text:
# Utah
Utah (phát âm như U-ta) là một tiểu bang miền tây của Hoa Kỳ. Đây là bang thứ 45 được gia nhập vào hiệp chúng quốc vào ngày 4 tháng 1 năm 1896. Khoảng 88% dân số của tiểu bang Utah sống trong một khu vực đô thị lớn là Wasatch Front với thành phố Salt Lake là trung tâm. Trong khi đó, một phần lớn diện tích tiểu bang không có dân cư sinh sống đã biến Utah trở thành bang có mức độ đô thị hóa cao thứ 6 tại Hoa Kỳ. Cái tên "Utah" được bắt nguồn từ ngôn ngữ của người da đỏ Ute bản địa, có nghĩa là "những con người của vùng núi".
Utah được biết đến như một tiểu bang rất đa dạng về địa hình, từ những dãy núi cao tuyết phủ cho đến những thung lũng sông và các sa mạc đá khô cằn, khắc nghiệt. Tiểu bang này còn được biết đến với tỉ lệ tương đồng về tôn giáo cao nhất liên bang. Khoảng 61% người trưởng thành ở Utah là thành viên của Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô (hay còn gọi là đạo Mormon), một tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và đời sống thường nhật của tiểu bang này.
Tiểu bang Utah là một trung tâm về giao thông vận tải, công nghệ thông tin, nghiên cứu khoa học, khai thác khoáng sản và du lịch, đặc biệt là những khu trượt tuyết. Thành phố Salt Lake, thủ phủ của tiểu bang Utah là nơi đăng cai Thế vận hội Mùa đông 2002.

## Lịch sử
Sau sự kiện Joseph Smith, Jr. - người sáng lập Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô (hay còn gọi là đạo Mormon) bị giết hại vào năm 1844 tại Illinois, Brigham Young - một trong những người phụ tá của Smith đã quyết định đưa người Mormon đến một vùng đất hoang vu mới ở phía tây để có thể tự do hành đạo. Brigham Young và những nhóm dân di cư người Mormon đã đến thung lũng Salt Lake thuộc tiểu bang Utah ngày nay vào ngày 24 tháng 7 năm 1847. Trong 22 năm tiếp sau đó, khoảng hơn 70.000 dân di cư Mormon đã đến vùng đất này. Họ sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp, các hoạt động thủ công và công nghiệp nhẹ. Chính những di dân đầu tiên này đã tạo nền tảng cho sự phát triển của tiểu bang Utah cả về kinh tế lẫn văn hóa.
Vào năm 1847, khi những di dân đầu tiên đến Utah thì nơi đây vẫn là một vùng lãnh thổ của México. Nhưng cuộc chiến tranh Hoa Kỳ-Mexico kết thúc với việc Mexico bại trận đã dẫn tới việc ký kết Hiệp ước Guadalupe Hidalgo vào ngày 2 tháng 2 năm 1848, theo đó Utah cũng nhiều vùng đất khác của Mexico sáp nhập vào lãnh thổ Hoa Kỳ. Thời gian đầu, Vùng lãnh thổ Utah có diện tích lớn hơn bây giờ, bao gồm trong đó phần lớn bang Nevada và một số phần nhỏ của các bang xung quanh.
Mâu thuẫn chủ yếu giữa cộng đồng người Mormon với chính phủ liên bang là việc người Mormon duy trì chế độ đa thê và đòi chính phủ liên bang thành lập tiểu bang Deseret, một khu vực rộng lớn do người Mormon hoạch định. Những xung khắc này đã dẫn đến cuộc chiến tranh Utah vào năm 1857 giữa người Mormon và chính phủ liên bang. Trong khoảng thời gian năm 1865 đến 1872, một cuộc chiến tranh nữa lại nổ ra giữa người Mormon với thổ dân da đỏ.
Ngày 10 tháng 5 năm 1896, tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên được hoàn thành, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho việc giao thông, đi lại, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển. Những dòng người khác nhau cũng nhập cư vào Utah.
Thập niên 1890 đánh dấu một bước ngoặt khi đạo Mormon tuyên bố cấm chỉ chế độ đa thê. Utah đăng đơn gia nhập liên bang lần nữa và đã được chấp nhận. Ngày 4 tháng 1 năm 1896, Utah chính thức trở thành tiểu bang thứ 45 của Hoa Kỳ.
Đầu thế kỉ 20, những công viên quốc gia đầu tiên bắt đầu được thành lập tại Utah và tiểu bang này dần được biết đến với vẻ đẹp thiên nhiên kỳ thú. Vùng miền nam Utah với phong cảnh sa mạc là địa điểm ưa thích cho những bộ phim cao bồi. Trong suốt thập niên 1950, 1960 và 1970, hệ thống đường cao tốc liên bang được xây dựng đã nhanh chóng đưa Utah kết nối với các vùng khác của nước Mỹ.
Năm 1939, Utah thành lập khu trượt tuyết Alta. Tiểu bang này dần trở thành một địa điểm trượt tuyết nổi tiếng thế giới. Loại tuyết khô và xốp ở dãy núi Wasatch đã làm nên những bãi trượt tuyết vào hàng tốt nhất trên thế giới. Du lịch đóng góp một phần quan trọng trong hoạt động kinh tế của tiểu bang Utah. Năm 1995, thành phố Salt Lake đã giành được quyền đăng cai Thế vận hội Mùa đông 2002.
Cuối thế kỉ 20, dân số tiểu bang Utah đã tăng lên nhanh chóng. Giao thông và đô thị hóa là những vấn đề chủ yếu của Utah, song song với việc mở rộng diện tích nông nghiệp với việc bảo vệ môi trường sinh thái.

## Địa lý

### Địa hình
Một trong những đặc điểm chính của Utah là sự đa dạng về địa hình. Vùng trung tâm phía bắc của tiểu bang là dãy Wasatch Range chạy xuống theo chiều bắc nam, có độ cao trung bình hơn 3650 m so với mặt nước biển. Vùng này nhận được hơn 500 inch (khoảng 12,7 m) tuyết mỗi năm nên đã trở thành một địa điểm trượt tuyết được yêu thích hàng đầu thế giới với loại tuyết sáng và xốp, rất thích hợp cho môn thể thao này. Tại vùng đông bắc Utah, dãy núi Uinta chạy theo chiều đông tây có độ cao hơn 3950 m. Đỉnh núi cao nhất tại Utah, đỉnh Kings Peak nằm tại dãy núi này với độ cao 4123 m.
Ở phía tây của dãy Wasatch Range là vùng Wasatch Front, một khu vực gồm nhiều bồn địa và thung lũng và đồng thời là nơi tập trung phần lớn dân số tiểu bang. Các thành phố chính của Utah như Ogden, thành phố Salt Lake, Layton, thành phố West Valley, West Jordan, Orem và Provo đều nằm trong khu vực này. Dải đô thị Wasatch Front kéo dài từ thành phố Brigham ở phía bắc đến thành phố Nephi ở phía nam. Khoảng 75% dân số Utah sống tại đây, và các khu dân cư sẽ còn tiếp tục mở rộng đến tận chân sườn các thung lũng khi mà dân số của tiểu bang tiếp tục tăng lên.
Miền tây Utah có địa hình khô hạn và gồ ghề với các bồn địa và dãy núi nhỏ. Riêng Đồng bằng Muối Bonneville là một ngoại lệ với địa hình tương đối bằng phẳng vì trước đây từng là đáy của một hồ nước lớn. Hồ Great Salt, hồ Utah, hồ Sevier, hồ Rush và hồ Little Salt là những hồ nước mặt sót lại của một hồ nước ngọt lớn trước kia từng bao phủ hầu khắp vùng Great Basin. Phía tây hồ Great Salt là sa mạc Great Salt Lake, trải rộng tới tận biên giới Nevada.
Phần lớn quang cảnh miền nam Utah là các bãi đá sa thạch. Sông Colorado và các phụ lưu của nó khi đi qua những vùng đá sa thạch đã làm xói mòn các lớp đá, tạo ra nhiều dạng địa hình phong phú tại Utah với các vòm, đỉnh, dốc, cầu đá vô cùng đa dạng và độc đáo. Dạng địa hình sa thạch chiếm chủ yếu tại các công viên quốc gia như Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef, Zion, các khu tưởng niệm Cedar Breaks, Grand Staircase-Escalante, Hovenweep, Natural Bridges, các công viên tiểu bang như Glen Canyon National Recreation Area, Dead Horse Point, Goblin Valley và khu phim trường nổi tiếng Monument Valley.
Vùng tây nam Utah là vùng thấp nhất và nóng nhất của tiểu bang. Dòng suối theo mùa Beaver Dam Wash là điểm thấp nhất của Utah với độ cao 610 m. Điểm cực bắc của sa mạc Mojave cũng nằm tại vùng này. Vùng tây nam còn bao gồm khu trượt tuyết trên núi cao nhất tiểu bang Brian Head.
Phía đông Utah có địa hình cao gồm nhiều cao nguyên và bồn địa. Kinh tế Utah dựa một phần lớn vào vùng phía đông với các ngành khai mỏ, khai thác dầu mỏ, khí đốt, chăn nuôi và lĩnh vực giải trí. Phần lớn miền đông Utah nằm trong vùng "Uintah and Ouray Indian Reservation", trú khu của người da đỏ. Điểm đến hấp dẫn nhất của miền đông Utah là Khu công viên khủng long gần Vernal.

### Khí hậu
Phần lớn diện tích Utah có khí hậu hoang mạc khô cằn. Nguyên nhân là do Utah nằm khuất bóng sườn núi Sierra Nevada ở California và khuất bóng dãy núi Wasatch ở phía đông khiến các luồng không khí ẩm khó có thể tiếp cận nội địa. Lượng mưa chính của Utah bắt nguồn từ các cơn bão Thái Bình Dương diễn ra diễn ra từ giữa tháng 10 đến tháng 4 năm sau, còn ở miền bắc Utah thì mùa mưa kéo dài hơn đôi chút. Vào mùa hè, miền đông và miền nam nằm trong tầm ảnh hưởng của gió mùa từ vịnh California thổi vào. Hầu hết các vùng đất thấp của Utah nhận được ít hơn 12 inch (300 mm) mưa mỗi năm. Khu vực đông dân cư Wasatch Front nhận được khoảng 15 inch (380 mm) còn tại vùng sa mạc Great Salt Lake, lượng mưa chỉ là 5 inch (125 mm). Tuyết rơi ở hầu khắp các vùng của tiểu bang trừ miền nam. Nếu thành phố St. George chỉ nhận được khoảng 3 inch (7,5 cm) tuyết mỗi năm thì tại thành phố Salt Lake, lượng mưa tuyết là 60 inch (150 mm) do chịu ảnh hưởng mạnh từ hồ Great Salt. Một số vùng thuộc dãy núi Wasatch Range nhận được lượng tuyết tới 500 inch (1270 mm) mỗi năm với đặc điểm tuyết khô, xốp, thích hợp với các môn thể thao mùa đông. Do đó, Utah đã phát triển mạnh các khu trượt tuyết và có câu khẩu hiệu "the Greatest Snow on Earth". Vào mùa đông, sương mù diễn ra dày đặc hàng tuần tại những vùng lòng chảo và thung lũng của Utah.
Nhiệt độ của Utah tương đối khắc nghiệt, với mùa đông rất lạnh và mùa hè rất nóng (ngoại trừ vùng núi cao). Nhiệt độ trung bình tháng 1 dao động từ 30 °F (-1 °C) ở những thung lũng phía bắc đến 30F (13C) ở St. George. Nhiều nơi ở tiểu bang nhiệt độ xuống dưới 0 °F (-18 °C) hàng năm. Vào tháng 7 nhiệt độ trung bình dao động từ 85 °F (29 °C) đến 100 °F (38 °C). Tuy nhiên độ ẩm thấp và địa hình cao của Utah đã dẫn đến sự chênh lệch nhiệt độ lớn, khiến cho ban đêm trời cũng khá lạnh. Nhiệt độ cao nhất ghi tại Utah là 118F (47C) tại St. George vào ngày 4 tháng 7 năm 2007, còn nhiệt độ thấp nhất ghi được là -69 °F (-56 °C) tại Peter's Sink, miền bắc Utah vào ngày 1 tháng 2 năm 1985.
Utah, cũng như hầu hết các bang miền tây nước Mỹ có ít ngày trời mưa bão. Mỗi năm tại Utah có ít hơn 40 ngày trời mưa nhưng các trận mưa thường diễn ra tương đối bất ngờ, kéo dài từ giữa tháng 7 đến giữa tháng 9, chủ yếu tại miền đông và miền nam Utah. Cháy rừng xảy ra vào thời gian hè khô nóng còn các trận mưa dễ gây ra lũ quét, đặc biệt tại vùng miền nam có địa hình hiểm trở. Lốc xoáy không diễn ra thường xuyên tại Utah, trung bình khoảng 2 cơn một năm và ít khi vượt quá cấp F1. Tuy nhiên vào ngày 11 tháng 8 năm 1999, một cơn lốc xoáy cấp F2 đã tấn công thành phố Salt Lake, khiến 1 người chết và gây thiệt hại 170 triệu USD.

## Nhân khẩu
Theo thống kê năm 2007, dân số của Utah là 2.645.300 người, tăng 65.000 ngưới so với năm trước. 88% dân số của tiểu bang sinh sống tại Wasatch Front, một chuỗi đô thị kéo dài theo chiều bắc nam dọc theo dãy núi Wasatch. Những vùng còn lại của tiểu bang rất thưa dân, nhiều nơi không có người ở. Utah là một trong tiểu bang có mật độ dân số thấp nhất Hoa Kỳ, chỉ khoảng 11 ngưới/km².
Người da trắng là sắc dân chủ yếu tại Utah, chiếm khoảng 95% dân số. Người da trắng tại Utah chủ yếu có gốc từ các nước Tây Âu và Bắc Âu như Anh, Đức, Ireland, Scotland, Thụy Điển, Đan Mạch... Chủ yếu họ là con cháu của những người Mormon đầu tiên di cư đến Utah dưới sự chỉ đạo của Brigham Young, số còn lại là những người nhập cư vào Utah sau này. Thời gian trở lại đây, người da trắng gốc latinh (còn gọi là người Hispanic) có nguồn gốc từ châu Mỹ latinh và các bang miền nam cũng nhập cư nhiều vào Utah, nâng tỉ lệ người latinh tại Utah lên 11%.

### Chủng tộc
Phân bố chủng tộc tại Utah năm 2005:
- Người da trắng: 95,01%
- Người da đen: 1,32%
- Người da đỏ: 1,69%
- Người gốc Á: 2,40%
- Người các đảo Thái Bình Dương: 0,95%
- Người hispanic thuộc mọi sắc tộc trên: 11,03%

### Tôn giáo
Khoảng 61% người dân Utah là thành viên của Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô (còn được gọi là đạo Mặc Môn). Trụ sở chính của giáo hội này được đặt tại thành phố Salt Lake. Ngay từ buổi ban đầu, các giáo dân Mặc Môn đã có những cống hiến quan trọng cho tiểu bang Utah. Vì muốn tránh khỏi sự thù địch và cưỡng bách từ những người dân thuộc tôn giáo khác, các giáo dân Mặc Môn đã đến vùng đất hẻo lánh và cằn cỗi này để sinh sống. Ngày nay, những điều giảng dạy của Giáo hội các Thánh hữu ngày sau của Chúa Giê Su Ky Tô vẫn là một ảnh hưởng vô cùng quan trọng đối với đời sống thường nhật của đại đa số người dân tiểu bang Utah. Các tín đồ của tôn giáo này chọn việc không uống rượu, cà phê hoặc sử dụng các chất kích thích nên đã tác động tích cực đến chất lượng cuộc sống tại tiểu bang này: tỉ lệ phạm tội ở Utah rất thấp, trong khi tuổi thọ của người dân Utah thuộc vào hàng cao nhất nước Mỹ. Đặc biệt do chính sách khuyến khích thanh niên lập gia đình sớm của đẻ nhiều con, tỉ lệ sinh sản ở Utah cao nhất nước Mỹ, với 25 đứa trẻ/1000 dân, cao hơn 25% so với trung bình của liên bang. Cử tri Utah thường có truyền thống ủng hộ Đảng Cộng hòa.

## Kinh tế
Năm 2006, tổng sản phẩm quốc nội của Utah đạt 97,7 tỉ USD (Xem Danh sách tiểu bang Hoa Kỳ theo GDP), đứng hàng 33 trong liên bang. Thu nhập bình quân đầu người tại Utah là 32.357 USD, đứng hàng thứ 40/51 nước Mỹ. Những ngành kinh tế chính tại Utah là khai mỏ, chăn nuôi gia súc, sản xuất muối, công nghiệp quốc phòng và du lịch.
Ở miền đông Utah, khai thác dầu là một trong những ngành công nghiệp chính. Khai thác than ở miền trung Utah cũng đóng góp một phần quan trọng vào ngành công nghiệp này. Công nghiệp khai mỏ phát triển tại Utah từ cuối thế kỉ 19 và thu hút rất nhiều nhân công đến đây làm việc. Ngoài các nguồn khoáng sản năng lượng như dầu mỏ, khí đốt và than đá, Utah còn có một trữ lượng lớn các kim loại đồng, vàng, bạc, kẽm, chì, uranium...
Ngày nay, hoạt động du lịch đang trở thành một ngành công nghiệp mũi nhọn của Utah. Miền nam Utah có 5 công viên quốc gia lớn là Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef và Zion với phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ. Tiểu bang này cũng nổi tiếng với nhiều khu trượt tuyết chất lượng cao với loại tuyết dày và xốp, rất thích hợp cho các môn thể thao mùa đông. Thành phố Salt Lake là chủ nhà của Thế vận hội Mùa đông 2002.
Những khung cảnh kỳ thú như Monument Valley ở Utah được sử dụng làm bối cảnh cho nhiều bộ phim cao bồi miền tây. Utah cũng là nơi bấm máy của nhiều bộ phim nổi tiếng như Broken Arrow, Indiana Jones and The Last Crusade, loạt phim High School Musical.

## Hình ảnh về Utah
- Đồng bằng muối Bonneville
- Rừng núi Utah về mùa thu
- Một đập nước ở Utah
- Một khu trượt tuyết tại Utah
- Quang cảnh thành phố Salt Lake
- Kings Peak, ngọn núi cao nhất Utah

title: Utah

wikitext:
{{Tóm tắt về tiểu bang Hoa Kỳ |
  Tên = Utah |
  Tên chính thức = Tiểu bang Utah |
  Cờ = Flag of Utah.svg |
  Flaglink = [[Flag of Utah]] |
  Huy hiệu = Seal of Utah.svg |
  Bản đồ = Utah in United States.svg |
  Tên hiệu = Tiểu bang tổ ong (The Beehive State) |
  Motto = Công nghiệp  (Industry) |
  Thủ phủ = [[Thành phố Salt Lake]] |
  Thành phố lớn nhất = Thành phố Salt Lake |
  Thống đốc = [[Spencer Cox]] ([[Đảng Cộng hòa (Hoa Kỳ)|Cộng hòa]]) |
  Thượng nghị sĩ = [[Mike Lee]] ([[Đảng Cộng hòa (Hoa Kỳ)|Cộng hòa]])<br />[[Mitt Romney]] ([[Đảng Cộng hòa (Hoa Kỳ)|Cộng hòa]]) |
  Viết tắt bưu điện = UT |
  Ngôn ngữ chính thức = [[Tiếng Anh]] |
  Diện tích xếp thứ = 13 |
  TotalAreaUS = 84.876 |
  Diện tích = 219.887 |
  LandAreaUS = 82.122   |
  Diện tích đất = 212.751 |
  WaterAreaUA = 2.754  |
  Diện tích nước = 7.136 |
  PT Nước = 3,25 |
  Dân số xếp thứ = 34 |
  Dân số = 3.161.105 |
  Năm đếm dân số = 2018 |
  Mật độ xếp thứ = 41 |
  2000DensityUS =  27,2 <!-- quickfacts.census.gov -->   |
  Mật độ dân số = 10,50 |
  Thứ tự gia nhập = 45 |
  Ngày gia nhập = [[4 tháng 1]] năm [[1896]] |
  Múi giờ = [[MST]] |
  UTC = UTC -7 |
  Múi giờ DST = [[MDT]] |
  Kinh độ = 109° W - 114° W |
  Vĩ độ = 37° N - 42° N |
  WidthUS = 270 |
  Ngang = 435 |
  LengthUS = 350 |
  Dài = 565 |
  Cao nhất = [[Kings Peak]] |
  HighestElevUS = 13.528 |
  HighestElev = 4.126 |
  MeanElevUS = 6.100 |
  Trung bình = 1.860 |
  LowestElevUS = 2.000 |
  Thấp nhất = 610 |
  Mã ISO = US-UT |
  Website = www.utah.gov
}}
'''Utah''' (phát âm như '''U-ta''') là một [[tiểu bang Hoa Kỳ|tiểu bang]] miền tây của [[Hoa Kỳ]]. Đây là bang thứ 45 được gia nhập vào hiệp chúng quốc vào ngày [[4 tháng 1]] năm [[1896]]. Khoảng 88% dân số của tiểu bang Utah sống trong một khu vực đô thị lớn là Wasatch Front với thành phố Salt Lake là trung tâm. Trong khi đó, một phần lớn diện tích tiểu bang không có dân cư sinh sống đã biến Utah trở thành bang có mức độ đô thị hóa cao thứ 6 tại Hoa Kỳ<ref>{{Chú thích web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761577046_6/Utah.html |ngày truy cập=2008-06-01 |tựa đề=Thông tin về Utah trên MSN |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328121512/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761577046_6/Utah.html }}</ref>. Cái tên "Utah" được bắt nguồn từ ngôn ngữ của người da đỏ Ute bản địa, có nghĩa là "những con người của vùng núi".

Utah được biết đến như một tiểu bang rất đa dạng về địa hình, từ những dãy núi cao tuyết phủ cho đến những thung lũng sông và các sa mạc đá khô cằn, khắc nghiệt. Tiểu bang này còn được biết đến với tỉ lệ tương đồng về tôn giáo cao nhất liên bang. Khoảng 61% người trưởng thành ở Utah là thành viên của [[Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô]] (hay còn gọi là đạo Mormon), một tôn giáo có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và đời sống thường nhật của tiểu bang này.

Tiểu bang Utah là một trung tâm về giao thông vận tải, công nghệ thông tin, nghiên cứu khoa học, khai thác khoáng sản và du lịch, đặc biệt là những khu trượt tuyết. [[Thành phố Salt Lake]], thủ phủ của tiểu bang Utah là nơi đăng cai [[Thế vận hội Mùa đông 2002]].

== Lịch sử ==
Sau sự kiện [[Joseph Smith, Jr.]] - người sáng lập [[Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô]] (hay còn gọi là đạo [[Mặc Môn|Mormon]]) bị giết hại vào năm 1844 tại [[Illinois]], [[Brigham Young]] - một trong những người phụ tá của Smith đã quyết định đưa người Mormon đến một vùng đất hoang vu mới ở phía tây để có thể tự do hành đạo. Brigham Young và những nhóm dân di cư người Mormon đã đến thung lũng Salt Lake thuộc tiểu bang Utah ngày nay vào ngày [[24 tháng 7]] năm [[1847]]. Trong 22 năm tiếp sau đó, khoảng hơn 70.000 dân di cư Mormon đã đến vùng đất này. Họ sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp, các hoạt động thủ công và công nghiệp nhẹ. Chính những di dân đầu tiên này đã tạo nền tảng cho sự phát triển của tiểu bang Utah cả về kinh tế lẫn văn hóa.

Vào năm 1847, khi những di dân đầu tiên đến Utah thì nơi đây vẫn là một vùng lãnh thổ của [[México]]. Nhưng cuộc [[chiến tranh Hoa Kỳ-México|chiến tranh Hoa Kỳ-Mexico]] kết thúc với việc Mexico bại trận đã dẫn tới việc ký kết [[Hiệp ước Guadalupe Hidalgo]] vào ngày 2 tháng 2 năm 1848, theo đó Utah cũng nhiều vùng đất khác của Mexico sáp nhập vào lãnh thổ Hoa Kỳ. Thời gian đầu, Vùng [[lãnh thổ Utah]] có diện tích lớn hơn bây giờ, bao gồm trong đó phần lớn bang [[Nevada]] và một số phần nhỏ của các bang xung quanh.

Mâu thuẫn chủ yếu giữa cộng đồng người Mormon với chính phủ liên bang là việc người Mormon duy trì chế độ đa thê và đòi chính phủ liên bang thành lập tiểu bang Deseret, một khu vực rộng lớn do người Mormon hoạch định. Những xung khắc này đã dẫn đến cuộc chiến tranh Utah vào năm 1857 giữa người Mormon và chính phủ liên bang. Trong khoảng thời gian năm 1865 đến 1872, một cuộc chiến tranh nữa lại nổ ra giữa người Mormon với thổ dân da đỏ.

Ngày 10 tháng 5 năm 1896, tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên được hoàn thành, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho việc giao thông, đi lại, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển. Những dòng người khác nhau cũng nhập cư vào Utah.

Thập niên 1890 đánh dấu một bước ngoặt khi đạo Mormon tuyên bố cấm chỉ chế độ đa thê. Utah đăng đơn gia nhập liên bang lần nữa và đã được chấp nhận. Ngày [[4 tháng 1]] năm [[1896]], Utah chính thức trở thành tiểu bang thứ 45 của Hoa Kỳ.

Đầu [[thế kỷ 20|thế kỉ 20]], những công viên quốc gia đầu tiên bắt đầu được thành lập tại Utah và tiểu bang này dần được biết đến với vẻ đẹp thiên nhiên kỳ thú. Vùng miền nam Utah với phong cảnh sa mạc là địa điểm ưa thích cho những bộ phim cao bồi. Trong suốt [[thập niên 1950]], [[thập niên 1960|1960]] và [[thập niên 1970|1970]], hệ thống đường cao tốc liên bang được xây dựng đã nhanh chóng đưa Utah kết nối với các vùng khác của nước Mỹ.

Năm 1939, Utah thành lập khu trượt tuyết Alta. Tiểu bang này dần trở thành một địa điểm trượt tuyết nổi tiếng thế giới. Loại tuyết khô và xốp ở dãy núi Wasatch đã làm nên những bãi trượt tuyết vào hàng tốt nhất trên thế giới. [[Du lịch]] đóng góp một phần quan trọng trong hoạt động [[kinh tế]] của tiểu bang Utah. Năm 1995, thành phố [[Thành phố Salt Lake|Salt Lake]] đã giành được quyền đăng cai [[Thế vận hội Mùa đông 2002]].

Cuối thế kỉ 20, [[dân số]] tiểu bang Utah đã tăng lên nhanh chóng. Giao thông và [[đô thị hóa]] là những vấn đề chủ yếu của Utah, song song với việc mở rộng diện tích [[nông nghiệp]] với việc bảo vệ môi trường sinh thái.

== Địa lý ==
=== Địa hình ===
[[Tập tin:USA 10439 Arches National Park Luca Galuzzi 2007.jpg|250px|nhỏ|Những cây cầu đá sa thạch tại Utah]]
Một trong những đặc điểm chính của Utah là sự đa dạng về địa hình. Vùng trung tâm phía bắc của tiểu bang là dãy [[Wasatch Range]] chạy xuống theo chiều bắc nam, có độ cao trung bình hơn 3650 m so với [[mực nước biển|mặt nước biển]]. Vùng này nhận được hơn 500 inch (khoảng 12,7 m) [[tuyết]] mỗi năm nên đã trở thành một địa điểm trượt tuyết được yêu thích hàng đầu thế giới với loại tuyết sáng và xốp, rất thích hợp cho môn thể thao này. Tại vùng đông bắc Utah, dãy núi Uinta chạy theo chiều đông tây có độ cao hơn 3950 m. Đỉnh núi cao nhất tại Utah, đỉnh Kings Peak nằm tại dãy núi này với độ cao 4123 m<ref>{{Chú thích web |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |ngày truy cập=2008-07-23 |tựa đề=Độ cao và khoảng cách các khu vực tại Mỹ |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}</ref>.

Ở phía tây của dãy Wasatch Range là vùng [[Wasatch Front]], một khu vực gồm nhiều bồn địa và thung lũng và đồng thời là nơi tập trung phần lớn dân số tiểu bang. Các thành phố chính của Utah như [[Ogden, Utah|Ogden]], [[thành phố Salt Lake]], [[Layton, Utah|Layton]], [[thành phố West Valley, Utah|thành phố West Valley]], [[West Jordan, Utah|West Jordan]], [[Orem, Utah|Orem]] và [[Provo, Utah|Provo]] đều nằm trong khu vực này. Dải đô thị Wasatch Front kéo dài từ thành phố [[Brigham, Utah|Brigham]] ở phía bắc đến thành phố [[Nephi, Utah|Nephi]] ở phía nam. Khoảng 75% dân số Utah sống tại đây, và các khu dân cư sẽ còn tiếp tục mở rộng đến tận chân sườn các thung lũng khi mà dân số của tiểu bang tiếp tục tăng lên.

Miền tây Utah có địa hình khô hạn và gồ ghề với các bồn địa và dãy núi nhỏ. Riêng Đồng bằng Muối Bonneville là một ngoại lệ với địa hình tương đối bằng phẳng vì trước đây từng là đáy của một hồ nước lớn. [[Hồ Muối Lớn|Hồ Great Salt]], hồ Utah, hồ Sevier, hồ Rush và hồ Little Salt là những hồ nước mặt sót lại của một hồ nước ngọt lớn trước kia từng bao phủ hầu khắp vùng Great Basin. Phía tây hồ Great Salt là sa mạc Great Salt Lake, trải rộng tới tận biên giới [[Nevada]].

Phần lớn quang cảnh miền nam Utah là các bãi đá sa thạch. [[Sông Colorado]] và các phụ lưu của nó khi đi qua những vùng đá sa thạch đã làm xói mòn các lớp đá, tạo ra nhiều dạng địa hình phong phú tại Utah với các vòm, đỉnh, dốc, cầu đá vô cùng đa dạng và độc đáo. Dạng địa hình sa thạch chiếm chủ yếu tại các công viên quốc gia như [[công viên quốc gia Arches|Arches]], [[công viên quốc gia Bryce Canyon|Bryce Canyon]], [[công viên quốc gia Canyonlands|Canyonlands]], [[công viên quốc gia Capitol Reef|Capitol Reef]], [[công viên quốc gia Zion|Zion]], các khu tưởng niệm Cedar Breaks, Grand Staircase-Escalante, Hovenweep, Natural Bridges, các công viên tiểu bang như Glen Canyon National Recreation Area, Dead Horse Point, Goblin Valley và khu phim trường nổi tiếng [[Monument Valley]].

Vùng tây nam Utah là vùng thấp nhất và nóng nhất của tiểu bang. Dòng suối theo mùa Beaver Dam Wash là điểm thấp nhất của Utah với độ cao 610 m. Điểm cực bắc của sa mạc Mojave cũng nằm tại vùng này. Vùng tây nam còn bao gồm khu trượt tuyết trên núi cao nhất tiểu bang Brian Head.

Phía đông Utah có địa hình cao gồm nhiều cao nguyên và bồn địa. Kinh tế Utah dựa một phần lớn vào vùng phía đông với các ngành [[khai thác mỏ|khai mỏ]], khai thác [[dầu mỏ]], [[khí thiên nhiên|khí đốt]], chăn nuôi và lĩnh vực [[giải trí]]. Phần lớn miền đông Utah nằm trong vùng "Uintah and Ouray Indian Reservation", trú khu của [[thổ dân châu Mỹ|người da đỏ]]. Điểm đến hấp dẫn nhất của miền đông Utah là Khu công viên khủng long gần Vernal.

=== Khí hậu ===
[[Tập tin:SecondDam LoganCanyonUT.jpg|200px|nhỏ|trái|Logan Canyon, miền bắc Utah]]
Phần lớn diện tích Utah có [[khí hậu hoang mạc]] khô cằn. Nguyên nhân là do Utah nằm khuất bóng sườn núi [[Sierra Nevada]] ở [[California]] và khuất bóng dãy núi Wasatch ở phía đông khiến các luồng không khí ẩm khó có thể tiếp cận nội địa. Lượng mưa chính của Utah bắt nguồn từ các cơn bão [[Thái Bình Dương]] diễn ra diễn ra từ giữa [[tháng mười|tháng 10]] đến [[tháng tư|tháng 4]] năm sau, còn ở miền bắc Utah thì mùa mưa kéo dài hơn đôi chút. Vào [[mùa hạ|mùa hè]], miền đông và miền nam nằm trong tầm ảnh hưởng của gió mùa từ [[vịnh California]] thổi vào. Hầu hết các vùng đất thấp của Utah nhận được ít hơn 12 inch (300 mm) mưa mỗi năm. Khu vực đông dân cư Wasatch Front nhận được khoảng 15 inch (380 mm) còn tại vùng sa mạc Great Salt Lake, lượng mưa chỉ là 5 inch (125 mm). [[Tuyết]] rơi ở hầu khắp các vùng của tiểu bang trừ miền nam. Nếu thành phố St. George chỉ nhận được khoảng 3 inch (7,5 cm) tuyết mỗi năm thì tại thành phố Salt Lake, lượng mưa tuyết là 60 inch (150 mm) do chịu ảnh hưởng mạnh từ hồ Great Salt. Một số vùng thuộc dãy núi Wasatch Range nhận được lượng tuyết tới 500 inch (1270 mm) mỗi năm với đặc điểm tuyết khô, xốp, thích hợp với các môn thể thao mùa đông. Do đó, Utah đã phát triển mạnh các khu trượt tuyết và có câu khẩu hiệu "the Greatest Snow on Earth". Vào mùa đông, [[sương mù]] diễn ra dày đặc hàng tuần tại những vùng lòng chảo và thung lũng của Utah.

Nhiệt độ của Utah tương đối khắc nghiệt, với [[mùa đông]] rất lạnh và [[mùa hạ|mùa hè]] rất nóng (ngoại trừ vùng núi cao). Nhiệt độ trung bình [[tháng một|tháng 1]] dao động từ 30 °F (-1 °C) ở những thung lũng phía bắc đến 30F (13C) ở St. George. Nhiều nơi ở tiểu bang nhiệt độ xuống dưới 0 °F (-18 °C) hàng năm. Vào [[tháng bảy|tháng 7]] nhiệt độ trung bình dao động từ 85 °F (29 °C) đến 100 °F (38 °C). Tuy nhiên độ ẩm thấp và địa hình cao của Utah đã dẫn đến sự chênh lệch nhiệt độ lớn, khiến cho ban đêm trời cũng khá lạnh. Nhiệt độ cao nhất ghi tại Utah là 118F (47C) tại [[St. George, Utah|St. George]] vào ngày [[4 tháng 7]] năm [[2007]]<ref>{{Chú thích web |url=http://www.deseretnews.com/dn/view/0,1249,680196797,00.html |ngày truy cập=2008-07-23 |tựa đề=Theo Deseret News |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621214108/http://www.deseretnews.com/dn/view/0,1249,680196797,00.html |url-status=dead }}</ref>, còn nhiệt độ thấp nhất ghi được là -69 °F (-56 °C) tại Peter's Sink, miền bắc Utah vào ngày [[1 tháng 2]] năm [[1985]]<ref>[http://www.ksl.com/index.php?nid=341&sid=148094 Theo ksl.com]</ref>.

Utah, cũng như hầu hết các bang miền tây nước Mỹ có ít ngày trời mưa bão. Mỗi năm tại Utah có ít hơn 40 ngày trời mưa nhưng các trận mưa thường diễn ra tương đối bất ngờ, kéo dài từ giữa tháng 7 đến giữa tháng 9, chủ yếu tại miền đông và miền nam Utah. [[Cháy rừng]] xảy ra vào thời gian hè khô nóng còn các trận mưa dễ gây ra [[lũ quét]], đặc biệt tại vùng miền nam có địa hình hiểm trở. Lốc xoáy không diễn ra thường xuyên tại Utah, trung bình khoảng 2 cơn một năm và ít khi vượt quá cấp F1<ref>{{Chú thích web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |ngày truy cập=2008-07-23 |tựa đề=Số cơn lốc xoáy trung bình hàng năm của mỗi bang |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |url-status=dead }}</ref>. Tuy nhiên vào ngày [[11 tháng 8]] năm [[1999]], một cơn lốc xoáy cấp F2 đã tấn công thành phố Salt Lake, khiến 1 người chết và gây thiệt hại 170 triệu USD<ref>[http://www.wrh.noaa.gov/slc/climate/tornado.php Theo www.wrh.noaa.gov]</ref>.

== Nhân khẩu ==
{{USCensusPop
|1850 = 11380
|1860 = 40273
|1870 = 86336
|1880 = 143963
|1890 = 210779
|1900 = 276749
|1910 = 373351
|1920 = 449396
|1930 = 507847
|1940 = 550310
|1950 = 688862
|1960 = 890627
|1970 = 1059273
|1980 = 1461037
|1990 = 1722850
|2000 = 2233169
|estyear = 2007<ref name=CensusPopEst2007>[http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html Annual Population Estimates 2000 to 2007] as of [[July 1]], [[2007]]. [[US Census Bureau]]. Truy cập [[2008-03-20]]</ref>
|estimate = 2645330
}}
Theo thống kê năm 2007, dân số của Utah là 2.645.300 người, tăng 65.000 ngưới so với năm trước<ref>[http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html Thống kê dân số Hoa Kỳ]</ref>. 88% dân số của tiểu bang sinh sống tại [[Wasatch Front]], một chuỗi đô thị kéo dài theo chiều bắc nam dọc theo dãy núi Wasatch. Những vùng còn lại của tiểu bang rất thưa dân, nhiều nơi không có người ở. Utah là một trong tiểu bang có [[mật độ dân số]] thấp nhất [[Hoa Kỳ]], chỉ khoảng 11 ngưới/km².

[[Đại chủng Âu|Người da trắng]] là sắc dân chủ yếu tại Utah, chiếm khoảng 95% dân số. Người da trắng tại Utah chủ yếu có gốc từ các nước [[Tây Âu]] và [[Bắc Âu]] như [[Anh]], [[Đức]], [[Cộng hòa Ireland|Ireland]], [[Scotland]], [[Thụy Điển]], [[Đan Mạch]]... Chủ yếu họ là con cháu của những người [[Mặc Môn|Mormon]] đầu tiên di cư đến Utah dưới sự chỉ đạo của Brigham Young, số còn lại là những người nhập cư vào Utah sau này. Thời gian trở lại đây, người da trắng gốc latinh (còn gọi là người Hispanic) có nguồn gốc từ châu Mỹ latinh và các bang miền nam cũng nhập cư nhiều vào Utah, nâng tỉ lệ người latinh tại Utah lên 11%.

=== Chủng tộc ===
Phân bố chủng tộc tại Utah năm 2005<ref>[http://www.census.gov/popest/states/asrh/tables/SC-EST2005-03-49.csv Theo www.census.gov]</ref>:

* Người da trắng: 95,01%
* Người da đen: 1,32%
* Người da đỏ: 1,69%
* Người gốc Á: 2,40%
* Người các đảo Thái Bình Dương: 0,95%
* Người hispanic thuộc mọi sắc tộc trên: 11,03%

=== Tôn giáo ===
[[Tập tin:Slc mormon tempel.jpg|220px|nhỏ|Đền thờ Salt Lake thuộc Giáo hội các Thánh hữu ngày sau của Chúa Giê Su Ky Tô]]
Khoảng 61% người dân Utah là thành viên của [[Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô]] (còn được gọi là đạo [[Mặc Môn]]). Trụ sở chính của giáo hội này được đặt tại thành phố [[Thành phố Salt Lake|Salt Lake]]. Ngay từ buổi ban đầu, các giáo dân Mặc Môn đã có những cống hiến quan trọng cho tiểu bang Utah. Vì muốn tránh khỏi sự thù địch và cưỡng bách từ những người dân thuộc tôn giáo khác, các giáo dân Mặc Môn đã đến vùng đất hẻo lánh và cằn cỗi này để sinh sống. Ngày nay, những điều giảng dạy của Giáo hội các Thánh hữu ngày sau của Chúa Giê Su Ky Tô vẫn là một ảnh hưởng vô cùng quan trọng đối với đời sống thường nhật của đại đa số người dân tiểu bang Utah. Các tín đồ của tôn giáo này chọn việc không uống [[rượu]], [[cà phê]] hoặc sử dụng các [[ma túy|chất kích thích]] nên đã tác động tích cực đến chất lượng cuộc sống tại tiểu bang này: tỉ lệ phạm tội ở Utah rất thấp, trong khi tuổi thọ của người dân Utah thuộc vào hàng cao nhất nước Mỹ. Đặc biệt do chính sách khuyến khích thanh niên lập gia đình sớm của đẻ nhiều con, tỉ lệ sinh sản ở Utah cao nhất nước Mỹ, với 25 đứa trẻ/1000 dân, cao hơn 25% so với trung bình của liên bang<ref>[http://www.babycenter.com/0_17-surprising-facts-about-birth-in-the-united-states_1372273.bc Theo babycenter]</ref>. Cử tri Utah thường có truyền thống ủng hộ [[Đảng Cộng hòa (Hoa Kỳ)|Đảng Cộng hòa]].

== Kinh tế ==
[[Tập tin:Bryce Canyon Amphitheater Hoodoos Panorama.jpg|320px|nhỏ|Công viên quốc gia Bryce Canyon]]
Năm [[2006]], tổng sản phẩm quốc nội của Utah đạt 97,7 tỉ USD (Xem [[Danh sách các tiểu bang Hoa Kỳ theo GDP (danh nghĩa)|Danh sách tiểu bang Hoa Kỳ theo GDP]]), đứng hàng 33 trong liên bang. Thu nhập bình quân đầu người tại Utah là 32.357 USD, đứng hàng thứ 40/51 nước Mỹ<ref>[http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_state/gsp_newsrelease.htm Theo BEA (truy cập 23 tháng 7 năm 2008)]</ref>. Những ngành kinh tế chính tại Utah là [[khai thác mỏ|khai mỏ]], chăn nuôi gia súc, sản xuất [[muối]], công nghiệp quốc phòng và [[du lịch]].

Ở miền đông Utah, khai thác dầu là một trong những ngành công nghiệp chính. Khai thác than ở miền trung Utah cũng đóng góp một phần quan trọng vào ngành công nghiệp này. Công nghiệp khai mỏ phát triển tại Utah từ cuối thế kỉ 19 và thu hút rất nhiều nhân công đến đây làm việc. Ngoài các nguồn khoáng sản năng lượng như [[dầu mỏ]], [[khí thiên nhiên|khí đốt]] và [[than đá]], Utah còn có một trữ lượng lớn các kim loại [[đồng]], [[vàng]], [[bạc]], [[kẽm]], [[chì]], [[urani]]um...

Ngày nay, hoạt động [[du lịch]] đang trở thành một ngành công nghiệp mũi nhọn của Utah. Miền nam Utah có 5 công viên quốc gia lớn là Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef và Zion với phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ. Tiểu bang này cũng nổi tiếng với nhiều khu trượt tuyết chất lượng cao với loại tuyết dày và xốp, rất thích hợp cho các môn thể thao mùa đông. [[Thành phố Salt Lake]] là chủ nhà của [[Thế vận hội Mùa đông 2002]].

Những khung cảnh kỳ thú như Monument Valley ở Utah được sử dụng làm bối cảnh cho nhiều bộ phim cao bồi miền tây. Utah cũng là nơi bấm máy của nhiều bộ phim nổi tiếng như ''Broken Arrow'', ''Indiana Jones and The Last Crusade'', loạt phim ''[[High School Musical]]''.

== Hình ảnh về Utah ==
<gallery>
Image:Saltph26.jpg|Đồng bằng muối Bonneville
Image:October 12 2005 Alpine Loop Utah United States.JPG|Rừng núi Utah về mùa thu
Image:SecondDam LoganCanyonUT.jpg|Một đập nước ở Utah
Image:May 28 2006 Snowbird UT USA.jpg|Một khu trượt tuyết tại Utah

Image:Salt Lake City panorama.jpg|Quang cảnh thành phố Salt Lake
Image:Kings Peak with Henry's Fork Basin.jpg|Kings Peak, ngọn núi cao nhất Utah
</gallery>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}
== Liên kết ngoài ==
{{thể loại Commons|Utah}}
* {{Trang web chính thức}}

{{Utah}}
{{Hoa Kỳ}}
{{Các chủ đề|Hoa Kỳ|Địa lý}}

[[Thể loại:Utah| ]]
[[Thể loại:Tiểu bang Hoa Kỳ]]
[[Thể loại:Tây Hoa Kỳ]]
[[Thể loại:Khởi đầu năm 1896 ở Hoa Kỳ]]
[[Thể loại:Cựu thuộc địa Tây Ban Nha]]

title: Tiểu bang Utah

Cờ Utah: Huy hiệu Utah

Cờ: Huy hiệu

Ngôn ngữ chính thức: Tiếng Anh

title: Địa lý

Quốc gia: Hoa Kỳ

Thủ phủ: Thành phố Salt Lake

Thành phố lớn nhất: Thành phố Salt Lake

Chiều ngang: 435 km²

Chiều dài: 565 km²

• Cao nhất: Kings Peak m

title: Hành chính

Ngày gia nhập: 4 tháng 1 năm 1896 (thứ 45)

Thống đốc: Spencer Cox (Cộng hòa)

Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ: Mike Lee (Cộng hòa) · Mitt Romney (Cộng hòa)

Múi giờ: MST (UTCUTC -7)

• Giờ mùa hè: MDT

Viết tắt: UT US-UT

title: Lịch sử dân số

Điều tra · dân số: Số dân · %±

2007 (ước tính): 2.645.330 · Lỗi biểu thức: Dấu phân cách “” không rõ ràng


text:
# (181711) 1993 SC9
(181711) 1993 SC9 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne và Eric Walter Elst ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 22 tháng 9 năm 1993.

wikiname: viwiki

title: (181711) 1993 SC9

in_language: vi

wikitext:
{{DISPLAYTITLE:(181711) 1993 SC9}}

'''(181711) 1993 SC9''' là một [[tiểu hành tinh]] [[vành đai tiểu hành tinh|vành đai chính]]. Nó được phát hiện bởi [[Henri Debehogne]] và [[Eric Walter Elst]] ở [[Đài thiên văn La Silla]] ở [[Chile]] ngày 22 tháng 9 năm 1993.<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=181711 JPL Small-Body Database Browser]</ref>

== Xem thêm ==
*[[Danh sách các tiểu hành tinh: 181001–182000]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

{{MinorPlanets Navigator|(181710) 1993 SO8|(181712) 1993 TQ16}}
{{Small Solar System bodies}}

{{DEFAULTSORT:1993 SC9}}
[[Thể loại:Thiên thể phát hiện năm 1993]]
[[Thể loại:Được phát hiện bởi Eric Walter Elst]]
[[Thể loại:Được phát hiện bởi Henri Debehogne]]
[[Thể loại:Tiểu hành tinh vành đai chính]]

{{beltasteroid-stub}}


text:
# Địch Nhân Kiệt: Bí ẩn ngọn lửa ma
Địch Nhân Kiệt: Bí ẩn ngọn lửa ma (phồn thể: 狄仁傑之通天帝國; giản thể: 狄仁杰之通天帝国; Hán-Việt: Địch Nhân Kiệt chi Thông thiên đế quốc; tựa tiếng Anh: Detective Dee and the Mystery of the Phantom Flame) là một bộ phim điện ảnh Hồng Kông – Trung Quốc thuộc thể loại hành động – trinh thám – cổ trang về Địch Nhân Kiệt – một nhân vật lịch sử xuất chúng trong điện ảnh và sử sách Trung Quốc. Tác phẩm do Từ Khắc làm đạo diễn kiêm đồng sản xuất với phần chỉ đạo võ thuật do Hồng Kim Bảo đảm nhiệm. Dàn diễn viên chính trong phim bao gồm Lưu Đức Hoa, Lý Băng Băng, Lưu Gia Linh, Đặng Siêu và Lương Gia Huy.
Bộ phim được khởi quay vào tháng 5 năm 2009 đến tháng 2 năm 2010 tại phim trường Hoành Điếm (tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc) và được công chiếu từ ngày 29 và 30 tháng 9 năm 2010 lần lượt tại Trung Quốc và Hồng Kông. Bộ phim cũng được công chiếu tại Việt Nam vào ngày 12 tháng 11 năm 2010. Ngoài ra, đây là bộ phim Hoa ngữ duy nhất được đề cử tranh Giải Sư tử vàng tại Liên hoan phim Venice diễn ra vào đầu tháng 9 năm 2010 tại Ý.
Bộ phim nhìn chung được giới chuyên môn đánh giá cao và giành sáu hạng mục tại Giải thưởng điện ảnh Hồng Kông lần thứ 30, bao gồm Đạo diễn xuất sắc nhất và Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất. Sau thành công này, Từ Khắc tiếp tục làm thêm hai phần phim về Địch Nhân Kiệt, bao gồm Địch Nhân Kiệt: Rồng biển trỗi dậy (2013) và Địch Nhân Kiệt: Tứ đại Thiên Vương (2018).

## Nội dung
Tóm tắt
| “ | Ngay trước buổi lễ đăng cơ của nữ hoàng Võ Tắc Thiên, một số nhân vật quan trọng trong triều đình đột nhiên bị thiêu chết bằng những ngọn lửa kỳ bí phát ra từ bên trong cơ thể họ. Sự việc gây hoang mang tột độ trong lòng mọi người và đe dọa đến quyền lực của nữ hoàng. Trong tình thế cấp bách, Võ Tắc Thiên cho gọi Địch Nhân Kiệt - vị thám tử lừng danh bị đi đày từ tám năm trước, và ra lệnh cho anh điều tra nguyên nhân của những cái chết cũng như khám phá thế lực đen tối đằng sau chúng. | ” |

Đầy đủ
Vào năm 689 của nhà Đường, Võ Tắc Thiên sắp trở thành Nữ hoàng đầu tiên ở Trung Quốc bất chấp sự phản đối của các quan trong triều. Bà có một tượng Phật khổng lồ đang được xây dựng có thể nhìn toàn cảnh cung điện của mình ở Lạc Dương, nhưng một vị quan đang kiểm tra công trình thì bị thiêu chết bởi ngọn lửa bí ẩn phát ra bên trong cơ thể ông ta. Quan thanh tra Bùi Đông Lai và cấp trên của anh ta đến điều tra vụ việc và thẩm vấn người giám sát xây dựng tên Sa Đà, người trước đây từng ở tù sau khi tham gia một cuộc nổi loạn. Họ không tìm thấy chứng cứ gì và cấp trên của Đông Lai sau đó cũng bị chết bởi ngọn lửa phát ra trong cơ thể ông.
Nữ hoàng cho phép cựu thám tử và phiến quân Địch Nhân Kiệt ra tù sau khi Quốc sư tuyên bố rằng anh có thể điều tra bí ẩn đằng sau những ngọn lửa. Bà cử cận vệ thân tín của mình là Thượng Quan Tịnh Nhi đưa Nhân Kiệt ra khỏi nhà tù, nơi họ bị tấn công bởi một nhóm sát thủ. Nữ hoàng phong cho Nhân Kiệt làm thám tử triều đình và cho Tịnh Nhi đi theo làm trợ lý đồng thời giám sát anh. Tịnh Nhi cố gắng quyến rũ anh, nhưng bị phá đám bởi bọn sát thủ. Nhân Kiệt sau đó gặp được Vương gia Lý Tiêu. Khi Đông Lai đưa Nhân Kiệt và Tịnh Nhi đi kiểm tra các xác chết bị thiêu cháy, Nhân Kiệt suy luận rằng bọn hung thủ đã sử dụng chất độc bắt lửa khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời.
Đông Lai hợp tác với Nhân Kiệt trong cuộc điều tra của anh. Nhân Kiệt hội ngộ người bạn Sa Đà, người nghi ngờ chất độc là nọc độc của "bọ lửa". Ông hướng dẫn anh đến chỗ Uông Lư, người đang sống trong một mạng lưới hang động được gọi là "Thành phố ma". Đông Lai ra lệnh bắt giữ Sa Đà vì trước đây không nói điều này cho anh ta biết, nhưng Nhân Kiệt đã ngăn anh ta lại. Tại Thành phố ma, Nhân Kiệt, Đông Lai và Tịnh Nhi bị tấn công bởi một nhân vật bí ẩn dường như là Quốc sư. Sau khi Đông Lai và Tịnh Nhi chiến đấu với hắn, Đông Lai đã đuổi theo hắn đến Vô Cực Quan - nơi ở bất khả xâm phạm của Quốc sư. Uông Lư tiết lộ rằng ông từng là quan thái y của triều đình và đã cố gắng sử dụng bọ lửa làm thuốc. Khi nhận ra sự nguy hiểm thực sự của chúng, ông đã cải trang bằng cách sử dụng thuật chỉnh hình và bỏ trốn.
Lý Tiêu trả cây quốc trượng lại cho Nhân Kiệt, ông đã giữ nó suốt thời gian anh ở tù. Nhân Kiệt duy trì tính trung lập chính trị của mình và Lý Tiêu bị ám sát ngay sau đó. Nhân Kiệt nghi ngờ Quốc sư có liên quan, nhưng Nữ hoàng cảnh báo rằng anh sẽ bị giết nếu cố gắng vào Vô Cực Quan. Trong khi đó Đông Lai tìm thấy một tấm sơ đồ trong cuộc điều tra của mình, nhưng anh ta bị nhóm sát thủ bắt giữ. Tại Vô Cực Quan, Nhân Kiệt biết rằng Quốc sư chính là Tịnh Nhi cải trang bằng thuật chỉnh hình. Anh suy luận rằng Nữ hoàng đã sử dụng nhân vật Quốc sư để biện minh cho sự chuyên chế của mình. Tịnh Nhi tấn công Nhân Kiệt nhưng lại không muốn giết anh, sau đó cô dính bẫy của bọn sát thủ và bị trọng thương. Nhân Kiệt hoàn thành yêu cầu cuối cùng của Tịnh Nhi bằng cách đưa cô trở lại triều đình và cô đã chết trong vòng tay Nữ hoàng.
Nhân Kiệt tìm thấy Đông Lai nhưng không thể cứu anh ta. Trước khi chết, Đông Lai kêu Nhân Kiệt xem tấm sơ đồ trên yên ngựa, trong đó tiết lộ rằng Sa Đà chính là kẻ chủ mưu tất cả. Nhân Kiệt đối đầu với Sa Đà tại chỗ tượng Phật. Sa Đà lên kế hoạch giết Nữ hoàng bằng cách cho tượng Phật sụp đổ xuống cung điện để trả thù. Hắn đã giết chết hai vị quan sau khi họ phát hiện ra những thay đổi trong tượng Phật và giết chết Lý Tiêu vì ông đã xúc phạm hắn. Hắn chuẩn bị cho đội quân phản loạn của mình tấn công vào cung điện giết Nữ hoàng nếu bà còn sống sót sau vụ sụp đổ tượng Phật. Khi Nhân Kiệt và Sa Đà đánh nhau, trên người Nhân Kiệt bị ướt đẫm chất độc. Nhân Kiệt đã chuyển hướng sụp đổ của tượng Phật nên đích thân Sa Đà tiến đến lễ đăng cơ để giết Nữ hoàng. Anh sau đó đuổi theo Sa Đà và đổ chất độc lên người hắn, khiến hắn bị chết cháy dưới ánh sáng mặt trời.
Nhân Kiệt sau đó cứu Nữ hoàng thoát khỏi vụ sụp đổ tượng Phật và cảnh báo bà về đội quân phản loạn của Sa Đà. Nữ hoàng liền ra lệnh cho quân lính đi tiêu diệt quân phản loạn. Nữ hoàng hứa sẽ trở thành một vị vua công tâm và trả lại quyền lực cho nhà Đường khi triều đại của bà kết thúc. Nhân Kiệt từ chối lời đề nghị của Nữ hoàng về việc đảm nhận một chức quan trong triều đình, anh quyết định trở lại Thành phố ma, nơi anh sẽ cố gắng sống với Uông Lư và chất độc vô phương cứu chữa. Kết phim, Võ Tắc Thiên chính thức lên ngôi Hoàng đế từ năm 690, trở thành nữ vương duy nhất trong lịch sử Trung Hoa, trị vì cho đến hết năm 705. Sau này bà vẫn giữ lời hứa năm xưa với Nhân Kiệt.

## Diễn viên
- Lưu Đức Hoa vai Địch Nhân Kiệt - vị thám tử tài ba của nhà Đường.
- Lý Băng Băng vai Thượng Quan Tịnh Nhi - một nữ quan thân tín bậc nhất, là cánh tay phải của nữ hoàng. Nhân vật này được xây dựng dựa trên nhân vật lịch sử Thượng Quan Uyển Nhi, một nhà thơ, nhà văn và nữ quan của nhà Đường.
- Lưu Gia Linh vai Võ Tắc Thiên - nữ hoàng đầu tiên và duy nhất trong lịch sử Trung Hoa.
- Lương Gia Huy vai Sa Đà - nhân vật phản diện chính của bộ phim, người bạn chí cốt năm xưa của Địch Nhân Kiệt và từng là một quan thái y.
- Đặng Siêu vai Bùi Đông Lai - quan thanh tra tại nhà Đường.
- Diêu Lỗ vai Lý Tiêu
- Ngô Diệu Hán vai Uông Lư (gương mặt giả)
- Thái Địch La Tân vai Uông Lư (gương mặt thật)

title: Địch Nhân Kiệt: Bí ẩn ngọn lửa ma

wikitext:
{{Infobox film
| name = Địch Nhân Kiệt:
Bí ẩn ngọn lửa ma
| image = Địch Nhân Kiệt Bí ẩn ngọn lửa ma poster.jpg
| caption = Áp phích chiếu rạp của phim tại Việt Nam.
| director = [[Từ Khắc]]
| producer = [[Trần Quốc Phú]]
[[Thi Nam Sinh]]
Lý Cẩm Văn
[[Từ Khắc]]
[[Hoa Nghị huynh đệ|Vương Trung Lỗi]]
| screenplay = Trương Gia Lỗ
| starring = [[Lưu Đức Hoa]]
[[Lý Băng Băng]]
[[Lưu Gia Linh]]
[[Đặng Siêu]]
[[Lương Gia Huy]]
| music = [[Kim Bồi Đạt]]
| cinematography = Trần Sở Cường
Trần Chí Anh
| editing = Khâu Chí Vỹ
| studio = [[Hoa Nghị huynh đệ]]
Film Workshop
| distributor = [[Hoa Nghị huynh đệ]]
[[Tập đoàn Anh Hoàng|Hãng phim Anh Hoàng]]
| released = {{Film date|2010|9|29|[[Trung Quốc]]|2010|9|30|[[Hồng Kông]]|2010|11|12|[[Việt Nam]]}}
| runtime = 122 phút
| country = {{flag|Trung Quốc}}
{{flag|Hồng Kông}}
| language = [[Tiếng Quan thoại]]
[[Tiếng Quảng Đông]]<ref name=Toronto>{{chú thích web|url=http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2010/detectivedeeandthemy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912180424/http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2010/detectivedeeandthemy|archivedate = ngày 12 tháng 9 năm 2010 |title=Detective Dee and the Mystery of the Phantom Flame|publisher=[[Liên hoan phim quốc tế Toronto|Toronto International Film Festival]] 2010}}</ref>{{refn|Ban đầu, [[tiếng Quảng Đông]] được chọn là ngôn ngữ chính thức cho bộ phim, tuy nhiên sau này các nhà sản xuất đã quyết định bổ sung thêm [[tiếng Quan thoại]] để phù hợp với văn hóa, [[lịch sử Trung Quốc]] và thị hiếu khán giả cho bộ phim. Điều này đã dẫn đến hai bản phát hành khác nhau: bản tiếng Quan thoại phát hành tại [[Trung Quốc]] và các nước trên thế giới, và bản tiếng Quảng Đông chỉ phát hành ở [[Hồng Kông]].}}
| budget = 20 triệu USD
130 triệu [[Nhân dân tệ|RMB]]
| gross = 51,7 triệu USD<ref>{{chú thích web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=detectivedee.htm|title=Detective Dee and the Mystery of the Phantom Flame}}</ref>
}}
'''''Địch Nhân Kiệt: Bí ẩn ngọn lửa ma''''' ([[Chữ Hán phồn thể|phồn thể]]: 狄仁傑之通天帝國; [[giản thể]]: 狄仁杰之通天帝国; Hán-Việt: ''Địch Nhân Kiệt chi Thông thiên đế quốc''; tựa [[tiếng Anh]]: '''''Detective Dee and the Mystery of the Phantom Flame''''') là một bộ phim điện ảnh [[Hồng Kông]]{{Spaced en dash}}[[Trung Quốc]] thuộc thể loại hành động{{Spaced en dash}}trinh thám{{Spaced en dash}}cổ trang về [[Địch Nhân Kiệt]]{{Spaced en dash}}một nhân vật lịch sử xuất chúng trong điện ảnh và sử sách [[Trung Quốc]].<ref name="venice"/> Tác phẩm do [[Từ Khắc]] làm đạo diễn kiêm đồng sản xuất với phần chỉ đạo võ thuật do [[Hồng Kim Bảo]] đảm nhiệm. Dàn diễn viên chính trong phim bao gồm [[Lưu Đức Hoa]], [[Lý Băng Băng]], [[Lưu Gia Linh]], [[Đặng Siêu]] và [[Lương Gia Huy]].<ref>Internet Movie Database. [http://www.imdb.com/title/tt1123373/ IMDb.com]. "Detective Dee and The Mystery of The Phantom Flame". Truy cập 7 tháng 4 năm 2018.</ref>

Bộ phim được khởi quay vào tháng 5 năm 2009 đến tháng 2 năm 2010 tại [[phim trường Hoành Điếm]] (tỉnh [[Chiết Giang]], Trung Quốc) và được công chiếu từ ngày 29 và 30 tháng 9 năm 2010 lần lượt tại Trung Quốc và Hồng Kông. Bộ phim cũng được công chiếu tại [[Việt Nam]] vào ngày 12 tháng 11 năm 2010. Ngoài ra, đây là bộ phim Hoa ngữ duy nhất được đề cử tranh [[Giải Sư tử vàng]] tại [[Liên hoan phim Venezia|Liên hoan phim Venice]] diễn ra vào đầu tháng 9 năm 2010 tại Ý.<ref name="venice">Tuổi Trẻ Online. [http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/Dien-anh/392843/Phim-chau-A-tranh-giai-Su-tu-vang-2010.html TuoiTre.vn]. "Phim châu Á tranh giải Sư tử vàng 2010". Truy cập 2 tháng 10 năm 2010.</ref><ref>Thanh Niên Online. [http://www.thanhnien.com.vn/News/Pages/201037/20100906132408.aspx ThanhNien.com.vn]. "Địch Nhân Kiệt - đối thủ nặng ký tại Venice". Truy cập 2 tháng 10 năm 2010.</ref>

Bộ phim nhìn chung được giới chuyên môn đánh giá cao và giành sáu hạng mục tại [[Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông lần thứ 30|Giải thưởng điện ảnh Hồng Kông lần thứ 30]], bao gồm Đạo diễn xuất sắc nhất và Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất. Sau thành công này, Từ Khắc tiếp tục làm thêm hai phần phim về Địch Nhân Kiệt, bao gồm ''[[Địch Nhân Kiệt: Rồng biển trỗi dậy]]'' (2013) và ''[[Địch Nhân Kiệt: Tứ đại Thiên Vương]]'' (2018).

==Nội dung==
'''Tóm tắt'''

{{Cquote|Ngay trước buổi lễ đăng cơ của nữ hoàng [[Võ Tắc Thiên]], một số nhân vật quan trọng trong triều đình đột nhiên bị thiêu chết bằng những ngọn lửa kỳ bí phát ra từ bên trong cơ thể họ. Sự việc gây hoang mang tột độ trong lòng mọi người và đe dọa đến quyền lực của nữ hoàng. Trong tình thế cấp bách, Võ Tắc Thiên cho gọi [[Địch Nhân Kiệt]] - vị thám tử lừng danh bị đi đày từ tám năm trước, và ra lệnh cho anh điều tra nguyên nhân của những cái chết cũng như khám phá thế lực đen tối đằng sau chúng.}}

'''Đầy đủ'''

Vào năm 689 của [[nhà Đường]], [[Võ Tắc Thiên]] sắp trở thành Nữ hoàng đầu tiên ở Trung Quốc bất chấp sự phản đối của các quan trong triều. Bà có một tượng Phật khổng lồ đang được xây dựng có thể nhìn toàn cảnh cung điện của mình ở [[Lạc Dương]], nhưng một vị quan đang kiểm tra công trình thì bị thiêu chết bởi ngọn lửa bí ẩn phát ra bên trong cơ thể ông ta. Quan thanh tra Bùi Đông Lai và cấp trên của anh ta đến điều tra vụ việc và thẩm vấn người giám sát xây dựng tên Sa Đà, người trước đây từng ở tù sau khi tham gia một cuộc nổi loạn. Họ không tìm thấy chứng cứ gì và cấp trên của Đông Lai sau đó cũng bị chết bởi ngọn lửa phát ra trong cơ thể ông.

Nữ hoàng cho phép cựu thám tử và phiến quân [[Địch Nhân Kiệt]] ra tù sau khi Quốc sư tuyên bố rằng anh có thể điều tra bí ẩn đằng sau những ngọn lửa. Bà cử cận vệ thân tín của mình là Thượng Quan Tịnh Nhi đưa Nhân Kiệt ra khỏi nhà tù, nơi họ bị tấn công bởi một nhóm sát thủ. Nữ hoàng phong cho Nhân Kiệt làm thám tử triều đình và cho Tịnh Nhi đi theo làm trợ lý đồng thời giám sát anh. Tịnh Nhi cố gắng quyến rũ anh, nhưng bị phá đám bởi bọn sát thủ. Nhân Kiệt sau đó gặp được Vương gia Lý Tiêu. Khi Đông Lai đưa Nhân Kiệt và Tịnh Nhi đi kiểm tra các xác chết bị thiêu cháy, Nhân Kiệt suy luận rằng bọn hung thủ đã sử dụng chất độc bắt lửa khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời.

Đông Lai hợp tác với Nhân Kiệt trong cuộc điều tra của anh. Nhân Kiệt hội ngộ người bạn Sa Đà, người nghi ngờ chất độc là nọc độc của "bọ lửa". Ông hướng dẫn anh đến chỗ Uông Lư, người đang sống trong một mạng lưới hang động được gọi là "Thành phố ma". Đông Lai ra lệnh bắt giữ Sa Đà vì trước đây không nói điều này cho anh ta biết, nhưng Nhân Kiệt đã ngăn anh ta lại. Tại Thành phố ma, Nhân Kiệt, Đông Lai và Tịnh Nhi bị tấn công bởi một nhân vật bí ẩn dường như là Quốc sư. Sau khi Đông Lai và Tịnh Nhi chiến đấu với hắn, Đông Lai đã đuổi theo hắn đến Vô Cực Quan - nơi ở bất khả xâm phạm của Quốc sư. Uông Lư tiết lộ rằng ông từng là quan thái y của triều đình và đã cố gắng sử dụng bọ lửa làm thuốc. Khi nhận ra sự nguy hiểm thực sự của chúng, ông đã cải trang bằng cách sử dụng thuật chỉnh hình và bỏ trốn.

Lý Tiêu trả cây quốc trượng lại cho Nhân Kiệt, ông đã giữ nó suốt thời gian anh ở tù. Nhân Kiệt duy trì tính trung lập chính trị của mình và Lý Tiêu bị ám sát ngay sau đó. Nhân Kiệt nghi ngờ Quốc sư có liên quan, nhưng Nữ hoàng cảnh báo rằng anh sẽ bị giết nếu cố gắng vào Vô Cực Quan. Trong khi đó Đông Lai tìm thấy một tấm sơ đồ trong cuộc điều tra của mình, nhưng anh ta bị nhóm sát thủ bắt giữ. Tại Vô Cực Quan, Nhân Kiệt biết rằng Quốc sư chính là Tịnh Nhi cải trang bằng thuật chỉnh hình. Anh suy luận rằng Nữ hoàng đã sử dụng nhân vật Quốc sư để biện minh cho sự chuyên chế của mình. Tịnh Nhi tấn công Nhân Kiệt nhưng lại không muốn giết anh, sau đó cô dính bẫy của bọn sát thủ và bị trọng thương. Nhân Kiệt hoàn thành yêu cầu cuối cùng của Tịnh Nhi bằng cách đưa cô trở lại triều đình và cô đã chết trong vòng tay Nữ hoàng.

Nhân Kiệt tìm thấy Đông Lai nhưng không thể cứu anh ta. Trước khi chết, Đông Lai kêu Nhân Kiệt xem tấm sơ đồ trên yên ngựa, trong đó tiết lộ rằng Sa Đà chính là kẻ chủ mưu tất cả. Nhân Kiệt đối đầu với Sa Đà tại chỗ tượng Phật. Sa Đà lên kế hoạch giết Nữ hoàng bằng cách cho tượng Phật sụp đổ xuống cung điện để trả thù. Hắn đã giết chết hai vị quan sau khi họ phát hiện ra những thay đổi trong tượng Phật và giết chết Lý Tiêu vì ông đã xúc phạm hắn. Hắn chuẩn bị cho đội quân phản loạn của mình tấn công vào cung điện giết Nữ hoàng nếu bà còn sống sót sau vụ sụp đổ tượng Phật. Khi Nhân Kiệt và Sa Đà đánh nhau, trên người Nhân Kiệt bị ướt đẫm chất độc. Nhân Kiệt đã chuyển hướng sụp đổ của tượng Phật nên đích thân Sa Đà tiến đến lễ đăng cơ để giết Nữ hoàng. Anh sau đó đuổi theo Sa Đà và đổ chất độc lên người hắn, khiến hắn bị chết cháy dưới ánh sáng mặt trời.

Nhân Kiệt sau đó cứu Nữ hoàng thoát khỏi vụ sụp đổ tượng Phật và cảnh báo bà về đội quân phản loạn của Sa Đà. Nữ hoàng liền ra lệnh cho quân lính đi tiêu diệt quân phản loạn. Nữ hoàng hứa sẽ trở thành một vị vua công tâm và trả lại quyền lực cho nhà Đường khi triều đại của bà kết thúc. Nhân Kiệt từ chối lời đề nghị của Nữ hoàng về việc đảm nhận một chức quan trong triều đình, anh quyết định trở lại Thành phố ma, nơi anh sẽ cố gắng sống với Uông Lư và chất độc vô phương cứu chữa. Kết phim, Võ Tắc Thiên chính thức lên ngôi Hoàng đế từ năm 690, trở thành nữ vương duy nhất trong lịch sử Trung Hoa, trị vì cho đến hết năm 705. Sau này bà vẫn giữ lời hứa năm xưa với Nhân Kiệt.

==Diễn viên==
* [[Lưu Đức Hoa]] vai [[Địch Nhân Kiệt]] - vị thám tử tài ba của nhà Đường.
* [[Lý Băng Băng]] vai Thượng Quan Tịnh Nhi - một nữ quan thân tín bậc nhất, là cánh tay phải của nữ hoàng. Nhân vật này được xây dựng dựa trên nhân vật lịch sử [[Thượng Quan Uyển Nhi]], một nhà thơ, nhà văn và nữ quan của nhà Đường.
* [[Lưu Gia Linh]] vai [[Võ Tắc Thiên]] - nữ hoàng đầu tiên và duy nhất trong lịch sử Trung Hoa.
* [[Lương Gia Huy]] vai Sa Đà - nhân vật phản diện chính của bộ phim, người bạn chí cốt năm xưa của Địch Nhân Kiệt và từng là một quan thái y.
* [[Đặng Siêu]] vai Bùi Đông Lai - quan thanh tra tại nhà Đường.
* [[Diêu Lỗ]] vai Lý Tiêu
* [[Ngô Diệu Hán]] vai Uông Lư (gương mặt giả)
* [[Thái Địch La Tân]] vai Uông Lư (gương mặt thật)

==Tham khảo==
{{Tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
* [http://direnjie.hbpictures.com/ Địch Nhân Kiệt thông thiên đế quốc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909133206/http://direnjie.hbpictures.com/ |date = ngày 9 tháng 9 năm 2010}} - Trang mạng chính thức
* [http://www.imdb.com/title/tt1123373/ Địch Nhân Kiệt thông thiên đế quốc] tại [[Internet Movie Database]]
* [http://hkmdb.com/db/movies/view.mhtml?id=13855 Địch Nhân Kiệt thông thiên đế quốc] tại [[Hong Kong Movie DataBase]]
* [http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=11251 Địch Nhân Kiệt thông thiên đế quốc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810090150/http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp%3Fid%3D11251 |date=2019-08-10 }} tại [[Hong Kong Cinemagic]]

{{Từ Khắc}}
{{Địch Nhân Kiệt}}

[[Thể loại:Phim năm 2010]]
[[Thể loại:Phim Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim Hồng Kông]]
[[Thể loại:Phim tiếng Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim tiếng Quan thoại]]
[[Thể loại:Phim cổ trang Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim giả tưởng Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim hành động Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim võ thuật Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim cổ trang Hồng Kông]]
[[Thể loại:Phim hành động Hồng Kông]]
[[Thể loại:Phim võ thuật Hồng Kông]]
[[Thể loại:Phim do Từ Khắc đạo diễn]]
[[Thể loại:Phim của Hoa Nghị Huynh Đệ]]
[[Thể loại:Phim tiểu sử]]
[[Thể loại:Phim trinh thám]]
[[Thể loại:Phim về giết người]]
[[Thể loại:Phim về trả thù]]
[[Thể loại:Phim lấy bối cảnh ở Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim quay tại Trung Quốc]]
[[Thể loại:Phim tiểu sử thập niên 2010]]
[[Thể loại:Phim chính kịch thập niên 2010]]
[[Thể loại:Phim kỳ ảo thập niên 2010]]
[[Thể loại:Phim hành động thập niên 2010]]

title: Địch Nhân Kiệt: · Bí ẩn ngọn lửa ma

Đạo diễn: Từ Khắc

Biên kịch: Trương Gia Lỗ

Sản xuất: Trần Quốc Phú · Thi Nam Sinh · Lý Cẩm Văn · Từ Khắc · Vương Trung Lỗi

Diễn viên: Lưu Đức Hoa · Lý Băng Băng · Lưu Gia Linh · Đặng Siêu · Lương Gia Huy

Quay phim: Trần Sở Cường · Trần Chí Anh

Dựng phim: Khâu Chí Vỹ

Âm nhạc: Kim Bồi Đạt

Hãng sản xuất: Hoa Nghị huynh đệ · Film Workshop

Phát hành: Hoa Nghị huynh đệ · Hãng phim Anh Hoàng

Công chiếu: - 29 tháng 9 năm 2010 (Trung Quốc) - 30 tháng 9 năm 2010 (Hồng Kông) - 12 tháng 11 năm 2010 (Việt Nam)

Thời lượng: 122 phút

Quốc gia: Trung Quốc · Hồng Kông

Ngôn ngữ: Tiếng Quan thoại · Tiếng Quảng Đông

Kinh phí: 20 triệu USD · 130 triệu RMB

Doanh thu: 51,7 triệu USD


text:
# Troglohyphantes pavesii
Troglohyphantes pavesii là một loài nhện trong họ Linyphiidae.
Loài này thuộc chi Troglohyphantes. Troglohyphantes pavesii được miêu tả năm 1988 bởi Pesarini.

title: Troglohyphantes pavesii

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Troglohyphantes pavesii''
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| unranked_classis = [[Arachnomorpha]]
| subphylum = [[Động vật Chân kìm|Chelicerata]]
| classis = [[Lớp Hình nhện|Arachnida]]
| ordo = [[Nhện|Araneae]]
| familia = [[Linyphiidae]]
| genus = ''[[Troglohyphantes]]''
| species = '''''T. pavesii'''''
| binomial = ''Troglohyphantes pavesii''
| binomial_authority = [[Carlo Pesarini|Pesarini]], 1988
}}
'''''Troglohyphantes pavesii''''' là một loài [[nhện]] trong họ [[Linyphiidae]].<ref>{{aut|Platnick, Norman I.}} (2010): [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/ The world spider catalog], version 10.5. ''American Museum of Natural History''.</ref>

Loài này thuộc chi ''[[Troglohyphantes]]''. ''Troglohyphantes pavesii'' được miêu tả năm 1988 bởi Pesarini.

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline|Troglohyphantes pavesii}}

[[Thể loại:Troglohyphantes|P]]

{{Micronetinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Phân ngành (subphylum): Chelicerata

(không phân hạng): Arachnomorpha

Lớp (class): Arachnida

Bộ (ordo): Araneae

Họ (familia): Linyphiidae

Chi (genus): Troglohyphantes

Loài (species): T. pavesii

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Troglohyphantes pavesii · Pesarini, 1988


text:
# Calypogeia grandistipula
Calypogeia grandistipula là một loài rêu tản trong họ Calypogeiaceae. Loài này được (Stephani) Stephani miêu tả khoa học lần đầu tiên năm 1908.

title: Calypogeia grandistipula

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Calypogeia grandistipula''
| image =
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| divisio = [[Marchantiophyta]]
| classis = [[Jungermanniopsida]]
| ordo = [[Jungermanniales]]
| familia = [[Calypogeiaceae]]
| genus = ''[[Calypogeia]]''
| species = '''''C. grandistipula'''''
| binomial = ''Calypogeia grandistipula''
| binomial_authority = (Stephani) Stephani, 1908
| synonyms =
}}
'''''Calypogeia grandistipula''''' là một loài [[rêu tản]] trong họ [[Calypogeiaceae]]. Loài này được (Stephani) Stephani miêu tả khoa học lần đầu tiên năm 1908.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-35206485| title=''Calypogeia grandistipula''|access-date =ngày 27 tháng 9 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Calypogeia grandistipula}}
*{{wikispecies-inline|Calypogeia grandistipula}}

[[Thể loại:Calypogeia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1908]]

{{Jungermanniales-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

Ngành (divisio): Marchantiophyta

Lớp (class): Jungermanniopsida

Bộ (ordo): Jungermanniales

Họ (familia): Calypogeiaceae

Chi (genus): Calypogeia

Loài (species): C. grandistipula

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Calypogeia grandistipula · (Stephani) Stephani, 1908