text:
# Niên biểu lịch sử Indonesia
Lịch sử Indonesia là dải thời gian rất dài, bắt đầu từ thời Cổ đại khoảng 1.7 triệu năm trước dựa trên phát hiện về Homo erectus Java. Các giai đoạn lịch sử của Indonesia có thể chia thành 5 kỷ:
- Thời đại tiền thực dân: Sự xuất hiện của các vương quốc theo đạo Hindu, đạo Phật, đạo Hồi tại đảo Java và Sumatra. Các quốc gia này phát triển dựa trên thương mại, buôn bán hàng hải.
- Thời đại thuộc địa: Chịu sự kiểm soát của người châu Âu, đặc biệt là người Hà Lan với sự kiểm soát của Công ty Đông Ấn Hà Lan, họ đã chiếm vùng đất này để kiểm soát con đường gia vị, hương liệu. Khoảng 3,5 thế kỷ là thuộc địa, bắt đầu từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20.
- Thời đại mới dành độc lập: Cột mốc là Tuyên bố độc lập của người Indonesia (1945) đến sự sụp đổ của chính quyền Sukarno (1966).
- Thời đại trật tự mới: 32 năm dưới sự thống trị của Suharto (1966-1988).
- Thời đại cải tổ: Sụp đổ của Suharto đến hiện tại.

## Thời tiền sử
Về mặt địa chất, vùng lãnh thổ của Indonesia, là quần đảo, là nơi gặp nhau của 3 mảng địa chất lớn: Mảng Á-Âu, Mảng Ấn-Úc, Mảng Thái Bình Dương. Quần đảo Indonesia được hình thành như ngày nay là nhờ vào sự tan chảy của băng vào thời kỳ băng hà xảy ra khoảng 10000 năm trước.
Tại giai đoạn Thế Pleistocen, quần đảo này vẫn còn gắn liền với lục địa châu Á đã chứng kiến dòng người định cư đầu tiên. Bằng chứng cho sự hiện diện, cư trú tại đây là những hóa thạch của người Homo Erectus Java khoảng từ 2 triệu đến 500.000 năm trước. Khám phá về người Homo floresiensis tại Liang Bua, Flores đã đưa ra giả thuyết có khả năng sự tồn tại của người H. Homo đến cuối kỷ băng hà.
Homo sapiens được cho rằng đã đến vùng quần đảo này khoảng 100.000 năm trước bằng cách men theo dải bờ biển của lục địa châu Á từ vùng Tây Á và đến khoảng 60.000-70.000 năm trước đã tới được New Guinea và Australia. Họ với đặc tính da ngăm đen, tóc xoăn là tổ tiên của người bản xứ của quần đảo Melanesia (bao gồm cả Papua).

## Thời tiền thực dân

### Giai đoạn đầu lịch sử
Các học giả người Ấn Độ đã viết về quần đảo của người Indonesia và các vương quốc Hindu của người Dwipa Java khoảng 200 năm TCN. Bằng chứng về sự hiện diện của nó còn sót lại đề cập đến 2 vương quốc đạo Hindu vào thế kỷ thứ 5 là Liên minh Tarumanagara kiểm soát phía Tây Java và vương quốc Kutai tại vùng ven sông Mahakam, Borneo. Vào năm 425 đạo Phật đã được du nhập vào vùng này.
Khi châu Âu tiến tới thời kỳ phục hưng, quần đảo của người Indonesia đã trải qua hàng ngàn năm văn minh với sự thống trị của 2 vương quốc lớn là Srivijaya tại Sumatra, và Majapahit tại Java. Cả hai vương quốc lớn này đều có rất nhiều các quốc gia chư hầu nhỏ xung quanh, liên hệ với nhau qua buôn bán thương mại.

### Các vương quốc đạo Hindu và đạo Phật
Vào khoảng thế kỷ thứ 4 đến thế kỷ thứ 7, tại vùng Tây Java, các vương quốc theo đạo Hindu và đạo Phật là vương quốc Tarumanagara và vương quốc người Sunda đến tận thế kỷ 16.
Từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 14, vương quốc đạo Phật Sriwijaya tại Sumatra phát triển nhanh chóng. Nhà thám hiểm Nghĩa Tịnh người Trung Quốc đã viếng thăm thủ đô của Palembang khoảng năm 670. Vào giai đoạn hưng thịnh, Srivijaya kiểm soát vùng lãnh thổ rộng lớn gồm Java, bán đảo Malay.
Thế kỷ 14 chứng kiến sự nổi lên của vương quốc Hindu tại Đông Java. Patih Majapahit từ 1331 đến 1364. Vua Gajah Mada đã giành được quyền lực trên toàn vùng lãnh thổ mà ngày nay là Indonesia và hầu hết bán đảo Malaysia. Di sản để lại các bộ luật được biên soạn ra đời, và được xem như thiên sử thi Ramayana.

### Đế chế Hồi giáo
Đạo Hồi trở thành quốc giáo tại Indonesia vào khoảng thế kỷ 12, nhưng thực tế đạo Hồi đã đến quần đảo này vào thế kỷ thứ 7. Vào khoảng thời gian đó các tuyến đường biển tấp nập, là con đường quốc tế nối nhà Đường (Trung Quốc), Srivijaya (Đông Nam Á), và Umayyads (Tây Á) từ thế kỷ thứ 7.
Theo như nguồn tài liệu còn lại của Trung Quốc, vào giai đoạn cuối 3/4 của thế kỷ thứ 7, 1 thương nhân người Ả Rập trở thành lãnh tụ của những người định cư Ả Rập Đạo Hồi tại bờ biển Sumatra. Đạo Hồi gây ảnh hưởng mạnh đến các thể chế chính trị lúc đó. Điều này có thể thấy rõ khi năm 718, vua Srindravarman của Sriwijaya Jambi đã gửi 1 bức thư cho Khalip Umar bin Abdul Aziz của triều Umayyad Caliphate để yêu cầu gửi 1 người thuyết giáo tới để giải thích những thắc mắc của ông về đạo Hồi. 2 năm sau, vào năm 720, vua Srindravarman đã cải đạo từ Hindu sang đạo Hồi. Sriwijaya Jambi cũng được biết với cái tên Sribuza Islam. Nhưng thật không may sau đó năm 730 Srindravarman bị bắt bởi Sriwijaya Palembang, người theo đạo Phật.

## Giai đoạn thống trị của người Bồ Đào Nha
Giai đoạn 1511-1526, trong 15 quân đảo trở thành càng biển quan trọng của Đế chế Bồ Đào Nha, trở thành tuyến đường chính đến các đảo Sumatra, Java, Banda, và Maluku.
Năm 1511, người Bồ Đào Nha đánh bại vương quốc Malacca.
Năm 1512, người Bồ Đào Nha thiết lập giao thương với vương quốc Sunda.
Indonesia là một kết hợp của khoảng 250 chủng tộc, phần đông có họ hàng gần gũi với nhau trên quan điểm ngữ học và nhân chủng học: nhóm tộc Mã Lai. Nhiều chủng tộc còn giữ được truyền thuyết là tổ tiên họ di cư đến bằng thuyền từ phương bắc. Trên đảo Java đã đào được nhiều trống đồng cùng kiểu với trống đồng Đông Sơn. Nhiều sách giáo khoa lịch sử Indonesia dạy bài mở đầu với nền văn minh trống đồng.
Theo các tài tiệu có được, từ trên 2000 năm qua, các thương nhân đã đi tàu giữa Trung Hoa và Đông Nam Á, vùng giữa Đông Nam Á và Ấn Độ, tại các đảo ngày nay là Indonesia là nguồn cung cấp gia vị, trầm hương, dược liệu và các sản phẩm nhiệt đới khác. Các thương nhân người Hoa, Ả Rập, Ấn Độ vẫn thường xuyên lui tới các cảng biển ở Indonesia
Những vương quốc cổ xưa nhất của quần đảo này là các nhà nước theo Ấn giáo và Phật giáo, ngày nay tại trung tâm đảo Java tại thành phố Yogyakarta có hai công trình tôn giáo vĩ đại, đền thờ phật Borobudur và đền Ấn giáo Prambanan, cả hai đều được xây bằng đá tại chỗ vào thế kỷ thứ 6 và thế kỷ 8. Các công trình phục chế đã cho thấy vẻ đẹp hùng vĩ của các ngôi đền, quy mô xây dựng và các phù điêu trang trí của nó từ dưới lên trên. Những đền đài này được xây dựng từ thời Phật giáo và Ấn giáo còn thống trị ở Java. Đây cũng là bằng chứng về sự thịnh vượng của các vương quốc trên đảo, ngoài hai ngôi đền trên còn có hàng trăm ngôi đền nhỏ hơn trên khắp Java
Văn minh Ấn Độ truyền đến Indonesia rất sớm, không rõ vào lúc nào. Vào khoảng năm 100 CN, có thái tử Aji Saka dựa theo văn tự Ấn đặt ra văn tự Java. Cũng khoảng đó, xứ Langkasuka được lập ở vùng Kedah, Mã Lai. Đến khoảng năm 500, thì đế quốc lớn đầu tiên được lịch sử ghi nhận của Indonesia là xứ Srivijaya được dựng lên ở phía nam đảo Sumatra. Thủ đô của xứ ấy là thành Palembang, nay là một đô thị đông trên 1.000.000 dân. Trong mấy thế kỷ, Sri-Vijaya hùng cứ những vùng rộng lớn của Java, Sumatra và bán đảo Mã Lai.
Vương quốc SriVijaya có một cường địch là vương quốc Sailendra ở đảo Java. Không rõ Sailendra được lập lúc nào nhưng có lúc họ đô hộ được Thủy Chân Lạp (khoảng 790-802). Các vua Sailendra theo Phật giáo, tôn giáo được truyền đến vùng này vào khoảng năm 450. Từ khoảng 770 đến 825, 3 vua Sailendra nối nhau xây chùa Borobudur, nay vẫn là ngôi chùa Phật lớn nhất thế giới.
Không bao lâu sau, nhà Sanjaya rất sùng đạo Ấn giáo thắng Sailendra. Ấn giáo dần dần thay thế Phật giáo ở Java. Vào khoảng năm 985, vua Dharmavamsa ở đông bộ Java, Bali và tây bộ đảo Kalimantan ra lệnh dịch trường ca Mahabharata của Ấn giáo, dài hơn 200.000 câu, sang tiếng Java. Đời vua Joyoboyo, hậu duệ của ông trị vì từ 1135 đến 1157, được coi là thời vàng son của văn học tiếng Java.
Năm 1222, vương quốc Singhasari được thành lập ở đông bộ Java, nhanh chóng trở thành thế lực lớn nhất nhì của quần đảo. Singhasari đánh đuổi được quân xâm lược Mông Cổ năm 1293, rồi đổi quốc hiệu thành Majapahit. Năm 1319, một viên tướng thủ lĩnh ngự lâm quân là Gajah Mada dần dần nắm hết mọi quyền bính trong triều. Từ 1319 đến 1364, Gajah Mada bành trướng Majapahit thành rộng lớn như Indonesia ngày nay, có thêm miền nam của Philippines.

## Giai đoạn Hồi giáo ảnh hưởng
Các thương gia hồi giáo được ghi nhận là đến quần đảo Indonesia từ thế kỷ 6, nhưng việc Hồi giáo hoá Indonesia bắt đầu từ thế kỷ 13 với việc cải đạo của vua Acer ở miền cực bắc Sumatra, song việc Hồi giáo hoá diễn ra rất chậm cùng với việc dân cư ở đây đưa các tín lý hồi giáo vào các hệ thống triết lý và tôn giáo sẵn có khi họ là cho Hồi giáo thích nghi với Indonesia
Các vương quốc nội địa đều là các nhà nước nông nghiệp giàu có do thặng dư về nông sản, họ là những nhà nước quân chủ hùng mạnh với hệ thống thuế đánh trên nông sản và lao động của nông dân. Họ cũng phát triển một hệ thống pháp luật và cơ cấu chính quyền, thặng dư về nông sản đã nuôi sống hoàng gia và những người thợ giỏi để xây dựng những ngôi đền bằng đá vĩ đại. Các hoàng gia khuyến khích những loại hình nghệ thuật cao cấp như âm nhạc, múa, văn chương. Các trường ca vĩ đại của Ấn Độ như Mahabharata và Ramayana đã được cải biên bởi các nhạc sĩ, vũ công cung đình, làm phương tiện để truyền bá những giá trị văn hóa và đạo đức của người Java và Bali. Hệ thống chữ viết dựa trên tiếng Phạn với nhiều từ thâm nhập vào các ngôn ngữ địa phương

## Thời kỳ thuộc địa của Hà Lan
Từ khoảng 1250 trở đi, Islam (Hồi giáo) ngày càng có đông tín đồ trên quần đảo. Đến khoảng 1550 thì trở thành tôn giáo có đông tín đồ nhất trong vùng. Lúc ấy Majapahit đã yếu, và người Bồ Đào Nha bắt đầu đến lập căn cứ. Ít lâu sau đến lượt người Hà Lan. Năm 1619 người Hà Lan đổi tên thành Jayakarta (có nghĩa là Chiến thắng huy hoàng, tức Jakarta, đọc rút ngắn) thành Batavia, tên của chủng tộc tổ tiên họ, và đặt trung tâm hành chính của họ ở đấy. Họ đô hộ phần lớn quần đảo Indonesia đến năm 1945.
Khi người châu Âu đến Đông Nam Á vào giữa thế kỷ 16 thì đã có những nhà nước hùng mạnh ở khắp vùng này. Người Bồ Đào Nha là dân châu Âu đầu tiên có những thuộc địa ở châu Á, Vào thế kỷ 16, họ đã thành lập những thương điếm buôn bán và thuộc địa ở Goa (Ấn Độ), Melaka (Malaysia), Timor (Indonesia), Ma Cao (Trung Hoa), tuy nhiên vào đầu thế kỷ 17, sức mạnh của Bồ Đào Nha đã đối phó với các quốc gia đang nổi lên là Anh và Hà Lan, Công ty Đông Ấn Anh (EIC) và Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) được thành lập vào các năm 1600 và 1602. Trong gần 200 kế tiếp đó họ là đối thủ thương mại kịch liệt của nhau ở châu Á. Công ty VOC di chuyển để thành lập những trạm buôn bán ở Ấn Độ, Sri Lanka, Đài Loan và Trung Hoa nhằm thu mua sản phẩm của phương Đông, một mục tiêu chính yếu là các đảo có nhiều gia vị, bây giờ là Sulawesi và Maluku ở miền đông Indonesia, thông qua buôn bán với các vương quốc địa phương. Năm 1619, VOC đã tấn công Jayakarta, lúc đó là thành trì và là thành phố buôn bán trọng điểm của vương quốc Banten, phía tây Java, thành phố bị huỷ diệt, người Banten bị đuổi khỏi thành phố, VOC đã thành lập đại bản doanh của mình tại quần đảo này, Jayakarta được người Hà Lan đặt tên lại là Batavia (Jakarta ngày nay).
Công ty VOC đã mở rộng từ từ sự hiện diện của nó tại quần đảo Indonesia. Từ thế kỷ 17-18, nó hành xử như một vương quốc địa phương, liên minh hoặc cắt đứt quan hệ với các vương quốc lân cận, buôn bán rộng rãi cả với Trung Hoa, Ấn Độ và châu Âu.
Tuy vậy, tới năm 1756, VOC mới cai quản được toàn bộ Java, lúc đó nó đã kiểm soát Java, Ambon, và một số khu vực ở miền trung và miền nam Sumatra. Vua Hà Lan đã tiếp quản lại tài sản của VOC, tới thế kỷ 19, chính quyền Đông Ấn Hà Lan đã mở rộng quyền kiểm soát khắp Sumatra và miền đông Indonesia, cùng với sự sụp đổ của hai vương quốc Bali, Acer trước Hà Lan vào các năm 1905, 1911. Lúc đó quá trình thuộc địa đã được hoàn tất khắp Indonesia.
Trong thời kỳ Hà Lan đô hộ, cuộc khởi nghĩa giành độc lập lớn nhất có lẽ là cuộc Chiến tranh Java (1825-1830) giữa hoàng tử Diponegoro và tướng De Kock. Kết quả khoảng 200.000 người chết, trong đó 8.000 là người Hà Lan. Mặc dù người Hà Lan sau này thường nói tới sự hiện diện 3 thế kỷ của họ ở Đông Ấn, song đối với đa số dân cư ở đây, sự sáp nhập vào Đông Ấn chỉ diễn ra vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Niềm tự hào địa phương, văn hóa chính trị và hiểu biết về lịch sử địa phương vẫn mạnh mẽ trong dân chúng cho đến khi người Nhật tiêu diệt đế chế Hà Lan ở đây vào năm 1941

## Indonesia thời đế quốc Nhật chiếm đóng
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản chiếm Indonesia trong tay Hà Lan năm 1942. Sau khi bị quả bom Nagasaki 9 tháng 8 năm 1945, họ định đem ông Sukarno là lãnh tụ các phe nhóm yêu nước của Indonesia đi an trí ở Sài Gòn để tránh cuộc tổng khởi nghĩa. Một nhóm thanh niên trẻ bắt cóc được ông Sukarno khỏi tay người Nhật. Ngày 17 tháng 8 năm 1945, hai ông Sukarno và Hatta tuyên bố Indonesia độc lập

## Chiến tranh với Hà Lan
Trong cuộc chiến tiếp theo bản tuyên ngôn ngày 17 tháng 8, Indonesia phải đương đầu với quân Nhật, rồi tiếp đến là quân Hà Lan có sự tiếp sức của quân Anh. May nhờ ngoại giao khéo léo, người Indonesia đã không phải đổ quá nhiều xương máu: chỉ khoảng 45.000 đến 100.000 chiến sĩ và 25.000 đến 100.000 thường dân Indonesia bị thiệt mạng. Cuối năm 1949, Indonesia được Hà Lan công nhận là quốc gia độc lập và bàn giao lại hệ thống hành chính. Indonesia là thành viên Liên hợp quốc từ 25 tháng 10 năm 1950.

## Thời kỳ sau độc lập
Năm 1955 tổng thống Sukarno tổ chức hội nghị các quốc gia phi liên kết tại Bandung, kêu gọi các dân tộc còn bị ách thực dân nổi lên giành độc lập. Hội nghị này trở thành một bước tiến lớn cho sự khôi phục chủ quyền của nhiều quốc gia Á-Phi.
Các vụ giết người tại Indonesia 1965-1966 là một cuộc thanh trừng chống những người cộng sản sau một cuộc đảo chính không thành công ở Indonesia. Ước tính được chấp nhận rộng rãi nhất là hơn nửa triệu người đã thiệt mạng. Các cuộc thanh trừng là một sự kiện quan trọng trong quá trình chuyển đổi các "thứ tự mới"; Đảng Cộng sản Indonesia (PKI) đã bị loại bỏ như là một lực lượng chính trị và các biến động dẫn đến các sự sụp đổ của Tổng thống Sukarno, và bắt đầu thời kỳ cầm quyền của ba mươi năm của tổng thống Suharto.

title: Niên biểu lịch sử Indonesia

wikitext:
{{chú thích trong bài}}
'''Lịch sử Indonesia''' là dải thời gian rất dài, bắt đầu từ thời Cổ đại khoảng 1.7 triệu năm trước dựa trên phát hiện về [[Người đứng thẳng|Homo erectus]] Java. Các giai đoạn lịch sử của Indonesia có thể chia thành 5 kỷ:

* Thời đại tiền thực dân: Sự xuất hiện của các vương quốc theo [[đạo Hindu]], [[đạo Phật]], [[đạo Hồi]] tại đảo [[Java]] và [[Sumatra]]. Các quốc gia này phát triển dựa trên thương mại, buôn bán hàng hải.
* Thời đại thuộc địa: Chịu sự kiểm soát của người châu Âu, đặc biệt là người Hà Lan với sự kiểm soát của [[Công ty Đông Ấn Hà Lan]], họ đã chiếm vùng đất này để kiểm soát con đường gia vị, [[hương liệu]]. Khoảng 3,5 thế kỷ là thuộc địa, bắt đầu từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 20.
* Thời đại mới dành độc lập: Cột mốc là [[Tuyên bố độc lập của người Indonesia]] (1945) đến sự sụp đổ của chính quyền [[Sukarno]] (1966).
* Thời đại trật tự mới: 32 năm dưới sự thống trị của [[Suharto]] (1966-1988).
* Thời đại cải tổ: Sụp đổ của [[Suharto]] đến hiện tại.

== Thời tiền sử ==
Về mặt địa chất, vùng lãnh thổ của Indonesia, là quần đảo, là nơi gặp nhau của 3 mảng địa chất lớn: [[Mảng Á-Âu]], [[Mảng Ấn-Úc]], [[Mảng Thái Bình Dương]]. Quần đảo Indonesia được hình thành như ngày nay là nhờ vào sự tan chảy của băng vào thời kỳ băng hà xảy ra khoảng 10000 năm trước.

Tại giai đoạn [[Thế Pleistocen]], quần đảo này vẫn còn gắn liền với lục địa châu Á đã chứng kiến dòng người định cư đầu tiên. Bằng chứng cho sự hiện diện, cư trú tại đây là những hóa thạch của người Homo Erectus Java khoảng từ 2 triệu đến 500.000 năm trước. Khám phá về người [[Homo floresiensis]] tại [[Liang Bua]], [[Flores]] đã đưa ra giả thuyết có khả năng sự tồn tại của người H. Homo đến cuối kỷ băng hà.

Homo sapiens được cho rằng đã đến vùng quần đảo này khoảng 100.000 năm trước bằng cách men theo dải bờ biển của lục địa châu Á từ vùng Tây Á và đến khoảng 60.000-70.000 năm trước đã tới được [[New Guinea]] và [[Australia]]. Họ với đặc tính da ngăm đen, tóc xoăn là tổ tiên của người bản xứ của quần đảo [[Melanesia]] (bao gồm cả Papua).

== Thời tiền thực dân ==

=== Giai đoạn đầu lịch sử ===
Các học giả người Ấn Độ đã viết về quần đảo của người Indonesia và các vương quốc Hindu của người Dwipa Java khoảng 200 năm TCN. Bằng chứng về sự hiện diện của nó còn sót lại đề cập đến 2 vương quốc đạo Hindu vào thế kỷ thứ 5 là Liên minh Tarumanagara kiểm soát phía [[Tây Java]] và vương quốc Kutai tại vùng ven [[sông Mahakam]], Borneo. Vào năm 425 đạo Phật đã được du nhập vào vùng này.

Khi [[châu Âu]] tiến tới [[thời kỳ phục hưng]], quần đảo của người Indonesia đã trải qua hàng ngàn năm văn minh với sự thống trị của 2 vương quốc lớn là [[Srivijaya]] tại Sumatra, và Majapahit tại [[Java]]. Cả hai vương quốc lớn này đều có rất nhiều các quốc gia [[chư hầu]] nhỏ xung quanh, liên hệ với nhau qua buôn bán thương mại.

=== Các vương quốc đạo Hindu và đạo Phật ===
Vào khoảng thế kỷ thứ 4 đến thế kỷ thứ 7, tại vùng Tây Java, các vương quốc theo đạo Hindu và đạo Phật là vương quốc Tarumanagara và vương quốc người Sunda đến tận thế kỷ 16.

Từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 14, vương quốc đạo Phật Sriwijaya tại Sumatra phát triển nhanh chóng. Nhà thám hiểm [[Nghĩa Tịnh]] người [[Trung Quốc]] đã viếng thăm thủ đô của Palembang khoảng năm 670. Vào giai đoạn hưng thịnh, Srivijaya kiểm soát vùng lãnh thổ rộng lớn gồm Java, bán đảo Malay.

Thế kỷ 14 chứng kiến sự nổi lên của vương quốc Hindu tại [[Đông Java]]. [[Patih Majapahit]] từ 1331 đến 1364. Vua Gajah Mada đã giành được quyền lực trên toàn vùng lãnh thổ mà ngày nay là Indonesia và hầu hết bán đảo Malaysia. Di sản để lại các bộ luật được biên soạn ra đời, và được xem như thiên sử thi [[Ramayana]].

=== Đế chế Hồi giáo ===
Đạo Hồi trở thành [[quốc giáo]] tại Indonesia vào khoảng thế kỷ 12, nhưng thực tế đạo Hồi đã đến quần đảo này vào thế kỷ thứ 7. Vào khoảng thời gian đó các tuyến đường biển tấp nập, là con đường quốc tế nối [[nhà Đường]] (Trung Quốc), Srivijaya (Đông Nam Á), và Umayyads (Tây Á) từ thế kỷ thứ 7.

Theo như nguồn tài liệu còn lại của Trung Quốc, vào giai đoạn cuối 3/4 của thế kỷ thứ 7, 1 thương nhân người Ả Rập trở thành lãnh tụ của những người định cư Ả Rập Đạo Hồi tại bờ biển Sumatra. Đạo Hồi gây ảnh hưởng mạnh đến các thể chế chính trị lúc đó. Điều này có thể thấy rõ khi năm 718, vua Srindravarman của Sriwijaya Jambi đã gửi 1 bức thư cho [[Khalip]] [[Umar bin Abdul Aziz]] của triều Umayyad Caliphate để yêu cầu gửi 1 người thuyết giáo tới để giải thích những thắc mắc của ông về đạo Hồi. 2 năm sau, vào năm 720, vua Srindravarman đã cải đạo từ Hindu sang đạo Hồi. Sriwijaya Jambi cũng được biết với cái tên Sribuza Islam. Nhưng thật không may sau đó năm 730 Srindravarman bị bắt bởi Sriwijaya Palembang, người theo đạo Phật.

== Thời đại thuộc địa ==

=== Thực dân Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha ===

== Giai đoạn thống trị của người Bồ Đào Nha ==
Giai đoạn 1511-1526, trong 15 quân đảo trở thành càng biển quan trọng của Đế chế Bồ Đào Nha, trở thành tuyến đường chính đến các đảo Sumatra, Java, Banda, và Maluku.

Năm 1511, người Bồ Đào Nha đánh bại [[vương quốc Malacca]].

Năm 1512, người Bồ Đào Nha thiết lập giao thương với [[vương quốc Sunda]].

Indonesia là một kết hợp của khoảng 250 chủng tộc, phần đông có họ hàng gần gũi với nhau trên quan điểm ngữ học và nhân chủng học: nhóm tộc [[Mã Lai]]. Nhiều chủng tộc còn giữ được truyền thuyết là tổ tiên họ di cư đến bằng thuyền từ phương bắc. Trên đảo [[Java]] đã đào được nhiều trống đồng cùng kiểu với [[trống đồng Đông Sơn]]. Nhiều [[sách giáo khoa]] lịch sử Indonesia dạy bài mở đầu với nền văn minh trống đồng.

Theo các tài tiệu có được, từ trên 2000 năm qua, các thương nhân đã đi tàu giữa [[Tên gọi Trung Quốc|Trung Hoa]] và [[Đông Nam Á]], vùng giữa Đông Nam Á và [[Ấn Độ]], tại các đảo ngày nay là Indonesia là nguồn cung cấp gia vị, trầm hương, dược liệu và các sản phẩm nhiệt đới khác. Các [[Thương gia|thương nhân]] [[người Hoa]], [[Ả Rập]], Ấn Độ vẫn thường xuyên lui tới các [[Cảng|cảng biển]] ở Indonesia

Những vương quốc cổ xưa nhất của quần đảo này là các nhà nước theo [[Ấn Độ giáo|Ấn giáo]] và [[Phật giáo]], ngày nay tại trung tâm đảo Java tại thành phố [[Yogyakarta]] có hai công trình tôn giáo vĩ đại, đền thờ phật [[Borobudur]] và đền Ấn giáo [[Prambanan]], cả hai đều được xây bằng đá tại chỗ vào thế kỷ thứ 6 và thế kỷ 8. Các công trình phục chế đã cho thấy vẻ đẹp hùng vĩ của các ngôi đền, quy mô xây dựng và các phù điêu trang trí của nó từ dưới lên trên. Những đền đài này được xây dựng từ thời Phật giáo và Ấn giáo còn thống trị ở Java. Đây cũng là bằng chứng về sự thịnh vượng của các vương quốc trên đảo, ngoài hai ngôi đền trên còn có hàng trăm ngôi đền nhỏ hơn trên khắp Java

Văn minh Ấn Độ truyền đến Indonesia rất sớm, không rõ vào lúc nào. Vào khoảng năm 100 CN, có thái tử [[Aji Saka]] dựa theo văn tự Ấn đặt ra văn tự Java. Cũng khoảng đó, xứ [[Langkasuka]] được lập ở vùng [[Kedah]], Mã Lai. Đến khoảng năm 500, thì đế quốc lớn đầu tiên được lịch sử ghi nhận của Indonesia là xứ [[Srivijaya]] được dựng lên ở phía nam đảo [[Sumatra]]. Thủ đô của xứ ấy là thành [[Palembang]], nay là một đô thị đông trên 1.000.000 dân. Trong mấy thế kỷ, Sri-Vijaya hùng cứ những vùng rộng lớn của Java, Sumatra và bán đảo Mã Lai.

Vương quốc SriVijaya có một cường địch là [[Sailendra|vương quốc Sailendra]] ở đảo Java. Không rõ Sailendra được lập lúc nào nhưng có lúc họ đô hộ được [[Chân Lạp|Thủy Chân Lạp]] (khoảng 790-802). Các vua Sailendra theo Phật giáo, tôn giáo được truyền đến vùng này vào khoảng năm 450. Từ khoảng 770 đến 825, 3 vua Sailendra nối nhau xây chùa Borobudur, nay vẫn là ngôi chùa Phật lớn nhất thế giới.

Không bao lâu sau, nhà Sanjaya rất sùng đạo Ấn giáo thắng Sailendra. Ấn giáo dần dần thay thế Phật giáo ở Java. Vào khoảng năm 985, vua [[Dharmavamsa]] ở đông bộ Java, [[Bali]] và tây bộ đảo [[Kalimantan]] ra lệnh dịch trường ca [[Mahabharata]] của Ấn giáo, dài hơn 200.000 câu, sang tiếng Java. Đời vua [[Joyoboyo]], hậu duệ của ông trị vì từ 1135 đến 1157, được coi là thời vàng son của văn học tiếng Java.

Năm 1222, [[Singhasari|vương quốc Singhasari]] được thành lập ở đông bộ Java, nhanh chóng trở thành thế lực lớn nhất nhì của quần đảo. Singhasari đánh đuổi được quân xâm lược [[Mông Cổ]] năm 1293, rồi đổi quốc hiệu thành [[Majapahit]]. Năm 1319, một viên tướng thủ lĩnh ngự lâm quân là [[Gajah Mada]] dần dần nắm hết mọi quyền bính trong triều. Từ 1319 đến 1364, Gajah Mada bành trướng Majapahit thành rộng lớn như Indonesia ngày nay, có thêm miền nam của [[Philippines]].

== Giai đoạn Hồi giáo ảnh hưởng ==
Các thương gia hồi giáo được ghi nhận là đến quần đảo Indonesia từ [[thế kỷ 6]], nhưng việc [[Hồi giáo]] hoá Indonesia bắt đầu từ [[thế kỷ 13]] với việc cải đạo của vua [[Acer (định hướng)|Acer]] ở miền cực bắc [[Sumatra]], song việc Hồi giáo hoá diễn ra rất chậm cùng với việc dân cư ở đây đưa các tín lý hồi giáo vào các hệ thống triết lý và tôn giáo sẵn có khi họ là cho Hồi giáo thích nghi với Indonesia

Các vương quốc nội địa đều là các nhà nước nông nghiệp giàu có do thặng dư về nông sản, họ là những nhà nước quân chủ hùng mạnh với hệ thống thuế đánh trên nông sản và lao động của nông dân. Họ cũng phát triển một hệ thống pháp luật và cơ cấu chính quyền, thặng dư về nông sản đã nuôi sống hoàng gia và những người thợ giỏi để xây dựng những ngôi đền bằng đá vĩ đại. Các hoàng gia khuyến khích những loại hình nghệ thuật cao cấp như âm nhạc, múa, văn chương. Các trường ca vĩ đại của Ấn Độ như Mahabharata và Ramayana đã được cải biên bởi các nhạc sĩ, vũ công cung đình, làm phương tiện để truyền bá những giá trị văn hóa và đạo đức của người Java và Bali. Hệ thống chữ viết dựa trên tiếng Phạn với nhiều từ thâm nhập vào các ngôn ngữ địa phương

== Thời kỳ thuộc địa của Hà Lan ==
Từ khoảng 1250 trở đi, Islam (Hồi giáo) ngày càng có đông tín đồ trên quần đảo. Đến khoảng 1550 thì trở thành tôn giáo có đông tín đồ nhất trong vùng. Lúc ấy Majapahit đã yếu, và người [[Bồ Đào Nha]] bắt đầu đến lập căn cứ. Ít lâu sau đến lượt người [[Hà Lan]]. Năm 1619 người Hà Lan đổi tên thành [[Jayakarta]] (có nghĩa là ''Chiến thắng huy hoàng'', [[tức Jakarta]], đọc rút ngắn) thành [[Batavia]], tên của chủng tộc tổ tiên họ, và đặt trung tâm hành chính của họ ở đấy. Họ đô hộ phần lớn quần đảo Indonesia đến năm 1945.

Khi người châu Âu đến Đông Nam Á vào giữa [[thế kỷ 16]] thì đã có những nhà nước hùng mạnh ở khắp vùng này. [[Người Bồ Đào Nha]] là dân châu Âu đầu tiên có những thuộc địa ở châu Á, Vào thế kỷ 16, họ đã thành lập những thương điếm buôn bán và thuộc địa ở [[Goa]] ([[Ấn Độ]]), [[Melaka]] ([[Malaysia]]), [[Timor]] ([[Indonesia]]), [[Ma Cao]] ([[Trung Hoa]]), tuy nhiên vào đầu [[thế kỷ 17]], sức mạnh của Bồ Đào Nha đã đối phó với các quốc gia đang nổi lên là Anh và Hà Lan, Công ty Đông Ấn Anh (EIC) và Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) được thành lập vào các năm 1600 và 1602. Trong gần 200 kế tiếp đó họ là đối thủ thương mại kịch liệt của nhau ở châu Á. Công ty VOC di chuyển để thành lập những trạm buôn bán ở Ấn Độ, [[Sri Lanka]], [[Đài Loan]] và Trung Hoa nhằm thu mua sản phẩm của phương Đông, một mục tiêu chính yếu là các đảo có nhiều gia vị, bây giờ là [[Sulawesi]] và [[Maluku]] ở miền đông Indonesia, thông qua buôn bán với các vương quốc địa phương. Năm 1619, VOC đã tấn công Jayakarta, lúc đó là thành trì và là thành phố buôn bán trọng điểm của vương quốc Banten, phía tây Java, thành phố bị huỷ diệt, [[người Banten]] bị đuổi khỏi thành phố, VOC đã thành lập đại bản doanh của mình tại quần đảo này, Jayakarta được người Hà Lan đặt tên lại là [[Batavia]] (Jakarta ngày nay).

Công ty VOC đã mở rộng từ từ sự hiện diện của nó tại quần đảo Indonesia. Từ thế kỷ 17-18, nó hành xử như một vương quốc địa phương, liên minh hoặc cắt đứt quan hệ với các vương quốc lân cận, buôn bán rộng rãi cả với Trung Hoa, Ấn Độ và châu Âu.

Tuy vậy, tới năm 1756, VOC mới cai quản được toàn bộ Java, lúc đó nó đã kiểm soát Java, Ambon, và một số khu vực ở miền trung và miền nam [[Sumatra]]. Vua Hà Lan đã tiếp quản lại tài sản của VOC, tới [[thế kỷ 19]], chính quyền Đông Ấn Hà Lan đã mở rộng quyền kiểm soát khắp Sumatra và miền đông Indonesia, cùng với sự sụp đổ của hai vương quốc [[Bali]], [[Acer]] trước Hà Lan vào các năm 1905, 1911. Lúc đó quá trình thuộc địa đã được hoàn tất khắp Indonesia.

Trong thời kỳ Hà Lan đô hộ, cuộc khởi nghĩa giành độc lập lớn nhất có lẽ là cuộc [[Chiến tranh Java (1825-1830)]] giữa hoàng tử [[Diponegoro]] và tướng [[De Kock]]. Kết quả khoảng 200.000 người chết, trong đó 8.000 là [[người Hà Lan]]. Mặc dù người Hà Lan sau này thường nói tới sự hiện diện 3 thế kỷ của họ ở Đông Ấn, song đối với đa số dân cư ở đây, sự sáp nhập vào Đông Ấn chỉ diễn ra vào cuối [[thế kỷ 19]] đầu [[thế kỷ 20]]. Niềm tự hào địa phương, văn hóa chính trị và hiểu biết về lịch sử địa phương vẫn mạnh mẽ trong dân chúng cho đến khi người Nhật tiêu diệt đế chế Hà Lan ở đây vào năm 1941

== Sự xuất hiện chủ nghĩa dân tộc đầu thế kỷ 20 ==

== Indonesia thời đế quốc Nhật chiếm đóng ==
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản chiếm Indonesia trong tay Hà Lan năm 1942. Sau khi bị quả bom Nagasaki 9 tháng 8 năm 1945, họ định đem ông Sukarno là lãnh tụ các phe nhóm yêu nước của Indonesia đi an trí ở Sài Gòn để tránh cuộc tổng khởi nghĩa. Một nhóm thanh niên trẻ bắt cóc được ông Sukarno khỏi tay người Nhật. Ngày 17 tháng 8 năm 1945, hai ông Sukarno và Hatta tuyên bố Indonesia độc lập

== Chiến tranh với Hà Lan ==
Trong cuộc chiến tiếp theo bản tuyên ngôn ngày 17 tháng 8, Indonesia phải đương đầu với quân Nhật, rồi tiếp đến là quân Hà Lan có sự tiếp sức của quân Anh. May nhờ ngoại giao khéo léo, người Indonesia đã không phải đổ quá nhiều xương máu: chỉ khoảng 45.000 đến 100.000 chiến sĩ và 25.000 đến 100.000 thường dân Indonesia bị thiệt mạng. Cuối năm 1949, Indonesia được Hà Lan công nhận là quốc gia độc lập và bàn giao lại hệ thống hành chính. Indonesia là thành viên Liên hợp quốc từ 25 tháng 10 năm 1950.

== Thời kỳ sau độc lập ==
Năm [[1955]] tổng thống [[Sukarno]] tổ chức hội nghị các quốc gia phi liên kết tại [[Bandung]], kêu gọi các dân tộc còn bị ách thực dân nổi lên giành độc lập. Hội nghị này trở thành một bước tiến lớn cho sự khôi phục chủ quyền của nhiều quốc gia Á-Phi.

[[Các vụ giết người tại Indonesia 1965-1966]] là một cuộc thanh trừng chống những người cộng sản sau một cuộc đảo chính không thành công ở Indonesia. Ước tính được chấp nhận rộng rãi nhất là hơn nửa triệu người đã thiệt mạng. Các cuộc thanh trừng là một sự kiện quan trọng trong quá trình chuyển đổi các "thứ tự mới"; [[Đảng Cộng sản Indonesia]] (PKI) đã bị loại bỏ như là một lực lượng chính trị và các biến động dẫn đến các sự sụp đổ của Tổng thống Sukarno, và bắt đầu thời kỳ cầm quyền của ba mươi năm của tổng thống Suharto.
==Tham khảo==
{{tham khảo}}


text:
# Rubus pinnatus
Rubus pinnatus là loài thực vật có hoa trong họ Hoa hồng. Loài này được Willd. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1799.

wikiname: viwiki

title: Rubus pinnatus

in_language: vi

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Rubus pinnatus''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Nhánh hoa Hồng|Rosids]]
| ordo = [[Bộ Hoa hồng|Rosales]]
| familia = '''[[Họ Hoa hồng|Rosaceae]]'''
| genus = ''[[Rubus]]''
| species = '''''R. pinnatus'''''
| binomial = ''Rubus pinnatus''
| binomial_authority = Willd., 1799
}}
'''''Rubus pinnatus''''' là loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Hoa hồng]]. Loài này được Willd. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1799.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-27801845|title=''Rubus pinnatus''|access-date=ngày 11 tháng 6 năm 2013|author=The Plant List|year=2010}}{{Liên kết hỏng|date=2022-12-12 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Rubus pinnatus|''Rubus pinnatus''}}
*{{wikispecies-inline|Rubus pinnatus|''Rubus pinnatus''}}
*{{IPNI2|Rubus pinnatus|739175-1|access-date=ngày 11 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Chi Mâm xôi|P]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1799]]

{{Rosoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots Rosids

Bộ (ordo): Rosales

Họ (familia): Rosaceae

Chi (genus): Rubus

Loài (species): R. pinnatus

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Rubus pinnatus · Willd., 1799


text:
# Dan Nigro
Daniel Leonard Nigro (sinh ngày 14 tháng 5 năm 1982) là một nhạc sĩ và nhà sản xuất người Mỹ. Anh là cựu ca sĩ chính và nghệ sĩ guitar của ban nhạc indie rock As Tall As Lions. Cùng với các cộng tác viên Ariel Rechtshaid và Justin Raisen của Heavy Duty Music, Nigro gần đây đã viết và sản xuất cho Conan Gray, Carly Rae Jepsen, Sky Ferreira, Empress Of, Lewis Capaldi, Olivia Rodrigo...

title: Dan Nigro

wikitext:
{{Infobox musical artist
| name             = Daniel Nigro
| image            =
| image_size       =
| landscape        =
| alt              =
| caption          =
| birth_name       = Daniel Leonard Nigro
| native_name      =
| native_name_lang =
| alias            =
| birth_date       = {{birth date and age|1982|5|14}}
| birth_place      = [[Long Island]], New York, Mỹ
| origin           =
| death_date       =
| death_place      =
| genre            =
| occupation       = {{hlist | Người viết nhạc | người chơi nhiều nhạc cụ | nhà sản xuất thu âm}}
| instrument       =
| years_active     =
| label            =
| associated_acts  = {{hlist|[[As Tall as Lions]]|[[Marina and the Diamonds]]|[[Conan Gray]]|[[Sky Ferreira]]|[[Kimbra]]|[[Ariel Rechtshaid]]|[[Justin Raisen]]|[[Olivia Rodrigo]]}}
| website          =
}}

'''Daniel Leonard Nigro'''<ref>{{chú thích web|url=https://www.ascap.com/repertory#ace/writer/520239099/NIGRO%20DANIEL%20LEONARD|title=ACE Repertory|last=Nigro|first=Daniel Leonard|website=[[ASCAP]]|access-date=ngày 11 tháng 1 năm 2020}}</ref> (sinh ngày 14 tháng 5 năm 1982) là một nhạc sĩ và nhà sản xuất người Mỹ.<ref>{{chú thích web|url=http://www.allmusic.com/artist/daniel-nigro-mn0002053052 |title=Daniel Nigro Credits|publisher=AllMusic |access-date = ngày 10 tháng 4 năm 2014}}</ref> Anh là cựu ca sĩ chính và nghệ sĩ guitar của ban nhạc [[indie rock]] As Tall As Lions. Cùng với các cộng tác viên Ariel Rechtshaid và Justin Raisen của Heavy Duty Music,<ref>{{chú thích web|title=Heavy Duty Music – Roster|url=http://heavydutymusic.com/about/|publisher=Heavy Duty Music|access-date=ngày 10 tháng 4 năm 2014}}</ref> Nigro gần đây đã viết và sản xuất cho [[Conan Gray]], [[Carly Rae Jepsen]], Sky Ferreira, Empress Of, Lewis Capaldi, [[Olivia Rodrigo]]...

== Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{Authority control}}

{{sơ khai}}

{{DEFAULTSORT:Nigro, Daniel}}
[[Thể loại:American male songwriters]]
[[Thể loại:Nhân vật còn sống]]
[[Thể loại:Sinh năm 1982]]
[[Thể loại:People from Long Island]]
[[Thể loại:Songwriters from New York (state)]]
[[Thể loại:Nam ca sĩ tự sáng tác Mỹ]]
[[Thể loại:Ca sĩ nhạc rock Mỹ]]
[[Thể loại:Người đoạt giải Grammy]]
[[Thể loại:Người từ Long Island]]
[[Thể loại:Người viết bài hát New York]]

title: Daniel Nigro

Tên khai sinh: Daniel Leonard Nigro

Sinh: 14 tháng 5, 1982 · Long Island, New York, Mỹ

Nghề nghiệp: Người viết nhạc người chơi nhiều nhạc cụ nhà sản xuất thu âm


text:
# Anthurium pauciflorum
Anthurium pauciflorum là một loài thực vật có hoa trong họ Ráy (Araceae). Loài này được Croat miêu tả khoa học đầu tiên năm 1986.

title: Anthurium pauciflorum

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Anthurium pauciflorum''
| status =
| status_sysem =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật một lá mầm|Monocots]]
| ordo = [[Bộ Trạch tả|Alismatales]]
| familia = [[Họ Ráy|Araceae]]
| genus = ''[[Chi Hồng môn|Anthurium]]''
| species = '''''A. pauciflorum'''''
| binomial = ''Anthurium pauciflorum''
| binomial_authority = [[Thomas Bernard Croat|Croat]]
}}
'''''Anthurium pauciflorum''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Ráy]] (Araceae). Loài này được Croat miêu tả khoa học đầu tiên năm 1986.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-11485| title=''Anthurium pauciflorum''|access-date =ngày 3 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Tham khảo==

[[Thể loại:Chi Hồng môn|P]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1986]]

{{Pothoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Monocots

Bộ (ordo): Alismatales

Họ (familia): Araceae

Chi (genus): Anthurium

Loài (species): A. pauciflorum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Anthurium pauciflorum · Croat


text:
# Sparedrus kolibaci
Sparedrus kolibaci là một loài bọ cánh cứng trong họ Oedemeridae. Loài này được Švihla miêu tả khoa học năm 2006.

title: Sparedrus kolibaci

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Sparedrus kolibaci''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bọ cánh cứng|Coleoptera]]
| familia = [[Oedemeridae]]
| genus = ''[[Sparedrus]]''
| species = '''''S. kolibaci'''''
| binomial = ''Sparedrus kolibaci''
| binomial_authority = [[Vladimir Švihla|Svihla]], 2006
}}
'''''Sparedrus kolibaci''''' là một loài [[bọ cánh cứng]] trong họ [[Oedemeridae]]. Loài này được Švihla miêu tả khoa học năm 2006.<ref>{{Reftabel|2010-Hallan|Dier}}</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo}}

==Tham khảo==

[[Thể loại:Sparedrus]]

{{Oedemeridae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Lớp (class): Insecta

Bộ (ordo): Coleoptera

Họ (familia): Oedemeridae

Chi (genus): Sparedrus

Loài (species): S. kolibaci

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Sparedrus kolibaci · Svihla, 2006


text:
# Echiochilon jugatum
Echiochilon jugatum là loài thực vật có hoa trong họ Mồ hôi. Loài này được I.M.Johnst. mô tả khoa học đầu tiên năm 1957.

title: Echiochilon jugatum

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Echiochilon jugatum''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = ''Chưa đặt''
| familia = [[Họ Mồ hôi|Boraginaceae]]
| genus = ''[[Echiochilon]]''
| species = '''''E. jugatum'''''
| binomial = ''Echiochilon jugatum''
| binomial_authority = I.M.Johnst., 1957
}}
'''''Echiochilon jugatum''''' là loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Mồ hôi]]. Loài này được I.M.Johnst. mô tả khoa học đầu tiên năm 1957.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2783910| title=''Echiochilon jugatum''|accessdate=ngày 11 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Echiochilon jugatum}}
*{{wikispecies-inline|Echiochilon jugatum}}
*{{IPNI2|Echiochilon jugatum|115489-1|accessdate=ngày 11 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Echiochilon]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1957]]

{{Boraginoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Chưa đặt

Họ (familia): Boraginaceae

Chi (genus): Echiochilon

Loài (species): E. jugatum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Echiochilon jugatum · I.M.Johnst., 1957


text:
# Lycosa adusta
Lycosa adusta là một loài nhện trong họ Lycosidae.
Loài này thuộc chi Lycosa. Lycosa adusta được Richard C. Banks miêu tả năm 1898.

title: Lycosa adusta

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Lycosa adusta''
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| unranked_classis = [[Arachnomorpha]]
| subphylum = [[Động vật Chân kìm|Chelicerata]]
| classis = [[Lớp Hình nhện|Arachnida]]
| ordo = [[Nhện|Araneae]]
| familia = [[Lycosidae]]
| genus = ''[[Lycosa]]''
| species = '''''L. adusta'''''
| binomial = ''Lycosa adusta''
| binomial_authority = [[Richard C. Banks|R.Banks]], 1898
}}
'''''Lycosa adusta''''' là một loài [[nhện]] trong họ [[Lycosidae]].<ref>{{aut|Platnick, Norman I.}} (2010): [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/ The world spider catalog], version 10.5. ''American Museum of Natural History''.</ref>

Loài này thuộc chi ''[[Lycosa]]''. ''Lycosa adusta'' được [[Richard C. Banks]] miêu tả năm 1898.

==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline|Lycosa adusta}}

[[Thể loại:Lycosa]]

{{Lycosinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Phân ngành (subphylum): Chelicerata

(không phân hạng): Arachnomorpha

Lớp (class): Arachnida

Bộ (ordo): Araneae

Họ (familia): Lycosidae

Chi (genus): Lycosa

Loài (species): L. adusta

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Lycosa adusta · R.Banks, 1898


text:
# Sejerø
Bản mẫu:Geobox Settlement
Sejerø là 1 đảo nhỏ của Đan Mạch, nằm ở Vịnh Sejerø trong Vùng nước Kattegat, cách bờ phía tây đảo Zealand khoảng 5 km.
Đảo dài 11 km, chỗ rộng nhất là 1,7 km, diện tích 12,36 km² với 403 cư dân trong đó khoảng ½ cư ngụ trong làng lớn nhất của đảo là Sejerby. Về hành chính Sejerø thuộc thị xã Kalundborg, Vùng Zealand.
Về giao thông, có tuyến tàu phà từ Havnsø (tây bắc đảo Zealnad) nối gaio thông với đảo.

title: Sejerø

wikitext:
{{Geobox Settlement
<!-- ---- Name section -->
| name   = Đảo Sejerø
| native_name  =
| other_name  =
| other_name1  =
| category = Đảo
<!-- ---- Image -->
| image   =
| image_size  = 255px
| image_caption =
<!-- ---- Symbols -->
| flag   =
| flag_size =
| symbol  =
| symbol_size  = 90px
<!-- ---- Country etc. -->
| country  = Đan Mạch | state=
| region  = <!-- [[Vùng Zealand]] -->
| district = [[thị xã Kalundborg]]
| district_type = Thị xã | district_label=
<!-- ---- Municipal parts -->
| part_type = | part_count =
| part  = | part1 =
<!-- ---- Geography -->
| area  = 12.36
| area_round = 0 <!-- rounding digits for calc. -->
| location  =
<!-- 55|53|N|11|09|E -->
| lat_d = 55 | lat_m = 53 | lat_s = 0 | lat_NS= N
| long_d= 11 | long_m= 9 | long_s= 0 | long_EW= E
| elevation =
<!-- ---- Population -->
| population_as_of = 2006
| population  = 403 | population_density=
<!-- ---- Government -->
| established_type = <!-- only for municipality/town article -->
| established  =
| established1_type =
| mayor   =
<!-- ---- Various codes -->
| timezone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset  = +1
| timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset_DST= +2
| postal_code  = 4592<ref>Postal website www.Postnumre.dk.</ref>
| postal_code_type = Postal codes
| area_code =  | area_code_type=
<!-- ---- Free fields -->
| free_type = | free=
| free1_type = | free1=
<!-- ---- Map section -->
| map  = Map Denmark CIA extended.gif | map_size=
| map_caption  = '''Sejerø''' island (left center) is east of [[Horsens]]
| map_locator  = <!-- Denmark -->
| map_locator_x = 43.8
| map_locator_y = 61.5
<!-- ---- Website -->
| website =
}}
[[Tập tin:Map Denmark CIA extended.gif|nhỏ|phải|250px|Vị trí đảo Sejerø trên bản đồ Đan Mạch]]

'''Sejerø''' là 1 đảo nhỏ của [[Đan Mạch]], nằm ở Vịnh Sejerø trong Vùng nước [[Kattegat]], cách bờ phía tây đảo [[Zealand]] khoảng 5 km.<ref>
  "VESTSJAELLAND DENMARK Geography Population" (coordinates),
  Tageo.com, 2007, webpage:
  [http://www.tageo.com/index-e-da-v-14-d-m3816540.htm Tageo-Sejero].
</ref>
Đảo dài 11 km, chỗ rộng nhất là 1,7 km, diện tích 12,36 km² với 403 cư dân trong đó khoảng ½ cư ngụ trong làng lớn nhất của đảo là [[Sejerby]]. Về hành chính Sejerø thuộc thị xã [[Kalundborg]], [[Vùng Zealand]].

Về giao thông, có tuyến tàu phà từ [[Havnsø]] (tây bắc đảo Zealnad) nối gaio thông với đảo.

[[Tập tin:Map Denmark Demis SE islands.gif|trái |nhỏ|280px| Đảo Sejerø (ở giữa bên trên), phía tây đảo Zealand, phía đông đảo [[Samsø]].]]

<!-- {{coor title dm|55|53|N|11|09|E|region:DK_type:isle}} -->

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

==Nguồn tham khảo==
* Tageo.com, "VESTSJAELLAND DENMARK Geography Population" (coordinates), 2007, webpage: [http://www.tageo.com/index-e-da-v-14-d-m3816540.htm Tageo-Sejero].
* Denmark Postal codes, webpage: [http://www.postnumre.dk/ Postnumre-DK].
* Tele.dk Denmark detailed road map, webpage: [http://home6.inet.tele.dk/vlh/danmark.JPG Tele-DK-Danmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406154808/http://home6.inet.tele.dk/vlh/danmark.JPG |date = ngày 6 tháng 4 năm 2008}}.

==Liên kết ngoài==
* [http://www.sejero.dk/ Website chính thức (tiếng Đan Mạch)]
* [http://www.oeturisme.dk/sejeroe.htm Sejerø, en turistmæssig beskrivelse - fra ''Ø-riget''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009113806/http://www.oeturisme.dk/Sejeroe.htm |date = ngày 9 tháng 10 năm 2007}}
* [http://www.vestamt.dk/natur/pub/pdf/Friluftsliv/Sejero_Tysk.pdf deutsche PDF des Vestsjællands Amt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628090950/http://www.vestamt.dk/natur/pub/pdf/Friluftsliv/Sejero_Tysk.pdf |date = ngày 28 tháng 6 năm 2007}} (tiếng Đức)
* [http://www.anhinga.info/haefenklein/sejeroe.html Hình ảnh về Sejerø]

{{coor title dms|55|53|0|N|11|9|0|E|scale:75000_type:isle_region:DK}}

[[Thể loại:Đảo Đan Mạch]]


text:
# Ang Snguon
Neak Ang Snguon (tiếng Khmer: អ្នកអង្គស្ងួន, tiếng Việt: Nặc Nguyên, chữ Hán: 匿原, tiếng Anh: Chey Chettha V hoặc Chey Chettha VII, 1709-1757), tên húy là Ang Snguon tức Nặc Ong Nguyên (匿螉原), là vị Quốc vương Chân Lạp từ năm 1748 đến 1757.
Nặc Nguyên được biết đến trong sử Việt là vị quốc vương Chân Lạp đã thua trận và dâng hai phủ Tầm Bôn và Lôi Lạt để tạ tội với triều Việt.

## Tiểu sử
Nặc Nguyên là con thứ hai của quốc vương Nặc Thâm.
Mùa hè năm Mậu Thìn 1748, Nặc Nguyên, cùng cận thần Cao La Hâm (bộ trưởng Hải quân) và quan Ốc đột Lục Mân, cầu viện quân Xiêm đánh đuổi quốc vương Nặc Tha chiếm ngôi vua Chân Lạp. Nặc Tha thua trận, chạy sang thành Gia Định cầu cứu triều Việt nhưng bệnh và mất tại đây.
Sau khi lên ngôi, Nặc Nguyên thường đem binh lấn hiếp nhóm người Côn Man, là nhóm di dân người Chăm đã được quốc vương Nặc Thu cho đến ngụ cư tại Lovek (phủ La Bích) trước đây. Về phía Bắc, Nặc Nguyên lại thông sứ với Chúa Trịnh Doanh (1740-1767) để lập mưu đánh Chúa Nguyễn quyết giành lại vùng đất Thủy Chân Lạp.
Vì việc này, chúa Nguyễn Võ vương Nguyễn Phúc Khoát quyết định chinh phạt Chân Lạp. Cuộc chinh phạt này bắt đầu từ năm 1753 và kết thúc vào năm 1756 dẫn đến việc quốc vương Nặc Nguyên thua trận và dâng hai phủ Tầm Bôn và Lôi Lạt để tạ tội với triều Việt.
Năm Đinh Sửu 1757, Nặc Nguyên mất. Một người chú họ của quốc vương là Nặc Nhuận (chữ Hán: 匿 潤) làm Giám quốc, tạm nắm quyền điều hành việc nước. Biên thần triều tấu với Chúa Võ phong Nặc Nhuận làm quốc vương Chân Lạp để ổn định biên cương, Chúa Võ bắt phải hiến đất hai phủ Trà Vang, Ba Thắc mới chuẩn cho lập ngôi.
Song sang năm Mậu Dần 1758, Nặc Nhuận bị rể là Nặc Hinh (chữ Hán: 匿 馨) nổi loạn giết chết cướp ngôi. Con của Nặc Nhuận là Nặc Tôn (chữ Hán: 匿 尊) lánh nạn tại Hà Tiên và nhờ Mạc Thiên Tứ cầu cứu với chúa Nguyễn là Võ vương Nguyễn Phúc Khoát đánh đuổi Nặc Hinh giành lại ngôi vua Chân Lạp.

title: Ang Snguon

wikitext:
{{Thông tin nhân vật hoàng gia
|tên=Neak Ang Snguon
|tước vị=[[Vua Campuchia]]
|hình=
|cỡ hình=
|ghi chú hình=
|chức vị=
[[Vua Campuchia]]
|tại vị=[[1748]]-[[1757]]
|đăng quang=
|tiền nhiệm=[[Satha II]]
|nhiếp chính=
|kế nhiệm=[[Outey II]]
|phối ngẫu=
|chồng=
|vợ=
|thông tin con cái=
|con cái=
|tên đầy đủ=Ang Snguon
|tước hiệu=
|tước vị đầy đủ=Quốc Vương Chân Lạp
|thông tin niên hiệu=
|hoàng tộc=
|cha=[[Thommo Reachea III]]
|mẹ=
|sinh=1709
|nơi sinh=
|mất=1757
|nơi mất=
|ngày an táng=
|nơi an táng=
}}
'''Neak Ang Snguon''' ({{langx|km|អ្នកអង្គស្ងួន}}, tiếng [[Hán Việt|Việt]]: Nặc Nguyên, {{Hn|ch=匿原}}, tiếng [[Tiếng Anh|Anh]]: Chey Chettha V hoặc Chey Chettha VII, 1709-1757), tên húy là Ang Snguon tức Nặc Ong<ref>Hiện nay, rất nhiều sách hoặc trang mạng viết chữ này là Ông, thay vì là Ong. Trong [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/884/page/35 Phủ Biên Tạp Lục, bản chữ Hán, trang 35,] viết là 螉 bộ Trùng nghĩa là con ong. Trong tiếng Việt, con ong (bee) được viết là ong, không phải là con ông (con ông bà X). Chưa có cơ quan nào tại Việt Nam khẳng định nên dùng Ông hay Ong. Nhưng nếu theo chữ Hán, thì chữ Ong có lẽ đúng hơn.</ref> Nguyên (匿螉原), là vị Quốc vương [[Chân Lạp]] từ năm 1748 đến 1757<ref>Những năm trị vì của quốc vương Nặc Nguyên được trích dẫn từ Đại Nam Thực lục tiền biên, bản chữ Hán. Năm 1748 được trích từ [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/15 đây] (戊辰十年... 夏六月). Năm 1757 được trích từ [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/29 đây] (丁丑十九年)</ref>.

Nặc Nguyên được biết đến trong sử Việt là vị quốc vương [[Chân Lạp]]<ref>Theo bài viết wikipedia về nước [[Campuchia]], đáng lẽ thời kỳ này (thế kỷ XV đến thế kỷ XIX) Campuchia nên được gọi là Cao Miên. Nhưng sử Việt phần lớn đều gọi nước Campuchia thời này là [[Chân Lạp]], nên bài viết dùng danh từ [[Chân Lạp]].
</ref> đã thua [[Nguyễn Phúc Khoát#Chinh ph.E1.BA.A1t Ch.C3.A2n L.E1.BA.A1p 1753-1756|trận]] và dâng hai phủ Tầm Bôn<ref name=":0">Tầm Bôn - nay là [[Tân An]]. Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/24 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 23], tên Hán là Tầm Bôn 尋奔.</ref> và Lôi Lạt<ref name=":1">Lôi Lạt - nay là [[Gò Công (tỉnh)|Gò Công]]. Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/24 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 23], tên Hán là Lôi Lạt 雷巤 không phải là Lôi Lạp 雷臘.</ref> để tạ tội với triều Việt.

== Tiểu sử ==
Nặc Nguyên là con thứ hai của quốc vương [[Thommo Reachea III|Nặc Thâm]].

Mùa hè năm Mậu Thìn 1748, Nặc Nguyên, cùng cận thần Cao La Hâm<ref>Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/15 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 15], tên Hán là Cao La Hâm 高羅歆</ref><ref>Theo Gia Định Thành Thông Chí quyển 3, bản dịch tiếng Việt năm 2004 của Lý Việt Dũng, lời chú thích ở cuốn sách, ''[51] [[Ốc nha]] Cao la hâm (屋牙高羅歆): Ốc nha Cao la hâm không phải tên vị Ốc nha là Cao La Hâm. Ốc nha Cao la hâm là tên một chức quan to ở triều đình Khơ me được mặc áo đỏ, thường phụ trách bộ hải quân. Cao la hâm là đọc trại tiếng Khơ me Kralahâm có nghĩa là màu đỏ''.</ref> (bộ trưởng Hải quân) và quan Ốc đột Lục Mân<ref>Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/15 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 15], tên Hán là Ốc đạt Lục Mân 屋突錄旻. Ốc đột có thể là một quan chức triều Chân Lạp, như [[Ốc nha]]</ref>, cầu viện quân [[Xiêm]] đánh đuổi quốc vương [[Satha II|Nặc Tha]] chiếm ngôi vua Chân Lạp. [[Satha II|Nặc Tha]] thua trận, chạy sang thành Gia Định cầu cứu triều Việt nhưng bệnh và mất tại đây.<ref>{{Chú thích web|url=http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/15|title=Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán, quyển 10 phần 15}}</ref>

Sau khi lên ngôi, Nặc Nguyên thường đem binh lấn hiếp nhóm người [[Côn man|Côn Man]], là nhóm di dân [[người Chăm]] đã được quốc vương [[Chey Chettha IV|Nặc Thu]] cho đến ngụ cư tại [[Longvek|Lovek (phủ La Bích)]] trước đây. Về phía Bắc, Nặc Nguyên lại thông sứ với Chúa [[Trịnh Doanh]] (1740-1767) để lập mưu đánh Chúa Nguyễn quyết giành lại vùng đất Thủy Chân Lạp.<ref>Trần Trọng Kim (1919), [[s:Việt Nam sử lược/Quyển II/Tự chủ thời đại/Chương VI|Việt Nam sử lược]].</ref>

Vì việc này, [[chúa Nguyễn]] Võ vương [[Nguyễn Phúc Khoát]] quyết định chinh phạt Chân Lạp. [[Nguyễn Phúc Khoát#Chinh ph.E1.BA.A1t Ch.C3.A2n L.E1.BA.A1p 1753-1756|Cuộc chinh phạt này]] bắt đầu từ năm 1753 và kết thúc vào năm 1756 dẫn đến việc quốc vương Nặc Nguyên thua trận và dâng hai phủ Tầm Bôn<ref name=":0" /> và Lôi Lạt<ref name=":1" /> để tạ tội với triều Việt.

Năm Đinh Sửu 1757, Nặc Nguyên mất. Một người chú họ của quốc vương là Nặc Nhuận ({{Hn|ch=匿 潤}}) làm Giám quốc, tạm nắm quyền điều hành việc nước. Biên thần triều tấu với [[Nguyễn Phúc Khoát|Chúa Võ]] phong Nặc Nhuận làm quốc vương Chân Lạp để ổn định biên cương, [[Nguyễn Phúc Khoát|Chúa Võ]] bắt phải hiến đất hai phủ Trà Vang<ref>Trà Vang - nay là Trà Vinh, Bến Tre. Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/29 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 29], tên Hán là Trà Vang 茶榮</ref>, Ba Thắc<ref>Ba Thắc - nay là Sóc Trăng, Bạc Liêu. Theo [http://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/182/page/29 Đại Nam Thực lục Tiền biên, bản chữ Hán quyển 10 phần 29], tên Hán là Ba Thắc 波忒</ref> mới chuẩn cho lập ngôi.

Song sang năm Mậu Dần 1758, Nặc Nhuận bị rể là Nặc Hinh ({{Hn|ch=匿 馨}}) nổi loạn giết chết cướp ngôi. Con của Nặc Nhuận là [[Outey II|Nặc Tôn]] ({{Hn|ch=匿 尊}}) lánh nạn tại [[Hà Tiên (tỉnh)|Hà Tiên]] và nhờ [[Mạc Thiên Tứ]] cầu cứu với chúa Nguyễn là Võ vương [[Nguyễn Phúc Khoát]] đánh đuổi Nặc Hinh giành lại ngôi vua Chân Lạp.

== Chú thích ==
{{tham khảo}}

== Tham khảo ==

* Trần Trọng Kim (1919), [[s:Việt Nam sử lược|Việt Nam sử lược]].
* [[Quốc sử quán (nhà Nguyễn)|Quốc sử quán triều Nguyễn]] (không rõ năm). [[Đại Nam thực lục]]. Bản dịch của Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện sử học Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ Phiên dịch Viện Sử học phiên dịch. Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 2007
{{Vua Campuchia}}

[[Thể loại:Mất năm 1755]]
[[Thể loại:Sinh năm 1709]]
[[Thể loại:Vua Campuchia]]

title: Vua Campuchia

Tiền nhiệm: Satha II

Kế nhiệm: Outey II

title: Thông tin chung

Tước vị: Quốc Vương Chân Lạp

Thân phụ: Thommo Reachea III


text:
# Nghể xuyên lá
Nghể xuyên lá hay còn gọi là rau má ngọ, thằn lằn quy, giang bản quy, thồm lồm gai (danh pháp khoa học: Polygonum perfoliatum) là một loài thực vật có hoa trong họ Rau răm. Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1759.

title: Nghể xuyên lá

wikitext:
{{bài cùng tên|Rau má (định hướng)}}
{{Bảng phân loại
| name =''Persicaria perfoliata''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption=
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cẩm chướng|Caryophyllales]]
| familia = [[Họ Rau răm|Polygonaceae]]
| genus = ''[[Polygonum]]''
| species = '''''P. perfoliata'''''
| binomial = ''Polygonum perfoliata''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]], 1759
| synonyms =
*''Ampelygonum perfoliatum'' (L.) Roberty & Vautier
*''Chylocalyx perfoliatus'' (L.) Hassk. ex Miq.
*''Echinocaulon perfoliatus'' (L.) Hassk.
*''Fagopyrum perfoliatum'' (L.) Raf.
*''Persicaria perfoliata'' (L.) H.Gross
*''Polygonum arifolium'' var. ''perfoliatum'' L.
*''Tracaulon perfoliatum'' (L.) Greene
*''Truellum perfoliatum'' (L.) Soják
}}
'''Nghể xuyên lá''' hay còn gọi là '''rau má ngọ''', '''thằn lằn quy''', '''giang bản quy''', '''thồm lồm gai'''<ref>Trang 111, ''Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam''; Gs-Ts.Đỗ Tất Lợi; Nhà xuất bản Y học - 2004</ref> (danh pháp khoa học: '''''Polygonum perfoliatum''''') là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Rau răm]]. Loài này được [[Carl von Linné|L.]] miêu tả khoa học đầu tiên năm 1759.<ref>{{chú thích web |url = http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2573779|tiêu đề = ''Polygonum perfoliatum'' L.|author = WCSP|ngày = 23 tháng 3 năm 2012|nhà xuất bản = theplantlist.org|ngày truy cập = 9 tháng 11 năm 2015|ngôn ngữ = en}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}
==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Polygonum perfoliata}}
*{{wikispecies-inline|Polygonum perfoliata}}
*{{IPNI2|Persicaria perfoliata|695101-1|access-date =ngày 19 tháng 9 năm 2013}}

[[Thể loại:Polygonum|P]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1759]]

{{Polygonoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Caryophyllales

Họ (familia): Polygonaceae

Chi (genus): Polygonum

Loài (species): P. perfoliata

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Polygonum perfoliata · L., 1759

title: Danh pháp đồng nghĩa

Danh pháp đồng nghĩa: - Ampelygonum perfoliatum (L.) Roberty & Vautier - Chylocalyx perfoliatus (L.) Hassk. ex Miq. - Echinocaulon perfoliatus (L.) Hassk. - Fagopyrum perfoliatum (L.) Raf. - Persicaria perfoliata (L.) H.Gross - Polygonum arifolium var. perfoliatum L. - Tracaulon perfoliatum (L.) Greene - Truellum perfoliatum (L.) Soják


text:
# Pseudaletia separata
Pseudaletia separata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

title: Pseudaletia separata

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Pseudaletia separata''
| image =
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh vẩy|Lepidoptera]]
| familia = [[Noctuidae]]
| genus = ''[[Pseudaletia]]''
| species = '''''P. separata'''''
| binomial = ''Pseudaletia separata''
| binomial_authority = Walker, 1865
| synonyms =
}}
'''''Pseudaletia separata''''' là một loài [[bướm đêm]] trong họ [[Noctuidae]].<ref name = "COL">{{chú thích web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/Pseudaletia+separata/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|access-date = ngày 28 tháng 6 năm 2014 |author= Bisby |first = F.A. |last2 = Roskov |first2 = Y.R. |last3 = Orrell |first3 = T.M. |last4 = Nicolson |first4 = D. |last5 = Paglinawan |first5 = L.E. |last6 = Bailly |first6 = N. |last7 = Kirk |first7 = P.M. |last8 = Bourgoin |first8 = T. |last9 = Baillargeon |first9= G. |last10 = Ouvrard |first10 = D.|year= 2011|publisher=Species 2000: Reading, UK.}}</ref><ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref>

==Chú thích==
{{Tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
*{{wikispecies-inline|Pseudaletia separata|''Pseudaletia separata''}}
*{{commonscat-inline|Pseudaletia separata|''Pseudaletia separata''}}

[[Thể loại:Pseudaletia]]

{{Noctuinae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Lepidoptera

Họ (familia): Noctuidae

Chi (genus): Pseudaletia

Loài (species): P. separata

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Pseudaletia separata · Walker, 1865


text:
# Xã Campbell, Quận Wilkin, Minnesota
Xã Campbell (tiếng Anh: Campbell Township) là một xã thuộc quận Wilkin, tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 57 người.

title: Xã Campbell, Quận Wilkin, Minnesota

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
 | tên bản địa = Campbell Township
 | ngôn ngữ tên bản địa = en
| tên = Xã Campbell
| settlement_type = [[Xã của Hoa Kỳ|Xã]]
 | tên hiệu =
 | khẩu hiệu =
 | hình nền trời =
 | hình cờ =
 | hình con dấu =
 | bản đồ = | ctbd = Vị trí trong [[Quận Wilkin, Minnesota|Quận Wilkin]], [[Minnesota]]
| bản đồ 1 = Map of Minnesota highlighting Wilkin County.svg
| ctbd1 = Vị trí quận Wilkin trong tiểu bang Minnesota ở Hoa Kỷ
 | subdivision_type = [[Quốc gia]]
 | subdivision_type1 = [[Tiểu bang Hoa Kỳ|Tiểu bang]]
 | subdivision_type2 = [[Danh dách các quận ở Minnesota|Quận]]
 | subdivision_name = [[Hoa Kỳ]]
 | subdivision_name1 = [[Minnesota]]
 | subdivision_name2 = [[Quận Wilkin, Minnesota|Quận Wilkin]]
 | established_title =
 | established_date =
 | established_title2 =
 | established_date2 =
 | government_type =
 | leader_title =
 | leader_tên =
 | area_magnitude =
 | area_total_sq_mi =
 | area_total_km2 =
 | area_land_sq_mi =
 | area_land_km2 =
 | area_water_sq_mi =
 | area_water_km2 =
 | area_urban_sq_mi =
 | area_urban_km2 =
 | area_metro_km2 =
 | area_metro_sq_mi =
 | population_as_of=2010
 | population_footnotes =
 | population_total = 57
 | population_urban =
 | population_metro =
 | population_density_sq_mi =
 | population_density_km2 =
 | timezone = [[Múi giờ miền Trung (Bắc Mỹ)|CST]]
 | utc_offset = -6
 | timezone_DST = '''CDT'''
 | utc_offset_DST = -5
 | latd = | latm = | lats = | latNS = N
 | longd = | longm = | longs = | longEW = W
 | elevation_footnotes=
 | elevation_ft =
 | elevation_m =
 | website =
 | footnotes =
}}
'''Xã Campbell''' ({{langx|en|Campbell Township}}) là một [[Xã của Hoa Kỳ|xã]] thuộc [[Quận Wilkin, Minnesota|quận Wilkin]], tiểu bang [[Minnesota]], [[Hoa Kỳ]]. Năm 2010, dân số của xã này là 57 người.<ref>{{chú thích web|url=http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html|title=2010 Census Gazetteer Files|publisher=[[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ]]|access-date = ngày 11 tháng 10 năm 2012}}</ref>

==Tham khảo==
{{Tham khảo}}

== Xem thêm ==
* [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST16&prodType=table American FactFinder]

{{Sơ khai Minnesota}}

{{DEFAULTSORT:Campbell, Wilkin, Minnesota}}
[[Thể loại:Xã của Minnesota]]
[[Thể loại:Quận Wilkin, Minnesota]]

title: Xã Campbell · Campbell Township

Quốc gia: Hoa Kỳ

Tiểu bang: Minnesota

Quận: Quận Wilkin

title: Dân số (2010)

Múi giờ: Múi giờ miền Trung

• Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)


text:
# Polygala perennis
Polygala perennis là một loài thực vật có hoa trong họ Polygalaceae. Loài này được Blake miêu tả khoa học đầu tiên.

title: Polygala perennis

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Polygala perennis''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Đậu|Fabales]]
| familia = [[Polygalaceae]]
| genus = ''[[Polygala]]''
| species = '''''P. perennis'''''
| binomial = ''Polygala perennis''
| binomial_authority = Blake,
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Polygala perennis''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong họ [[Polygalaceae]]. Loài này được Blake miêu tả khoa học đầu tiên.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-50148847| title=''Polygala perennis''|access-date = ngày 17 tháng 9 năm 2013 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Polygala perennis}}
*{{wikispecies-inline|Polygala perennis}}
*{{IPNI2|Polygala perennis|205746-2|access-date = ngày 17 tháng 9 năm 2013}}

[[Thể loại:Polygala]]

{{Polygalaceae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Fabales

Họ (familia): Polygalaceae

Chi (genus): Polygala

Loài (species): P. perennis

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Polygala perennis · Blake,


text:
# Clinopodium pallidum
Clinopodium pallidum là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa môi. Loài này được (Epling) Govaerts mô tả khoa học đầu tiên năm 1999.

title: Clinopodium pallidum

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Clinopodium pallidum''
| status =
| status_sysem =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Hoa môi|Lamiales]]
| familia = [[Họ Hoa môi|Lamiaceae]]
| genus = ''[[Clinopodium]]''
| species = '''''C. pallidum'''''
| binomial = ''Clinopodium pallidum''
| binomial_authority = (Epling) Govaerts, 1999
}}
'''''Clinopodium pallidum''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Hoa môi]]. Loài này được (Epling) Govaerts mô tả khoa học đầu tiên năm 1999.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-43635| title=''Clinopodium pallidum''|access-date =ngày 5 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>
==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Clinopodium pallidum}}
*{{Wikispecies nội dòng|Clinopodium pallidum}}

[[Thể loại:Clinopodium]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1999]]

{{Mentheae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Lamiales

Họ (familia): Lamiaceae

Chi (genus): Clinopodium

Loài (species): C. pallidum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Clinopodium pallidum · (Epling) Govaerts, 1999


text:
# Stenelmis grossimarginata
Stenelmis grossimarginata là một loài bọ cánh cứng trong họ Elmidae. Loài này được Zhang & Yang miêu tả khoa học năm 1995.

title: Stenelmis grossimarginata

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Stenelmis grossimarginata''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bọ cánh cứng|Coleoptera]]
| familia = [[Elmidae]]
| genus = ''[[Stenelmis]]''
| species = '''''S. grossimarginata'''''
| binomial = ''Stenelmis grossimarginata''
| binomial_authority = Zhang & [[Dương Chung Kiện|Yang]], 1995
}}
'''''Stenelmis grossimarginata''''' là một loài [[bọ cánh cứng]] trong họ [[Elmidae]]. Loài này được Zhang & Yang miêu tả khoa học năm 1995.<ref>{{Reftabel|2010-Hallan|Dier}}</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies nội dòng}}

[[Thể loại:Stenelmis]]

{{Elminae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Họ (familia): Elmidae

Chi (genus): Stenelmis

Loài (species): S. grossimarginata

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Stenelmis grossimarginata · Zhang & Yang, 1995


text:
# Quận Alpena, Michigan
Quận Alpena một quận thuộc tiểu bang Michigan, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở Alpena6. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người, dân số theo điều tra năm 2010 là 29.598 người.  Quận được xem là một phần của Bắc Michigan.
Ban đầu quận được lập năm 1840 với tên quận Anomickee. Năm 1843, tên được chuyển thành Alpena Đây là một phần trong các nỗ lực đổi tên các quận Michigan vào thời đó.
Quận Alpena được chính thức tổ chức vào năm 1857.

## Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 4390 km2, trong đó có 2903 km2 là diện tích mặt nước.

title: Quận Alpena, Michigan

wikitext:
{{Infobox U.S. County|native-name=Alpena County
| county           = Quận Alpena
| state            = Michigan
| seal             =
| founded year     = 1857
| founded date     = 7 tháng 2
| seat wl          = Alpena
| largest city wl  = Alpena
| area_total_sq_mi = 1695.00
| area_land_sq_mi  = 574.15
| area_water_sq_mi = 1120.85
| area percentage  = 66.13%
| pop              = 29598
| census yr        = 2010
| density_sq_mi    = <!--RAW format only -->
| density_km2      = 21
| time zone        =  Eastern
| footnotes        =
| web              = www.alpenacounty.org
| named for        =
| logo             =
| flag             =
}}
[[Tập tin:Alpena County Courthouse - Alpena Michigan.jpg|nhỏ|phải|250px|Tòa án quận Alpena]]

'''Quận Alpena''' một [[quận của Hoa Kỳ|quận]] thuộc [[tiểu bang Hoa Kỳ|tiểu bang]] [[Michigan]], [[Hoa Kỳ]]. Quận lỵ đóng ở [[Alpena, Michigan|Alpena]]{{GR|6}}. Theo điều tra dân số năm 2000 của [[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ|Cục điều tra dân số Hoa Kỳ]] năm [[2000]], quận có dân số người, dân số theo điều tra năm 2010 là 29.598 người.<ref name="American FactFinder">{{Chú thích web|tiêu đề=American FactFinder|url=http://factfinder2.census.gov/main.html|nhà xuất bản=United States Census Bureau|ngày truy cập=ngày 3 tháng 5 năm 2011}}</ref>  Quận được xem là một phần của [[Bắc Michigan]].
Ban đầu quận được lập năm 1840 với tên quận Anomickee. Năm 1843, tên được chuyển thành Alpena<ref>[http://www.michigan.gov/hal/0,1607,7-160-15481_20826_20829-54126--,00.html Michigan government on place names in Michigan]</ref><ref name="clarke.cmich.edu">[http://clarke.cmich.edu/localhistory/Alpena.htm Clarke Historical Library, Central Michigan University, Bibliography on Alpena County.]</ref> Đây là một phần trong các nỗ lực đổi tên các quận Michigan vào thời đó.<ref>[http://www.michigan.gov/hal/0,1607,7-160-15481_20826_20829-54126--,00.html Michigan government on place names.]</ref>
Quận Alpena được chính thức tổ chức vào năm 1857.<ref name="clarke.cmich.edu"/><ref>[http://www.michigan.gov/hal/0,1607,7-160-15481_20826_20829-54126--,00.html Ibid.]</ref>
==Địa lý==
Theo [[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ|Cục điều tra dân số Hoa Kỳ]], quận có diện tích 4390 km2, trong đó có 2903 km2 là diện tích mặt nước.
===Xa lộ===
===Quận giáp ranh===
==Thông tin nhân khẩu==
==Tham khảo==
{{tham khảo}}
{{Michigan}}

{{DEFAULTSORT:Alpena}}
[[Thể loại:Quận Alpena, Michigan| ]]
[[Thể loại:Quận của Michigan]]

{{sơ khai Michigan}}

Quận lỵ: Alpena

Largest city: Alpena

Múi giờ: Miền Đông: UTC-5/-4


text:
# Schefflera paruana
Schefflera paruana là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng cuồng. Loài này được Frodin miêu tả khoa học đầu tiên năm 1993.

title: Schefflera paruana

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Schefflera paruana''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Hoa tán|Apiales]]
| familia = [[Họ Cuồng cuồng|Araliaceae]]
| genus = ''[[Schefflera]]''
| species = '''''S. paruana'''''
| binomial = ''Schefflera paruana''
| binomial_authority = Frodin, 1993
}}
'''''Schefflera paruana''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[Họ Cuồng cuồng]]. Loài này được Frodin miêu tả khoa học đầu tiên năm 1993.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-187512| title=''Schefflera paruana''|accessdate=ngày 7 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Schefflera paruana}}
*{{IPNI2|Schefflera paruana|1017411-2|accessdate=ngày 7 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Schefflera|P]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1993]]

{{Aralioideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Apiales

Họ (familia): Araliaceae

Chi (genus): Schefflera

Loài (species): S. paruana

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Schefflera paruana · Frodin, 1993


text:
# Finningen
Finningen là một đô thị ở huyện Dillingen bang Bayern nước Đức. Đô thị Finningen có diện tích 27,84 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1657 người.

title: Finningen

wikitext:
{{Thông tin địa danh Đức
|Wappen = Wappen Finningen.svg
|lat_deg = 48 |lat_min = 39
|lon_deg = 10 |lon_min = 30
|Bundesland = Bayern
|Regierungsbezirk = Schwaben
|Landkreis = Dillingen
|Höhe = 495
|Fläche = 27.84
|Einwohner = 1657
|Stand = 2006-12-31
|PLZ = 89435
|Vorwahl = 09074
|Kfz = DLG
|Gemeindeschlüssel = 09 7 73 150
|Bürgermeister = Josef Häusler
|Partei = CWV
|Website =
}}

'''Finningen''' là một đô thị ở [[bang của Đức|huyện]] [[Dillingen (huyện)|Dillingen]] [[bang của Đức|bang]] [[Bayern]] nước [[Đức]]. Đô thị Finningen có [[diện tích]] 27,84 [[km²]], [[dân số]] thời điểm ngày [[31 tháng 12]] năm [[2006]] là 1657 người.

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

{{Xã của huyện Dillingen}}
{{thể loại Commons|Finningen}}

{{Bayern-stub}}

title: Finningen

Quốc gia: Đức

Bang: Bayern

Vùng hành chính: Schwaben

Huyện: Dillingen

title: Chính quyền

• Thị trưởng: Josef Häusler (CWV)

title: Diện tích

title: Dân số (2020-12-31)

Múi giờ: UTC+1, UTC+2

Biển số xe: DLG


text:
# Prosopocoilus laticeps
Prosopocoilus laticeps là một loài bọ cánh cứng trong họ Lucanidae. Loài này được Mollenkamp mô tả khoa học năm 1904.

title: Prosopocoilus laticeps

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Prosopocoilus laticeps''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_width =
| image_caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bọ cánh cứng|Coleoptera]]
| familia = [[Họ Kẹp kìm|Lucanidae]]
| subfamilia = [[Lucaninae]]
| genus = ''[[Prosopocoilus]]''
| species = '''''P. laticeps'''''
| binomial = ''Prosopocoilus laticeps''
| binomial_authority = Mollenkamp, 1904
}}
'''''Prosopocoilus laticeps''''' là một loài [[bọ cánh cứng]] trong họ [[Họ Kẹp kìm|Lucanidae]]. Loài này được {{aut|Mollenkamp}} mô tả khoa học năm 1904.<ref>{{chú thích web|url=http://www3.famille.ne.jp/~kazuo/02,%20Lucanidae.xls|title=Lucanidae|accessdate=ngày 6 tháng 7 năm 2015|archive-date=2015-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706185249/http://www3.famille.ne.jp/~kazuo/02,%20Lucanidae.xls}}</ref>

== Tham khảo ==
{{tham khảo}}

* {{commonscat-inline|Prosopocoilus laticeps}}
* {{chú thích web|url=http://bugguide.net/node/view/3103|title=Lucanidae|accessdate = ngày 6 tháng 7 năm 2015}}

[[Thể loại:Prosopocoilus]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1904]]

{{Lucaninae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Họ (familia): Lucanidae

Phân họ (subfamilia): Lucaninae

Chi (genus): Prosopocoilus

Loài (species): P. laticeps

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Prosopocoilus laticeps · Mollenkamp, 1904


text:
# Giếng phóng tên lửa đạn đạo liên lục địa
Giếng phóng tên lửa đạn đạo, hay đầy đủ hơn là tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo (missile launch facility), hay giếng phóng ngầm (underground missile silo), tổ hợp phóng tên lửa launch facility (LF), hoặc nuclear silo, là một cấu trúc hình trụ thẳng đứng đặt ngầm dưới mặt đất, có nhiệm vụ lưu trữ và phóng tên lửa đạn đạo liên lục địa ICBM, tên lửa đạn đạo tầm trung-xa (IRBM), tên lửa đạn đạo tầm trung (MRBM). Cấu trúc tương tự cũng được sử dụng cho các tổ hợp tên lửa chống tên lửa đạn đạo ABM.
Thông thường, tên lửa sẽ đặt ngầm dưới đất, cách mặt đất một khoảng, được bảo vệ bởi cửa sập chống vụ nổ hạt nhân phía trên. Chúng thường được kết nối, vật lý hoặc bằng điện với trung tâm điều khiển phóng tên lửa.
Sau khi Liên Xô đưa vào trang bị UR-100 còn Mỹ đưa vào trang bị dòng tên lửa LGM-25C Titan II, giếng phóng tên lửa đã được thay đổi vào năm 1960s. Cả hai loại tên lửa ICBM này đều sử dụng nhiên liệu là hypergolic propellant, với khả năng tích trữ trong thân tên lửa, giúp tên lửa có thể phóng ngay lập tức. Cả Liên Xô và Hoa Kỳ đều đưa các hệ thống tên lửa nhiên liệu lỏng xuống dưới các giếng phóng ngầm. Với việc ra đời hệ thống tên lửa ICBM sử dụng chất đẩy rắn, vào cuối những năm 1960s, việc di chuyển nạp tên lửa vào giếng phóng và phóng tên lửa được diễn ra dễ dàng hơn.
Các giếng phóng tên lửa ngầm vẫn là hệ thống phóng tên lửa Đạn đạo chủ yếu và các cơ sở phóng tên lửa vẫn còn hoạt động kể từ những năm 1960s. Việc tăng độ chính xác của hệ thống dẫn đường quán tính đã làm các giếng phóng trở nên dễ bị tổn thương hơn thời những năm 1960s.
Ngoài các cơ sở dưới lòng đất, tên lửa đạn đạo có thể được phóng từ các cơ sở trên mặt đất hoặc có thể được phóng từ các bệ di động, ví dụ như xe mang phóng tự hành (TEL), tàu hỏa, tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo hoặc máy bay.

## Phát xít Đức
Tổ hợp ngầm La Coupole là tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo đầu tiên được Đức quốc xã phát triển và là thiết kế khởi đầu cho các giếng phóng hiện nay. Vị trí tổ hợp này nằm phía Bắc nước Pháp bị quân Đức chiếm, từ năm 1943 đến 1944 nó đã là tổ hợp phóng tên lửa V-2. Tổ hợp được thiết kế để làm bệ phóng tên lửa V-2. Tổ hợp được thiết kế với mái vòm làm bằng bê tông cốt thép giúp lưu trữ số lượng lớn đạn tên lửa V-2 cùng đầu đạn và nhiên liệu. Hàng tá tên lửa được nạp nhiên liệu trong ngày, chuẩn bị và được đưa ra ngoài trời, phóng đi từ một trong hai bệ phóng tên lửa ngoài trời nhằm vào mục tiêu là London và miền Nam nước Anh. Một tổ hợp tương tự là Blockhaus d'Eperlecques, được xây dựng cách 14,4 km Bắc-Tây Bắc La Coupole.
Sau khi bị đánh bom nặng nề trong các cuộc không kích của quân Đồng minh trong Chiến dịch Crossbow, người Đức đã không thể hoàn thành việc xây dựng và tổ hợp không thể đưa vào hoạt động.

## Hoa Kỳ
Ý tưởng của người Anh về việc triển khai hệ thống phóng tên lửa ngầm đã được người Mỹ phát triển xa hơn để áp dụng cho các cơ sở phóng tên lửa đạn đạo liên lục địa. Phần lớn các giếng phóng ngầm được đặt tại các Bang như Colorado, Nebraska, North Dakota, South Dakota, Missouri, Montana, Wyoming và một số Bang khác. Có ba lý do chính để chọn địa điểm đặt giếng phóng tên lửa: giúp giảm đường bay giữa Mỹ và Liên Xô, do tên lửa sẽ đi vòng qua Canada qua Bắc Cực; tăng thời gian cảnh báo tên lửa tấn công trong một cuộc chiến tranh tổng lực hạt nhân. Các tổ hợp này có một vài hệ thống cảnh báo để tránh bị xâm nhập và một vài hệ thống phòng thủ (Xem Safeguard Program). Bổ sung cho ba lí do bên trên, Không quân Hoa Kỳ cũng có một số yêu cầu đối với tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo là phải đủ gần với khu dân cư 50.000 dân để có sự hỗ trợ cộng đồng, và đủ xa để đảm bảo khi bị tấn công bởi vụ nổ 10 MT sẽ không làm thiệt hại đối với cơ sở phóng gần nhất. Từ năm 1961 đến năm 1966, quân đội Mỹ đã xây dựng tổng cộng 1.000 hầm chứa tên lửa Minuteman.
Hoa Kỳ bố trí nhiều giếng phóng tên lửa ở vùng Trung Tây nước Mỹ, cách xa các vùng dân cư lớn. Nhiều silo được xây dựng tại Colorado, Nebraska, South Dakota, và Bắc Dakota. Hoa Kỳ đã dành nỗ lực và kinh phí đáng kể trong những năm 1970 và 1980 để thiết kế một hệ thống thay thế, nhưng không có thiết kế tổ hợp phóng mới nào được xây dựng.
Hoa Kỳ có nhiều đầu đạn hạt nhân đặt trong hầm ngầm đang được biên chế, tuy nhiên, số lượng đầu đạn phóng từ tên lửa ICBM silo đã giảm số lượng xuống còn khoảng 1800, chuyển sang tập trung đầu đạn hạt nhân cho tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm hạt nhân và tập trung vào các loại vũ khí thông thường tiên tiến hơn.
Ngày nay các tổ hợp giếng phóng tên lửa vẫn còn tồn tại dù nhiều tổ hợp đã ngừng hoạt động và loại bỏ các vật liệu nguy hiểm. Sự gia tăng các hầm chứa tên lửa ngừng hoạt động đã khiến chính phủ phải bán một số giếng phóng tên lửa các cá nhân. Một số người mua chuyển đổi chúng thành những ngôi nhà độc đáo, hầm trú ẩn hoặc sử dụng chúng cho các mục đích khác. Chúng là những địa điểm thu hút khách du lịch khám phá.

### Tổ hợp Atlas
Tên lửa Atlas sử dụng bốn phiên bản tổ hợp phóng tên lửa khác nhau.
- Phiên bản đầu tiên, các bệ phóng nằm thẳng đứng và bệ phóng tên lửa được đặt bên trên mặt đất, tại Căn cứ Không quân Vandenberg ở Bờ biển miền Trung California.
- Phiên bản thứ hai được cất giữ theo chiều ngang trong một cấu trúc giống như nhà kho với mái có thể thu vào, sau đó được nâng lên thẳng đứng và phóng tại Căn cứ Không quân Francis E. Warren ở Wyoming.
- Phiên bản thứ ba được cất giữ theo chiều ngang trong một tòa nhà bê tông, sau đó được nâng lên thẳng đứng ngay trước khi phóng. Những thiết kế được bảo vệ khá kém này là hậu quả của việc sử dụng nhiên liệu lỏng đông lạnh, yêu cầu tên lửa khi không trực chiến phải được tháo hết nhiên liệu và nhiên liệu lỏng siêu lạnh chỉ được bơm nhiên liệu ngay trước khi phóng.
- Phiên bản thứ tư tên lửa được cất giữ thẳng đứng trong các hầm chứa dưới ngầm lòng đất dành cho SM-65 Atlas F. Chúng được bơm nhiên liệu bên trong silo, và sau đó vẫn phải nâng lên bên trên mặt đất trước khi phóng tên lửa.

### Tổ hợp phóng tên lửa Titan
Tên lửa Titan I sử dụng cùng loại silo với Atlas phiên bản thứ tư.
ICBM LGM-25C Titan II đã ngừng hoạt động có một trung tâm điều khiển phóng ICBM. Tên lửa Titan (cả phiên bản I và II) được đặt gần nhân viên điều hành và chỉ huy. Việc tiếp cận tên lửa được thực hiện thông qua các đường hầm nối trung tâm điều khiển phóng và cơ sở phóng. Một ví dụ về điều này có thể được nhìn thấy tại Bảo tàng Tên lửa Titan, nằm ở phía nam Tucson, Arizona.
Các vụ tai nạn nổi tiếng
- Cháy tại giếng phóng Titan II số 373-4 – 1965 Searcy missile silo fire
- Vụ nổ tại giếng phóng Titan II số 374-7 – 1980 Damascus Titan missile explosion

### Cơ sở phóng tên lửa Minuteman
Tên lửa đạn đạo nhiên liệu rắn LGM-30 series Minuteman I, II, III, và LGM-118 Peacekeeper bao gồm một trung tâm chỉ huy phóng tên lửa có khả năng điều khiển 10 giếng phóng. Năm trung tâm điều khiển và 50 bệ phóng tên lửa tạo thành một Lữ đoàn tên lửa. Ba lữ đoàn tạo thành một Phi đoàn tên lửa liên lục địa. Các biện pháp được thực hiện sao cho nếu bất kỳ trung tâm chỉ huy nào bị vô hiệu hóa, một trung tâm điều khiển khác trong Phi đoàn sẽ nắm quyền kiểm soát 10 ICBM của nó.
Các giếng phóng LGM-30 và Trung tâm chỉ huy chỉ cách nhau vài dặm, chỉ được kết nối bằng điện tử. Khoảng cách này đảm bảo rằng một cuộc tấn công hạt nhân chỉ có thể vô hiệu hóa một số lượng rất nhỏ ICBM, khiến số còn lại có khả năng được phóng ngay lập tức.

### Cơ sở phóng tên lửa Peacekeeper
Dense Pack là cấu hình được Mỹ dự kiến sử dụng làm cấu hình triển khai bệ phóng tên lửa LGM-118 Peacekeeper, được phát triển dưới thời Tổng thống Reegan, với thiết kế được tối đa hóa khả năng sống sót của bệ phóng tên lửa trong trường hợp bị tấn công phủ đầu bất ngờ bằng vũ khí hạt nhân. Theo chiến lược này, một sê ti mười đến mười hai giếng phóng tên lửa sẽ được đặt thẳng hàng cạnh nhau. Ý tưởng là để vô hiệu hóa tổ hợp phóng tên lửa, kẻ thù sẽ buộc phải phóng nhiều tên lửa, và các tên lửa sẽ bắn tới vào thời điểm khác nhau. Các tên lửa bắn tới muộn hơn sẽ có thể bay xuyên qua đám mây mảnh vụn từ vụ nổ hạt nhân ban đầu, làm tổn hại đến các tên lửa phóng tới sau đó và làm hạn chế năng lượng nổ của chúng. Tuy nhiên cấu hình này chưa bao giờ được triển khai.
- Tổ hợp phóng tên lửa Titan I
- Tổ hợp phóng tên lửa Titan I 2A.
- ICBM Titan II trong tổ hợp giếng phóng 571-7.
- Thử nghiệm phóng tên lửa ICBM Titan-II, căn cứ không quân Vandenber
- Tổ hợp phóng thử tên lửa ICBM Minuteman I tại căn cứ không quân Edwards.
- Tổ hợp phóng tên lửa Minuteman II.
- Tổ hợp phóng tên lửa LGM-118 Peacekeeper.
- Trung tâm chỉ huy November-1 của ICBM Minuteman III.
- Tên lửa Minuteman III bên trong giếng phóng.

## Liên Xô
Liên Xô cũ cũng triển khai giếng phóng tên lửa ICBM trên lãnh thổ Nga và các nước thuộc Liên Bang trong Chiến tranh Lạnh, điển hình như Căn cứ tên lửa Plokštinė tại Lithuania. Trung tâm cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo gần Solnechnogorsk ngoại ô Moskva, được hoàn thiện vào năm 1971, và vẫn còn được Liên Bang Nga vận hành.
- Giếng phóng ICBM RT-23/SS-24 Molodets gần Pervomaysk Ukraine.
- Trung tâm phóng tên lửa R-12 Dvina tại Plokštinė.
- Tên lửa R-36 đang được hạ xuống giếng phóng.

## Các bảo tàng
- Titan Missile Museum Titan II ICBM 571-7 site
- Minuteman Missile National Historic Site Minuteman II ICBM LCC + D-09 silo
- Quebec-One Missile Alert Facility Peacekeeper ICBM Q-01 site
- Ronald Reagan Minuteman Missile State Historic Site Minuteman II ICBM O-01 MAF + N-33 LF
- Strategic missile forces museum in Ukraine RT-23/SS-24 Molodets ICBM UCP + silo
- Plokštinė missile base R-12 Dvina MRBM base
- Nike Missile Site SF-88 Nike 2B/12H, 20A/8L-U ABM SF-88 site
- RSL-3 Safeguard Program Remote Sprint Launchers 3 site

## References
1. ↑  Archived at Ghostarchive and the Wayback Machine: "Пуск Ракеты "ЯРС" РС-24 The launch of a Rocket "YARS" RS -24". YouTube.
2. ↑  Sanders, Terence R. B. (1945). "Wizernes". Investigation of the "Heavy" Crossbow Installations in Northern France. Report by the Sanders Mission to the Chairman of the Crossbow Committee. III. Technical details.
3. ↑  "Minuteman Missiles on the Great Plain" (web). National Park Service. ngày 6 tháng 4 năm 2017. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2019.
4. 1 2  Winkler, David F.; Lonnquest, John C. (ngày 1 tháng 11 năm 1996). "To Defend and Deter: The Legacy of the United States Cold War Missile Program" (bằng tiếng Anh). Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 4 năm 2019. {{Chú thích tạp chí}}: Chú thích magazine cần |magazine= (trợ giúp)
5. ↑  Ed Magnuson; Neil MacNeil (ngày 20 tháng 12 năm 1982). "Dense Pack Gets Blasted". Time. Bản gốc (web) lưu trữ ngày 12 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2008.

Bản mẫu:Man-made and man-related Subterranea
Bản mẫu:Fortifications

wikitext:
{{redirect|giếng phóng}}
{{redirect-distinguish|Missile silo|Missal of Silos}}
[[File:Missile_silo_of_a_SS-24_missile_(2).JPG|thumb|400px|Giếng phóng của tên lửa [[RT-23 Molodets]] (SS-24) tại Bảo tàng Lực lượng tên lửa chiến lược, Ukraine.]]
Giếng phóng tên lửa đạn đạo, hay đầy đủ hơn là tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo ('''missile launch facility'''), hay giếng phóng ngầm ('''underground missile silo'''), tổ hợp phóng tên lửa '''launch facility''' ('''LF'''), hoặc '''nuclear silo''', là một cấu trúc hình trụ thẳng đứng đặt ngầm dưới mặt đất, có nhiệm vụ lưu trữ và phóng [[Tên lửa liên lục địa|tên lửa đạn đạo liên lục địa]] ICBM, tên lửa đạn đạo tầm trung-xa (IRBM), [[tên lửa đạn đạo tầm trung]] (MRBM). Cấu trúc tương tự cũng được sử dụng cho các tổ hợp [[tên lửa chống tên lửa đạn đạo]] ABM.

Thông thường, tên lửa sẽ đặt ngầm dưới đất, cách mặt đất một khoảng, được bảo vệ bởi cửa sập chống vụ nổ hạt nhân phía trên. Chúng thường được kết nối, vật lý hoặc bằng điện với trung tâm điều khiển phóng tên lửa.

Sau khi Liên Xô đưa vào trang bị [[UR-100]] còn Mỹ đưa vào trang bị dòng tên lửa [[LGM-25C Titan II]], giếng phóng tên lửa đã được thay đổi vào năm 1960s. Cả hai loại tên lửa ICBM này đều sử dụng nhiên liệu là [[hypergolic propellant]], với khả năng tích trữ trong thân tên lửa, giúp tên lửa có thể phóng ngay lập tức. Cả Liên Xô và Hoa Kỳ đều đưa các hệ thống tên lửa nhiên liệu lỏng xuống dưới các giếng phóng ngầm. Với việc ra đời hệ thống tên lửa ICBM sử dụng chất đẩy rắn, vào cuối những năm 1960s, việc di chuyển nạp tên lửa vào giếng phóng và phóng tên lửa được diễn ra dễ dàng hơn.<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/yT_XP2UEm0E Ghostarchive]{{cbignore}} and the [https://web.archive.org/web/20181108071129/https://www.youtube.com/watch?v=yT_XP2UEm0E Wayback Machine]{{cbignore}}: {{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=yT_XP2UEm0E| title = Пуск Ракеты "ЯРС" РС-24 The launch of a Rocket "YARS" RS -24 | website=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref>

Các giếng phóng tên lửa ngầm vẫn là hệ thống phóng tên lửa Đạn đạo chủ yếu và các cơ sở phóng tên lửa vẫn còn hoạt động kể từ những năm 1960s. Việc tăng độ chính xác của hệ thống dẫn đường quán tính đã làm các giếng phóng trở nên dễ bị tổn thương hơn thời những năm 1960s{{cn|date=February 2023|reason=According to who?}}.

Ngoài các cơ sở dưới lòng đất, tên lửa đạn đạo có thể được phóng từ các cơ sở trên mặt đất hoặc có thể được phóng từ các bệ di động, ví dụ như [[xe mang phóng tự hành]] (TEL), tàu hỏa, [[tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo]] hoặc máy bay.

==Phát xít Đức==
Tổ hợp ngầm [[La Coupole]] là tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo đầu tiên được Đức quốc xã phát triển và là thiết kế khởi đầu cho các giếng phóng hiện nay. Vị trí tổ hợp này nằm phía Bắc nước Pháp bị quân Đức chiếm, từ năm 1943 đến 1944 nó đã là tổ hợp phóng tên lửa V-2. Tổ hợp được thiết kế để làm bệ phóng [[tên lửa V-2]]. Tổ hợp được thiết kế với mái vòm làm bằng bê tông cốt thép giúp lưu trữ số lượng lớn đạn tên lửa V-2 cùng đầu đạn và nhiên liệu. Hàng tá tên lửa được nạp nhiên liệu trong ngày, chuẩn bị và được đưa ra ngoài trời, phóng đi từ một trong hai bệ phóng tên lửa ngoài trời nhằm vào mục tiêu là London và miền Nam nước Anh. Một tổ hợp tương tự là [[Blockhaus d'Eperlecques]], được xây dựng cách 14,4 km Bắc-Tây Bắc La Coupole.

Sau khi bị đánh bom nặng nề trong các cuộc không kích của quân Đồng minh trong Chiến dịch Crossbow, người Đức đã không thể hoàn thành việc xây dựng và tổ hợp không thể đưa vào hoạt động.<ref>[[Terence Sanders|Sanders, Terence R. B.]] (1945). "Wizernes". Investigation of the "Heavy" Crossbow Installations in Northern France. Report by the Sanders Mission to the Chairman of the Crossbow Committee. III. Technical details.</ref>

<gallery mode="packed">
File:Wizernes site octagon.jpg|thế=1944 conjectural reconstruction of the rocket preparation chamber and tunnels (on the assumption that A4 rockets were to be handled).
File:V2 at Eperleques.jpg|thế=Hình dung tên lửa V2 đang được lắp ráp hàng loạt tại Éperleques.
</gallery>

==Hoa Kỳ==
Ý tưởng của người Anh về việc triển khai hệ thống phóng tên lửa ngầm đã được người Mỹ phát triển xa hơn để áp dụng cho các cơ sở phóng tên lửa đạn đạo liên lục địa. Phần lớn các giếng phóng ngầm được đặt tại các Bang như [[Colorado]], [[Nebraska]], [[North Dakota]], [[South Dakota]], [[Missouri]], [[Montana]], [[Wyoming]] và một số Bang khác. Có ba lý do chính để chọn địa điểm đặt giếng phóng tên lửa: giúp giảm đường bay giữa Mỹ và Liên Xô, do tên lửa sẽ đi vòng qua Canada qua Bắc Cực; tăng thời gian cảnh báo tên lửa tấn công trong một cuộc chiến tranh tổng lực hạt nhân.<ref>{{cite web
  | title =Minuteman Missiles on the Great Plain
  | work =National Park Service
  | date =April 6, 2017
  | url =https://www.nps.gov/articles/minuteman-missiles-on-the-great-plains.htm
  | format =web
  | access-date = February 21, 2019 }}</ref> Các tổ hợp này có một vài hệ thống cảnh báo để tránh bị xâm nhập và một vài hệ thống phòng thủ (Xem [[Safeguard Program]]). Bổ sung cho ba lí do bên trên, Không quân Hoa Kỳ cũng có một số yêu cầu đối với tổ hợp phóng tên lửa đạn đạo là phải đủ gần với khu dân cư 50.000 dân để có sự hỗ trợ cộng đồng, và đủ xa để đảm bảo khi bị tấn công bởi vụ nổ 10 MT sẽ không làm thiệt hại đối với cơ sở phóng gần nhất.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Winkler|first1=David F.|last2=Lonnquest|first2=John C.|date=November 1, 1996|title=To Defend and Deter: The Legacy of the United States Cold War Missile Program|url=https://apps.dtic.mil/docs/citations/ADA337549|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417013829/https://apps.dtic.mil/docs/citations/ADA337549|url-status=live|archive-date=April 17, 2019|language=en}}</ref> Từ năm 1961 đến năm 1966, quân đội Mỹ đã xây dựng tổng cộng 1.000 hầm chứa tên lửa Minuteman.<ref name=":0" />

Hoa Kỳ bố trí nhiều giếng phóng tên lửa ở vùng Trung Tây nước Mỹ, cách xa các vùng dân cư lớn. Nhiều silo được xây dựng tại [[Colorado]], [[Nebraska]], [[South Dakota]], và [[North Dakota|Bắc Dakota]]. Hoa Kỳ đã dành nỗ lực và kinh phí đáng kể trong những năm 1970 và 1980 để thiết kế một hệ thống thay thế, nhưng không có thiết kế tổ hợp phóng mới nào được xây dựng.

Hoa Kỳ có nhiều đầu đạn hạt nhân đặt trong hầm ngầm đang được biên chế, tuy nhiên, số lượng đầu đạn phóng từ tên lửa ICBM silo đã giảm số lượng xuống còn khoảng 1800, chuyển sang tập trung đầu đạn hạt nhân cho tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm hạt nhân và tập trung vào các loại vũ khí thông thường tiên tiến hơn.

Ngày nay các tổ hợp giếng phóng tên lửa vẫn còn tồn tại dù nhiều tổ hợp đã ngừng hoạt động và loại bỏ các vật liệu nguy hiểm. Sự gia tăng các hầm chứa tên lửa ngừng hoạt động đã khiến chính phủ phải bán một số giếng phóng tên lửa các cá nhân. Một số người mua chuyển đổi chúng thành những ngôi nhà độc đáo, hầm trú ẩn hoặc sử dụng chúng cho các mục đích khác. Chúng là những địa điểm thu hút khách du lịch khám phá.

===Tổ hợp Atlas===
Tên lửa Atlas sử dụng bốn phiên bản tổ hợp phóng tên lửa khác nhau.
* Phiên bản đầu tiên, các bệ phóng nằm thẳng đứng và bệ phóng tên lửa được đặt bên trên mặt đất, tại Căn cứ Không quân Vandenberg ở Bờ biển miền Trung California.
* Phiên bản thứ hai được cất giữ theo chiều ngang trong một cấu trúc giống như nhà kho với mái có thể thu vào, sau đó được nâng lên thẳng đứng và phóng tại Căn cứ Không quân Francis E. Warren ở [[Wyoming]].
* Phiên bản thứ ba được cất giữ theo chiều ngang trong một tòa nhà bê tông, sau đó được nâng lên thẳng đứng ngay trước khi phóng. Những thiết kế được bảo vệ khá kém này là hậu quả của việc sử dụng nhiên liệu lỏng đông lạnh, yêu cầu tên lửa khi không trực chiến phải được tháo hết nhiên liệu và nhiên liệu lỏng siêu lạnh chỉ được bơm nhiên liệu ngay trước khi phóng.
* Phiên bản thứ tư tên lửa được cất giữ thẳng đứng trong các hầm chứa dưới ngầm lòng đất dành cho [[SM-65 Atlas|SM-65 Atlas F]]. Chúng được bơm nhiên liệu bên trong silo, và sau đó vẫn phải nâng lên bên trên mặt đất trước khi phóng tên lửa.

===Tổ hợp phóng tên lửa Titan===
Tên lửa [[Titan I]] sử dụng cùng loại silo với Atlas phiên bản thứ tư.

ICBM [[LGM-25C Titan II]] đã ngừng hoạt động có một trung tâm điều khiển phóng ICBM. Tên lửa Titan (cả phiên bản I và II) được đặt gần nhân viên điều hành và chỉ huy. Việc tiếp cận tên lửa được thực hiện thông qua các đường hầm nối trung tâm điều khiển phóng và cơ sở phóng. Một ví dụ về điều này có thể được nhìn thấy tại Bảo tàng Tên lửa Titan, nằm ở phía nam Tucson, Arizona.

Các vụ tai nạn nổi tiếng
* Cháy tại giếng phóng Titan II số 373-4 – [[1965 Searcy missile silo fire]]
* Vụ nổ tại giếng phóng Titan II số 374-7 – [[1980 Damascus Titan missile explosion]]

===Cơ sở phóng tên lửa Minuteman===
[[File:Minuteman GT 245 Operational Test Launch - LF-10 Vandenberg Space Force Base CA - 9 Feb 2023.webm|thumb|Minuteman III phóng từ Căn cứ không quân Vandenberg ngày 9 tháng Hai năm 2023.]]
Tên lửa đạn đạo nhiên liệu rắn [[LGM-30]] series Minuteman I, II, III, và [[LGM-118 Peacekeeper]] bao gồm một trung tâm chỉ huy phóng tên lửa có khả năng điều khiển 10 giếng phóng. Năm trung tâm điều khiển và 50 bệ phóng tên lửa tạo thành một Lữ đoàn tên lửa. Ba lữ đoàn tạo thành một Phi đoàn tên lửa liên lục địa. Các biện pháp được thực hiện sao cho nếu bất kỳ trung tâm chỉ huy nào bị vô hiệu hóa, một trung tâm điều khiển khác trong Phi đoàn sẽ nắm quyền kiểm soát 10 ICBM của nó.

Các giếng phóng LGM-30 và Trung tâm chỉ huy chỉ cách nhau vài dặm, chỉ được kết nối bằng điện tử. Khoảng cách này đảm bảo rằng một cuộc tấn công hạt nhân chỉ có thể vô hiệu hóa một số lượng rất nhỏ ICBM, khiến số còn lại có khả năng được phóng ngay lập tức.
{{further|LGM-30 Minuteman#Deployment locations}}

===Cơ sở phóng tên lửa Peacekeeper===
[[Dense Pack]] là cấu hình được Mỹ dự kiến sử dụng làm cấu hình triển khai bệ phóng tên lửa [[LGM-118 Peacekeeper]], được phát triển dưới thời Tổng thống Reegan, với thiết kế được tối đa hóa khả năng sống sót của bệ phóng tên lửa trong trường hợp bị tấn công phủ đầu bất ngờ bằng vũ khí hạt nhân. Theo chiến lược này, một sê ti mười đến mười hai giếng phóng tên lửa sẽ được đặt thẳng hàng cạnh nhau. Ý tưởng là để vô hiệu hóa tổ hợp phóng tên lửa, kẻ thù sẽ buộc phải phóng nhiều tên lửa, và các tên lửa sẽ bắn tới vào thời điểm khác nhau. Các tên lửa bắn tới muộn hơn sẽ có thể bay xuyên qua đám mây mảnh vụn từ vụ nổ hạt nhân ban đầu, làm tổn hại đến các tên lửa phóng tới sau đó và làm hạn chế năng lượng nổ của chúng. Tuy nhiên cấu hình này chưa bao giờ được triển khai.<ref>{{cite magazine
  |author1=Ed Magnuson |author2=Neil MacNeil | title =Dense Pack Gets Blasted
  | magazine =[[Time (magazine)|Time]]
  | date =December 20, 1982
  | url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923168,00.html
  | archive-url =https://web.archive.org/web/20100612093233/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923168,00.html
  | url-status =dead
  | archive-date =June 12, 2010
  | format =web
  | access-date = December 27, 2008 }}</ref>

<gallery mode="packed">
File:Complesso Titan 1.jpg|Tổ hợp phóng tên lửa Titan I
File:Cutaway Axonometric, Control Center Section, and Missile Silo Section - Titan One Missile Complex 2A, .3 miles west of 129 Road and 1.5 miles north of County Line Road, HAER CO-89 (sheet 3 of 3).png|Tổ hợp phóng tên lửa Titan I 2A.
File:Nuclear_Missile_Silo_(7332367192).jpg|ICBM Titan II trong tổ hợp giếng phóng 571-7.
File:Titan II launch.jpg|Thử nghiệm phóng tên lửa ICBM Titan-II, căn cứ không quân Vandenber
File:Minuteman I test silos at Edwards AFB.png|Tổ hợp phóng thử tên lửa ICBM Minuteman I tại căn cứ không quân Edwards.
File:Minuteman II in silo 1980.jpg|Tổ hợp phóng tên lửa Minuteman II.
File:Peacekeeper missile.jpg|Tổ hợp phóng tên lửa [[LGM-118 Peacekeeper]].
File:Minuteman III ICBM Launch Control Facility November-1, 1.5 miles North of New Raymer and State Highway 14, New Raymer, Weld County, CO HAER COLO,62-NERAY.V,1- (sheet 4 of 4).png|Trung tâm chỉ huy November-1 của ICBM Minuteman III.
File:Minuteman III in silo 1989.jpg|Tên lửa Minuteman III bên trong giếng phóng.
</gallery>

==Liên Xô==
Liên Xô cũ cũng triển khai giếng phóng tên lửa ICBM trên lãnh thổ Nga và các nước thuộc Liên Bang trong Chiến tranh Lạnh, điển hình như Căn cứ tên lửa Plokštinė tại [[Lithuania]]. Trung tâm cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo gần [[Solnechnogorsk]] ngoại ô Moskva, được hoàn thiện vào năm 1971, và vẫn còn được Liên Bang Nga vận hành.

<gallery mode="packed">
File:Decommissioned Soviet Missile Base near Pervomaysk Ukraine (15737467354).jpg|Giếng phóng ICBM RT-23/SS-24 Molodets gần Pervomaysk Ukraine.
File:Saltojo karo muziejus 2013 Panorama.jpg|Trung tâm phóng tên lửa R-12 Dvina tại Plokštinė.
File:SS-18-MOD-5-DIA.jpg|Tên lửa R-36 đang được hạ xuống giếng phóng.
</gallery>
==Các bảo tàng==
* [[Titan Missile Museum]] Titan II ICBM 571-7 site
* [[Minuteman Missile National Historic Site]] Minuteman II ICBM LCC + D-09 silo
* [[Quebec-One Missile Alert Facility]] Peacekeeper ICBM Q-01 site
* [[Ronald Reagan Minuteman Missile State Historic Site]] Minuteman II ICBM O-01 MAF + N-33 LF
* [[Strategic missile forces museum in Ukraine]] RT-23/SS-24 Molodets ICBM UCP + silo
* [[Plokštinė missile base]] R-12 Dvina MRBM base
* [[Nike Missile Site SF-88]] Nike 2B/12H, 20A/8L-U ABM SF-88 site
* [[RSL-3]] Safeguard Program Remote Sprint Launchers 3 site

==Xem thêm==
* [[Missile launch control center]]
* [[Cheyenne Mountain Complex]]
* [[Safeguard Program|Safeguard/Sentinel ABM system]]
* [[A-35 anti-ballistic missile system]]
* [[A-135 anti-ballistic missile system]]
* [[List of Nike missile sites]]

==References==
{{Reflist}}

{{Commons category|Missile silos}}
{{Man-made and man-related Subterranea}}
{{Fortifications}}

[[Category:Missile launchers| ]]
[[Category:Rockets and missiles]]
[[Category:Military installations]]
[[Category:Nuclear command and control]]
[[Category:Nuclear warfare]]
[[Category:British inventions]]
[[Category:Military equipment of the Cold War]]<!--first decades-->