,35 km (theo hướng bắc đông bắc-nam tây nam) (số liệu này phù hợp với kích thước phần đảo chính của đảo Phú Lâm  sau cải tạo năm 2011). Trên đảo còn có đài kiểm báo, kênh đào và nhiều tiện nghi quân sự khác. Năm 2012, sau khi cải tạo và vũ trang hóa xong đảo Phú Lâm, Trung Quốc lập ra thành phố Tam Sa quản lý tất cả các đảo Trung Quốc chiếm đóng ở biển Đông, đặt trụ sở hành chính trên đảo Phú Lâm. Đến năm 2020, sau khi cải tạo thành đảo nhân tạo các bãi ngầm thuộc quần đảo Trường Sa mà Trung Quốc chiếm giữ, và hoàn thành việc quân sự hóa chúng, Trung Quốc đã thành lập thêm các quận Tây Sa và Nam Sa thuộc thành phố Tam Sa. Toàn bộ đảo nhân tạo kết hợp hai đảo tự nhiên đảo Phú Lâm và đảo Đá trở thành quận Tây Sa.
Hiện nay, Trung Quốc đặt Bộ chỉ huy toàn thể lực lượng quân trú phòng quần đảo Hoàng Sa trên đảo Phú Lâm. Căn cứ quân sự này kiên cố nhất trên Biển Đông. Sách Ocean Yearbook 10 (Chicago 1993) cho biết có tới 4.000 binh sĩ Hải quân và Thủy quân Lục chiến trong vùng biển Hoàng Sa. Phần lớn số lính này đóng tại đảo Phú Lâm, số ít đóng trên đảo Linh Côn và các đảo thuộc nhóm Trăng Khuyết (Lưỡi Liềm).
Ngày 17 tháng 2 năm 2016, Trung Quốc đã đem tám bệ phóng tên lửa đất đối không HQ-9 đến đảo Phú Lâm, đe dọa an toàn hàng không khu vực. GS Jonathan London trả lời câu hỏi đài RFA cho việc làm này là trái với tinh thần luật pháp quốc tế và đó là một động thái lộ rõ ý muốn xâm lược của Trung Quốc và là hành vi hết sức ngu xuẩn vì tự cô lập mình.
Ngày 30 tháng 3 năm 2016, ông Hồng Lỗi, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc công khai thừa nhận, Trung Quốc đã bố trí tên lửa chống hạm YJ-62 ở đảo Phú Lâm. Đài CNBC của Mỹ ngày 2 tháng 5 năm 2018 dẫn các nguồn tin tình báo cho biết các tên lửa hành trình chống hạm YJ-12B và tên lửa đất đối không HQ-9B cũng đã được Trung Quốc lắp đặt trên ba thực thể Đá Chữ Thập, Đá Xu Bi, Đá Vành Khăn. Hệ thống tên lửa này có khả năng vươn tới các vị trí chiến lược của các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam, Phiippines, Malaysia.
Chiều ngày 20 tháng 8 năm 2020, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Lê Thị Thu Hằng nói tại cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao rằng vào đầu tháng 8, Trung Quốc đã đưa oanh tạc cơ H-6J ra đảo Phú Lâm. Thông tin này vẫn chưa được phía Trung Quốc xác nhận.

## Miếu thần Hoàng Sa trên đảo Phú Lâm
Cuộc khảo sát đầu tiên là của nhà Thanh năm 1909 do Ngô Kính Vinh dẫn đầu xác nhận: “Ở trên mỗi đảo Hoàng Sa đều có một ngôi miếu nhỏ xây kiểu nhà đá, tất cả tường mái là đá san hô và vỏ sò”. Ba mặt miếu Hoàng Sa bên trái, bên phải và đằng sau đều trồng các loại cây do quân nhân đến đảo đem theo hạt giống gieo trồng như hạt quả thủy nam. Cửa vào Hoàng Sa Tự có khắc hai bên đôi câu:
Cô hồn miếu, cô hồn diễu diễu
孤魂庙，孤魂渺渺； (nghĩa là "Miếu Cô hồn, cô hồn lênh đênh");
Hoàng sa tự, bích huyết Hoàng sa
黄沙寺,碧血黄沙。 (nghĩa là "chùa Hoàng Sa, liệt sĩ Hoàng Sa").
Phía trên là bức Hoành phi có ghi "海不扬波" "Hải bất dương ba" có nghĩa là "Biển không nổi sóng"
Trong miếu có ghi niên hiệu "大南皇帝 保大十四年三月初一"Đại Nam Hoàng Đế Bảo Đại thập tứ niên tam nguyệt sơ nhất" (ngày mồng 1 tháng 3 năm Bảo Đại 14).
Sau khi Trung Quốc đổ quân chiếm đóng Phú Lâm, trong tạp chí "Lữ hành gia" quyển 6 xuất bản năm 1957 tại Bắc Kinh đã xác nhận niên đại trùng tu năm Bảo Đại 14 như trên. Năm 1974, sau khi Trung Quốc đổ quân chiếm đóng toàn bộ quần đảo Hoàng Sa, nhà khảo cổ Trung Quốc Hàn Chấn Hoa và đồng nghiệp đến Hoàng Sa khảo sát, đã ghi nhận di tích của Hoàng Sa Tự (黄 砂 寺) trên đảo Phú Lâm.
Trước đó, trong  Đại Nam thực lục cũng có ghi chép về Miếu thần Hoàng Sa thời Minh Mạng được xây dựng trên một hòn đảo có bài khắc cổ Vạn lý ba bình. Sách này đề cập rằng vào tháng 6 âm lịch năm Ất Mùi niên hiệu Minh Mạng 16 (1835):
"建廣義黄沙神祠。黄沙,往廣義海分,有一白沙堆,樹木森茂,堆之中有井,西南有古廟,牌刻萬里波平四字。(白沙堆周圍一千七十丈,旧名佛寺山。東,西,南岸,什珊瑚石斜遶水面。北接珊瑚石,奕立,一堆周圍三百四十丈,高一丈三尺興沙堆岸,名磐灘石。)..."
"Dựng đền thờ thần [ở đảo] Hoàng Sa thuộc Quảng Ngãi (Quảng Nghĩa, 廣義). Hoàng Sa ở hải phận Quảng Ngãi, có một chỗ nổi cồn cát trắng, cây cối um tùm rậm rạp, giữa cồn cát có giếng, phía tây nam có miếu cổ, có tấm bài khắc 4 chữ "Vạn lý ba bình 萬里波平" (cồn Bạch Sa [cát trắng] chu vi 1070 trượng, tên cũ là núi Phật Tự, bờ đông, bờ tây, và bờ nam là vô số đá san hô thoai thoải uốn quanh mặt nước. Phía bắc, giáp với một cồn toàn đá san hô, chu vi 340 trượng, đứng sừng sững, cao hơn so với bờ cồn cát 1 trượng 3 thước, gọi là Bàn Than thạch). Năm ngoái vua toan dựng miếu lập bia ở chỗ ấy, bỗng vì sóng gió không làm được. Đến đây, mới sai cai đội Thủy quân là Phạm Văn Nguyên đem lính thợ Giám thành cùng phu thuyền hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, chuyên chở vật liệu đến dựng miếu (cách tòa miếu cổ 7 trượng). Bên tả miếu dựng bia đá; phía trước miếu xây bình phong. Mươi ngày làm xong rồi về."
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Nhã, Hoàng Sa Tự là "bằng chứng hiển nhiên vết tích của việc xác lập chủ quyền của Việt Nam" tại Hoàng Sa.

title: Đảo Phú Lâm

wikitext:
{{Infobox disputed islands|plural1=yes|name=Đảo Phú Lâm|image name=Woody_Island_(South_China_Sea)_map.svg|image caption=Bản đồ đảo Phú Lâm (OpenStreetMap)|image size=270px|locator map={{Location map | South China Sea
| width = 270
| float = right
| caption =
| alt = Vị trí của đảo Phú Lâm
| label = đảo Phú Lâm
| position = bottom
| lat_deg = 16 | lat_min = 50
| lon_deg = 112 | lon_min = 20
}}|map-custom=yes|native name=|native name link=|other_names=|location=[[Biển Đông]]|coordinates={{coord|16|50|7|N|112|20|17|E|name=Đảo Phú Lâm|display=inline,title}}|country claim=Đài Loan|country claim divisions title=[[Thành phố trực thuộc trung ương (Trung Hoa Dân Quốc)|Thành phố]]|country claim divisions=[[Cao Hùng]]|country 1 claim=Trung Quốc|country 1 claim divisions title=[[Tỉnh (Trung Quốc)|Tỉnh]]|country 1 claim divisions=[[Hải Nam]]|country 2 claim=Việt Nam|country 2 claim divisions title=[[Thành phố trực thuộc trung ương (Việt Nam)|Thành phố]]|country 2 claim divisions=[[Đà Nẵng]]|country=Trung Quốc|area_km2=3,12|population=1443|country admin divisions=[[Hải Nam]]|country admin divisions title 1=Thành phố|country admin divisions 1=[[Tam Sa]]|country admin divisions title 2=Trấn|country admin divisions 2=[[Tây Sa]]|country admin divisions title=[[Tỉnh (Trung Quốc)|Tỉnh]]}}
{{bài cùng tên|Phú Lâm}}
'''Đảo Phú Lâm''' ([[tiếng Anh]]: ''Woody Island''; [[tiếng Pháp]]: ''île Boisée''; tiếng Trung Quốc: [[chữ Hán phồn thể]]:永興島, [[chữ Hán giản thể]]:永兴岛, [[bính âm Hán ngữ|bính âm]]: ''Yongxing Dao'') là một đảo thuộc [[Hoàng Sa#Nh.C3.B3m An V.C4.A9nh|nhóm đảo An Vĩnh]] (''Amphitrite Group''), [[quần đảo Hoàng Sa]], và là đảo tự nhiên lớn nhất trong cả hai quần đảo Hoàng Sa và [[quần đảo Trường Sa]]<ref name="hsdn1">[http://www.hoangsa.danang.gov.vn/index.php/gi-i-thi-u/l-ch-s-hinh-thanh Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên quần đảo Hoàng Sa ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924145454/http://hoangsa.danang.gov.vn/index.php/gi-i-thi-u/l-ch-s-hinh-thanh |date=2018-09-24 }}, hoangsa.danang.gov</ref>.  [[Việt Nam]], [[Đài Loan]] và [[Trung Quốc]] đều tuyên bố chủ quyền trên quần đảo Hoàng Sa, trong đó có đảo Phú Lâm.

Trung Quốc quản lý hòn đảo này từ năm 1956.{{sfn|Kivimäki|2002|p=13}} Đảo Phú Lâm là nơi Trung Quốc đặt trụ sở chính quyền thành phố [[Tam Sa]], thuộc tỉnh Hải Nam.[[Tập tin:Paracel Islands.png|nhỏ|300x300px|Bản đồ quần đảo Hoàng Sa|trái]]

== Đặc điểm ==
[[Tập tin:Aerial view of Woody Island.jpg|trái|nhỏ|300x300px|Ảnh chụp đảo Phú Lâm và [[đảo Đá]] năm 2008, trước khi mở rộng.]]
Đảo có tọa tọa độ địa lý {{coor title d|16|50|07|N|112|20|17|E}}. Đảo Phú Lâm nằm bên cạnh [[đảo Đá]] trên cùng một rặng san hô, diện tích lớn hơn [[đảo Đá]] (theo tài liệu của Ủy ban Nhân dân huyện Hoàng Sa Đà Nẵng Việt Nam là 1,5 km² so với 0,4 km²<ref name="hsdn1" />) nhưng cao độ thấp hơn rất nhiều (đảo Đá cao 50 ft = 15,2 m<ref>{{chú thích sách |author=Nguyễn Nhã |title=Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa (luận án tiến sĩ) |chapter=Chương 1 - Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên của quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa |year=2002 |publisher=Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh)}}</ref>). Theo tài liệu của Trung Quốc thì độ cao trung bình của đảo Phú Lâm là 5,0m, điểm cao nhất của đảo Phú Lâm là bãi cát ở phía tây nam đảo cao 8,5 m so với mặt biển.<ref name="tlTQ">[https://web.archive.org/web/20120501101724/http://www.hnszw.org.cn/data/news/2009/06/43638/ Phần 1 Các đảo đá chính của Tây Sa quần đảo.]</ref>

Trước khi Trung Quốc bồi đắp, đảo dài 1,84 km, rộng 1,165 km, diện tích tự nhiên khoảng 1,65 km². Theo tài liệu của Marwyn Samuels  năm 1982, đảo Phú Lâm có chiều dài là 2 km và chiều rộng là 1,1 km.<ref>{{chú thích sách |title=Contest for the South China Sea |url=https://archive.org/details/contestforsouthc0000samu |author=Samuels, Marwyn S. |year=1982 |publisher=Methuen |location=New York |page=[https://archive.org/details/contestforsouthc0000samu/page/184 184]}}</ref> Các tài liệu của Việt Nam ghi theo thống kê đầu thế kỷ 20, cho rằng đảo dài khoảng 1,7 km, rộng khoảng 1,2 km<ref name="hsdn1" /> diện tích tự nhiên đảo cùng với đảo Linh Côn xấp xỉ nhau (dù đảo Phú Lâm có nhỉnh hơn) khoảng trên 1,5 km²<ref>[https://www.nghean.gov.vn/hoi-dap-ve-bien-dao/6-nhung-net-chinh-ve-vi-tri-dia-ly-va-dieu-kien-tu-nhien-cua-quan-dao-hoang-sa-517259 Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An, "Những nét chính về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của quần đảo Hoàng Sa?", Cổng thông tin điện tử tỉnh Nghệ An, đăng ngày 18/06/2014.]</ref><ref>[https://www.camau.gov.vn/wps/portal/?1dmy&page=trangchitiet&urile=wcm%3Apath%3A/camaulibrary/camauofsite/gioithieu/chuyende/biendaoquehuong/tulieuvanban/biendaohaongsatruongxa Kim Nhiên, "Chủ quyền Việt Nam đối với 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa", Cổng thông tin điện tử tỉnh Cà Mau, đăng ngày 20/11/2014.]</ref>. Hình dạng tự nhiên của đảo, theo tài liệu Trung Quốc, là gần như hình elíp<ref name="tlTQ" /> cong tròn đều về các phía đông nam, nam, tây nam, tây, tây bắc, phía bắc bờ đảo gần thẳng rồi dần tạo thành góc nhọn về phía đông bắc, giống dạng vỏ ốc ngửa miệng về phía đông bắc. Sau khi Trung Quốc cải tạo xong thành đảo nhân tạo năm 2011, đảo Phú Lâm hiện có hình dạng như con [[ốc sên]] đang bò (đầu là đảo Đá), khi nhìn từ vệ tinh (ngoài không gian).

Theo James Horsburgh, vào giữa thế kỷ 19, đảo Phú Lâm có chu vi dạng tròn khoảng 3 [[dặm Anh]] (tức khoảng trên 4,8 km). Phía tây có con suối nhiều nước ngọt chảy ra. Thực vật thì có nhiều cây nhỏ phủ kín và các cây dừa. Còn sách Đại Nam thực lục thì chép về Cồn Cát Trắng (Bạch Sa Đôi) được cho là đảo Phú Lâm ngày nay, có chu vi là 1.070 [[trượng]] (tức là khoảng 5,0 km), khi đội Hoàng Sa khảo sát năm 1835. Theo [[Nguyễn Thông]] ([[1827]]–[[1884]]), quan [[nhà Nguyễn]], thì vào giữa thế kỷ 19, trên một cồn cát, thuộc quần đảo Hoàng Sa được cho là đảo Phú Lâm ngày nay, ''có [[nước ngọt]], [[chim biển]] nhiều không kể hết, có miếu cổ [Hoàng Sa Tự] lợp ngói. Lính [đội Hoàng Sa] đi ra đấy, thường mang hạt (quả) [[Dầu mè (cây)|cây phương nam]], trồng ở các phía trong và ngoài của miếu ấy, mong cho thành [[Cây thân gỗ|cây to]] để nhận biết được từ [[Biển Đông|xa khơi]].''<ref>[https://science.thanglong.edu.vn/index.php/volb/article/view/28/21?lang=vi_VN Đoàn Lê Giang; Nguyễn Thị Phương Thúy,"Việt sử cương giám khảo lược 越史綱鑑考畧 by Nguyễn Thông - An important document to affirm Vietnam's island and maritime sovereignty", tạp chí Đại học Thăng Long số:14-25, (2021), ngày 10/11/2021.]</ref>. Đến giữa thế kỷ 20, trên đảo vẫn có nhiều chim biển cư trú nên có một lớp phân chim khá dày, đã từng có một công ty [[Nhật Bản]] đến khai thác phân chim tại đây.<ref name="hsdn1" /> Theo tạp chí Lữ hành gia của Trung Quốc, năm 1956-1957, thực vật trên đảo Phú Lâm chủ yếu là các loại cây [[Dầu mè (cây)|dầu mè]] (ma phong đồng 麻瘋桐), [[thầu dầu]] (bì ma 蓖麻) và [[Pisonia grandis|tị sương hoa]] (避霜花). Trên hòn đảo có tồn tại một [[sân bay]] có một đường băng lớn do Trung Quốc xây dựng từ cuối thế kỷ 20 và cải tạo vào đầu thế kỷ 21.

== Tên gọi ==
Đảo có nhiều cây cối tươi tốt, được mô tả trong Đại Nam thực lục là "[[Thụ mộc học|thụ mộc]] sâm mậu 樹木森茂"<ref>Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhị kỷ, quyển 154</ref>, tức rừng rậm cây cổ thụ tươi tốt, nên mang tên Phú Lâm (chữ Hán là 富林, rừng giàu). Nhưng những nhà hàng hải Phương Tây mới là những người đầu tiên vẽ bản đồ chính xác và đặt tên chính thức cho đảo Phú Lâm và tất cả các đảo của quần đảo Hoàng Sa <ref>{{Chú thích web|url=https://lienhieptchn.yenbai.gov.vn/noidung/tintuc/Pages/chi-tiet-tin-tuc.aspx?ItemID=224&l=Tinhoatdong|tựa đề=Cuộc xâm chiếm bằng tên gọi của Trung Quốc trên Biển Đông|website=lienhieptchn.yenbai.gov.vn|ngày truy cập=2023-08-29}}</ref>. Bản đồ Việt - Xiêm trong sách của [[John Crawfurd]] (năm [[1828]]) "Journal of an Embassy from the Governor-general of India to the Courts of Siam and Cochin China: Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms", đã ghi tên gọi đảo Phú Lâm là Woody Island (đảo [[Cây thân gỗ|Cây gỗ]]). Đầu thế kỷ 19, [[James Horsburgh]] trong sách hướng dẫn hàng hải của mình được xuất bản năm [[1852]], đã giải thích rằng đảo mang tên Woody Island là do có nhiều [[cây|cây cối]] bao phủ, trong đó có một số [[Dừa|cây dừa]].<ref name="PLVN">[https://baophapluat.vn/hoang-sa-bien-dao-men-yeu-ky-4-nhom-dao-an-vinh-post64040.html Nguyễn Quang Trung Tiến, "Hoàng Sa biển đảo mến yêu - Kỳ 4: Nhóm đảo An Vĩnh", báo Pháp luật Việt Nam đăng ngày 05/12/2009.]</ref> Trong quần đảo Hoàng Sa (The Paracels), James Horsburgh chỉ mô tả đặc điểm có thực vật mọc bên trên ở 3 đảo là: đảo Phú Lâm bao phủ bởi những cây gỗ nhỏ (trees) và vài cây dừa mọc bên suối; đảo Linh Côn bao phủ bởi những [[Cây bụi|bụi cây]] nhỏ (brushwood) và ba cây dừa mọc ở giữa đảo cạnh dòng suối; đảo Cây có duy nhất một cây dừa (a coconut tree).<ref>[https://books.google.it/books?id=faCjf8FPR14C&pg=PA326&hl=vi&source=gbs_toc_r&cad=2#v=onepage&q&f=false James Horsburgh, The India directory, or, Directions for sailing to and from the East Indies, China, Australia, and the interjacent ports of Africa and South America, VM. H. Allen & Co., London, 1852, trang 347.]</ref> Nhà Nguyễn thời Minh Mạng năm [[1835]], [[Đại Nam thực lục]] chỉ gọi đơn giản đảo là "Bạch Sa đôi", tức Cồn Cát Trắng, không khác biệt nhiều so với các đảo khác thuộc quần đảo, hay tên cũ là "núi Phật Tự". Tên gọi Việt Nam - đảo Phú Lâm, chỉ chính thức được gọi kể từ thời [[Pháp thuộc]], qua dịch nghĩa của tên gọi quốc tế, tiếng Anh "Woody Island", hay tiếng Pháp "île Boisée" (đảo Rừng).

Trung Quốc gọi đảo này là ''Vĩnh Hưng Đảo'' (永兴岛), đặt theo tên một trong 2 con tàu đổ bộ lên quần đảo Hoàng Sa của chính quyền Trung Hoa Dân Quốc thời [[Tưởng Giới Thạch]] năm [[1946]]<ref name="tlTQ" /><ref>{{Chú thích web|url=http://beta.baonamdinh.vn/channel/5084/201410/hoang-sa-vung-lanh-tho-thieng-lieng-cua-to-quoc-2369618/|tựa đề=Hoàng Sa - Vùng lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc|website=beta.baonamdinh.vn|ngôn ngữ=vi-VN|ngày truy cập=2023-08-31}}{{Liên kết hỏng|date=2024-04-28 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

==Lịch sử==
[[Tập tin:1820 1829 Siam and Cochin China John Crawfurd journal of an embassy o.jpg|nhỏ|Bản đồ Xiêm và Việt Nam. Trích từ sách của [[John Crawfurd]] ([[1828]]) "''Journal of an Embassy from the Governor-general of India to the Courts of Siam and Cochin China: Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms''". Quần đảo Paracels được vẽ khá chi tiết và Crawfurd cũng ghi nhận chủ quyền của Gia Long. Trong bản đồ này đảo Phú Lâm đã có tên là Woody Island.|trái]]
Thời Nguyễn, chính quyền cho xây dựng [[Hoàng Sa Tự]] trên đảo Phú Lâm<ref>{{Chú thích web|url=https://tuoitrethudo.com.vn/trieu-nguyen-thuc-thi-chu-quyen-voi-hoang-sa-54225.html|tựa đề=Triều Nguyễn thực thi chủ quyền với Hoàng Sa|họ=|tên=|website=Báo Tuổi Trẻ Thủ Đô|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2023-08-28}}</ref>.

Trước thế chiến thứ hai, Pháp đã đặt một trạm khí tượng trên đảo này mang số hiệu 48859.

Trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]], từ [[1939]]-1945, Nhật Bản chiếm đóng đảo này<ref name="konmei">{{PDFlink|[https://www.spf.org/opri-j/publication/pdf/201303_12.pdf 混迷の東アジア海洋圏 -新たな海洋秩序構築に向けて- (Vùng biển Đông Á hỗn loạn - Hướng tới xây dựng trật tự hàng hải mới)]}} Biên tập bởi Quỹ Nghiên cứu Chính sách Đại dương của Nhật Bản (海洋政策研究財団), ngày 03/12/2013.</ref> và sáp nhập cả quần đảo vào [[Đài Loan thuộc Nhật]]. Cùng với [[ba Bình|đảo Ba Bình]] (thuộc [[quần đảo Trường Sa]]), đảo Phú Lâm đã bị quân đồng minh tấn công bằng không quân và hải quân.

Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh, vào tháng 6 năm [[1946]] Hải quân Pháp gửi chiến hạm ''Savorgnan de Brazza'' đến chiếm các đảo Hoàng Sa. Vì [[Chiến tranh Đông Dương]] bùng nổ dữ dội, vào tháng 9/1946 người Pháp rút quân khỏi Hoàng Sa.

Vào ngày 26 tháng 6 năm 1946, dựa trên [[Tuyên bố Cairo]] và [[Tuyên bố Potsdam]], 4 tàu chiến của [[Trung Hoa Dân Quốc]] đổ bộ lên quần đảo với lý do giải giáp quân Nhật (đáng lẽ phải làm vào năm 1945). Ngày [[7 tháng 1]] năm [[1947]], chính phủ [[Trung Hoa Dân Quốc]] tuyên bố họ đã chiếm giữ quần đảo Tây Sa nhưng thực ra mới chỉ chiếm đảo Phú Lâm mà họ gọi là đảo Vĩnh Hưng.

Ngày 17 tháng 1 năm 1947, pháo hạm ''Le Tonkinois'' của Hải quân Pháp đến quần đảo Hoàng Sa để đòi quân đội Tưởng Giới Thạch rút khỏi đây. Khi yêu cầu này bị từ chối, quân Pháp bèn đổ 10 quân nhân Pháp và 17 quân nhân Việt Nam chiếm giữ [[hoàng Sa (đảo)|đảo Hoàng Sa]] (Pattle Island). Đến tháng 4 năm 1950, sau khi Trung Hoa Dân Quốc chạy ra [[Đài Loan]], quân đội [[Tưởng Giới Thạch]] rút khỏi đảo Phú Lâm và đảo Ba Bình.

Bảy năm sau khi làm chủ được đại lục, chính quyền [[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa|CHND Trung Hoa]] mới bí mật cho quân chiếm đóng đảo Phú Lâm vào đêm ngày 20, rạng ngày [[21 tháng 2]] năm [[1956]].

==Trung Quốc cải tạo, vũ trang hóa đảo thành đảo nhân tạo==
[[Tập_tin:PhuLam-HoangSa.jpg|phải|nhỏ|600x600px|Bản đồ đảo Đá và đảo Phú Lâm (Woody Island, 永興島) của quần đảo Hoàng Sa (Paracel Islands).]]
Đường băng trên đảo Phú Lâm được Trung Quốc xây dựng xong lần đầu vào năm 1994<ref>[https://www.google.com/search?sca_esv=561292281&rlz=1C1VDKB_enVN933VN933&sxsrf=AB5stBhd9VV5vs9TsEzD7n_Ck2WVdYJ3Vw:1693396134202&q=Hi%E1%BB%87n+h%E1%BB%8D+m%E1%BB%9Bi+ho%C3%A0n+th%C3%A0nh+m%E1%BB%99t+%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng+b%C4%83ng+tr%C3%AAn+%C4%91%E1%BA%A3o+Ph%C3%BA+L%C3%A2m+trong+qu%E1%BA%A7n+%C4%91%E1%BA%A3o+Ho%C3%A0ng+Sa+c%C3%B3+tranh+ch%E1%BA%A5p+,+t%E1%BA%A1o+th%C3%A0nh+m%E1%BB%99t+b%C3%A0n+%C4%91%E1%BA%A1p+v%C3%A0+r%C3%BAt+ng%E1%BA%AFn+th%C3%AAm+%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c+300km+kho%E1%BA%A3ng+c%C3%A1ch+%C4%91%E1%BA%BFn+qu%E1%BA%A7n+%C4%91%E1%BA%A3o+Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng+Sa.&tbm=bks&source=lnms&sa=X&ved=2ahUKEwiG5quYqISBAxULIEQIHYeOBd0Q0pQJegQICBAB&biw=1280&bih=563&dpr=1.5 Bộ Quốc phòng Việt Nam, Quốc phòng toàn dân, nhà Xuất bản Tổng cục Chính trị, năm 1994, trang 77]</ref>, dài 2.400m (Trung Quốc bắt đầu xây sân bay này từ năm 1980<ref name="PLVN" />). Chiều dài đảo (phần có đường băng sân bay xây dựng lần đầu năm 1994) dài khoảng 2,7 km, với khoảng 0,32 ÷ 0,33 [[km²]] đất được cải tạo bồi đắp thêm (nâng tổng diện tích của riêng đảo Phú Lâm lên khoảng 1,98 km²). Sau khi xây dựng xong đường băng dọc theo phía đông đảo năm 1994, theo tài liệu của Nhật Bản thì tổng diện tích đảo Phú Lâm là khoảng 1,85 km²<ref name="konmei" /> (số liệu này phù hợp với số liệu về diện tích tự nhiên của đảo theo tài liệu của Ủy ban Nhân dân [[huyện Hoàng Sa]] [[Đà Nẵng]] [[Việt Nam]] là 1,5 km²<ref name="hsdn1" />). Nhưng tài liệu của Trung Quốc thì ghi diện tích đảo là 2,1 km² (số liệu này là gồm cả diện tích đảo Đá (0,08 km²), diện tích cải tạo bờ kè bến cảng, và cả con đường kè đá rộng 3 m kết nối đảo Đá với đảo Phú Lâm xây dựng năm 1979).<ref name="tlTQ" />

Từ năm 2005 đến năm 2011, Trung Quốc đã tiến hành bồi đắp cải tạo đảo quy mô lớn, với tổng diện tích bồi đắp thêm khoảng 1,13 km² (nâng tổng diện tích đất bồi đắp nhân tạo cho đảo Phú Lâm lên khoảng 1,45 km²) nối đảo Phú Lâm với [[đảo Đá]] (Diện tích tự nhiên của đảo Đá khoảng 7,15 [[ha]] tức 0,07 km². Số liệu của Trung Quốc là 0,08 km²<ref name="tlTQ" />. Tài liệu của Việt Nam nhầm đảo Đá với [[đảo Bạch Quy]] (bởi cái tên phụ "Bàn Thạch" của đảo Bạch Quy) nên cho rằng [[đảo Đá]] có diện tích 0,4 km², còn đảo Bạch Quy thì cao 15 m cao nhất quần đảo.<ref name="hsdn1" />). Trong đợt này, Trung Quốc đã nạo vét mở rộng bến cảng ở phía nam, xây mới thêm một bến cảng ở phía tây, mở rộng kéo dài đường băng của sân bay cũ<ref>{{Chú thích web|url=https://nghiencuubiendong.vn/trung-quoc-mo-rong-duong-bang-ben-cang-tai-dao-phu-lam.47530.anews|tựa đề=Trung Quốc mở rộng đường băng, bến cảng tại đảo Phú Lâm|website=nghiencuubiendong.vn|ngôn ngữ=vi|ngày truy cập=2023-08-31}}</ref> (xây trước năm 1994). Trung Quốc nâng cấp đường băng lên thành 2.760m x 55m (trên tổng chiều dài đất cải tạo là khoảng trên 3,0 km) và cảng nước sâu xây mới dài 1.000 mét. Đường băng này có khả năng đón nhận ít nhất tám máy bay thế hệ thứ tư như máy bay chiến đấu SU-30MKK và máy bay ném bom JH-7, trong khi các bến cảng có thể tiếp nhận những tàu có trọng tải từ 5.000 tấn trở lên.<ref>{{Chú thích web|url=https://cuoituan.tuoitre.vn/news-1053946.htm|tựa đề=Chiến lược 'bành trướng lắt léo' của Trung Quốc|họ=|tên=|ngày=2016-02-20|website=Tuổi Trẻ Online|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2023-08-31}}</ref> Hiện nay cơ sở hạ tầng trên đảo Phú Lâm đã hoàn chỉnh và được tổ chức như một [[thành phố]], nhằm phục vụ mục đích [[quốc phòng]] và [[kinh tế]] của Trung Quốc trong toàn bộ khu vực Biển Đông. Sau khi bồi đắp, nối [[đảo Đá]] với đảo Phú Lâm lại thành một thì đảo mới này dài khoảng 3,1 km theo hướng đông bắc- tây nam, chiều rộng từ 0,68 ÷ 2,03 km theo hướng tây bắc- đông nam (phần đảo nhân tạo rộng khoảng 0,68 km), với tổng diện tích đảo Phú Lâm nối với đảo Đá lên tới khoảng 3,18 km². Theo tài liệu của Trung Quốc, chiều dài đảo 1,95 km (theo hướng tây tây bắc-đông đông nam) và rộng 1,35 km (theo hướng bắc đông bắc-nam tây nam)<ref name="tlTQ" /> (số liệu này phù hợp với kích thước phần đảo chính của đảo Phú Lâm  sau cải tạo năm 2011). Trên đảo còn có đài kiểm báo, kênh đào và nhiều tiện nghi quân sự khác. Năm 2012, sau khi cải tạo và vũ trang hóa xong đảo Phú Lâm, Trung Quốc lập ra thành phố Tam Sa quản lý tất cả các đảo Trung Quốc chiếm đóng ở biển Đông, đặt trụ sở hành chính trên đảo Phú Lâm. Đến năm 2020, sau khi cải tạo thành đảo nhân tạo các bãi ngầm thuộc quần đảo Trường Sa mà Trung Quốc chiếm giữ, và hoàn thành việc quân sự hóa chúng, Trung Quốc đã thành lập thêm các quận Tây Sa và Nam Sa thuộc thành phố Tam Sa. Toàn bộ [[đảo nhân tạo|đảo nhân tạo kết hợp hai đảo tự nhiên]] [[quận Tây Sa|đảo Phú Lâm và đảo Đá]] trở thành quận Tây Sa.<ref>{{Chú thích web|url=https://tuoitre.vn/trung-quoc-ngang-nguoc-lap-chinh-quyen-quan-ly-hoang-sa-truong-sa-cua-viet-nam-20200418192224294.htm|tựa đề=Trung Quốc ngang ngược lập chính quyền quản lý Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam|họ=|tên=Bảo Duy|ngày=2020-04-18|website=Tuổi Trẻ Online|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2023-09-06}}</ref>

Hiện nay, Trung Quốc đặt Bộ chỉ huy toàn thể lực lượng quân trú phòng quần đảo Hoàng Sa trên đảo Phú Lâm. Căn cứ quân sự này kiên cố nhất trên Biển Đông. Sách ''Ocean Yearbook 10'' (Chicago 1993) cho biết có tới 4.000 binh sĩ Hải quân và Thủy quân Lục chiến trong vùng biển Hoàng Sa. Phần lớn số lính này đóng tại đảo Phú Lâm, số ít đóng trên [[linh Côn (đảo)|đảo Linh Côn]] và các đảo thuộc [[Hoàng Sa#Nh.C3.B3m Tr.C4.83ng Khuy.E1.BA.BFt|nhóm Trăng Khuyết]] (Lưỡi Liềm).

Ngày 17 tháng 2 năm 2016, Trung Quốc đã đem tám bệ phóng tên lửa đất đối không HQ-9 đến đảo Phú Lâm, đe dọa an toàn hàng không khu vực.<ref>{{Chú thích web|url=https://tuoitre.vn/news-1053406.htm|tựa đề=Trung Quốc xác nhận triển khai "vũ khí" trên đảo Phú Lâm|họ=|tên=|ngày=2016-02-18|website=Tuổi Trẻ Online|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2023-08-31}}</ref> GS [[Jonathan London]] trả lời câu hỏi đài RFA cho việc làm này là trái với tinh thần luật pháp quốc tế và đó là một động thái lộ rõ ý muốn xâm lược của Trung Quốc và là hành vi hết sức ngu xuẩn vì tự cô lập mình.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/deploying-missiles-on-phu-lam-what-does-cn-want-ml-02182016081849.html|tựa đề=Đem tên lửa vào Phú Lâm: Trung Quốc muốn gì?|website=Radio Free Asia|ngôn ngữ=vi|ngày truy cập=2023-08-31}}</ref>

Ngày 30 tháng 3 năm 2016, ông Hồng Lỗi, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc công khai thừa nhận, Trung Quốc đã bố trí tên lửa chống hạm YJ-62 ở đảo Phú Lâm.<ref>[http://giaoduc.net.vn/Quoc-te/Thong-diep-la-tu-chuyen-tham-Viet-Nam-cua-ong-Thuong-Van-Toan-post166779.gd Thông điệp lạ từ chuyến thăm Việt Nam của ông Thường Vạn Toàn], giaoduc.net, 31.3.2016</ref> Đài CNBC của Mỹ ngày 2 tháng 5 năm 2018 dẫn các nguồn tin tình báo cho biết các tên lửa hành trình chống hạm YJ-12B và tên lửa đất đối không HQ-9B cũng đã được Trung Quốc lắp đặt trên ba thực thể [[Đá Chữ Thập]], Đá [[Xu Bi]], [[Đá Vành Khăn]].<ref>{{Chú thích web|url=https://tuoitre.vn/news-20180504102809719.htm|tựa đề=Mỹ nói Trung Quốc sẽ 'lãnh hậu quả' vì quân sự hóa Biển Đông|họ=|tên=|ngày=2018-05-04|website=Tuổi Trẻ Online|ngôn ngữ=vi|url-status=live|ngày truy cập=2023-08-31}}</ref><ref>{{Chú thích báo|date=2018-05-04|title=Südchinesisches Meer: Aufrüstung der Spratlys - USA drohen China mit Konsequenzen|language=de|work=Der Spiegel|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/aufruestung-im-suedchinesischen-meer-usa-warnt-china-vor-konsequenzen-a-1206138.html|access-date=2023-08-31|issn=2195-1349}}</ref> Hệ thống tên lửa này có khả năng vươn tới các vị trí chiến lược của các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam, [[Philippines|Phiippines]], [[Malaysia]].

Chiều ngày 20 tháng 8 năm 2020, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam [[Lê Thị Thu Hằng]] nói tại cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao rằng vào đầu tháng 8, Trung Quốc đã đưa [[oanh tạc cơ]] H-6J ra đảo Phú Lâm. Thông tin này vẫn chưa được phía Trung Quốc xác nhận.<ref>{{Chú thích web|url=https://tuoitre.vn/dua-oanh-tac-co-h-6j-ra-dao-phu-lam-trung-quoc-vi-pham-chu-quyen-viet-nam-20200820163641975.htm|tựa đề=Đưa oanh tạc cơ H-6J ra đảo Phú Lâm, Trung Quốc vi phạm chủ quyền Việt Nam|tác giả=|họ=|tên=|ngày=2020-08-20|website=Tuổi trẻ|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=2020-08-21}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://thanhnien.vn/thoi-su/trung-quoc-dua-oanh-tac-co-ra-hoang-sa-la-xam-pham-chu-quyen-viet-nam-1268522.html|tựa đề=Trung Quốc đưa oanh tạc cơ ra Hoàng Sa là xâm phạm chủ quyền Việt Nam|tác giả=Vũ Hân|họ=|tên=|ngày=2020-08-21|website=Thanh niên|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|ngày truy cập=2020-08-21}}</ref>

== Miếu thần Hoàng Sa trên đảo Phú Lâm ==
{{Xem thêm thông tin|Hoàng Sa Tự}}Cuộc khảo sát đầu tiên là của nhà Thanh năm 1909 do Ngô Kính Vinh dẫn đầu xác nhận: “''Ở trên mỗi đảo Hoàng Sa đều có một ngôi miếu nhỏ xây kiểu nhà đá, tất cả tường mái là đá san hô và vỏ sò''”<ref>{{Chú thích web |url=http://www.rfi.fr/actuvi/articles/110/article_2399.asp |ngày truy cập=2023-08-31 |tựa đề=Hoàn cảnh lịch sử dẫn đến tranh chấp chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa – Nguyên nhân và giải pháp Bài đăng ngày 02/02/2009 Cập nhật lần cuối ngày 03/02/2009 08:46 TU – TS. Nguyễn Nhã |archive-date=2009-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324044401/http://www.rfi.fr/actuvi/articles/110/article_2399.asp |url-status=dead }}</ref><ref>[http://baophuyen.com.vn/349/116329/chu-quyen-hoang-sa-thoi-phap-thuoc.html Chủ quyền Hoàng Sa thời Pháp thuộc, báo Phú Yên đăng ngày 14/06/2014]</ref>. Ba mặt miếu Hoàng Sa bên trái, bên phải và đằng sau đều trồng các loại cây do [[Hoàng Sa (đội)|quân nhân]] đến đảo đem theo hạt giống gieo trồng như hạt quả [[Dầu mè (cây)|thủy nam]].<ref>Việt sử cương giám khảo lược (越史綱鑑考略) của [[Nguyễn Thông]] soạn năm 1876, mục Vạn lý Trường Sa.</ref> Cửa vào Hoàng Sa Tự có khắc hai bên đôi câu:
:Cô hồn miếu, cô hồn diễu diễu
孤魂庙，孤魂渺渺； (nghĩa là "Miếu Cô hồn, [[Chết đuối|cô hồn]] [[Biển Đông|lênh đênh]]");
:Hoàng sa tự, bích huyết Hoàng sa
黄沙寺,碧血黄沙。 (nghĩa là "chùa Hoàng Sa, [[liệt sĩ]] [[Hải đội Hoàng Sa|Hoàng Sa]]").

Phía trên là bức Hoành phi có ghi "海不扬波" "Hải bất dương ba" có nghĩa là "Biển không nổi sóng"

Trong miếu có ghi niên hiệu "大南皇帝 保大十四年三月初一"Đại Nam Hoàng Đế Bảo Đại thập tứ niên tam nguyệt sơ nhất" (ngày mồng 1 tháng 3 năm Bảo Đại 14).

Sau khi Trung Quốc đổ quân chiếm đóng Phú Lâm, trong tạp chí "Lữ hành gia" quyển 6 xuất bản năm 1957 tại Bắc Kinh đã xác nhận niên đại trùng tu năm Bảo Đại 14 như trên.<ref>{{Chú thích web|url=http://haiduongdost.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=8163:cn-c-khoa-hc-v-ch-quyn-ca-vit-nam-tren-hai-qun-o-hoang-sa-va-trng-sa&catid=341:thoisu&Itemid=239|tựa đề=Căn cứ khoa học về chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, ngày 22/08/2014.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715041003/http://haiduongdost.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=8163:cn-c-khoa-hc-v-ch-quyn-ca-vit-nam-tren-hai-qun-o-hoang-sa-va-trng-sa&catid=341:thoisu&Itemid=239|archive-date=2015-07-15|url-status=dead|ngày truy cập=2015-07-05}}</ref> Năm 1974, sau khi Trung Quốc đổ quân chiếm đóng toàn bộ quần đảo Hoàng Sa, nhà khảo cổ Trung Quốc Hàn Chấn Hoa và đồng nghiệp đến Hoàng Sa khảo sát, đã ghi nhận di tích của Hoàng Sa Tự (黄 砂 寺) trên đảo Phú Lâm<ref>[http://www.khcnphutho.gov.vn/TinTuc/tintuc_detail.aspx?id=220 Tư liệu lịch sử về việc Trung Quốc tự phủ nhận chủ quyền ở Hoàng Sa và Trường Sa, đăng ngày 03/06/2014.]{{Liên kết hỏng|date=2021-05-03|bot=InternetArchiveBot}}</ref>.

Trước đó, trong  [[Đại Nam thực lục]] cũng có ghi chép về Miếu thần Hoàng Sa thời Minh Mạng được xây dựng trên [[Phú Lâm (đảo)|một hòn đảo]] có bài khắc cổ '''Vạn lý ba bình'''. Sách này đề cập rằng vào tháng 6 âm lịch năm [[Ất Mùi]] niên hiệu [[Minh Mạng]] 16 ([[1835]]):

: "建廣義黄沙神祠。黄沙,往廣義海分,有一白沙堆,樹木森茂,堆之中有井,西南有古廟,牌刻萬里波平四字。(白沙堆周圍一千七十丈,旧名佛寺山。東,西,南岸,什珊瑚石斜遶水面。北接珊瑚石,奕立,一堆周圍三百四十丈,高一丈三尺興沙堆岸,名磐灘石。)...''"''
: "''Dựng đền thờ thần [ở đảo] Hoàng Sa thuộc Quảng Ngãi (Quảng Nghĩa, 廣義). Hoàng Sa ở hải phận Quảng Ngãi, có một chỗ nổi cồn cát trắng, cây cối um tùm rậm rạp, giữa cồn cát có giếng, phía tây nam có miếu cổ, có tấm bài khắc 4 chữ "Vạn lý ba bình 萬里波平" (cồn Bạch Sa [cát trắng] chu vi 1070 [[trượng]], tên cũ là núi Phật Tự, bờ đông, bờ tây, và bờ nam là vô số đá san hô thoai thoải uốn quanh mặt nước. Phía bắc, giáp với một cồn toàn đá san hô, chu vi 340 trượng, đứng sừng sững, cao hơn so với bờ cồn cát 1 trượng 3 thước, gọi là [[đảo Đá|Bàn Than thạch]]). Năm ngoái vua toan dựng miếu lập bia ở chỗ ấy, bỗng vì sóng gió không làm được. Đến đây, mới sai cai đội Thủy quân là Phạm Văn Nguyên đem lính thợ Giám thành cùng phu thuyền hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, chuyên chở vật liệu đến dựng miếu (cách tòa miếu cổ 7 trượng). Bên tả miếu dựng bia đá; phía trước miếu xây bình phong. Mươi ngày làm xong rồi về.''"<ref>Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhị kỷ, quyển CLIV, thực lục về Thánh tổ Nhân hoàng đế, tập 4, trang 673.</ref>

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Nhã, Hoàng Sa Tự là "bằng chứng hiển nhiên vết tích của việc xác lập chủ quyền của Việt Nam" tại Hoàng Sa.<ref name="Nguyễn Nhã">{{chú thích báo|author=TS. Nguyễn Nhã|date=ngày 9 tháng 8 năm 2007|title=Trường Sa và Hoàng Sa là của Việt Nam|publisher=Tuổi Trẻ|url=http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=232745&ChannelID=3|access-date=ngày 8 tháng 8 năm 2009|archive-date=2010-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307023533/http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=232745&ChannelID=3|url-status=dead}}</ref>

==Tham khảo==
{{tham khảo}}{{Quần đảo Hoàng Sa}}

[[Thể loại:Quần đảo Hoàng Sa|Phú Lâm]]
[[Thể loại:Khu vực có tranh chấp chủ quyền của Việt Nam]]
[[Thể loại:Tranh chấp lãnh thổ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa]]
[[Thể loại:Lãnh thổ tranh chấp tại châu Á]]

title: Địa lý

Địa lý: đảo Phú Lâm

Vị trí: Biển Đông

Diện tích: 3,12 km2 (1,20 dặm vuông Anh)

title: Quản lý

Quốc gia quản lý: Trung Quốc

Tỉnh: Hải Nam

Thành phố: Tam Sa

Trấn: Tây Sa

title: Tranh chấp giữa

Quốc gia:
Đài Loan
Trung Quốc
Việt Nam

Thành phố:
Cao Hùng
Đà Nẵng

title: Dân cư


text:
# Angraecum corrugatum
Angraecum corrugatum là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được (Cordem.) Micheneau mô tả khoa học đầu tiên năm 2008.

wikiname: viwiki

title: Angraecum corrugatum

in_language: vi

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Angraecum corrugatum''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật một lá mầm|Monocots]]
| ordo = [[Bộ Măng tây|Asparagales]]
| familia = [[Họ Lan|Orchidaceae]]
| genus = ''[[Angraecum]]''
| species = '''''A. corrugatum'''''
| binomial = ''Angraecum corrugatum''
| binomial_authority = ([[Eugène Jacob de Cordemoy|Cordem.]]) Micheneau
}}
'''''Angraecum corrugatum''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Lan]]. Loài này được (Cordem.) Micheneau mô tả khoa học đầu tiên năm 2008.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-372186| title=''Angraecum corrugatum''|access-date=ngày 7 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Angraecum corrugatum}}
*{{Wikispecies nội dòng|Angraecum corrugatum}}
*{{IPNI2|Angraecum corrugatum|77088706-1|access-date=ngày 7 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Angraecum|C]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 2008]]

{{Vandeae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Monocots

Bộ (ordo): Asparagales

Họ (familia): Orchidaceae

Chi (genus): Angraecum

Loài (species): A. corrugatum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Angraecum corrugatum · (Cordem.) Micheneau


text:
# Tribulus macropterus
Tribulus macropterus là một loài thực vật có hoa trong họ Zygophyllaceae. Loài này được Boiss. miêu tả khoa học đầu tiên.

title: Tribulus macropterus

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name =''Tribulus macropterus''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption=
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Bá vương|Zygophyllales]]
| familia = [[Zygophyllaceae]]
| genus = ''[[Tribulus]]''
| species = '''''T. macropterus'''''
| binomial = ''Tribulus macropterus''
| binomial_authority = Boiss.,
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Tribulus macropterus''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong họ [[Zygophyllaceae]]. Loài này được Boiss. miêu tả khoa học đầu tiên.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-34600195|title=''Tribulus macropterus''|access-date=ngày 17 tháng 9 năm 2013|author=The Plant List|year=2010}}{{Liên kết hỏng|date=2022-01-14 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Tribulus macropterus}}
*{{Wikispecies nội dòng|Tribulus macropterus}}
*{{IPNI2|Tribulus macropterus|873447-1|access-date =ngày 17 tháng 9 năm 2013}}

[[Thể loại:Chi Quỷ kiến sầu]]

{{Zygophyllales-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Zygophyllales

Họ (familia): Zygophyllaceae

Chi (genus): Tribulus

Loài (species): T. macropterus

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Tribulus macropterus · Boiss.,


text:
# Sốc và sợ hãi
Sốc và sợ hãi (hay gọi là chiếm lĩnh nhanh chóng) là một chiến thuật quân sự dựa trên việc sử dụng sức mạnh áp đảo và những màn biểu dương lực lượng ngoạn mục để làm tê liệt nhận thức của kẻ thù về chiến trường và tiêu diệt ý chí chiến đấu. Mặc dù khái niệm này có nhiều tiền lệ trong lịch sử, học thuyết được giải thích bởi Harlan K. Ullman và James P. Wade vào năm 1996 và được phát triển đặc biệt để áp dụng cho quân đội Hoa Kỳ bởi Đại học Quốc phòng Hoa Kỳ.

## Học thuyết thống trị nhanh chóng
Sự thống trị nhanh chóng được các tác giả của nó là Harlan K. Ullman và James P. Wade, định nghĩa như sau:
ảnh hưởng đến ý chí, nhận thức và sự hiểu biết của kẻ thù để chiến đấu hoặc phản ứng với chính sách chiến lược của chúng ta kết thúc bằng việc áp đặt chế độ Sốc và sợ hãi.

Và mong muốn thống trị nhanh chóng, theo Ullman và Wade:
áp đặt mức độ Sốc và sợ hãi áp đảo này đối với kẻ thù trên cơ sở ngay lập tức, hoặc đủ kịp thời để làm tê liệt ý chí tiếp tục của chúng... [nhằm] giành quyền kiểm soát môi trường và làm tê liệt/quá tải nhận thức và hiểu biết của kẻ thù về các sự kiện mà chúng sẽ không có khả năng kháng cự ở cấp chiến thuật hay chiến lược.

Giới thiệu học thuyết trong một báo cáo cho Đại học Quốc phòng Hoa Kỳ năm 1996, Ullman và Wade mô tả nó như nỗ lực nhằm phát triển một học thuyết quân sự thời hậu Chiến tranh Lạnh cho Hoa Kỳ. Họ viết rằng sự thống trị nhanh chóng và sốc và sợ hãi có thể trở thành một "sự thay đổi mang tính cách mạng" khi quân đội Hoa Kỳ giảm quy mô, cũng như công nghệ thông tin ngày càng được tích hợp vào chiến tranh. Các tác giả quân sự tiếp theo của Hoa Kỳ đã viết rằng sự thống trị nhanh chóng khai thác "công nghệ vượt trội, sự can dự chính xác và sự thống trị về thông tin" của Hoa Kỳ.
Ullman và Wade xác định bốn đặc điểm quan trọng của sự thống trị nhanh chóng như sau:
1. kiến thức và hiểu biết gần như toàn bộ hoặc tuyệt đối về bản thân, đối thủ và môi trường
2. nhanh chóng và kịp thời trong ứng dụng;
3. hoạt động sáng suốt trong thực thi; và
4. (gần như) kiểm soát toàn bộ và quản lí chữ kí của toàn bộ môi trường hoạt động.

Thuật ngữ "sốc và sợ hãi" được Ullman và Wade sử dụng nhất quán vì hiệu ứng mà nó áp đặt lên kẻ thù. Đó là trạng thái mong muốn của sự bất lực và thiếu ý chí. Họ viết rằng nó được xảy ra, bằng vũ lực trực tiếp áp dụng cho các trung tâm chỉ huy và kiểm soát, từ chối thông tin có chọn lọc và phổ biến thông tin sai lệch, lực lượng chiến đấu áp đảo và hành động nhanh chóng.
Học thuyết thống trị nhanh chóng đã phát triển từ khái niệm "lực lượng quyết định". Ulman và Wade đối lập hai khái niệm về mục tiêu, sử dụng lực lượng, kích thước lực lượng, phạm vi, tốc độ, thương vong và kĩ thuật.

### Thương vong dân sự và phá hủy cơ sở hạ tầng
Mặc dù Ullman và Wade tuyên bố rằng nhu cầu "giảm thiểu thương vong dân sự, thiệt hại nhân mạng và thiệt hại tài sản đảm bảo" là một "sự nhạy cảm chính trị [cần] được hiểu rõ trước", học thuyết về sự thống trị nhanh chóng của họ đòi hỏi khả năng làm gián đoạn "phương tiện liên lạc, giao thông vận tải, sản xuất lương thực, cung cấp nước và các khía cạnh khác của cơ sở hạ tầng", và trên thực tế, "sự cân bằng thích hợp giữa Sốc và sợ hãi phải gây ra... mối đe dọa và nỗi sợ về hành động có thể đóng cửa tất cả hoặc một phần của xã hội đối thủ, hoặc là làm cho khả năng chiến đấu của họ trở nên vô dụng trong trường hợp bị hủy hoại hoàn toàn về thể chất."
Lấy ví dụ về cuộc xâm lược lí thuyết vào Iraq 20 năm sau Chiến tranh Vùng Vịnh, các tác giả tuyên bố, "Việc đóng cửa đất nước sẽ kéo theo cả sự phá hủy vật chất của cơ sở hạ tầng thích hợp, cũng như việc kiểm soát dòng chảy của tất cả thông tin quan trọng và thương mại liên quan nhanh chóng để đạt được mức độ chấn động quốc gia, cũng giống như tác động của việc thả vũ khí hạt nhân xuống Hiroshima và Nagasaki đối với người Nhật."
Nhắc lại ví dụ trong một cuộc phỏng vấn với CBS News vài tháng trước Chiến tranh Iraq, Ullman nói, "Bạn đang ngồi ở Baghdad và đột nhiên bạn trở thành một vị tướng, 30 sở chỉ huy sư đoàn của bạn đã bị xóa sổ, thành phố sụp đổ. Ý tôi là bạn loại bỏ nguồn điện, nước của họ. Trong 2, 3, 4, 5 ngày nữa họ kiệt quệ về thể chất, tình cảm và tâm lí."

## Ứng dụng trong lịch sử
Ullman và Wade lập luận rằng đã có những ứng dụng quân sự nằm trong một số khái niệm Sốc và sợ hãi. Họ liệt kê chín ví dụ:
- Tập trung lực lượng: "Việc áp dụng một lực lượng lớn hoặc áp đảo" để "tước vũ khí, làm bất lực hoặc khiến đối phương bất lực về mặt quân sự với ít thương vong nhất cho ta càng tốt."
- Hiroshima và Nagasaki: Sự hình thành của Sốc và sợ hãi thông qua "mức độ tàn phá lớn tức thì, gần như không thể hiểu được nhắm vào ảnh hưởng đến xã hội trên diện rộng, nghĩa là sự lãnh đạo và công khai của nó, thay vì nhắm trực tiếp vào các mục tiêu quân sự hoặc chiến lược ngay cả với số lượng hay hệ thống tương đối ít."
- Bắn phá hàng loạt: Được mô tả là "sức công phá chính xác phần lớn nhằm vào các mục tiêu quân sự và các lĩnh vực liên quan theo thời gian."
- Blitzkrieg: "Mục đích là áp dụng một lượng chính xác của lực tập trung chặt chẽ để đạt được đòn bẩy tối đa nhưng với tổng lợi thế về quy mô."
- Tôn Tử: Việc "chặt đầu có chọn lọc, ngay lập tức các mục tiêu quân sự hoặc xã hội để đạt được sự sốc và sợ hãi."
- Haiti: Ví dụ này (đôi khi được gọi là ví dụ về làng Potemkin) đề cập đến một cuộc diễu hành võ trang được tổ chức ở Haiti nhân danh quyền lực thuộc địa (lúc bấy giờ) là Pháp vào đầu những năm 1800, trong đó người Hati bản địa đã diễu hành một số lượng nhỏ các tiểu đoàn theo chu kì. Điều này khiến cường quốc thuộc địa tin rằng quy mô của lực lượng bản địa đủ lớn để có thể thực hiện bất kì hành động quân sự nào là không khả thi.
- Binh đoàn La Mã: "Đạt được sốc và sợ hãi phụ thuộc vào khả năng ngăn chặn và chế ngự kẻ thù thông qua nhận thức và nỗi sợ hãi của kẻ thù về tính dễ bị tổn thương và khả năng bất khả chiến bại của chúng ta."
- Suy tàn và vỡ nợ: "Việc áp đặt sự suy sụp của xã hội trong một thời gian dài, nhưng không áp dụng sự phá hủy lớn."

### Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất
Chiến lược quân sự của Nga trong Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất, và đặc biệt là Trận Grozny, được mô tả là "gây sốc và kinh hãi".

### Chiến tranh Iraq

#### Xây dựng lực lượng
Trước cuộc xâm lược Iraq năm 2003, các quan chức lực lượng vũ trang Hoa Kỳ mô tả kế hoạch của họ là gây sốc và sợ hãi. Tuy nhiên, Tommy Franks, tướng chỉ huy của lực lượng xâm lược, chưa bao giờ quan tâm đến việc sử dụng thuật ngữ "sốc và kinh hoàng" và cũng "không coi đó là điểm chính của cuộc không kích."

#### Đánh giá mâu thuẫn tiền chiến tranh
Trước khi thực hiện, đã có bất đồng trong Chính quyền Bush về việc liệu kế hoạch gây sốc và sợ hãi có hiệu quả hay không. Theo báo cáo của CBS News, "Một quan chức cấp cao đã gọi nó là "một bầy bò tót" (bunch of bull), nhưng ông cũng xác nhận đó chính là khái niệm mà kế hoạch chiến tranh đã dựa vào." Phóng viên David Martin của CBS lưu ý rằng, trong Chiến dịch Anaconda ở Afghanistan năm trước, lực lượng Mĩ đã "bị bất ngờ đến sợ hãi trước việc al Qaeda sẵn sàng chiến đấu đến chết. Nếu người Iraq quyết đấu tranh, Mĩ sẽ phải tung quân tiếp viện và cố giành chiến thắng theo cách cổ điển nhất bằng cách nghiền nát lực lượng Vệ binh Cộng hòa, và điều đó có nghĩa là sẽ có nhiều thương vong hơn cho cả hai bên."

#### Các chiến dịch
Các cuộc ném bom liên tục bắt đầu vào ngày 19 tháng 3 năm 2003 khi các lực lượng Hoa Kỳ cố gắng giết Saddam Hussein bằng các trận đánh chặt đầu nhưng không thành công. Những cuộc tấn công tiếp tục nhằm vào một số lượng nhỏ mục tiêu cho đến ngày 21 tháng 3 năm 2003, vào lúc 17 giờ 00 UTC, chiến dịch ném bom chính yếu của Hoa Kỳ và đồng minh bắt đầu. Các lực lượng đã phóng khoảng 1.700 phi vụ (gồm 504 phi vụ sử dụng cả tên lửa hành trình). Lực lượng mặt đất của liên quân đã bắt đầu một cuộc tấn công "khởi chạy" vào Bagdad vào ngày hôm trước. Lực lượng mặt đất liên quân chiếm thành công Bagdad vào ngày 5 tháng 4 và Hoa Kỳ tuyên bố chiến thắng vào ngày 15 tháng 4. Thuật ngữ "sốc và sợ hãi" thường được sử dụng để chỉ sự khởi đầu của vụ xâm lược Iraq, không phải cuộc chiến tranh lớn hơn, cũng như các cuộc nổi dậy tiếp sau đó.

#### Đánh giá mâu thuẫn hậu chiến tranh
Hoa Kỳ đã tham gia một chiến dịch gây sốc và sợ hãi ở mức độ nào thì vẫn chưa rõ ràng vì các đánh giá sau chiến tranh toàn là trái ngược nhau. Trong vòng hai tuần sau khi Hoa Kỳ tuyên bố chiến thắng, vào ngày 27 tháng 4, tờ The Washington Post đã đăng tải một cuộc phỏng vấn với các quân nhân Iraq chi tiết về tình trạng mất tinh thần và thiếu khả năng chỉ huy. Theo lời kể lại của những người lính, các vụ ném bom của Liên quân đã lan rộng một cách đáng ngạc nhiên và đã gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến tinh thần chiến đấu. Khi xe tăng Mĩ vượt qua các đơn vị Vệ binh Cộng hòa và Lực lượng Vệ binh Cộng hòa Đặc biệt của quân đội Iraq bên ngoài Bagdad hòng tiến đến dinh tổng thống Saddam, nó đã gây ra một cú sốc cho quân đội bên trong Bagdad. Các binh sĩ Iraq cho biết không còn tổ chức nào nguyên vẹn vào thời điểm quân Mĩ tiến vào Bagdad và cuộc kháng chiến đó đã sụp đổ với giả thiết rằng "đó không phải là một cuộc chiến, đó là sự tự sát."

## Trong văn hóa đại chúng
Sau cuộc tấn công Iraq năm 2003 của Mĩ, thuật ngữ "sốc và sợ hãi" đã được sử dụng cho mục đích thương mại. Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ đã nhận được ít nhất 29 đơn đăng ký nhãn hiệu trong năm 2003 để sử dụng độc quyền thuật ngữ này. Đơn đầu tiên đến từ một công ti pháo hoa vào ngày Mĩ bắt đầu ném bom Bagdad. Sony đã đăng ký nhãn hiệu này đúng một ngày sau khi bắt đầu hoạt động để sử dụng trong một trò chơi điện tử nhưng sau đó đã rút đơn đăng kí và mô tả đây là "một hành động phán xét tồi tệ và đáng tiếc."
Trong một cuộc phỏng vấn, Harlan Ullman tuyên bố rằng ông tin rằng việc sử dụng thuật ngữ này để cố gắng bán sản phẩm là "có thể là một sai lầm", và "giá trị tiếp thị sẽ nằm ở đâu đó giữa mong manh và không có gì cả".
Trong bộ phim chiếu rạp Avatar năm 2009, cuộc tấn công diệt chủng vào Na'vi được mô tả như một chiến dịch "Sốc và Sợ hãi" của bác sĩ Max Patel.
Trong Call of Duty 4: Modern Warfare, có một nhiệm vụ được gọi là Shock and Awe, trong đó một vũ khí hạt nhân được kích nổ ở cuối màn chơi.

title: Sốc và sợ hãi

wikitext:
'''Sốc và sợ hãi''' (hay gọi là '''chiếm lĩnh nhanh chóng''') là một chiến thuật quân sự dựa trên việc sử dụng [[Tập trung lực lượng|sức mạnh áp đảo]] và những màn biểu dương lực lượng ngoạn mục để làm tê liệt nhận thức của kẻ thù về chiến trường và tiêu diệt ý chí chiến đấu.<ref name="oxfordref">{{chú thích web |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100502693 |title=Shock and awe – Overview|accessdate=ngày 18 tháng 5 năm 2015|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="oxford">{{chú thích sách |last=Knowles |first=Elizabeth |year=2006 |title=The Oxford Dictionary of Phrase and Fable |isbn=978-0-19-860981-0 |location=Oxford, United Kingdom |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> Mặc dù khái niệm này có nhiều tiền lệ trong lịch sử, học thuyết được giải thích bởi [[Harlan K. Ullman]] và [[James P. Wade]] vào năm 1996 và được phát triển đặc biệt để áp dụng cho quân đội Hoa Kỳ bởi [[Đại học Quốc phòng Hoa Kỳ]].<ref name="oxfordref" /><ref name="oxford" />

== Học thuyết thống trị nhanh chóng ==
Sự thống trị nhanh chóng được các tác giả của nó là [[Harlan K. Ullman]] và [[James P. Wade]], định nghĩa như sau:
{{Quote|text=ảnh hưởng đến ý chí, nhận thức và sự hiểu biết của kẻ thù để chiến đấu hoặc phản ứng với chính sách chiến lược của chúng ta kết thúc bằng việc áp đặt chế độ Sốc và sợ hãi.<ref name="rddef">Harlan K. Ullman and James P. Wade, [http://www.dodccrp.org/files/Ullman_Shock.pdf Shock And Awe: Achieving Rapid Dominance] (National Defense University, 1996), XXIV.</ref>}}
Và mong muốn thống trị nhanh chóng, theo Ullman và Wade:
{{Quote|text=áp đặt mức độ Sốc và sợ hãi áp đảo này đối với kẻ thù trên cơ sở ngay lập tức, hoặc đủ kịp thời để làm tê liệt ý chí tiếp tục của chúng... [nhằm] giành quyền kiểm soát môi trường và làm tê liệt/quá tải nhận thức và hiểu biết của kẻ thù về các sự kiện mà chúng sẽ không có khả năng kháng cự ở cấp chiến thuật hay chiến lược.<ref name="rddef2">Ullman and Wade, Shock and Awe, XXV.</ref>}}
Giới thiệu học thuyết trong một báo cáo cho Đại học Quốc phòng Hoa Kỳ năm 1996, Ullman và Wade mô tả nó như nỗ lực nhằm phát triển một học thuyết quân sự thời hậu [[Chiến tranh Lạnh]] cho Hoa Kỳ. Họ viết rằng sự thống trị nhanh chóng và sốc và sợ hãi có thể trở thành một "sự thay đổi mang tính cách mạng" khi [[quân đội Hoa Kỳ]] giảm quy mô, cũng như công nghệ thông tin ngày càng được tích hợp vào chiến tranh.<ref>Ullman and Wade, Shock and Awe, Prologue.</ref> Các tác giả quân sự tiếp theo của Hoa Kỳ đã viết rằng sự thống trị nhanh chóng khai thác "công nghệ vượt trội, sự can dự chính xác và sự thống trị về thông tin" của Hoa Kỳ.<ref>David J. Gibson, [http://stinet.dtic.mil/cgi-bin/fulcrum_main.pl?database=ft_u2&searchid=111016521012191&keyfieldvalue=ADA389508&filename=%2Ffulcrum%2Fdata%2FTR_fulltext%2Fdoc%2FADA389508.pdf Shock and Awe: A Sufficient Condition for Victory?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516045556/http://stinet.dtic.mil/cgi-bin/fulcrum_main.pl?database=ft_u2&searchid=111016521012191&keyfieldvalue=ADA389508&filename=%2Ffulcrum%2Fdata%2FTR_fulltext%2Fdoc%2FADA389508.pdf|date=2011-05-16}} (Newport: United States Naval War College, 2001), 17.</ref>

Ullman và Wade xác định bốn đặc điểm quan trọng của sự thống trị nhanh chóng như sau:<ref>Ullman and Wade, Shock and Awe, XII.</ref>

# kiến thức và hiểu biết gần như toàn bộ hoặc tuyệt đối về bản thân, đối thủ và môi trường
# nhanh chóng và kịp thời trong ứng dụng;
# hoạt động sáng suốt trong thực thi; và
# (gần như) kiểm soát toàn bộ và quản lí chữ kí của toàn bộ môi trường hoạt động.

Thuật ngữ "sốc và sợ hãi" được Ullman và Wade sử dụng nhất quán vì hiệu ứng mà nó áp đặt lên kẻ thù. Đó là trạng thái mong muốn của sự bất lực và thiếu ý chí. Họ viết rằng nó được xảy ra, bằng vũ lực trực tiếp áp dụng cho các trung tâm chỉ huy và kiểm soát, từ chối thông tin có chọn lọc và phổ biến thông tin sai lệch, lực lượng chiến đấu áp đảo và hành động nhanh chóng.

Học thuyết thống trị nhanh chóng đã phát triển từ khái niệm "lực lượng quyết định". Ulman và Wade đối lập hai khái niệm về mục tiêu, sử dụng lực lượng, kích thước lực lượng, phạm vi, tốc độ, thương vong và kĩ thuật.

=== Thương vong dân sự và phá hủy cơ sở hạ tầng ===
Mặc dù Ullman và Wade tuyên bố rằng nhu cầu "giảm thiểu thương vong dân sự, thiệt hại nhân mạng và thiệt hại tài sản đảm bảo" là một "sự nhạy cảm chính trị [cần] được hiểu rõ trước", học thuyết về sự thống trị nhanh chóng của họ đòi hỏi khả năng làm gián đoạn "phương tiện liên lạc, giao thông vận tải, sản xuất lương thực, cung cấp nước và các khía cạnh khác của cơ sở hạ tầng",<ref>Ullman and Wade, ''Shock and Awe,'' [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1996/shock-n-awe_intro.html Introduction].</ref> và trên thực tế, "sự cân bằng thích hợp giữa Sốc và sợ hãi phải gây ra... mối đe dọa và nỗi sợ về hành động có thể đóng cửa tất cả hoặc một phần của xã hội đối thủ, hoặc là làm cho khả năng chiến đấu của họ trở nên vô dụng trong trường hợp bị hủy hoại hoàn toàn về thể chất."<ref>Ullman and Wade, ''Shock and Awe,'' [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1996/shock-n-awe_ch5.html Chương 5].</ref>

Lấy ví dụ về cuộc xâm lược lí thuyết vào Iraq 20 năm sau [[Chiến tranh Vùng Vịnh]], các tác giả tuyên bố, "Việc đóng cửa đất nước sẽ kéo theo cả sự phá hủy vật chất của cơ sở hạ tầng thích hợp, cũng như việc kiểm soát dòng chảy của tất cả thông tin quan trọng và thương mại liên quan nhanh chóng để đạt được mức độ chấn động quốc gia, cũng giống như tác động của việc thả [[vũ khí hạt nhân]] xuống [[Hiroshima]] và [[Nagasaki]] đối với người Nhật."<ref>Ullman and Wade, ''Shock and Awe,'' [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1996/shock-n-awe_ch1.html Chương 1].</ref>

Nhắc lại ví dụ trong một cuộc phỏng vấn với [[CBS News]] vài tháng trước [[Chiến tranh Iraq]], Ullman nói, "Bạn đang ngồi ở Baghdad và đột nhiên bạn trở thành một vị tướng, 30 sở chỉ huy sư đoàn của bạn đã bị xóa sổ, thành phố sụp đổ. Ý tôi là bạn loại bỏ nguồn điện, nước của họ. Trong 2, 3, 4, 5 ngày nữa họ kiệt quệ về thể chất, tình cảm và tâm lí."<ref>CBS Evening News (Jan. 24, 2003)  [http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml Phỏng vấn cùng Harlan Ullman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926095451/http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml |date=2008-09-26 }} truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2006.</ref>

== Ứng dụng trong lịch sử ==
Ullman và Wade lập luận rằng đã có những ứng dụng quân sự nằm trong một số khái niệm Sốc và sợ hãi. Họ liệt kê chín ví dụ:

* '''[[Tập trung lực lượng]]''': "Việc áp dụng một lực lượng lớn hoặc áp đảo" để "tước vũ khí, làm bất lực hoặc khiến đối phương bất lực về mặt quân sự với ít thương vong nhất cho ta càng tốt."
* '''[[Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki|Hiroshima và Nagasaki]]''': Sự hình thành của Sốc và sợ hãi thông qua "mức độ tàn phá lớn tức thì, gần như không thể hiểu được nhắm vào ảnh hưởng đến xã hội trên diện rộng, nghĩa là sự lãnh đạo và công khai của nó, thay vì nhắm trực tiếp vào các mục tiêu quân sự hoặc chiến lược ngay cả với số lượng hay hệ thống tương đối ít."
* '''Bắn phá hàng loạt''': Được mô tả là "sức công phá chính xác phần lớn nhằm vào các mục tiêu quân sự và các lĩnh vực liên quan theo thời gian."
* '''[[Blitzkrieg]]''': "Mục đích là áp dụng một lượng chính xác của lực tập trung chặt chẽ để đạt được đòn bẩy tối đa nhưng với tổng lợi thế về quy mô."
* [[Tôn Vũ|'''Tôn Tử''']]: Việc "chặt đầu có chọn lọc, ngay lập tức các mục tiêu quân sự hoặc xã hội để đạt được sự sốc và sợ hãi."
* '''Haiti''': Ví dụ này (đôi khi được gọi là ví dụ về [[làng Potemkin]]) đề cập đến một cuộc diễu hành võ trang được tổ chức ở Haiti nhân danh quyền lực thuộc địa (lúc bấy giờ) là Pháp vào đầu những năm 1800, trong đó người Hati bản địa đã diễu hành một số lượng nhỏ các tiểu đoàn theo chu kì. Điều này khiến cường quốc thuộc địa tin rằng quy mô của lực lượng bản địa đủ lớn để có thể thực hiện bất kì hành động quân sự nào là không khả thi.
* '''[[Binh đoàn La Mã]]''': "Đạt được sốc và sợ hãi phụ thuộc vào khả năng ngăn chặn và chế ngự kẻ thù thông qua nhận thức và nỗi sợ hãi của kẻ thù về tính dễ bị tổn thương và khả năng bất khả chiến bại của chúng ta."
* '''Suy tàn và vỡ nợ''': "Việc áp đặt sự suy sụp của xã hội trong một thời gian dài, nhưng không áp dụng sự phá hủy lớn."

=== Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất ===
Chiến lược quân sự của Nga trong [[Chiến tranh Chechnya lần thứ nhất|Chiến tranh Chechnya lần thứ nhấ]]<nowiki/>t, và đặc biệt là [[Trận Grozny]], được mô tả là "gây sốc và kinh hãi".<ref>{{Chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=H2MIFNEcPKcC&pg=PA125|title=Warfare in Woods and Forests|last=Clayton|first=Anthony|date=2011-12-07|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0253005533|pages=125|language=en}}</ref>

=== Chiến tranh Iraq ===
{{Chính|Cuộc tấn công Iraq 2003}}

==== Xây dựng lực lượng ====
Trước cuộc xâm lược Iraq năm 2003, các quan chức lực lượng vũ trang Hoa Kỳ mô tả kế hoạch của họ là gây sốc và sợ hãi.<ref>{{chú thích web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml|tựa đề=Iraq đối mặt với hàng loạt vụ nổ tên lửa của Mĩ|ngày=2003-01-24|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20080926095451/http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml|ngày lưu trữ=2008-09-26|url-status=live}} ([[CBS News]], ngày 24 tháng 1 năm 2003</ref> Tuy nhiên, [[Tommy Franks]], tướng chỉ huy của lực lượng xâm lược, chưa bao giờ quan tâm đến việc sử dụng thuật ngữ "sốc và kinh hoàng" và cũng "không coi đó là điểm chính của cuộc không kích."<ref>{{Chú thích sách|title=Chiến tranh Iraq|last=Keegan|first=John|publisher=A.A. Knopf|year=2004|isbn=9781400043446|edition=1st American|location=New York|oclc=647323673}}</ref>

==== Đánh giá mâu thuẫn tiền chiến tranh ====
Trước khi thực hiện, đã có bất đồng trong Chính quyền Bush về việc liệu kế hoạch gây sốc và sợ hãi có hiệu quả hay không. Theo báo cáo của CBS News, "Một quan chức cấp cao đã gọi nó là "một bầy bò tót" (''bunch of bull''), nhưng ông cũng xác nhận đó chính là khái niệm mà kế hoạch chiến tranh đã dựa vào." Phóng viên David Martin của CBS lưu ý rằng, trong Chiến dịch Anaconda ở Afghanistan năm trước, lực lượng Mĩ đã "bị bất ngờ đến sợ hãi trước việc al Qaeda sẵn sàng chiến đấu đến chết. Nếu người Iraq quyết đấu tranh, Mĩ sẽ phải tung quân tiếp viện và cố giành chiến thắng theo cách cổ điển nhất bằng cách nghiền nát lực lượng Vệ binh Cộng hòa, và điều đó có nghĩa là sẽ có nhiều thương vong hơn cho cả hai bên."<ref>{{Chú thích báo|last=David Martin|date=2003-01-24|title=Iraq đối mặt với hàng loạt vụ nổ tên lửa của Mĩ|work=CBS News|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml|access-date=2005-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926095451/http://www.cbsnews.com/stories/2003/01/24/eveningnews/main537928.shtml|archive-date=2008-09-26}}</ref>

==== Các chiến dịch ====
Các cuộc ném bom liên tục bắt đầu vào ngày 19 tháng 3 năm 2003 khi các lực lượng Hoa Kỳ cố gắng giết [[Saddam Hussein]] bằng các [[Tấn công cơ quan đầu não|trận đánh chặt đầu]] nhưng không thành công. Những cuộc tấn công tiếp tục nhằm vào một số lượng nhỏ mục tiêu cho đến ngày 21 tháng 3 năm 2003, vào lúc 17 giờ 00 [[Giờ Phối hợp Quốc tế|UTC]], chiến dịch ném bom chính yếu của Hoa Kỳ và đồng minh bắt đầu. Các lực lượng đã phóng khoảng 1.700 phi vụ (gồm 504 phi vụ sử dụng cả [[tên lửa hành trình]]).<ref>"[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/2003/uscentaf_oif_report_30apr2003.pdf Chiến dịch Iraq Tự do - Theo những con số]", [[:en:USCENTAF|USCENTAF]], Ngày 30 tháng 4 năm 2003, 15.</ref> Lực lượng mặt đất của liên quân đã bắt đầu một cuộc tấn công "khởi chạy" vào [[Bagdad]] vào ngày hôm trước. Lực lượng mặt đất liên quân chiếm thành công Bagdad vào ngày 5 tháng 4 và Hoa Kỳ tuyên bố chiến thắng vào ngày 15 tháng 4. Thuật ngữ "sốc và sợ hãi" thường được sử dụng để chỉ sự khởi đầu của vụ xâm lược Iraq, không phải cuộc chiến tranh lớn hơn, cũng như các [[cuộc nổi dậy]] tiếp sau đó.

==== Đánh giá mâu thuẫn hậu chiến tranh ====
Hoa Kỳ đã tham gia một chiến dịch gây sốc và sợ hãi ở mức độ nào thì vẫn chưa rõ ràng vì các đánh giá sau chiến tranh toàn là trái ngược nhau. Trong vòng hai tuần sau khi Hoa Kỳ tuyên bố chiến thắng, vào ngày 27 tháng 4, tờ ''[[The Washington Post]]'' đã đăng tải một cuộc phỏng vấn với các quân nhân Iraq chi tiết về tình trạng mất tinh thần và thiếu khả năng chỉ huy. Theo lời kể lại của những người lính, các vụ ném bom của Liên quân đã lan rộng một cách đáng ngạc nhiên và đã gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến tinh thần chiến đấu. Khi xe tăng Mĩ vượt qua các đơn vị Vệ binh Cộng hòa và Lực lượng Vệ binh Cộng hòa Đặc biệt của quân đội Iraq bên ngoài Bagdad hòng tiến đến dinh tổng thống Saddam, nó đã gây ra một cú sốc cho quân đội bên trong Bagdad. Các binh sĩ Iraq cho biết không còn tổ chức nào nguyên vẹn vào thời điểm quân Mĩ tiến vào Bagdad và cuộc kháng chiến đó đã sụp đổ với giả thiết rằng "đó không phải là một cuộc chiến, đó là sự tự sát."

== Trong văn hóa đại chúng ==
Sau [[Cuộc tấn công Iraq 2003|cuộc tấn công Iraq năm 2003]] của Mĩ, thuật ngữ "sốc và sợ hãi" đã được sử dụng cho mục đích thương mại. [[Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ]] đã nhận được ít nhất 29 đơn đăng ký nhãn hiệu trong năm 2003 để sử dụng độc quyền thuật ngữ này.<ref>Robert Longley, "[http://usgovinfo.about.com/cs/censusstatistic/a/shockandawe.htm Patent Office Suffers 'Shock and Awe' Attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713143740/http://usgovinfo.about.com/cs/censusstatistic/a/shockandawe.htm |date=2014-07-13 }}", [[:en:About.com|About.com]], ngày 27 tháng 10 năm 2003.</ref> Đơn đầu tiên đến từ một công ti pháo hoa vào ngày Mĩ bắt đầu ném bom [[Bagdad]]. [[Sony]] đã đăng ký nhãn hiệu này đúng một ngày sau khi bắt đầu hoạt động để sử dụng trong một trò chơi điện tử nhưng sau đó đã rút đơn đăng kí và mô tả đây là "một hành động phán xét tồi tệ và đáng tiếc."<ref>{{Chú thích báo|date=2003-04-18|title=Tech Briefs: Sony cho biết họ rất tiếc vì ý tưởng 'Sốc và sợ hãi'.|publisher=Seattle Post-Intelligencer|url=http://www.seattlepi.com/business/118102_tbrf18.html}}</ref>

Trong một cuộc phỏng vấn, [[Harlan Ullman]] tuyên bố rằng ông tin rằng việc sử dụng thuật ngữ này để cố gắng bán sản phẩm là "có thể là một sai lầm", và "giá trị tiếp thị sẽ nằm ở đâu đó giữa mong manh và không có gì cả".<ref>{{Chú thích báo|last=Agnes Cusack|date=2003-05-16|title=Các công ti Hoa Ki tranh giành bản quyền 'Sốc và sợ hãi'|publisher=The World Today|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2003/s856964.htm}}</ref>

Trong bộ phim chiếu rạp Avatar năm 2009, cuộc tấn công diệt chủng vào Na'vi được mô tả như một chiến dịch "Sốc và Sợ hãi" của bác sĩ Max Patel.

Trong [[Call of Duty 4: Modern Warfare]], có một nhiệm vụ được gọi là ''Shock and Awe'', trong đó một vũ khí hạt nhân được kích nổ ở cuối màn chơi.

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{sơ khai quân sự}}

[[Thể loại:Chiến lược quân sự]]
[[Thể loại:Chiến thuật quân sự]]
[[Thể loại:Cụm từ tiếng Anh]]
[[Thể loại:Chiến tranh Iraq]]
[[Thể loại:Học thuyết quân sự]]
[[Thể loại:Kỹ thuật chiến tranh tâm lý]]
[[Thể loại:Chiến tranh sau 1945]]


text:
# Asclepias glaucescens
Asclepias glaucescens là một loài thực vật có hoa trong họ La bố ma. Loài này được Kunth mô tả khoa học đầu tiên năm 1819.

title: Asclepias glaucescens

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Asclepias glaucescens''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image = Asclepias_glaucescens1.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Long đởm|Gentianales]]
| familia = [[họ La bố ma|Apocynaceae]]
| genus = ''[[Chi Bông tai|Asclepias]]''
| species = '''''A. glaucescens'''''
| binomial = ''Asclepias glaucescens''
| binomial_authority = [[Carl Sigismund Kunth|Kunth]], 1819
}}
'''''Asclepias glaucescens''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ La bố ma]]. Loài này được Kunth mô tả khoa học đầu tiên năm 1819.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2654826| title=''Asclepias glaucescens''|access-date =ngày 10 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Asclepias glaucescens}}
*{{Wikispecies nội dòng|Asclepias glaucescens}}
*{{IPNI2|Asclepias glaucescens|94322-1|access-date =ngày 10 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Chi Bông tai]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1819]]

{{Asclepiadeae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Gentianales

Họ (familia): Apocynaceae

Chi (genus): Asclepias

Loài (species): A. glaucescens

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Asclepias glaucescens · Kunth, 1819


text:
# Pommiers, Aisne
Pommiers là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

title: Pommiers, Aisne

wikitext:
{{Bảng thông tin thành phố Pháp
|name=Pommiers
|région=[[Hauts-de-France]]
|département=[[Aisne]]
|arrondissement=Soissons
|canton=Soissons-Nord
|insee=02610
|cp=02200
|maire=Lionel Barriquand
|mandat=2001-2008
|intercomm= Soissonnais
|longitude=3.271111
|latitude=49.393889
|alt moy=43
|alt mini=38
|alt maxi=134
|hectares=669
|km²=6.69
|sans=601
|date-sans=1999
|dens=89|}}

'''Pommiers''' là một [[Xã của tỉnh Aisne|xã]] ở [[tỉnh (Pháp)|tỉnh]] [[Aisne]], [[vùng của Pháp|vùng]] [[Hauts-de-France]] thuộc miền bắc nước [[Pháp]].

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{Xã của Aisne}}
{{thể loại Commons|Pommiers (Aisne)}}

[[Thể loại:Xã của Aisne]]

{{Aisne-stub}}

title: Hành chính

Quốc gia: Pháp

Vùng: Hauts-de-France

Tỉnh: Aisne

Quận: Soissons

Tổng: Soissons-Nord

Liên xã: Soissonnais

Xã (thị) trưởng: Lionel Barriquand · (2001-2008)

title: Thống kê

Diện tích đất1: 6,69 km2 (2,58 dặm vuông Anh)


text:
# Henry John Temple, Tử tước Palmerston thứ 3
Henry John Temple, Tử tước Palmerston thứ 3 (20 tháng 10 năm 1784 – 18 tháng 10 năm 1865) là chính khách người Anh hai lần giữ chức Thủ tướng vào giữa thế kỷ 19. Trong khoảng từ năm 1830 đến năm 1865 ông nắm quyền chính sách đối ngoại của Anh khi nước Anh trong đỉnh cao của sự cường thịnh. Biệt danh được biết đến của ông là "Pam" và "The Mongoose", ông làm việc trong chính phủ gần như liên tục từ năm 1807 cho đến khi ông qua đời vào năm 1865, bắt đầu sự nghiệp của mình với tư cách là đảng viên của Tory sau đó chuyển sang Đảng Whig, và bao gồm việc ông là Thủ tướng đầu tiên của Đảng Tự do mới thành lập từ năm 1859.

wikitext:
{{Infobox officeholder 1
| name = Tử tước Palmerston thứ 3
| image = Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston.jpg
| imagesize = 220px
| caption = Lord Palmerston c. 1857
| order = [[Thủ tướng Anh|Thủ tướng
 Vương quốc Liên hiệp Anh và Ireland]]
| term_start = [[12 tháng 6]] năm [[1859]]
| term_end = [[18 tháng 10]] năm [[1865]]
| 1namedata = [[Victoria của Anh|Victoria]]
| 1blankname = Nữ vương
| predecessor = [[Edward Smith-Stanley, Bá tước thứ 14 của Derby|Bá tước Derby]]
| successor = [[John Russell, Bá tước Russell thứ nhất|Bá tước Russell]]
| term_start2 = [[6 tháng 2]] năm [[1855]]
| term_end2 = [[19 tháng 2]] năm [[1858]]
| 2namedata2 = Victoria
| 2blankname2 = Nữ hoàng
| predecessor2 = [[George Hamilton-Gordon, Bá tước thứ tư của Aberdeen|Bá tước Aberdeen]]
| successor2 = Bá tước Derby
| order3 = [[Lãnh đạo Phe đối lập (Anh)|Lãnh đạo Phe đối lập]]
| term_start3 = [[19 tháng 2]] năm [[1858]]
| term_end3 = [[11 tháng 6]] năm [[1859]]
| 3namedata3 = Victoria
| 3blankname3 = Nữ hoàng
| primeminister3 = Bá tước Derby
| predecessor3 = Bá tước Derby
| successor3 = Bá tước Derby
| order4 = [[Bộ trưởng Nội vụ Anh|Bộ trưởng Nội vụ]]
| term_start4 = [[28 tháng 12]] năm [[1852]]
| term_end4 = [[6 tháng 2]] năm [[1855]]
| primeminister4 = [[George Hamilton-Gordon, Bá tước thứ tư của Aberdeen|Bá tước Aberdeen]]
| predecessor4 = [[Spencer Horatio Walpole]]
| successor4 = [[Sir George Grey, 2nd Baronet|Sir George Grey, Bt]]
| order5 = [[Bộ trưởng Ngoại giao Anh|Bộ trưởng Ngoại giao]]
| term_start5 = [[6 tháng 7]] năm [[1846]]
| term_end5 = [[26 tháng 12]] năm [[1851]]
| primeminister5 = Lord John Russell
| predecessor5 = [[George Hamilton-Gordon, Bá tước thứ tư của Aberdeen|Bá tước Aberdeen]]
| successor5 = [[Granville Leveson-Gower, Bá tước Granville thứ 2|Bá tước Granville]]
| term_start6 = [[18 tháng 4]] năm [[1835]]
| term_end6 = [[2 tháng 9]] năm [[1841]]
| primeminister6 = [[William Lamb, Tử tước Melbourne thứ 2|Tử tước Melbourne]]
[[Robert Peel|Sir Robert Peel]]
| predecessor6 = [[Arthur Wellesley, Công tước thứ nhất của Wellington|Công tước Wellington]]
| successor6 = [[George Hamilton-Gordon, Bá tước thứ tư của Aberdeen|Bá tước Aberdeen]]
| term_start7 = [[22 tháng 11]] năm [[1830]]
| term_end7 = [[15 tháng 11]] năm [[1834]]
| primeminister7 = [[Charles Grey, Bá tước Grey thứ 2|Bá tước Grey]]
Tử tước Melbourne
| predecessor7 = Bá tước Aberdeen
| successor7 = Bá tước Granville
| birth_date = [[20 tháng 10]] năm [[1784]]
| birth_place = [[Westminster]], [[Middlesex]], [[Vương quốc Anh (1707-1801)|Anh]]
| death_date = [[18 tháng 10]] năm [[1865]] (80 tuổi)
| death_place = [[Brocket Hall]], [[Hertfordshire]], [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Ireland|Anh]]
| spouse = [[Emily Lamb, Countess Cowper|Emily Lamb]]
| religion = [[Anh giáo]]
| alma_mater = [[Đại học Edinburgh]]
 [[Đại học Cambridge]]
| party = [[Đảng Tory (Anh)|Đảng Tory]] {{small|(1806–1822)}}
[[Đảng Whig (Anh)|Đảng Whig]] {{small|(1822–1859)}}
[[Đảng Tự do (Anh)|Đảng Tự do]] {{small|(1859–1865)}}
| signature = Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston Signature.svg
|honorific-prefix=[[Quý ngài rất đáng kính]]}}
'''Henry John Temple, Tử tước Palmerston thứ 3''' (20 tháng 10 năm 1784 – 18 tháng 10 năm 1865) là chính khách người Anh hai lần giữ chức [[Thủ tướng Anh|Thủ tướng]] vào giữa thế kỷ 19. Trong khoảng từ năm 1830 đến năm 1865 ông nắm quyền chính sách đối ngoại của Anh khi nước Anh trong đỉnh cao của sự cường thịnh. Biệt danh được biết đến của ông là "Pam" và "The Mongoose", ông làm việc trong chính phủ gần như liên tục từ năm 1807 cho đến khi ông qua đời vào năm 1865, bắt đầu sự nghiệp của mình với tư cách là đảng viên của [[Đảng Tory (Anh)|Tory]] sau đó chuyển sang [[Đảng Whig (Anh)|Đảng Whig]], và bao gồm việc ông là Thủ tướng đầu tiên của [[Đảng Tự do (Anh)|Đảng Tự do]] mới thành lập từ năm 1859.

==Tham khảo==
{{Tham khảo}}

{{Thủ tướng Anh}}
[[Thể loại:Tử tước Liên hiệp Anh]]
[[Thể loại:Tử tước thuộc Đẳng cấp quý tộc Ireland]]
[[Thể loại:Sinh năm 1784]]
[[Thể loại:Mất năm 1865]]
[[Thể loại:Chôn cất tại tu viện Westminster]]
[[Thể loại:Hội viên Hội Vương thất]]
[[Thể loại:Người thời Victoria]]
[[Thể loại:Thủ tướng Vương quốc Liên hiệp Anh]]

title: Thủ tướng · Vương quốc Liên hiệp Anh và Ireland

Thủ tướng · Vương quốc Liên hiệp Anh và Ireland: Nhiệm kỳ · 12 tháng 6 năm 1859 – 18 tháng 10 năm 1865

Thủ tướng · Vương quốc Liên hiệp Anh và Ireland: Nhiệm kỳ · 6 tháng 2 năm 1855 – 19 tháng 2 năm 1858

Nữ vương: Victoria

Tiền nhiệm:
Bá tước Derby
Bá tước Aberdeen

Kế nhiệm:
Bá tước Russell
Bá tước Derby

Nữ hoàng: Victoria

title: Lãnh đạo Phe đối lập

Lãnh đạo Phe đối lập: Nhiệm kỳ · 19 tháng 2 năm 1858 – 11 tháng 6 năm 1859

Thủ tướng: Bá tước Derby

Tiền nhiệm: Bá tước Derby

Kế nhiệm: Bá tước Derby

title: Bộ trưởng Nội vụ

Bộ trưởng Nội vụ: Nhiệm kỳ · 28 tháng 12 năm 1852 – 6 tháng 2 năm 1855

Thủ tướng: Bá tước Aberdeen

Tiền nhiệm: Spencer Horatio Walpole

Kế nhiệm: Sir George Grey, Bt

title: Bộ trưởng Ngoại giao

Bộ trưởng Ngoại giao: Nhiệm kỳ · 6 tháng 7 năm 1846 – 26 tháng 12 năm 1851

Bộ trưởng Ngoại giao: Nhiệm kỳ · 18 tháng 4 năm 1835 – 2 tháng 9 năm 1841

Bộ trưởng Ngoại giao: Nhiệm kỳ · 22 tháng 11 năm 1830 – 15 tháng 11 năm 1834

Thủ tướng:
Lord John Russell
Tử tước Melbourne · Sir Robert Peel
Bá tước Grey · Tử tước Melbourne

Tiền nhiệm:
Bá tước Aberdeen
Công tước Wellington

Kế nhiệm:
Bá tước Granville
Bá tước Aberdeen

title: Thông tin cá nhân

Sinh: 20 tháng 10 năm 1784 · Westminster, Middlesex, Anh

Mất: 18 tháng 10 năm 1865 (80 tuổi) · Brocket Hall, Hertfordshire, Anh

Phối ngẫu: Emily Lamb

Alma mater: Đại học Edinburgh · Đại học Cambridge


text:
# Steve Vaillancourt
John Steven Vaillancourt (1 tháng 12 năm 1951 – 27 tháng 3 năm 2017) là một chính khách người Mỹ với tư cách là thành viên đảng Cộng hòa của Hạ viện New Hampshire. Ông đại diện cho Khu vực 15 của Quận Hillsborough, thành phố Manchester Phường 8. Ông phục vụ từ năm 1996-2014 và từ năm 2016 cho đến khi qua đời. Ông từng là thành viên của Đảng Dân chủ, Đảng Tự do, và sau đó là Đảng Cộng hòa. Vaillancourt cũng từng là người dân ủy viên Manchester cho Phường 8 từ năm 1999 đến năm 2001 khi phục vụ trong Hạ viện Tiểu bang.

## Đầu đời, giáo dục và sự nghiệp chính trị ban đầu
Vaillancourt sinh ra ở Middlebury, Vermont, và lớn lên ở vùng Champlain Valley của Vermont. Ông theo học trường trung học Vergennes Union ở Vergennes, Vermont. Ông đã tốt nghiệp summa cum laude từ Đại học Bang Plymouth với bằng B.A. về Lịch sử năm 1974. Khi ở Plymouth, ông là phát thanh viên phát thanh của nhiều môn thể thao, đưa các bình luận và lịch sử thể thao vào các chương trình phát sóng của mình. Ông là giám đốc thể thao của đài WPCR.

## Đời tư
Vaillancourt sống ở Manchester, New Hampshire. Năm 1992 và 1993, ông sống ở Berlin thời hậu cộng sản để học về thống nhất nước Đức. Ông thường đến thăm Canada để quan sát chính trị của Montreal.  Ông công khai là người đồng tính.
Vaillancourt có một thành tích tham dự ủy ban hoàn hảo, vì vậy người ta nhận thấy rằng ông đã không xuất hiện tại cơ quan lập pháp vào ngày 22 tháng 3 năm 2017. Không thể liên lạc được qua điện thoại. Một người nào đó ngay lập tức điều tra ngôi nhà ở Manchester của ông và phát hiện ra rằng ông đã chết. Ngày chính xác và nguyên nhân cái chết vẫn chưa được biết.

title: Steve Vaillancourt

wikitext:
'''John Steven Vaillancourt''' (1 tháng 12 năm 1951 – 27 tháng 3 năm 2017) là một chính khách người Mỹ với tư cách là thành viên đảng Cộng hòa của [[Hạ viện New Hampshire]].<ref>{{chú thích web|url=http://votesmart.org/candidate/14630/steve-vaillancourt#.UgHncGRxtHs|title=Project Vote Smart - The Voter's Self Defense System|work=Project Vote Smart|access-date =ngày 14 tháng 10 năm 2014}}</ref> Ông đại diện cho Khu vực 15 của [[Quận Hillsborough, New Hampshire|Quận Hillsborough]], thành phố [[Manchester, New Hampshire|Manchester]] Phường 8. Ông phục vụ từ năm 1996-2014 và từ năm 2016 cho đến khi qua đời. Ông từng là thành viên của Đảng Dân chủ, Đảng Tự do, và sau đó là Đảng Cộng hòa. Vaillancourt cũng từng là người dân ủy viên Manchester cho Phường 8 từ năm 1999 đến năm 2001 khi phục vụ trong Hạ viện Tiểu bang.<ref>{{chú thích web|url=https://www.manchesternh.gov/Portals/2/Departments/city_clerk/archives/CityElectionRecords/ELECTION%20RESULTS%2C%201846-2013_1.pdf|title=Election Results for the Board of Mayor and Aldermen, 1846-2013|publisher=Manchester City Elections|access-date =ngày 30 tháng 3 năm 2017}}</ref>

==Đầu đời, giáo dục và sự nghiệp chính trị ban đầu==
Vaillancourt sinh ra ở [[Middlebury, Vermont]], và lớn lên ở vùng [[Champlain Valley]] của [[Vermont]]. Ông theo học trường trung học Vergennes Union ở [[Vergennes, Vermont]]. Ông đã tốt nghiệp summa cum laude từ [[Đại học Bang Plymouth]] với bằng B.A. về Lịch sử năm 1974. Khi ở Plymouth, ông là phát thanh viên phát thanh của nhiều môn thể thao, đưa các bình luận và lịch sử thể thao vào các chương trình phát sóng của mình. Ông là giám đốc thể thao của đài WPCR.<ref>[https://www.legacy.com/obituaries/unionleader/obituary.aspx?pid=184752353 John "Steve" Vaillancourt-obituary]</ref><ref>{{Chú thích web |url=http://athletics.plymouth.edu/information/Hall_of_Fame/1996_Inductees |ngày truy cập=2021-01-05 |tựa đề=1996 Plymouth State Athletic Hall of Fame-Steve Vaillancourt |archive-date=2020-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204224602/http://athletics.plymouth.edu/information/Hall_of_Fame/1996_Inductees |url-status=dead }}</ref>

==Đời tư==
Vaillancourt sống ở [[Manchester, New Hampshire]]. Năm 1992 và 1993, ông sống ở [[Berlin]] [[Thời kỳ hậu cộng sản|thời hậu cộng sản]] để học về [[thống nhất nước Đức]]. Ông thường đến thăm [[Canada]] để quan sát [[chính trị của Montreal]].<ref>{{chú thích báo|url=http://www.wmur.com/article/long-time-state-rep-vaillancourt-dies/9191199|title=Updated: Vaillancourt remembered as outspoken, passionate lawmaker|last=DiStaso|first=John|date = ngày 27 tháng 3 năm 2017 |work=WMUR|access-date = ngày 26 tháng 1 năm 2018 |language=en}}</ref> <!--(just for the second half of the sentence)--> Ông công khai là người [[đồng tính]].<ref>[http://www.nashuatelegraph.com/newsstatenewengland/909486-227/gay-marriage-backers-fight-repeal.html "Hundreds pack statehouse to fight repeal of same-sex marriage law"]. ''[[The Telegraph (Nashua)|The Telegraph]]'', ngày 18 tháng 2 năm 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2009/05/20/us-gaymarriage-newhampshire-idUSTRE54J6BK20090520 "Gay-marriage bill stalls in New Hampshire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924141922/http://www.reuters.com/article/2009/05/20/us-gaymarriage-newhampshire-idUSTRE54J6BK20090520 |date=2015-09-24 }}. [[Reuters]], ngày 20 tháng 5 năm 2009.</ref>

Vaillancourt có một thành tích tham dự ủy ban hoàn hảo, vì vậy người ta nhận thấy rằng ông đã không xuất hiện tại cơ quan lập pháp vào ngày 22 tháng 3 năm 2017. Không thể liên lạc được qua điện thoại. Một người nào đó ngay lập tức điều tra ngôi nhà ở Manchester của ông và phát hiện ra rằng ông đã chết. Ngày chính xác và nguyên nhân cái chết vẫn chưa được biết.<ref>{{chú thích web|url=http://www.unionleader.com/article/20170327/NEWS0621/170329412|title=Manchester state Rep. Steve Vaillancourt dies|date=ngày 27 tháng 3 năm 2017|access-date=ngày 27 tháng 3 năm 2017|archive-date=2017-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714012757/http://www.unionleader.com/article/20170327/NEWS0621/170329412|url-status=dead}}</ref><ref>{{chú thích web |url= https://www.bostonglobe.com/metro/2017/03/27/steve-vaillancourt-colorful-politician-found-dead/ArjytgHQdE5eJrORxJ8bSM/story.html?event=event25 |title=Steve Vaillancourt, colorful N.H. politician, found dead |first=James |last=Pindell |work=The Boston Globe |date=ngày 27 tháng 3 năm 2017 |access-date =ngày 27 tháng 3 năm 2017}}</ref>

==Tham khảo==
{{tham khảo|colwidth=30em}}

{{DEFAULTSORT:Vaillancourt, Steve}}
[[Thể loại:Sinh năm 1951]]
[[Thể loại:Mất năm 2017]]
[[Thể loại:Chính khách đồng tính nam]]
[[Thể loại:Chính khách Mỹ thế kỷ 21]]
{{NewHampshire-politician-stub}}


text:
# Diphtheroptila brideliae
Diphtheroptila brideliae là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Nam Phi.
Ấu trùng ăn Bridelia micrantha. Chúng có thể ăn lá nơi chúng làm tổ.

title: Diphtheroptila brideliae

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = Diphtheroptila brideliae
| image =
| image_width = 200px
| image_caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh vẩy|Lepidoptera]]
| subordo = [[Glossata]]
| infraordo [[Heteroneura]]
| unranked_familia = [[Ditrysia]]
| superfamilia = [[Gracillarioidea]]
| familia = [[Gracillariidae]]
| genus = ''[[Diphtheroptila]]''
| species = '''''D. brideliae'''''
| binomial = ''Diphtheroptila brideliae''
| binomial_authority = Vári, 1961<ref>[http://www.metafro.be/graci/Species/DIPHbrideliae.htm Afrotropical Gracillariidae]</ref>
| synonyms =
}}
'''''Diphtheroptila brideliae''''' là một loài [[bướm đêm]] thuộc họ [[Gracillariidae]]. Nó được tìm thấy ở [[Cộng hòa Nam Phi|Nam Phi]].<ref>[http://gc.bebif.be/species/show/1618 Global Taxonomic Database of Gracillariidae (Lepidoptera)]{{Liên kết hỏng|date = ngày 15 tháng 2 năm 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

[[Ấu trùng]] ăn ''[[Bridelia micrantha]]''. Chúng có thể [[sâu ăn lá|ăn lá]] nơi chúng làm tổ.

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies nội dòng}}

[[Thể loại:Diphtheroptila]]

{{Gracillariinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Lớp (class): Insecta

Bộ (ordo): Lepidoptera

Phân bộ (subordo): Glossata

Liên họ (superfamilia): Gracillarioidea

(không phân hạng): Ditrysia

Họ (familia): Gracillariidae

Chi (genus): Diphtheroptila

Loài (species): D. brideliae

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Diphtheroptila brideliae · Vári, 1961


text:
# Xã Union, Quận Shelby, Iowa
Xã Union (tiếng Anh: Union Township) là một xã thuộc quận Shelby, tiểu bang Iowa, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 722 người.

title: Xã Union, Quận Shelby, Iowa

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
 | tên bản địa = Union Township
 | ngôn ngữ tên bản địa = en
 | tên = Xã Union
 | settlement_type = [[Xã của Hoa Kỳ|Xã]]
 | tên hiệu =
 | khẩu hiệu =
 | hình nền trời =
 | hình cờ =
 | hình con dấu =
 | bản đồ = Map highlighting Union Township, Shelby County, Iowa.svg
 | ctbd = Vị trí trong [[Quận Shelby, Iowa|Quận Shelby]], [[Iowa]]
| bản đồ 1 = Map of Iowa highlighting Shelby County.svg
| ctbd1 = Vị trí quận Shelby trong tiểu bang Iowa ở Hoa Kỷ
 | subdivision_type = [[Quốc gia]]
 | subdivision_type1 = [[Tiểu bang Hoa Kỳ|Tiểu bang]]
 | subdivision_type2 = [[Danh sách các quận ở Iowa|Quận]]
 | subdivision_name = [[Hoa Kỳ]]
 | subdivision_name1 = [[Iowa]]
 | subdivision_name2 = [[Quận Shelby, Iowa|Quận Shelby]]
 | established_title =
 | established_date =
 | established_title2 =
 | established_date2 =
 | government_type =
 | leader_title =
 | leader_tên =
 | area_magnitude =
 | area_total_sq_mi =
 | area_total_km2 =
 | area_land_sq_mi =
 | area_land_km2 =
 | area_water_sq_mi =
 | area_water_km2 =
 | area_urban_sq_mi =
 | area_urban_km2 =
 | area_metro_km2 =
 | area_metro_sq_mi =
 | population_as_of=2010
 | population_footnotes =
 | population_total = 722
 | population_urban =
 | population_metro =
 | population_density_sq_mi =
 | population_density_km2 =
 | timezone = [[Múi giờ miền Trung (Bắc Mỹ)|CST]]
 | utc_offset = -6
 | timezone_DST = '''CDT'''
 | utc_offset_DST = -5
 | latd = | latm = | lats = | latNS = N
 | longd = | longm = | longs = | longEW = W
 | elevation_footnotes=
 | elevation_ft =
 | elevation_m =
 | website =
 | footnotes =
}}
'''Xã Union''' ({{langx|en|Union Township}}) là một [[Xã của Hoa Kỳ|xã]] thuộc [[Quận Shelby, Iowa|quận Shelby]], tiểu bang [[Iowa]], [[Hoa Kỳ]]. Năm 2010, dân số của xã này là 722 người.<ref>{{chú thích web|url=http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html|title=2010 Census Gazetteer Files|publisher=[[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ]]|access-date =ngày 7 tháng 10 năm 2012}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tham khảo==
* [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST16&prodType=table American FactFinder]

{{Sơ khai Iowa}}

{{DEFAULTSORT:Union, Shelby, Iowa}}
[[Thể loại:Xã của Iowa]]
[[Thể loại:Quận Shelby, Iowa]]

title: Xã Union · Union Township

Quốc gia: Hoa Kỳ

Tiểu bang: Iowa

Quận: Quận Shelby

title: Dân số (2010)

• Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)


text:
# Alexandria, Pennsylvania
Alexandria là một thị trấn thuộc quận Huntingdon, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 346 người.

title: Alexandria, Pennsylvania

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
 | tên chính thức =
| tên = Alexandria, Pennsylvania
| settlement_type = [[Thị trấn]]
 | tên hiệu =
 | khẩu hiệu =
 | hình nền trời =
 | hình cờ =
 | hình con dấu =
 | bản đồ = | ctbd = Vị trí trong [[Quận Huntingdon, Pennsylvania|Quận Huntingdon]], [[Pennsylvania]]
| bản đồ 1 = Map of Pennsylvania highlighting Huntingdon County.svg
| ctbd1 = Vị trí quận Huntingdon trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỷ
 | subdivision_type = [[Quốc gia]]
 | subdivision_type1 = [[Tiểu bang Hoa Kỳ|Tiểu bang]]
 | subdivision_type2 = [[Danh sách các quận ở Pennsylvania|Quận]]
 | subdivision_name = [[Hoa Kỳ]]
 | subdivision_name1 = [[Pennsylvania]]
 | subdivision_name2 = [[Quận Huntingdon, Pennsylvania|Quận Huntingdon]]
 | established_title =
 | established_date =
 | established_title2 =
 | established_date2 =
 | government_type =
 | leader_title =
 | leader_tên =
 | area_magnitude =
 | area_total_sq_mi =
 | area_total_km2 =
 | area_land_sq_mi =
 | area_land_km2 =
 | area_water_sq_mi =
 | area_water_km2 =
 | area_urban_sq_mi =
 | area_urban_km2 =
 | area_metro_km2 =
 | area_metro_sq_mi =
 | population_as_of=2010
 | population_footnotes =
 | population_total = 346
 | population_urban =
 | population_metro =
 | population_density_sq_mi =
 | population_density_km2 =
 | timezone = [[Múi giờ miền Đông (Bắc Mỹ)|EST]]
 | utc_offset = -5
 | timezone_DST = '''EDT'''
 | utc_offset_DST = -4
 | latd = | latm = | lats = | latNS = N
 | longd = | longm = | longs = | longEW = W
 | elevation_footnotes=
 | elevation_ft =
 | elevation_m =
 | website =
 | footnotes =
}}
'''Alexandria''' là một [[thị trấn]] thuộc [[Quận Huntingdon, Pennsylvania|quận Huntingdon]], tiểu bang [[Pennsylvania]], [[Hoa Kỳ]]. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 346 người.<ref>{{chú thích web|url=http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html|title=2010 Census Gazetteer Files|publisher=[[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ]]|accessdate = ngày 22 tháng 10 năm 2012}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tham khảo==
* [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST16&prodType=table American Finder]

{{Pennsylvania}}

{{DEFAULTSORT:Alexandria}}
[[Thể loại:Borough của Pennsylvania]]
[[Thể loại:Quận Huntingdon, Pennsylvania]]

{{Pennsylvania-stub}}

title: Alexandria, Pennsylvania

Tiểu bang: Pennsylvania

Quận: Quận Huntingdon

title: Dân số (2010)

Múi giờ: Múi giờ miền Đông

• Mùa hè (DST): EDT (UTC-4)


text:
# Gnophomyia propatula
Gnophomyia propatula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

title: Gnophomyia propatula

wikitext:
{{Mồ côi|date=tháng 8 năm 2020}}

{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Gnophomyia propatula''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Ruồi|Diptera]]
| familia = [[Limoniidae]]
| genus = ''[[Gnophomyia]]''
| species = '''''G. propatula'''''
| binomial = ''Gnophomyia propatula''
| binomial_authority = [[Charles Paul Alexander|Alexander]], 1947
}}
'''''Gnophomyia propatula''''' là một loài [[ruồi]] trong họ [[Limoniidae]].<ref name = "COL"/> Chúng phân bố ở [[vùng Tân nhiệt đới]].

==Liên kết ngoài==
* {{Wikispecies nội dòng}}

==Tham khảo==
<references>
<ref name = "COL">{{chú thích web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/Gnophomyia+propatula/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|access-date = 5 tháng 6 năm 2012 |author= Bisby |first = F.A. |last2 = Roskov |first2 = Y.R. |last3 = Orrell |first3 = T.M. |last4 = Nicolson |first4 = D. |last5 = Paglinawan |first5 = L.E. |last6 = Bailly |first6 = N. |last7 = Kirk |first7 = P.M. |last8 = Bourgoin |first8 = T. |last9 = Baillargeon |first9= G. |last10 = Ouvrard |first10 = D.|year= 2011|publisher=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
</references>

[[Thể loại:Gnophomyia]]
[[Thể loại:Limoniidae ở vùng Neotropic]]

{{Chioneinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Diptera

Họ (familia): Limoniidae

Chi (genus): Gnophomyia

Loài (species): G. propatula

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Gnophomyia propatula · Alexander, 1947


text:
# Ruschia namusmontana
Ruschia namusmontana là một loài thực vật thuộc họ Aizoaceae. Đây là loài đặc hữu của Namibia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng nhiều đá và sa mạc lạnh.

title: Ruschia namusmontana

wikitext:
{{Mồ côi|date=tháng 7 2018}}
{{Bảng phân loại
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Core eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cẩm chướng|Caryophyllales]]
| familia = [[Họ Phiên hạnh|Aizoaceae]]
| genus = ''[[Ruschia]]''
| species = '''''R. namusmontana'''''
| binomial = ''Ruschia namusmontana''
| binomial_authority = [[Hans Christian Friedrich|Friedrich]]
| image =
| name = ''Ruschia namusmontana''
}}
'''''Ruschia namusmontana''''' là một loài [[thực vật]] thuộc họ [[Họ Phiên hạnh|Aizoaceae]]. Đây là loài [[đặc hữu]] của [[Namibia]]. [[Môi sinh|Môi trường sống]] tự nhiên của chúng là vùng nhiều đá và [[hoang mạc|sa mạc]] lạnh.

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies nội dòng}}
* Loots, S. 2004. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/46798/all ''Ruschia namusmontana'']. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

[[Thể loại:Thực vật Namibia]]
[[Thể loại:Ruschia]]

{{Ruschioideae-stub}}

title: Tình trạng bảo tồn

Tình trạng bảo tồn: · Ít quan tâm (IUCN 3.1)

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng):
Angiospermae
Eudicots
Core eudicots

Bộ (ordo): Caryophyllales

Họ (familia): Aizoaceae

Chi (genus): Ruschia

Loài (species): R. namusmontana

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Ruschia namusmontana · Friedrich


text:
# Crambe kralikii
Crambe kralikii là một loài thực vật có hoa trong họ Cải. Loài này được Coss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1857.

title: Crambe kralikii

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Crambe kralikii''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cải|Brassicales]]
| familia = [[Họ Cải|Brassicaceae]]
| genus = ''[[Crambe]]''
| species = '''''C. kralikii'''''
| binomial = ''Crambe kralikii''
| binomial_authority = Coss., 1857
}}
'''''Crambe kralikii''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Cải]]. Loài này được Coss. mô tả khoa học đầu tiên năm 1857.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2741296| title=''Crambe kralikii''|access-date =ngày 9 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Crambe kralikii}}
*{{wikispecies-inline|Crambe kralikii}}
*{{IPNI2|Crambe kralikii|281650-1|access-date =ngày 9 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Crambe]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1857]]

{{Brassicaceae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Brassicales

Họ (familia): Brassicaceae

Chi (genus): Crambe

Loài (species): C. kralikii

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Crambe kralikii · Coss., 1857


text:
# Burunören, Sarıoğlan
Burunören là một xã thuộc huyện Sarıoğlan, tỉnh Kayseri, Thổ Nhĩ Kỳ. Dân số thời điểm năm 2008 là 64 người.

title: Burunören, Sarıoğlan

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
|name = Burunören
|other_name =
|native_name =
|settlement_type = Xã
|image_skyline =
|imagesize =
|image_caption =
|image_map =
|pushpin_map =
|pushpin_label_position =right
|pushpin_map_caption =Vị trí ở Thổ Nhĩ Kỳ
|coordinates_display = inline,title
|coordinates_region =
|subdivision_type = [[Quốc gia]]
|subdivision_name ={{flag|Thổ Nhĩ Kỳ}}
|subdivision_type1 =[[Phân cấp hành chính Thổ Nhĩ Kỳ|Tỉnh]]
|subdivision_name1 = [[Kayseri (tỉnh)|Kayseri]]
|subdivision_type2 = [[Phân cấp hành chính Thổ Nhĩ Kỳ|Huyện]]
|subdivision_name2 = [[Sarıoğlan]]
|leader_title =
|leader_name =
|established_title =
|established_date =
|area_total_km2 =
|population_as_of = 2008
|population_footnotes =
|population_total =64 người
|population_density_km2 =
|timezone=[[Giờ Đông Âu|EET]]
|utc_offset=+2
|timezone_DST=[[Giờ mùa hè Đông Âu|EEST]]
|utc_offset_DST=+3
|latd=|latm=|lats=|latNS=N
|longd=|longm=|longs=|longEW=E
|elevation_footnotes =
|elevation_m =
|elevation_ft =
|website =
|footnotes =
}}

'''Burunören''' là một [[Phân cấp hành chính Thổ Nhĩ Kỳ|xã]] thuộc huyện [[Sarıoğlan]], tỉnh [[Kayseri (tỉnh)|Kayseri]], [[Thổ Nhĩ Kỳ]]. Dân số thời điểm năm 2008 là 64 người.<ref>{{Chú thích web|url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=38&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env|nhà xuất bản=Viện thống kê Thổ Nhĩ Kỳ|tiêu đề=Cities, towns and villages in Kayseri|ngày truy cập=ngày 17 tháng 9 năm 2012}}{{Liên kết hỏng|date=2021-01-26 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

==Chú thích==
{{Tham khảo}}

==Tham khảo==

{{Xã thuộc huyện Sarıoğlan}}

{{Kayseri-geo-stub}}

title: Burunören

Quốc gia: Thổ Nhĩ Kỳ

Tỉnh: Kayseri

Huyện: Sarıoğlan

title: Dân số (2008)

• Tổng cộng: 64 người

Múi giờ: Giờ ở Thổ Nhĩ Kỳ, UTC+3

• Mùa hè (DST): EEST (UTC+3)