text:
# Cụm di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt
Cụm di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt là Di tích lịch sử cấp quốc gia
thuộc Yên Phong và Thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh được Bộ trưởng Bộ văn hóa Việt Nam Nông Quốc Chấn xếp hạng ngày 18 tháng 1 năm 1988 theo Quyết định số: 28-VH/QĐ và bổ sung ngày 9 tháng 1 năm 1990 theo Quyết định số: 34-VH/QĐ, bao gồm các di tích:
- Chùa Bồ Vàng, Bến sông Như Nguyệt (Tam Giang)
- Đền Xà, Ngã Ba Xà (Tam Giang)
- Đền Vọng Nguyệt (Tam Giang)
- Núi Đồn - Đền Núi (Yên Phụ)
- Cánh đồng Dinh (Yên Phụ)
- Điếm Trung Quân – Cầu Gạo (Yên Phụ)

- Đình Thọ Đức, Đền Can Vang, Chùa Tháp Linh (Tam Đa)
- Đình, Đền Quả Cảm, Chùa Kim Sơn (Hòa Long)
- Đình Chân Lạc, Đền Choà, Chùa Thiệu Khánh (Dũng Liệt)

### Đền Núi
Đền Yên Phụ nằm trên đỉnh núi Đồn (thường được gọi là Đền Núi), là một kiến trúc cổ bị phá hoại trong kháng chiến chống Pháp. Năm 1958, nhân dân địa phương xây dựng lại, Đền có kiến trúc hình chữ Tam, có 3 toàn chính. Tòa Tiền tế rộng 5 gian, làm bằng gỗ lim, theo lối con rồng, chân tảng bằng đá muối.
Đền Yên Phụ xưa thờ 3 vị thượng đẳng thần là: Cao Sơn Đại Vương, Khang Dân Phụ Quốc Đại Vương, U Nhàn Nương Hậu Phi Phu Nhân.
Đây là một di tích lịch sử có giá trị, trong đền có lưu giữ hàng chục đạo sắc phong thần của các triều đại phong kiến cùng nhiều cổ vật khác. Tấm bảng gỗ trong đền ghi lại sự tích thành hoàng làng và nhân dân Yên Phụ từng giúp đỡ Lý Thường Kiệt đại phá giặc tống, ghi lại nguyên văn bằng chữ Hán bài thơ “Thoái Lỗ’ của Lý Thường Kiệt, một áng hùng văn thiên cổ bất hủ của dân tộc ta.
Trong đền còn có nhiều caai đối ca ngợi vùng đất Thất Diệu Sơn gắn liền với những chiến tích, võ công oai hùng của dân tộc:
"Thoái lỗ trợ kỳ công, Lý tướng binh hồi thu dạ mộng.
Trừ yêu, đương chính khí, Diệu Sơn toàn hiện bắc thời Quang.
Nhất trận dực thiên uy, hiển thánh minh Vương thiên cổ tích.
Thất tinh chung địa mạch, ẩn thần thê sảng vạn niên từ."

### Điếm Trung Quân
Thuộc địa phận thôn Cầu Gạo. Đây là một vị trí quân sự của quân đội nhà Lý trong cuộc kháng chiến chống giặc Tống (1077)

### Làng Thọ Đức
Cũng giống như các làng cổ khác thuộc lưu vực sông Cầu, sông Thương, sông Cà Lồ. Làng Thọ Đức thờ thánh Tam Giang – những vị tướng nổi tiếng trung quân ái quốc dưới thời Triệu Việt Vương.
Theo truyền thuyết thánh Tam Giang: Ngày xưa ở làng Vân Mẫu, thành phố Bắc Ninh có một người con gái tên là Phùng Từ Nhan. Năm 18 tuổi, Từ Nhan chiêm bao thấy thần Long từ trên trời hạ xuống quấn mình trên sông Lục Đầu, sau đó bà mang thai 14 tháng và sinh hạ được cái bọc 5 con: 4 trai 1 gái. Do là con trời ban cho nên bà lấy họ Trương của Ngọc Hoàng đặt cho các con là Trương Hống, Trương Hát, Trương Lừng, Trương Lẫy và Trương Đạm Nương. Thời gian sau đó, Ngọc Hoàng sai Lã Tiên Ông xuống trần dạy văn võ cho 5 người con tại bãi Tràng Học gần nhà Cổ Trạch. Năm anh em đều văn võ song toàn, lớn lên hưởng ứng lời kêu gọi của Triệu Việt Vương, họ xung phòng làm tướng tiến đánh giặc Lương ở đầm Dạ Trạch và giành thắng lợi lớn. Trương Hống được phong tướng trấn giữ làng Tiên Tảo (Sóc Sơn, Hà Nội), Trương Hát được phong tướng trấn giữ làng Tam Lư (Từ Sơn, Bắc Ninh).
Khi Triệu Quang Phục lên ngôi vua, Lý Phật Tử đã đem quân đánh lại nhưng không thắng, bèn dùng kế cầu hôn gả con. Trương Hống và Trương Hát đã can Triệu Việt Vương nhưng Vua không nghe nên bị mắc mưu rồi bị đánh bại. Lý Phật Tử đoạt được ngôi vua, biết các ông là tướng tài giỏi bèn cho người mời ra làm quan. Song các ông nhất lòng trung quân, mắng lại rằng: “Tôi trung chẳng thờ hai vua, huống hồ hắn là kẻ vong ơn bội nghĩa?” Biết không thể khuất phục được, Lý Phật tử lệnh truy bắt các ông khắp nơi. Các ông biết không thoát được liền tự vẫn ở dòng sông Cầu để giữ trọn tấm lòng trung với vua. Ngọc Hoàng Thượng đế cảm thương đã sắc phong Trương Hống, Trương Hát làm thần sông. Nhân dân 372 làng dọc theo sông Cầu và các nơi hai ông từng đóng quân đánh giặc đều thương tiếc, lập đền thờ làm Thần. Các triều đại nhà Ngô, Đinh, Lê, Lý sau đó được âm phù giữ yên bờ cõi nên đều phong anh em họ Trương là Đức thánh Tam Giang - đại vương thượng đẳng thần. Thánh Tam Giang còn gắn liền với huyền thoại ra đời tác phẩm Nam quốc sơn hà, bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của người Việt.

title: Cụm di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt

wikitext:
'''Cụm di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt''' là [[Di tích lịch sử]] cấp quốc gia
thuộc [[Yên Phong]] và [[Bắc Ninh (thành phố)|Thành phố Bắc Ninh]], tỉnh [[Bắc Ninh]] được Bộ trưởng Bộ văn hóa Việt Nam [[Nông Quốc Chấn]] xếp hạng ngày 18 tháng 1 năm 1988 theo Quyết định số: 28-VH/QĐ và bổ sung ngày 9 tháng 1 năm 1990 theo Quyết định số: 34-VH/QĐ<ref>[http://vbpl.vn/bovanhoathethao/Pages/vbpq-toanvan.aspx?ItemID=2047 QUYẾT ĐỊNH Về việc công nhận 58 di tích lịch sử văn hoá và danh lam thắng cảnh]</ref>, bao gồm các di tích:
* Chùa Bồ Vàng, Bến sông Như Nguyệt (Tam Giang)
* [[Đền Xà]], Ngã Ba Xà (Tam Giang)
* Đền Vọng Nguyệt (Tam Giang)
* Núi Đồn - Đền Núi (Yên Phụ)
* Cánh đồng Dinh (Yên Phụ)
* Điếm Trung Quân – Cầu Gạo (Yên Phụ)

* Đình Thọ Đức, Đền Can Vang, Chùa Tháp Linh (Tam Đa)
* Đình, Đền Quả Cảm, Chùa Kim Sơn (Hòa Long)
* Đình Chân Lạc, Đền Choà, Chùa Thiệu Khánh (Dũng Liệt)

===Đền Núi===
Đền Yên Phụ nằm trên đỉnh núi Đồn (thường được gọi là Đền Núi), là một kiến trúc cổ bị phá hoại trong kháng chiến chống Pháp. Năm 1958, nhân dân địa phương xây dựng lại, Đền có kiến trúc hình chữ Tam, có 3 toàn chính. Tòa Tiền tế rộng 5 gian, làm bằng gỗ lim, theo lối con rồng, chân tảng bằng đá muối.

Đền Yên Phụ xưa thờ 3 vị thượng đẳng thần là: Cao Sơn Đại Vương, Khang Dân Phụ Quốc Đại Vương, U Nhàn Nương Hậu Phi Phu Nhân.

Đây là một di tích lịch sử có giá trị, trong đền có lưu giữ hàng chục đạo sắc phong thần của các triều đại phong kiến cùng nhiều cổ vật khác. Tấm bảng gỗ trong đền ghi lại sự tích thành hoàng làng và nhân dân Yên Phụ từng giúp đỡ Lý Thường Kiệt đại phá giặc tống, ghi lại nguyên văn bằng chữ Hán bài thơ “Thoái Lỗ’ của Lý Thường Kiệt, một áng hùng văn thiên cổ bất hủ của dân tộc ta.

Trong đền còn có nhiều caai đối ca ngợi vùng đất Thất Diệu Sơn gắn liền với những chiến tích, võ công oai hùng của dân tộc:
:''"Thoái lỗ trợ kỳ công, Lý tướng binh hồi thu dạ mộng.
Trừ yêu, đương chính khí, Diệu Sơn toàn hiện bắc thời Quang.
Nhất trận dực thiên uy, hiển thánh minh Vương thiên cổ tích.
Thất tinh chung địa mạch, ẩn thần thê sảng vạn niên từ."''

===Điếm Trung Quân===
Thuộc địa phận thôn Cầu Gạo. Đây là một vị trí quân sự của quân đội nhà Lý trong cuộc kháng chiến chống giặc Tống (1077)

===Làng Thọ Đức===
Cũng giống như các làng cổ khác thuộc lưu vực [[sông Cầu]], [[sông Thương]], [[sông Cà Lồ]]. Làng Thọ Đức thờ [[thánh Tam Giang]] – những vị tướng nổi tiếng trung quân ái quốc dưới thời [[Triệu Việt Vương]].

Theo truyền thuyết [[thánh Tam Giang]]: Ngày xưa ở làng Vân Mẫu, [[thành phố Bắc Ninh]] có một người con gái tên là Phùng Từ Nhan.<ref>{{Chú thích web |url=http://dulichbacninh.gov.vn/vi/news_detail/178/den-van-mau-va-su-tich-ve-thanh-tam-giang.html |ngày truy cập=2019-02-23 |tựa đề=Đền Vân Mẫu và sự tích về Thánh Tam Giang |archive-date=2019-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203143753/http://dulichbacninh.gov.vn/vi/news_detail/178/den-van-mau-va-su-tich-ve-thanh-tam-giang.html |url-status=dead }}</ref> Năm 18 tuổi, Từ Nhan chiêm bao thấy thần Long từ trên trời hạ xuống quấn mình trên [[sông Lục Đầu]], sau đó bà mang thai 14 tháng và sinh hạ được cái bọc 5 con: 4 trai 1 gái. Do là con trời ban cho nên bà lấy [[họ Trương]] của [[Ngọc Hoàng]] đặt cho các con là [[Trương Hống]], [[Trương Hát]], Trương Lừng, Trương Lẫy và Trương Đạm Nương. Thời gian sau đó, [[Ngọc Hoàng]] sai Lã Tiên Ông xuống trần dạy văn võ cho 5 người con tại bãi Tràng Học gần nhà Cổ Trạch. Năm anh em đều văn võ song toàn, lớn lên hưởng ứng lời kêu gọi của [[Triệu Việt Vương]], họ xung phòng làm tướng tiến đánh giặc Lương ở đầm Dạ Trạch và giành thắng lợi lớn. [[Trương Hống]] được phong tướng trấn giữ làng Tiên Tảo ([[Sóc Sơn]], [[Hà Nội]]), [[Trương Hát]] được phong tướng trấn giữ làng Tam Lư ([[Từ Sơn]], [[Bắc Ninh]]).

Khi [[Triệu Quang Phục]] lên ngôi vua, [[Lý Phật Tử]] đã đem quân đánh lại nhưng không thắng, bèn dùng kế cầu hôn gả con. [[Trương Hống]] và [[Trương Hát]] đã can [[Triệu Việt Vương]] nhưng Vua không nghe nên bị mắc mưu rồi bị đánh bại. [[Lý Phật Tử]] đoạt được ngôi vua, biết các ông là tướng tài giỏi bèn cho người mời ra làm quan. Song các ông nhất lòng trung quân, mắng lại rằng: “Tôi trung chẳng thờ hai vua, huống hồ hắn là kẻ vong ơn bội nghĩa?” Biết không thể khuất phục được, Lý Phật tử lệnh truy bắt các ông khắp nơi. Các ông biết không thoát được liền tự vẫn ở dòng sông Cầu để giữ trọn tấm lòng trung với vua. [[Ngọc Hoàng Thượng đế]] cảm thương đã sắc phong [[Trương Hống]], [[Trương Hát]] làm thần sông. Nhân dân 372 làng dọc theo [[sông Cầu]] và các nơi hai ông từng đóng quân đánh giặc đều thương tiếc, lập đền thờ làm Thần. Các triều đại nhà Ngô, Đinh, Lê, Lý sau đó được âm phù giữ yên bờ cõi nên đều phong anh em họ Trương là Đức [[thánh Tam Giang]] - đại vương thượng đẳng thần. [[Thánh Tam Giang]] còn gắn liền với huyền thoại ra đời tác phẩm [[Nam quốc sơn hà]], bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của người Việt.<ref>{{Chú thích web |url=http://vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/ve-truyen-thuyet-mot-bai-tho-nam-quoc-son-ha-la-vo-danh-khong-phai-cua-ly-thuong-kiet |ngày truy cập=2019-02-23 |tựa đề=Về truyền thuyết một bài thơ: NAM QUỐC SƠN HÀ là vô danh, không phải của Lý Thường Kiệt |archive-date=2019-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227104723/http://vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/ve-truyen-thuyet-mot-bai-tho-nam-quoc-son-ha-la-vo-danh-khong-phai-cua-ly-thuong-kiet |url-status=dead }}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

[[Thể loại:Chiến tranh Tống–Việt]]
[[Thể loại:Sông Cầu]]
[[Thể loại:Di tích tại Bắc Ninh]]


text:
# Macrostemum placidum
Macrostemum placidum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

wikiname: viwiki

title: Macrostemum placidum

in_language: vi

wikitext:
{{Mồ côi|date=tháng 8 2020}}

{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Macrostemum placidum''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh lông|Trichoptera]]
| familia = [[Hydropsychidae]]
| genus = ''[[Macrostemum]]''
| species = '''''M. placidum'''''
| binomial = ''Macrostemum placidum''
| binomial_authority = ([[Luisa Eugenia Navas|Navas]], 1935)
}}
'''''Macrostemum placidum''''' là một loài [[Bộ Cánh lông|Trichoptera]] trong họ [[Hydropsychidae]]. Chúng phân bố ở [[vùng nhiệt đới châu Phi]].

==Tham khảo==
{{tham khảo}}

[[Thể loại:Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi]]
[[Thể loại:Macrostemum]]

{{Hydropsychidae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Lớp (class): Insecta

Bộ (ordo): Trichoptera

Họ (familia): Hydropsychidae

Chi (genus): Macrostemum

Loài (species): M. placidum

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Macrostemum placidum · (Navas, 1935)


text:
# Pentamesa emarginata
Pentamesa emarginata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Chen miêu tả khoa học năm 1987.

title: Pentamesa emarginata

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Pentamesa emarginata''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bọ cánh cứng|Coleoptera]]
| familia = [[Họ Ánh kim|Chrysomelidae]]
| genus = ''[[Pentamesa]]''
| species = '''''P. emarginata'''''
| binomial = ''Pentamesa emarginata''
| binomial_authority = Chen, 1987
}}
'''''Pentamesa emarginata''''' là một loài [[bọ cánh cứng]] trong họ [[Họ Ánh kim|Chrysomelidae]]. Loài này được Chen miêu tả khoa học năm 1987.<ref>[http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/ChrysoIndex0.htm Chrysomelidae] in [http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/test/Arthropoda/Insects/Coleoptera/Family/Coleoptera1.htm Synopsis of the described Coleoptera of the World ngày 13 tháng 12 năm 2008]</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies nội dòng}}

[[Thể loại:Pentamesa]]

{{Alticini-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Coleoptera

Họ (familia): Chrysomelidae

Chi (genus): Pentamesa

Loài (species): P. emarginata

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Pentamesa emarginata · Chen, 1987


text:
# Yakovlev
Bài này nói về phòng thiết kế và nhà sản xuất máy bay. Về các nghĩa khác, xem Yakovlev (định hướng).
Văn phòng thiết kế A.S. Yakovlev (tiếng Nga: КБ Яковлев) là một nhà sản xuất và thiết kế máy bay Nga (tiền tố văn phòng thiết kế Yak). Nó được thành lập năm 1934 dưới sự lãnh đạo của nhà thiết kế Alexander Sergeyevich Yakovlev với tên OKB-115 (văn phòng thiết kế co cơ sở chế tạo của riêng mình tại Cơ sở №115), nhưng ngày thành lập của nó được coi là ngày 12 tháng 5, 1927, ngày chuyến bay đầu tiên của chiếc AIR-1 được phát triển bởi Phòng thiết kế máy bay hạng nhẹ GUAP (Cơ quan đầu não công nghiệp hàng không) dưới sự giám sát của A.S.Yakovlev.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai Yakovlev đã thiết kế và chế tạo một số máy bay chiến đấu rất nổi tiếng.
Nó đã được hợp nhất vào Công ty hàng không Yak cùng với Công ty cổ phần hàng không Smolensk trong tháng 3, 1992, dù hai công ty vẫn tiếp tục hoạt động độc lập. Sau đó nó được tư nhân hóa và trở thành Công ty hàng không Yak. Chính phủ Nga hiện có kế hoạch hợp nhất công ty này với Mikoyan, Ilyushin, Irkut, Sukhoi và Tupolev thành một công ty với tên gọi là Liên đoàn hàng không hợp nhất.
Công ty này là nhà thiết kế của Pchela (tiếng Nga, "bee", máy bay trinh sát không người lái) (bee).
Cái tên "Yakovlev" thường được sử dụng ở phương Tây, nhưng ở Nga nó thường được viết tắt thành Yak (tiếng Nga: Як) như một phần của tên máy bay.
Xem thêm: SOKOL Aircraft Building Plant

## Máy bay Yak

### Máy bay thời kỳ đầu
- AVF-10 (1924 - tàu lượn)
- AVF-20 (1925 - tàu lượn)
- AIR-1/VVA-3/Ya-1 (1927 - máy bay huấn luyện 2 tầng cánh)
- AIR-2/Ya-2 (1928 - máy bay huấn luyện 2 tầng cánh, AIR-1 cải tiến)
- AIR-3/Ya-3 (1929 - máy bay huấn luyện cánh đơn tốc độ cao, phát triển từ AIR-2)
- AIR-4/Ya-4 (1930 - AIR-3 cải tiến)
- AIR-5 (1931 - máy bay chở khách)
- AIR-6/Ya-6 (1932 - máy bay chở khách/cứu thương)
- AIR-7/Ya-7
- AIR-8
- AIR-9
- AIR-10/Ya-10
- AIR-11
- AIR-12
- AIR-14 (1936 - Máy bay huấn luyện một chỗ ngồi)
- AIR-15/UT-15
- AIR-16
- AIR-17/Ya-17/UT-3
- AIR-18
- AIR-19/Ya-19
- Ya-20
- Ya-21/UT-21
- Ya-22/I-29

### Máy bay tiêm kích
- Yak-1
- Yak-3
- Yak-7 "Mark"
- Yak-9 "Frank"
- Yak-15 "Feather"
- Yak-17 "Feather"
- Yak-23 "Flora"
- Yak-38 "Forger"

### Máy bay ném bom
- Yak-2
- Yak-4/BB-22
- Yak-28 "Brewer"
  - Yak-28P "Firebar"

### Máy bay chở khách/vận tải
- Yak-6/NBB
- Yak-10 "Crow"
- Yak-14 "Mare"
- Yak-18T
- Yak-40 "Codling"
- Yak-42 "Clobber"
- Yak-58
- Yak-112

### Máy bay trinh sát
- Yak-25 "Flashlight"
- Yak-27 "Flashlight" và "Mangrove"
- Yakovlev Pchela
- Yakovlev Yak Voron "Raven"
- Yakovlev Yak Albatro-Expert

### Trực thăng
- Yak-24 "Horse"
- Yak-100/Yak-22

### Máy bay huấn luyện
- UT-1
- UT-2 "Mink"
- UT-3
- Yak-7 "Mark"
- Yak-11 "Moose"
- Yak-17V/Yak-17UTI "Magnet"
- Yak-18 "Max"
- Yak-18T
- Yak-20
- Yak-21
- Yak-28U "Maestro"
- Yak-30 "Magnum"
- Yak-32 "Mantis"
- Yak-50
- Yak-52
- Yak-53
- Yak-54
- Yak-55
- Yak-130 "Mitten"
- Yak-152
- Yak-200
- Yak-210

### Thử nghiệm
- Yak-3/I-26U/I-30
- Yak-5/I-28
- Yak-EG
- Yak-5/I-28
- Yak-8 "Crib"
- Yak-12 "Creek"
- Yak-13
- Yak-16 "Cork"
- Yak-19
- Yak-25
- Yak-26 "Flashlight"
- Yak-30
- Yak-33
- Yak-36 "Freehand"
- Yak-41 "Freestyle"
- Yak-43
- Yak-141 "Freestyle"
- Yak-44
- Yak-45
- Yak-46
- Yak-50
- Yak-60
- Yak-140
- Yak-140
- Yak-1000
- VVP-6

### Đề án máy bay
- Irkut MS-21
- Yak-48
- Yak-77

### Đề án máy bay quốc tế
- Gulfstream G200
- Hongdu Yakovlev CJ-7

title: Yakovlev

wikitext:
:''Bài này nói về phòng thiết kế và nhà sản xuất máy bay. Về các nghĩa khác, xem [[Yakovlev (định hướng)]]''.
{{Infobox_Company
|company_name = A.S. Yakovlev Design Bureau JSC
|company_logo = [[Tập tin:Yak logo.gif|200px|Yakovlev logo]]
|company_type = [[Công ty cổ phần]]
|company_slogan =
|foundation =[[1934]]
|location = [[Nga]]
|key_people = [[Alexander Sergeyevich Yakovlev]]
|num_employees =
|industry = [[Hàng không]] và [[công nghiệp vũ khí|quốc phòng]]
|products = Máy bay quân sự
Máy bay dân sự
|revenue =
|homepage = [http://www.yak.ru Yakolev]
}}

'''Văn phòng thiết kế A.S. Yakovlev''' ([[tiếng Nga]]: ''КБ Яковлев'') là một nhà sản xuất và thiết kế máy bay Nga (tiền tố văn phòng thiết kế '''Yak'''). Nó được thành lập năm 1934 dưới sự lãnh đạo của nhà thiết kế [[Alexander Sergeyevich Yakovlev]] với tên '''[[OKB]]-115''' (văn phòng thiết kế co cơ sở chế tạo của riêng mình tại Cơ sở №115), nhưng ngày thành lập của nó được coi là ngày [[12 tháng 5]], 1927, ngày chuyến bay đầu tiên của chiếc '''AIR-1''' được phát triển bởi Phòng thiết kế máy bay hạng nhẹ GUAP (Cơ quan đầu não công nghiệp hàng không) dưới sự giám sát của A.S.Yakovlev.

Trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]] Yakovlev đã thiết kế và chế tạo một số máy bay chiến đấu rất nổi tiếng.

Nó đã được hợp nhất vào Công ty hàng không Yak cùng với [[Công ty cổ phần hàng không Smolensk]] trong tháng 3, [[1992]], dù hai công ty vẫn tiếp tục hoạt động độc lập. Sau đó nó được tư nhân hóa và trở thành Công ty hàng không Yak. Chính phủ Nga hiện có kế hoạch hợp nhất công ty này với [[Mikoyan]], [[Ilyushin]], [[Sông Irkut|Irkut]], [[Sukhoi]] và [[Tupolev]] thành một công ty với tên gọi là [[Tập đoàn sản xuất máy bay thống nhất|Liên đoàn hàng không hợp nhất]].<ref name="nyt_united_aircraft">"[http://www.nytimes.com/2006/02/22/business/worldbusiness/22air.html?_r=1&oref=login Russian Aircraft Industry Seeks Revival Through Merger]." ''[[The New York Times]].'' [[February 22]], [[2006]].</ref>

Công ty này là nhà thiết kế của '''Pchela''' ([[tiếng Nga]], "bee", máy bay trinh sát không người lái) (bee).

Cái tên "Yakovlev" thường được sử dụng ở phương Tây, nhưng ở Nga nó thường được viết tắt thành Yak ([[tiếng Nga]]: '''Як''') như một phần của tên máy bay.

''Xem thêm:'' [[SOKOL|SOKOL Aircraft Building Plant]]

== Máy bay Yak ==
[[Tập tin:Jak-11 RB.jpg|nhỏ|phải|300px|Yak-11 của [[Không quân Ba Lan]]]]
===Máy bay thời kỳ đầu===
* [[Yakovlev AVF-10|AVF-10]] (1924 - tàu lượn)
* [[Yakovlev AVF-20|AVF-20]] (1925 - tàu lượn)
* [[Yakovlev AIR-1|AIR-1/VVA-3/Ya-1]] (1927 - máy bay huấn luyện 2 tầng cánh)
* [[Yakovlev AIR-1|AIR-2/Ya-2]] (1928 - máy bay huấn luyện 2 tầng cánh, AIR-1 cải tiến)
* [[Yakovlev AIR-3|AIR-3/Ya-3]] (1929 - máy bay huấn luyện cánh đơn tốc độ cao, phát triển từ AIR-2)
* [[Yakovlev AIR-3|AIR-4/Ya-4]] (1930 - AIR-3 cải tiến)
* [[Yakovlev AIR-5|AIR-5]] (1931 - máy bay chở khách)
* [[Yakovlev AIR-6|AIR-6/Ya-6]] (1932 - máy bay chở khách/cứu thương)
* [[Yakovlev AIR-7|AIR-7/Ya-7]]
* [[Yakovlev AIR-3|AIR-8]]
* [[Yakovlev AIR-9|AIR-9]]
* [[Yakovlev UT-2|AIR-10/Ya-10]]
* [[Yakovlev UT-2|AIR-11]]
* [[Yakovlev AIR-12|AIR-12]]
* [[Yakovlev UT-1|AIR-14]] (1936 - Máy bay huấn luyện một chỗ ngồi)
* [[Yakovlev UT-1|AIR-15/UT-15]]
* [[Yakovlev AIR-16|AIR-16]]
* [[Yakovlev UT-3|AIR-17/Ya-17/UT-3]]
* [[Yakovlev UT-1|AIR-18]]
* [[Yakovlev UT-3|AIR-19/Ya-19]]
* [[Yakovlev UT-2|Ya-20]]
* [[Yakovlev UT-1|Ya-21/UT-21]]
* [[Yakovlev Yak-2|Ya-22/I-29]]

===Máy bay tiêm kích===
* [[Yakovlev Yak-1|Yak-1]]
* [[Yakovlev Yak-3|Yak-3]]
* [[Yakovlev Yak-7|Yak-7 "Mark"]]
* [[Yakovlev Yak-9|Yak-9 "Frank"]]
* [[Yakovlev Yak-15|Yak-15 "Feather"]]
* [[Yakovlev Yak-17|Yak-17 "Feather"]]
* [[Yakovlev Yak-23|Yak-23 "Flora"]]
* [[Yakovlev Yak-38|Yak-38 "Forger"]]

===Máy bay ném bom===
* [[Yakovlev Yak-2|Yak-2]]
* [[Yakovlev Yak-4|Yak-4/BB-22]]
* [[Yakovlev Yak-28|Yak-28 "Brewer"]]
** [[Yakovlev Yak-28|Yak-28P "Firebar"]]

===Máy bay chở khách/vận tải===
* [[Yakovlev Yak-6|Yak-6/NBB]]
* [[Yakovlev Yak-10|Yak-10 "Crow"]]
* [[Yakovlev Yak-14|Yak-14 "Mare"]]
* [[Yakovlev Yak-18T|Yak-18T]]
* [[Yakovlev Yak-40|Yak-40 "Codling"]]
* [[Yakovlev Yak-42|Yak-42 "Clobber"]]
* [[Yakovlev Yak-58|Yak-58]]
* [[Yakovlev Yak-112|Yak-112]]

===Máy bay trinh sát===
* [[Yakovlev Yak-25|Yak-25 "Flashlight"]]
* [[Yakovlev Yak-27|Yak-27 "Flashlight" và "Mangrove"]]
* [[Yakovlev Pchela]]
* Yakovlev Yak Voron "Raven"
* Yakovlev Yak Albatro-Expert

===Trực thăng===
* [[Yakovlev Yak-24|Yak-24 "Horse"]]
* [[Yakovlev Yak-100|Yak-100/Yak-22]]

===Máy bay huấn luyện===
* [[Yakovlev UT-1|UT-1]]
* [[Yakovlev UT-2|UT-2 "Mink"]]
* [[Yakovlev UT-3|UT-3]]
* [[Yakovlev Yak-7|Yak-7 "Mark"]]
* [[Yakovlev Yak-11|Yak-11 "Moose"]]
* [[Yakovlev Yak-17|Yak-17V/Yak-17UTI "Magnet"]]
* [[Yakovlev Yak-18|Yak-18 "Max"]]
* [[Yakovlev Yak-18T|Yak-18T]]
* [[Yakovlev Yak-20|Yak-20]]
* [[Yakovlev Yak-21|Yak-21]]
* [[Yakovlev Yak-28|Yak-28U "Maestro"]]
* [[Yakovlev Yak-30 (1960)|Yak-30 "Magnum"]]
* [[Yakovlev Yak-32|Yak-32 "Mantis"]]
* [[Yakovlev Yak-50 (1975)|Yak-50]]
* [[Yakovlev Yak-52|Yak-52]]
* [[Yakovlev Yak-53|Yak-53]]
* [[Yakovlev Yak-54|Yak-54]]
* [[Yakovlev Yak-55|Yak-55]]
* [[Yakovlev Yak-130|Yak-130 "Mitten"]]
* [[Yakovlev Yak-152|Yak-152]]
* [[Yakovlev Yak-200|Yak-200]]
* [[Yakovlev Yak-200|Yak-210]]

===Thử nghiệm===
* [[Yakovlev Yak-3|Yak-3/I-26U/I-30]]
* [[Yakovlev Yak-5|Yak-5/I-28]]
* [[Yakovlev EG|Yak-EG]]
* [[Yakovlev Yak-5|Yak-5/I-28]]
* [[Yakovlev Yak-8|Yak-8 "Crib"]]
* [[Yakovlev Yak-12|Yak-12 "Creek"]]
* [[Yakovlev Yak-10|Yak-13]]
* [[Yakovlev Yak-16|Yak-16 "Cork"]]
* [[Yakovlev Yak-19|Yak-19]]
* [[Yakovlev Yak-25 (1947)|Yak-25]]
* [[Yakovlev Yak-26|Yak-26 "Flashlight"]]
* [[Yakovlev Yak-30 (1948)|Yak-30]]
* [[Yakovlev Yak-33|Yak-33]]
* [[Yakovlev Yak-36|Yak-36 "Freehand"]]
* [[Yakovlev Yak-41|Yak-41 "Freestyle"]]
* [[Yakovlev Yak-41|Yak-43]]
* [[Yakovlev Yak-141|Yak-141 "Freestyle"]]
* [[Yakovlev Yak-44|Yak-44]]
* [[Yakovlev Yak-45|Yak-45]]
* [[Yakovlev Yak-46|Yak-46]]
* [[Yakovlev Yak-50 (1949)|Yak-50]]
* [[Yakovlev Yak-60|Yak-60]]
* [[Yakovlev Yak-140 (1954)|Yak-140]]
* [[Yakovlev Yak-140|Yak-140]]
* [[Yakovlev Yak-1000|Yak-1000]]
* [[Yakovlev VVP-6|VVP-6]]

===Đề án máy bay===
* [[Irkut MS-21]]
* [[Yakovlev Yak-48|Yak-48]]
* [[Yakovlev Yak-77|Yak-77]]

===Đề án máy bay quốc tế===
*[[Gulfstream G200]]
*[[Hongdu Yakovlev CJ-7]]

== Xem thêm ==
* [[Alexander Sergeyevich Yakovlev]]
* [[Xưởng sản xuất hàng không Saratov]]
* [[Nhà máy chế tạo máy bay SOKOL]]
* [[Danh sách các loại máy bay chiến đấu của Liên Xô và SNG|Danh sách các máy bay chiến đấu Liên bang Xô viết và CIS]]

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}
* A book by A.T.Stepanets. ''Yak Fighters in WWII'' <nowiki>[ISBN 5-217-01192-0]</nowiki> (in Russian)
Степанец А.Т.

Истребители "Як" периода Великой Отечественной войны.

Справочник. - М.: Машиностроение, 1992. - 224 с.: ил:

=== Liên kết ngoài ===
{{thể loại Commons|Yakovlev}}
* yak aviation (http://www.yak-aviation.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428071041/http://www.yak-aviation.com/ |date=2006-04-28 }}), a club of traders fliers.
* http://www.aviation.ru/Yak/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430162446/http://www.aviation.ru/Yak/ |date = ngày 30 tháng 4 năm 2013}}
* http://www.yak.ru click on ENG for English
* http://www.yak-54.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050303215036/http://www.yak-54.com/ |date = ngày 3 tháng 3 năm 2005}} Yakovlev Aircraft of USA

{{Yakovlev aircraft}}
{{United Aircraft Building Corporation}}
{{Aviation lists}}

[[Thể loại:Máy bay Yakovlev| ]]
[[Thể loại:Công ty sản xuất máy bay Liên Xô]]
[[Thể loại:United Aircraft Corporation]]
[[Thể loại:Công ty tại Moscow]]
[[Thể loại:Hãng chế tạo trực thăng của Nga]]
[[Thể loại:Hãng chế tạo máy bay của Nga]]
[[Thể loại:Hãng chế tạo trực thăng của Liên Xô]]
[[Thể loại:Hãng chế tạo máy bay của Liên Xô]]
[[Thể loại:Công ty sản xuất máy bay Nga]]

title: A.S. Yakovlev Design Bureau JSC

Loại hình: Công ty cổ phần

Ngành nghề: Hàng không và quốc phòng

Trụ sở chính: Nga

Thành viên chủ chốt: Alexander Sergeyevich Yakovlev

Sản phẩm: Máy bay quân sự · Máy bay dân sự

Website: Yakolev


text:
# Tuân Nguyễn
Tuân Nguyễn (1933-1983) là một thi sĩ, nghệ sĩ ngâm thơ, dịch giả Việt Nam. Dù được xem là người "...không có cống hiến gì đặc biệt", tuy nhiên ông được nhiều người trong giới văn nghệ sĩ đánh giá là "sống đẹp cho đến chết nên được bạn bè tôn vinh".

## Cuộc đời
Ông tên thật là Nguyễn Tuân, sinh ngày 25 tháng 9 năm 1933, quê quán tại làng Lại Thế, xã Phú Thượng, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Thuở nhỏ, có thời gian theo cha làm nghề kiểm lâm ra sống ở Quảng Bình.
Thời niên thiếu, ông theo học trường dòng Pellerin ở Huế, tốt nghiệp Tú tài 2, thông thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, lại biết cả chữ Hán. Năm 1949, ông thoát ly gia đình tham gia Đoàn học sinh kháng chiến Huế khi mới 16 tuổi. Năm 1950, ông vào chiến khu tham gia Vệ quốc đoàn, dưới sự bảo vệ của Phùng Quán ông đã được miễn làm những nhiệm vụ nguy hiểm tính mạng, sau đó tham gia tại chiến trường Lào.
Sau năm 1954, ông xuất ngũ, theo học khoa Văn khoá I, Đại học sư phạm Hà Nội. Năm 1957, ông tốt nghiệp ra trường làm giáo viên ở Trường học sinh miền Nam tại Hà Đông.
Ngay từ thuở nhỏ, ông được bạn bè đánh giá là một người mộng mơ, lãng mạn, có năng khiếu văn chương. Khi trưởng thành, thấy tên mình trùng với nhà văn Nguyễn Tuân, tác giả của Vang bóng một thời, nên ông đã đảo ngược tên mình để trở thành bút danh Tuân Nguyễn.
Năm 1960, ông chuyển về làm Biên tập viên chương trình Tiếng Thơ của Đài Tiếng nói Việt Nam. Do vị trí công tác, cũng như thái độ nghiêm túc trong công việc, ông có quan hệ rộng rãi với giới văn nghệ sĩ và được nhiều bạn hữu quý mến.
Do tính cách thẳng thắn, ông đã có lần viết một bài phóng sự, phanh phui vụ móc ngoặc tại công trường thủy lợi, nông trường Rạng Đông (Nam Định) nghiệm thu khống, lấy tiền chia nhau. Tuy nhiên, ông bị trưởng phòng biên tập cho là "không có lập trường, nói xấu cán bộ, bôi nhọ chế độ xã hội chủ nghĩa".
Là một trí thức thuộc thành phần tiểu tư sản, ông thường xuyên gặp rắc rối với những đồng nghiệp cực đoan. Ngày 21 tháng 10 năm 1964, ông bị bắt tại cơ quan với lý do "có ý tưởng đi ngược với đường lối chính sách". Nguyên do được xác định là ông đã có thái độ đồng tình với Dương Bạch Mai, một chính khách có liên quan trong Vụ án Xét lại Chống Đảng, cùng những ghi chép cá nhân trong nhật ký bị những cán bộ cực đoan suy diễn là "nói xấu chế độ, tư tưởng lệch lạc". Do có mối quan hệ thân thiết với giới văn nghệ, nên việc ông bị bắt vì cuốn nhật ký của mình cất trong ngăn kéo do một đồng nghiệp cùng phòng lấy trộm nộp cho tổ chức, đã làm rung động giới trí thức Hà Nội bấy giờ.
Ông bị đưa đi trại "cải tạo" 9 năm 7 tháng. Năm 1973, ra trại đi làm nghề đánh vécni và dọn vệ sinh ở ga Hàng Cỏ để kiếm sống. Sau năm 1975, ông được xác nhận một lý lịch khác ghi thời gian đi trại là "đi chữa bệnh"!.
Cuối năm 1974, ông lập gia đình với nhà thơ Phương Thúy, giáo viên dạy đàn tam thập lục ở Nhạc viện Hà Nội – con gái Hoài Chân (là đồng tác giả Thi nhân Việt Nam với Hoài Thanh). Đầu năm 1976, gia đình ông chuyển vào Sài Gòn sinh sống. Tuân Nguyễn đi dạy học, dịch sách và đi lấy báo cho vợ bán.
Ngày 25 tháng 4 năm 1983, trên đường đi lấy báo về, ông gặp tai nạn giao thông, đưa đi cấp cứu tại Bệnh viện Chợ Rẫy nhưng không qua khỏi. Trước khi mất, Tuân Nguyễn có một lời trăng trối rất nhân đạo: "Đừng bắt tội người tài xế, ông ấy còn phải nuôi 8 đứa con... Lỗi tại tôi... ".
Tuân Nguyễn qua đời ngày 9 tháng 5 năm 1983 (nhằm ngày 27 tháng 3 năm Quý Hợi), an táng tại lô 7, đường số 3, Nghĩa trang Gò Dưa, huyện Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh. Theo như một số nguồn tin trên báo thì nguyên nhân ông mất là do bị chấn thương sọ não sau khi bị xe ôtô đụng. Trước khi chết, ông còn nói là "Đừng bắt tội người lái xe. Cái kết cục buồn thảm này là lỗi tại tôi… Tôi là người có lỗi…”
Trong thời gian chung sống với nhà thơ Phương Thúy, ông bà không có với nhau người con nào.

## Sự nghiệp
Khi công tác ở Đài Tiếng nói Việt Nam, nhiều bài thơ của Tuân Nguyễn đã được phát trong chương trình Tiếng Thơ. Ngoài ra còn có thơ đăng trên các báo Văn nghệ, Văn học, Thống nhất, tạp chí Đất Quảng... và các tuyển tập: "Thơ tình yêu", Nhà xuất bản Thanh niên, Hà nội, 1963; "Thơ văn 50 năm Đài Tiếng nói Việt Nam", Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1995; "Thơ miền Trung thế kỷ XX", Nhà xuất bản Đà Nẵng, 1995,... Ngoài ra, Tuân Nguyễn còn là dịch giả của tác phẩm "Bim trắng tai đen", Nhà xuất bản Măng Non, 1983, Nhà xuất bản Văn học, 1985, 2007.
Nhà thơ Phùng Quán, người đồng hương, đồng đội, người bạn tri kỷ của Tuân Nguyễn từ thời kháng chiến chống Pháp, có viết bài Người bạn lính cùng tiểu đội đã được in trong tập Ba phút sự thật  do Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản lần đầu tiên năm 2006. Bài viết đã phác thảo chân dung Tuân Nguyễn, một trí thức nhân hậu, trung thực, một tâm hồn thật đẹp, một nhân cách tuyệt vời. Sống gần 10 năm ngục tù không tội danh, không bản án, xơ xác thân mình song vẫn đam mê văn chương một cách mãnh liệt. Sau khi cuốn "Ba phút sự thật" được xuất bản, tên tuổi của Tuân Nguyễn mới được công chúng biết tới và từ đó những người bạn của ông mới có cơ sở thực hiện cuốn "Nhớ Tuân Nguyễn", góp phần giải tỏa những oan khuất và trả lại giá trị con người cho ông trước công luận. Tuy nhiên, lúc này thì cả Tuân Nguyễn và Phùng Quán đều đã từ giã cõi đời nhiều năm trước.
Trong tập Nhớ Tuân Nguyễn do nhà thơ Trần Phương Trà sưu tầm, biên soạn (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội, 2008) ghi lại những hồi ức của bạn bè, đồng nghiệp của Tuân Nguyễn như: Ngọc Trai, Băng Sơn, Lê Huy Quang, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Thái Vũ, Xuân Đài, Đoàn Minh Tuấn, Vũ Từ Trang, Hà Nhật, Nguyễn Bùi Vợi, Dương Tường... và công bố 86 bài thơ của Tuân Nguyễn được sưu tầm từ sách báo và qua trí nhớ của người thân, đồng nghiệp, bạn tù...
Giáo sư, dịch giả Cao Xuân Hạo, một người bạn của Tuân Nguyễn, từng có một nhận xét làm người nghe phải lạnh người: "Khi có ai đó kêu lên: - Trời ơi! Sao mà tôi khổ thế? thì nhìn vào Tuân Nguyễn sẽ thấy rằng mình chưa phải là khổ".

title: Tuân Nguyễn

wikitext:
{{Bài cùng tên|Nguyễn Tuân (định hướng)}}
[[Tập tin:Tuân Nguyễn.jpg|nhỏ|phải|180px|Nhà thơ Tuân Nguyễn (1933-1983)]]

'''Tuân Nguyễn''' ([[1933]]-[[1983]]) là một thi sĩ, nghệ sĩ ngâm thơ, dịch giả Việt Nam. Dù được xem là người ''"...không có cống hiến gì đặc biệt"'', tuy nhiên ông được nhiều người trong giới văn nghệ sĩ đánh giá là ''"sống đẹp cho đến chết nên được bạn bè tôn vinh"''.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.hue.vnn.vn/vanhocthica/2008/05/274410/ |ngày truy cập=2011-06-17 |tựa đề=Người sống đẹp cho đến chết |archive-date=2010-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101102225246/http://www.hue.vnn.vn/vanhocthica/2008/05/274410/ }}</ref>

==Cuộc đời==
Ông tên thật là '''Nguyễn Tuân''', sinh ngày [[25 tháng 9]] năm [[1933]], quê quán tại làng Lại Thế, xã Phú Thượng, huyện [[Phú Vang]], tỉnh [[Thừa Thiên Huế]]<ref>Theo lý lịch tự khai của Tuân Nguyễn. Xem "Nhớ Tuân Nguyễn" Nhà xuất bản. Hội Nhà văn, Hà Nội-2008.</ref>. Thuở nhỏ, có thời gian theo cha làm nghề kiểm lâm ra sống ở [[Quảng Bình]].

Thời niên thiếu, ông theo học trường dòng Pellerin ở Huế, tốt nghiệp Tú tài 2, thông thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, lại biết cả chữ Hán. Năm 1949, ông thoát ly gia đình tham gia Đoàn học sinh kháng chiến Huế khi mới 16 tuổi. Năm 1950, ông vào chiến khu tham gia [[Vệ binh quốc gia|Vệ quốc đoàn]], dưới sự bảo vệ của [[Phùng Quán]] ông đã được miễn làm những nhiệm vụ nguy hiểm tính mạng, sau đó tham gia tại chiến trường [[Lào]].

Sau năm 1954, ông xuất ngũ, theo học khoa Văn khoá I, [[Trường Đại học Sư phạm Hà Nội|Đại học sư phạm Hà Nội]]. Năm 1957, ông tốt nghiệp ra trường làm giáo viên ở [[Trường học sinh miền Nam]] tại Hà Đông.

Ngay từ thuở nhỏ, ông được bạn bè đánh giá là một người mộng mơ, lãng mạn, có năng khiếu văn chương. Khi trưởng thành, thấy tên mình trùng với nhà văn [[Nguyễn Tuân]], tác giả của [[Vang bóng một thời]], nên ông đã đảo ngược tên mình để trở thành bút danh '''Tuân Nguyễn'''.<ref name= b>Trần Quang Thành, "Tuân Nguyễn: Thân phận một nhà thơ tài hoa, lận đận, đắng cay"</ref>

Năm 1960, ông chuyển về làm Biên tập viên chương trình Tiếng Thơ của [[Đài Tiếng nói Việt Nam]]. Do vị trí công tác, cũng như thái độ nghiêm túc trong công việc, ông có quan hệ rộng rãi với giới văn nghệ sĩ và được nhiều bạn hữu quý mến.

Do tính cách thẳng thắn, ông đã có lần viết một bài phóng sự, phanh phui vụ móc ngoặc tại công trường thủy lợi, nông trường Rạng Đông ([[Nam Định]]) nghiệm thu khống, lấy tiền chia nhau. Tuy nhiên, ông bị trưởng phòng biên tập cho là "không có lập trường, nói xấu cán bộ, bôi nhọ chế độ xã hội chủ nghĩa"<ref name= b/>.

Là một trí thức thuộc thành phần tiểu tư sản, ông thường xuyên gặp rắc rối với những đồng nghiệp cực đoan. Ngày [[21 tháng 10]] năm [[1964]], ông bị bắt tại cơ quan với lý do "có ý tưởng đi ngược với đường lối chính sách". Nguyên do được xác định là ông đã có thái độ đồng tình với [[Dương Bạch Mai]], một chính khách có liên quan trong [[Vụ án Xét lại Chống Đảng]], cùng những ghi chép cá nhân trong nhật ký bị những cán bộ cực đoan suy diễn là ''"nói xấu chế độ, tư tưởng lệch lạc"''. Do có mối quan hệ thân thiết với giới văn nghệ, nên việc ông bị bắt vì cuốn nhật ký của mình cất trong ngăn kéo do một đồng nghiệp cùng phòng lấy trộm nộp cho tổ chức, đã làm rung động giới trí thức Hà Nội bấy giờ.<ref name= b/>

Ông bị đưa đi trại "cải tạo" 9 năm 7 tháng. Năm 1973, ra trại đi làm nghề đánh vécni và dọn vệ sinh ở ga Hàng Cỏ để kiếm sống. Sau năm 1975, ông được xác nhận một lý lịch khác ghi thời gian đi trại là ''"đi chữa bệnh"''!<ref name="Nhớ Tuân Nguyễn">[http://www.thanhnien.com.vn/news/Pages/200828/249859.aspx/ Nhớ Tuân Nguyễn]</ref>.

Cuối năm 1974, ông lập gia đình với nhà thơ Phương Thúy<ref>{{Chú thích web |url=http://lethieunhon.com/read.php/4530.htm/ |ngày truy cập=2011-06-18 |tựa đề=Phương Thúy, qua mấy bận đò vẫn cô đơn bến vắng |archive-date=2011-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222629/http://lethieunhon.com/read.php/4530.htm |url-status=dead }}</ref>, giáo viên dạy đàn tam thập lục ở [[Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam|Nhạc viện Hà Nội]] – con gái [[Hoài Chân]] (là đồng tác giả [[Thi nhân Việt Nam]] với [[Hoài Thanh]]). Đầu năm 1976, gia đình ông chuyển vào [[Thành phố Hồ Chí Minh|Sài Gòn]] sinh sống. Tuân Nguyễn đi dạy học, dịch sách và đi lấy báo cho vợ bán.

Ngày [[25 tháng 4]] năm [[1983]], trên đường đi lấy báo về, ông gặp tai nạn giao thông, đưa đi cấp cứu tại [[Bệnh viện Chợ Rẫy]] nhưng không qua khỏi. Trước khi mất, Tuân Nguyễn có một lời trăng trối rất nhân đạo: ''"Đừng bắt tội người tài xế, ông ấy còn phải nuôi 8 đứa con... Lỗi tại tôi... "''.

Tuân Nguyễn qua đời ngày [[9 tháng 5]] năm [[1983]] (nhằm ngày 27 tháng 3 năm [[Quý Hợi]]), an táng tại lô 7, đường số 3, Nghĩa trang Gò Dưa, huyện [[Thủ Đức]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]]. Theo như một số nguồn tin trên báo thì nguyên nhân ông mất là do bị chấn thương sọ não sau khi bị xe ôtô đụng. Trước khi chết, ông còn nói là "''Đừng bắt tội người lái xe. Cái kết cục buồn thảm này là lỗi tại tôi… Tôi là người có lỗi…” ''

Trong thời gian chung sống với nhà thơ Phương Thúy, ông bà không có với nhau người con nào.

==Sự nghiệp==
Khi công tác ở [[Đài Tiếng nói Việt Nam]], nhiều bài thơ của Tuân Nguyễn đã được phát trong chương trình Tiếng Thơ. Ngoài ra còn có thơ đăng trên các báo Văn nghệ, Văn học, Thống nhất, tạp chí Đất Quảng... và các tuyển tập: "Thơ tình yêu", Nhà xuất bản Thanh niên, Hà nội, 1963; "Thơ văn 50 năm Đài Tiếng nói Việt Nam", Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1995; "Thơ miền Trung thế kỷ XX", Nhà xuất bản [[Đà Nẵng]], 1995,... Ngoài ra, Tuân Nguyễn còn là dịch giả của tác phẩm "Bim trắng tai đen", Nhà xuất bản Măng Non, 1983, Nhà xuất bản Văn học, 1985, 2007.

Nhà thơ [[Phùng Quán]], người đồng hương, đồng đội, người bạn tri kỷ của Tuân Nguyễn từ thời kháng chiến chống Pháp, có viết bài ''Người bạn lính cùng tiểu đội'' đã được in trong tập ''Ba phút sự thật'' <ref>[http://tapchisonghuong.com.vn/index.php?main=newsdetail&pid=4&catid=18&ID=1237&shname=Phung-Quan-Ba-phut-su-that-cuon-sach-nhan-tinh-va-xuc-dong "Ba phút sự thật"]</ref> do [[Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh]] xuất bản lần đầu tiên năm 2006. Bài viết đã phác thảo chân dung Tuân Nguyễn, một trí thức nhân hậu, trung thực, một tâm hồn thật đẹp, một nhân cách tuyệt vời. Sống gần 10 năm ngục tù không tội danh, không bản án, xơ xác thân mình song vẫn đam mê văn chương một cách mãnh liệt. Sau khi cuốn "Ba phút sự thật" được xuất bản, tên tuổi của Tuân Nguyễn mới được công chúng biết tới và từ đó những người bạn của ông mới có cơ sở thực hiện cuốn "Nhớ Tuân Nguyễn", góp phần giải tỏa những oan khuất và trả lại giá trị con người cho ông trước công luận. Tuy nhiên, lúc này thì cả Tuân Nguyễn và Phùng Quán đều đã từ giã cõi đời nhiều năm trước.

Trong tập ''Nhớ Tuân Nguyễn''<ref name="Nhớ Tuân Nguyễn"/> do nhà thơ Trần Phương Trà sưu tầm, biên soạn (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội, 2008) ghi lại những hồi ức của bạn bè, đồng nghiệp của Tuân Nguyễn như: Ngọc Trai, [[Băng Sơn]], Lê Huy Quang, [[Hoàng Phủ Ngọc Tường]], Thái Vũ, Xuân Đài, Đoàn Minh Tuấn, Vũ Từ Trang, Hà Nhật, Nguyễn Bùi Vợi, Dương Tường... và công bố 86 bài thơ của Tuân Nguyễn được sưu tầm từ sách báo và qua trí nhớ của người thân, đồng nghiệp, bạn tù...

Giáo sư, dịch giả [[Cao Xuân Hạo]], một người bạn của Tuân Nguyễn, từng có một nhận xét làm người nghe phải lạnh người: "Khi có ai đó kêu lên: - Trời ơi! Sao mà tôi khổ thế? thì nhìn vào Tuân Nguyễn sẽ thấy rằng mình chưa phải là khổ"<ref name="Nhớ Tuân Nguyễn"/>.

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*[http://www.hue.vnn.vn/vanhocthica/2008/05/274410/ Người sống đẹp cho đến chết - Nguyễn Khắc Phê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102225246/http://www.hue.vnn.vn/vanhocthica/2008/05/274410/ |date=2010-11-02 }}
*[http://quehuongta.net/index.php?option=com_content&view=article&id=384:tuan-nguyn-toi-la-ngi-co-li-ngo-minh&catid=41:cau-chuyn-vn-hc&Itemid=65/ Tuân Nguyễn: "Tôi là kẻ có lỗi" - Ngô Minh]{{Liên kết hỏng|date=2021-05-26 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Thời gian sống|Sinh=1933|Mất=1983}}

[[Thể loại:Người Thừa Thiên Huế]]
[[Thể loại:Nhà thơ Việt Nam]]


text:
# Nososticta salomonis
Nososticta salomonis là loài chuồn chuồn trong họ Platycnemididae. Loài này được Selys mô tả khoa học đầu tiên năm 1886.

title: Nososticta salomonis

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Chuồn chuồn|Odonata]]
| familia = [[Platycnemididae]]
| genus = ''[[Nososticta]]''
| species = '''''N. salomonis'''''
| binomial = ''Nososticta salomonis''
| binomial_authority = Selys, 1886
| name = ''Nososticta salomonis''
}}
'''''Nososticta salomonis''''' là loài [[chuồn chuồn]] trong họ [[Platycnemididae]]. Loài này được Selys mô tả khoa học đầu tiên năm 1886.<ref>{{Chú thích web| url=http://www.pugetsound.edu/academics/academic-resources/slater-museum/biodiversity-resources/dragonflies/world-odonata-list/| tiêu đề=salomonis| work=World Odonata List| ngày truy cập=ngày 17 tháng 6 năm 2013| archive-date=2010-08-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20100828091754/http://www.pugetsound.edu/academics/academic-resources/slater-museum/biodiversity-resources/dragonflies/world-odonata-list/| url-status=dead}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tham khảo==

*{{commonscat-inline|Nososticta salomonis}}
*{{wikispecies-inline|Nososticta salomonis}}

[[Thể loại:Nososticta]]
[[Thể loại:Động vật được mô tả năm 1886]]

{{Platycnemididae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Odonata

Họ (familia): Platycnemididae

Chi (genus): Nososticta

Loài (species): N. salomonis

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Nososticta salomonis · Selys, 1886


text:
# Friesodielsia excisa
Friesodielsia excisa là loài thực vật có hoa thuộc họ Na. Loài này được (Miq.) Steenis mô tả khoa học đầu tiên năm 1964.

title: Friesodielsia excisa

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Mesangiospermae]]
| subclassis = [[Phân lớp Mộc lan|Magnoliidae]]
| ordo = [[Bộ Mộc lan|Magnoliales]]
| familia = [[Họ Na|Annonaceae]]
| genus = ''[[Friesodielsia]]''
| species = '''''F. excisa'''''
| binomial = ''Friesodielsia excisa''
| binomial_authority = ([[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]) [[Cornelis Gijsbert Gerrit Jan van Steenis|Steenis]]
| image =
| name = ''Friesodielsia excisa''
}}
'''''Friesodielsia excisa''''' là loài [[thực vật có hoa]] thuộc [[họ Na]]. Loài này được (Miq.) Steenis mô tả khoa học đầu tiên năm 1964.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2814676| tiêu đề=''Friesodielsia excisa''|ngày truy cập=ngày 20 tháng 6 năm 2013| tác giả 1=The Plant List | năm =2010}}</ref>

== Tham khảo ==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Friesodielsia excisa}}
*{{wikispecies-inline|Friesodielsia excisa}}
*{{IPNI2|Friesodielsia excisa|73106-1|access-date=ngày 20 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Friesodielsia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1964]]

{{Annonoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Mesangiospermae

Phân lớp (subclass): Magnoliidae

Bộ (ordo): Magnoliales

Họ (familia): Annonaceae

Chi (genus): Friesodielsia

Loài (species): F. excisa

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Friesodielsia excisa · (Miq.) Steenis


text:
# Podistera eastwoodiae
Podistera eastwoodiae là một loài thực vật có hoa trong họ Hoa tán. Loài này được (Rose ex Eastw.) Mathias & Constance miêu tả khoa học đầu tiên năm 1942.

title: Podistera eastwoodiae

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Podistera eastwoodiae''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Apiales]]
| familia = [[họ Hoa tán|Apiaceae]]
| genus = ''[[Podistera]]''
| species = '''''P. eastwoodiae'''''
| binomial = ''Podistera eastwoodiae''
| binomial_authority = (Rose ex Eastw.) Mathias & Constance, 1942
}}
'''''Podistera eastwoodiae''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Hoa tán]]. Loài này được (Rose ex Eastw.) Mathias & Constance miêu tả khoa học đầu tiên năm 1942.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-1700984| title=''Podistera eastwoodiae''|access-date =ngày 10 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Podistera eastwoodiae}}
*{{Wikispecies nội dòng|Podistera eastwoodiae}}
*{{IPNI2|Podistera eastwoodiae|204565-2|access-date =ngày 10 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Podistera]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1942]]

{{Selineae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Apiales

Họ (familia): Apiaceae

Chi (genus): Podistera

Loài (species): P. eastwoodiae

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Podistera eastwoodiae · (Rose ex Eastw.) Mathias & Constance, 1942


text:
# Lịch sử xe tăng
Dưới đây là những thiết kế, kiểu dáng xe tăng được phát triển từ lâu. Chúng là tiền thân cho những chiếc xe tăng hiện đại bây giờ.

## Thời cổ
Từ lâu đời, các xe trận giáp tốt chạy nhanh bắn xa vẫn là vũ khí được trọng trong chiến đấu. Từ thời đồ đồng, người tướng đã đi xe trận, bên cạnh có bộc xạ là người hầu bắn cung. Chiến tranh Hán Sở có loại xe của Hàn Tín gây thương vong lớn cho quân Sở trong trận Bành Thành, theo mô tả còn lại cũng có giáp dày di nhanh cung bắn xa . Cuối thời Hán, trong loạn Tam Quốc cũng có chuyện Khương Duy dùng các xe bọc thép gây nguy cho Khổng Minh. Trong kinh truyện cổ Vệ Đà của Ấn Độ cũng nói đến xe trận thọc sâu trong đội hình mũi dùi. Leonardo da Vinci cũng có mô hình xe tăng của mình.
Hoàng Đế Quang Trung có đạo tượng binh, voi có da dày, trên có 4-5 người ngồi, có một pháo và nhiều cung, lao, đao để bắn các tầm. Binh chủng này được dùng trước đó ở nhiều nước Nam và Đông Nam Á như Lào, Java và Thái Lan.

## Thế kỷ 19
Trong thế kỷ 19, chiến tranh kiểu công thành của châu Âu chấm dứt. Súng đã làm thành quách cùng việc phòng thủ cố định lạc hậu. Thay cho thành quách, người ta xây dựng các hệ thống công sự dã chiến, dễ làm và dễ sửa, dễ di chuyển. Đào sâu xuống thay cho đắp cao như thành. Điều này gây khó khăn cho chiến thuật dùng pháo công thành. Trận Verdun đầu thế kỷ 20 ví dụ rất rõ cho điều đó, Đức dùng những pháo rất lớn, có thể bắn sập bất cứ toàn thành kiên cố nào, nhưng không thể vượt qua quân Pháp. Mất rất nhiều công bắn pháo nhưng tốc độ phá hủy hệ thống công sự chậm hơn tốc độ xây dựng và sửa chữa.
Thế kỷ 19 đánh dấu nhiều thay đổi về quân sự do xuất hiện của súng các loại. Giai đoạn này việc sử dụng các xe trận yếu kém. Lý do là các phương tiện cơ giới lúc đó chủ yếu là tàu hỏa, tàu thủy, không thích hợp với điều kiện dã chiến trên bộ. Các xe trận trước đây thì quá lạc hậu, mà chưa có động cơ mới để chế tạo các xe dã chiến. Đầu thế kỷ 20 đã phổ biến những hệ thống chiến đấu dùng súng chạy máy hơi nước lớn như các thiết giáp hạm hoặc đoàn tàu hỏa bọc thép.
Nhìn chung, đến hết Chiến tranh thế giới 1, xe trận dã chiến mạt vận. Những xe tăng cổ xuất hiện trong thời gian chiến tranh này đều rất dị kỳ, nhanh chóng bị thiết kế đúng đắn hơn hoặc loại bỏ.

## Pháo hạm trên cạn
Nhờ xuất hiện của động cơ đốt trong, đầu thế kỷ 20 cũng xuất hiện nhiều ô tô bọc thép và pháo tự hành bánh hơi chạy động cơ đốt trong. Các xe này linh động hơn tàu hỏa tàu thủy, nhưng cũng chưa thể vận động dã chiến ngoài đồng, vượt qua các chiến hào.
Lúc này, xuất hiện rất nhiều phương án chế tạo các xe việt dã, có bọc thép, bắn được bộ binh hoặc công sự, vượt được qua các tuyến chiến hào. Các nỗ lực thiết kế xe bọc thép việt dã cho ra nhiều xe năm 1915.
Lúc này, ở châu Âu, pháo dã chiến field gun tỏ nhiều ưu việt, đây là loại pháo hỗ trợ, được đẩy theo trận đánh bám sát bộ binh. Ngày nay, field gun là lựu pháo bắn gián tiếp, hơi khác. (xem súng). Trong Thế chiến 1, vận hành pháo dã chiến khó khăn, vì lúc này pháo đã to nặng và xuất hiện nhiều pháo tầm xa.
Người Anh thành lập Ủy ban pháo hạm trên cạn (tiếng Anh Landships Committee). Tên cũng giống như mục đích, người ta muốn chế tạo những thứ như đoàn tàu hỏa bọc thép hay pháo hạm nhưng lại dã chiến, vượt được hào. Các pháo hạm trên cạn này có giáp bảo vệ khẩu pháo dã chiến nó mang theo.
Winston Churchill, bộ trưởng Hải Quân dẫn đầu Ủy ban pháo hạm trên cạn. Herbert George Wells là người vẽ bản vẽ Tàu bọc thép trên cạn (The Land Ironclads) đầu tiên năm 1903.
Vì là các tàu (tank) nên xuất hiện cái tên tăng. Mà các xe đầu tiên cũng giống như thùng sắt thật.
Ngày nay, xe tăng dùng với nghĩa khác các xe ngày đấy cũng như yếu cầu thiết kế ban đầu, nhưng những xe ngày đấy vẫn được gọi là xe tăng trong sách vở.

## Mark I
Xe tăng lần đầu tiên ra trận là Mark I trong chiến dịch sông Somme năm 1916, chạy xích miếng cứng. Xe có hai loại, xe tăng đực và xe tăng cái. Xe đực có súng thò ra còn xe cái có lỗ châu mai để người ngồi trong bắn. Xe đực có hai tháp pháo hai bên sườn. Xe có khả năng vượt hào tốt, lúc đó chưa hề có vũ khí bắn từ xa mục tiêu di động bọc giáp, dù giáp mỏng, chỉ chịu được đạn súng trường. Trận đầu tiên thắng lợi, người Anh phát triển một số lượng lớn xe này và các cải tiến.
Xe có nhiều hạn chế, phần lớn sau đó được hoán cải, chỉ còn phiên bản Mark V tham chiến. Cuối chiến tranh những phiên bản Mark V* rất khác (có cả trung đội trên xe). Sau những bất ngờ đầu tiên quân Đức cũng nhận ra các nhược điểm của xe, bắt sống rất nhiều.
Những nhược điểm lớn của xe là chậm, động cơ hay hỏng, giáp yếu, súng quá yếu. Xe dễ bị pháo Đức bắn hỏng, dễ bị bộ binh Đức phá hủy và bắt sống.
| Xe bọc thép dã chiến Mark I. |                                                                                |
| Năm sản xuất                 | 1915-1919                                                                                |
| các phiên bản                | Mark II, Mark III, Mark IV, các xe Mark V, Mark VI, Mark VII, Mark VIII, Mark IX, Mark X, xe chở súng cải tiến từ Mark I |
| Xe đực nặng                  | 28,4 tấn                                                                                |
| xe cái nặng                  | 27,4 tấn                                                                                |
| tổ lái                       | 8 người                                                                                |
| vũ khí chính xe đực          | 2 pháo nòng ngắn 6 pao-dơ                                                                                |
| vũ khí chính xe cái          | bốn đại liên 7,69mm Vickers                                                                                |
| vũ khí phụ xe đực            | một khẩu súng máy 8mm Hotchkiss                                                                                |
| vũ khí phụ xe cái            | 2 khẩu súng máy 8mm Hotchkiss                                                                                |
| giáp                         | 6–12 mm thép cán                                                                                |

## Mark V* - Mark V**
Mark V* là xe kéo dài của Mark V tăng khả năng vượt hào. Kéo dài phần sau xe Mark V thêm 2 mét, xe vượt được hào 4 mét. Do xe rộng, người ta tổ chức cả trung đội trên xe, số lính này mang súng máy, xe như tòa thành di động. Nhược điểm lớn nhất của xe là số lính mang theo này bị nướng và hun gần chín. Xe ra trận lần đầu tháng 8-1918, tham gia Trận Amiens. Xe nặng thêm 5 tấn so với Mark V, thêm khẩi súng máy. Có 200 xe đực và 432 xe cái được đóng.
Trước đó có kiểu Tadpole Tail của Pháp thực hiện kéo dài đuôi xe Mark IV tháng 1 năm 1918, tại xưởng Trung tâm của Tập đoàn Tăng Pháp, chương trình thất bại.
Xe Mark V** dài hơn xe Mark V* 32 ft 5 in, động cơ Ricardo 225hp, sửa chữa những bất hợp lý trong thiết kế Mark V*. Xe ổn định, vượt hào tốt hơn. Nhưng không kịp chiến tranh.

## Little Willie
Little Willie là một thử nghiệm trong quá trình thiết kế xe Mark I, xe Little Willie đặt súng lớn phía trước, nặng đầu khó vượt hào. Mark I do đó đi đến thành công thực tế hơn tháng 9-1915. Ủy ban pháo hạm trên cạn (Landships Committee) do Tướng Walter Wilson điều hành, 22 tháng 7 năm 1915, William Ashbee Tritton, Giám đốc công ty thiết kế máy William Foster & Company of Lincoln, trình một thiết kế ưu việt và được phát triển tiếp. Sau thử nghiệm, người ta đặt ra những yêu cầu chế tạo Chiến hạm Hoàng Gia trên cạn HMLS Centipede. Hai phương án được chọn là Big (to) và Little (nhỏ, không tháp pháo). Đến tháng giêng 1916 thì xe Little Willie tỏ ra trội hơn trong thử nghiệm, nhưng không tham chiến.
Xe không vượt qua thử nghiệm do nặng đầu bởi pháo trên cao phía trước. Việc xe không qua thử nghiệm tạo điều kiện cho Mark I (thu nhỏ) tham chiến.
Xe có pháo Vickers 2 pao-đơ, 6 súng máy, nặng 26 tấn, tổ lái 6 người.

## Schneider CA1
Xe Little Willie rất giống cho Schneider CA1, Pháp, phát triển từ tháng giêng đến tháng 9 năm 1915. Schneider CA1 được phát triển trên Baby Holt của Công ty Holt Company, Mỹ (công ty phát triển xe xích miếng cứng). Xe do Eugène Brillié, người đã thiết kế xe ô tô bọc thép cho Tây Ban Nha phụ trách nghiên cứu. Xe nhẹ hơn và giáp mỏng hơn xe Anh, có một pháo để lệch một bên.
| Xe bọc thép dã chiến Schneider CA1, Pháp |                                        |
| Giáp                                     | 11+5,5 mm đắp thêm                     |
| Súng chính                               | 75mm Blockhaus Schneider               |
| Súng phụ                                 | 2 khẩu súng máy 7,92mm Hotchkiss M1914 |
| Động cơ                                  | Schneider 4-cyl, 60 sức ngụa (45 kW)   |
| Nặng                                     | 13,6 tấn                               |
| Dài                                      | 6,32 m                                 |
| Rộng                                     | 2,05 m                                 |
| Cao                                      | 2,30 m                                 |
| Tổ lái                                   | 6                                      |
| Tốc dộ                                   | 8,1 km/h                               |

## St Chamond
Bản tiếp theo của Pháp là St Chamond, tham chiến 5 tháng 5/1917. Xe đưa súng về giữa, dùng súng nòng dài mạnh, có giảm xóc. Tuy súng có dài hơn trong bản cải tiến (tỷ lệ chiều dài nòng 36) nhưng vẫn là pháo bắn gián tiếp. Xe có một nhược điểm là xích thấp và đầu đuôi dài, làm pháo hạm trên cạn hay bị mắc cạn khi vượt dốc.
Người ta thường phân biệt bản đầu tiên là St Chamond M16. Bản tiếp St Chamond M17 cải tiến giáp và mang pháo cal 36 M1897.
| Thông số xe bọc thép dã chiến St Chamond, Pháp |                                                                                |
| Nặng                                           | 22 tấn                                                                                |
| Dài                                            | 8,7 m                                                                                |
| Rộng                                           | 2,7 m                                                                                |
| Cao                                            | 2,4 m                                                                                |
| Tổ lái                                         | 8 (Trưởng xe-lái xe, xạ thủ-nạp đạn, phụ xạ thủ, thợ máy, 3 xạ thủ súng máy, một người phụ chung) |
| Giáp                                           | 11–19 mm                                                                                |
| Súng chính                                     | cải tiến sau 75mm, Canon de 75 modèle 1897 cal 36, đạn nặng 7,2 kg xa 6,8 kg                      |
| Súng phụ                                       | 4 khẩu súng máy 7,92mm Hotchkiss M1914                                                            |
| Động cơ                                        | 4-cylinder Panhard-Levassor (xăng), 90 sức ngựa (70 kW)                                           |
| Giảm xóc                                       | lò so cuộn                                                                                |
| Tốc độ                                         | 12 km/h                                                                                |

## Char 2C
Người Pháp hoàn thành phát triển các pháo hạm trên cạn với Char 2C, đáng tiếc xe này không kịp tham chiến. Đây là xe tăng hạng nặng 69 tấn, đã có tháp chỉ huy, nhưng vẫn dùng giảm xóc cũ. Xe tuy không được tham chiến nhưng được nhiều nước sản xuất các phiên bản giống như Tiệp Khắc, Liên Xô.

## A7V
Thế chiến 1 cho đến lúc gần bắt đầu thế chiến 2 không có xe tăng như định nghĩa ngày nay, nhưng người ta vẫn gọi những xe như vậy là xe tăng trong các sách vở. A7V là xe có thể làm nhiệm vụ đấu tăng (giống xe tăng ngày nay). Xe bọc thép A7V Đức là một thành công của kiểu Willie, trong khi người Anh thất bại. Abteilung 7 Verkehrswesen tức là phòng 7 Bộ Chiến tranh, phòng xe cộ. Xe xuất hiện tháng 10-1917. Xe đúng như mơ ước của người Anh, là một chiến hạm trên cạn. Nhưng lúc nó xuất hiện thì nước Đức đã yếu, không phục hồi được. Chỉ có 20 xe được đóng, Thiết Giáp Đức còn có thêm 78 xe chiến lợi phẩm Mark IV và Mark A, dùng khoảng 30 xe Mark IV .
Xe có bộ giảm xóc và bánh nâng giống tàu hỏa, không gian chiến đấu rộng rãi, nhưng không gian cho thợ máy rất chật. Xe có 2 khoang chiến đấu ở đầu và đuôi, khoang chỉ huy trên buồng máy, súng máy được đặt ở cả hai khoang chiến đấu và chỉ huy, pháo đặt ở khoang mũi.
|                              |                                                            |
| Xe bọc thép dã chiến A7V Đức |                                                            |
| Nặng                         | 30 đến 33 tấn                                              |
| Dài                          | 7,34m                                                      |
| Rộng                         | 3,1m                                                       |
| Cao                          | 3,3 m                                                      |
| Tổ lái                       | 18                                                         |
| Giáp                         | sườn 20 mm trước 50 mm                                     |
| Súng chính                   | 57 mm                                                      |
| Súng phụ                     | 6 khẩu súng máy 7,9mm                                      |
| Động cơ                      | 2 động cơ Daimler 4-cylinder 200 sức ngựa (149 kW mỗi cái) |

## Đấu tăng
Trận đấu tăng đầu tiên diễn ra ngày 24 tháng 4 năm 1918, 3 xe Mark IV (2 cái 1 đực) và 3 xe A7V. 2 Xe Mark cái nhanh chóng rời trận địa với vài tổn thương. Đức đuổi theo, chiếc Mark đực sử dụng chiến thuật tồn tại sau đó 50 năm: chạy đều rồi dừng ngắn để bắn. Một xe AV7 hư hại nặng, không di chuyển được, 5 thành viên tổ lái chết, số còn lại rời xe, hai A7V còn lại rút, đến đêm người Đức kéo được xe hỏng về. Xe Mark đực cũng mất khả năng di chuyển.
Cùng ngày, một chiếc A7V rời trận đánh gặp 7 xe Mark, lần này thì A7V chứng tỏ nguyên tắc cũng được giữ 50 năm sau: người ta cần chế tạo xe tăng lớn nhất. Số lượng đông xe Mark không giúp được gì cho họ, A7V phá hủy 1 Mark, bắn hỏng 3 chiếc, 3 chiếc nữa bị pháo Đức bắn hỏng. Đây là trận đánh đầu tiên mà xe bọc thép cơ giới làm nhiệm vụ như xe tăng hiện đại. Tuy nhiên, trong chiến tranh Tây Ban Nha không thêm một trận đấu tăng nào nữa.

## Renault FT-17
Mục tiêu của các pháo hạm trên cạn chủ yếu vẫn là bộ binh và công sự bán kiên cố, các công sự kiên cấo cần pháo lớn nhưng xe cộ ngày đó không mang được. Để chống bộ binh, các pháo hạm trên cạn nhanh chóng tỏ ra lạc hậu so với xe bọc thép chạy xích nhỏ, dã chiến hơn ô tô bọc thép. Chiếc Renault FT-17 như vậy, có 84 xe sản xuất trong năm 1917 nhưng 2697 xe trong chiến tranh, trong khi Char 2C không kịp tham chiến(và có 20 A7V). Xe rất nhỏ, có giáp như những xe lớn. Tổ lái rất it: chỉ có hai người. Tuy nhỏ nhưng xe cơ động vì hệ số dùng động cơ là 6 so với 3-4 của các xe lớn. Một ưu điểm nữa của xe nhỏ là nhíp ô tô. Ưu điểm lớn nhất của xe là số lượng khổng lồ. Xạ thủ thuận tiện với tháp pháo quay 360 độ như xe tăng ngày nay. Xe dùng rất rộng rãi.
Nhược điểm chính của xe là súng quá yếu. Xe sử dụng hai loại súng, đại liên 7,92mm và cối bắn góc thấp 37mm. Ngần đó đủ để chống bộ binh trong chiến hào, nhưng không thể bắn công sự kiên cố và càng không thể bắn mục tiêu xe cộ di động, hoàn toàn không có khả năng đấu tăng. Điều này càng làm xe này thành công vì nó xuất hiện cuối chiến tranh, Đức không chế tạo thêm được xe thiết giáp mới để đáu với nó. Nhờ danh tiếng khi đó, xe này và các phiên bản tiến được Pháp và Ba Lan dùng rộng rãi đến Thế chiến 2, dẫn đến việc hai nước này bại trận rất nhanh chóng. Xe cũng được Ý và Nga sản xuất.
Có lẽ xe Renault FT-17 điển hình cho ngày đó, trông rất giông xe tăng nhưng lại không có tính năng chính của xe tăng là đấu tăng.
Những nước dùng: Bỉ, Brasil, Tiệp Khắc, Estonia, Phần Lan, Pháp, Iran, Nhật, Litva, Hà Lan, Ba Lan, România, Liên Xô, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Thổ, Trung Quốc, Mỹ, Nam Tư.
Tham chiến: Thế chiến 1, Nội chiến Nga, Chiến tranh Ba Lan-Liên Xô, Nội chiến Trung Quốc, Nội chiến Tây Ban Nha, Thế chiến 2.
Các phiên bản: Char à canon 37, Char mitrailleur, FT 75 BS, Char signal, FT-17 modifié 31, Six Ton Tank Model 1917, Russkiy Reno, FIAT 3000
|                                         |                                        |
| Xe bọc thép dã chiến Renault FT-17 Pháp |                                        |
| Nặng                                    | 6,5 tấn                                |
| Dài                                     | 5,00 m                                 |
| Rộng                                    | 1,47 m                                 |
| Cao                                     | 2,14 m                                 |
| Tổ lái                                  | 2 (lái xe, xạ thủ)                     |
| Giáp                                    | 22 mm                                  |
| Súng chính                              | cối góc thấp 37mm hoặc đại liên 7,92mm |
| Động cơ xăng                            | 39 sức ngựa (29 kW)                    |
| Tỷ lệ động cơ/khối lượng                | 6 sức ngựa/tấn                         |
| Giảm xóc                                | nhíp                                   |
| Tầm                                     | 65 km                                  |
| Tốc độ                                  | 11 km/h                                |

## Mark A Whippet
Tuy đã thu nhỏ hơn nhiều so với Pháo Hạm Hoàng Gia trên cạn HMLS Centipede, nhưng người Anh nhận nhanh ra những tồi tệ của Mark I, nó rất hay hỏng và chậm do quá nặng, dẫn đến một số lượng xe lớn bị bắt. Cũng như người Pháp, Anh tìm cách chế tạo xe tăng chạy nhanh, nhẹ hơn, với yêu cầu chỉ cần mang được súng máy và cối bắn góc thấp. Thế hệ này là các xe tăng hạng trung Anh hồi Thế chiến 1 gồm Mark A, Mark B và Mark C. Mark A và Mark C là hai anh em cùng bố, thừa kế cấu trúc thân gầm của Little Willie. Xe trông như cái máy cày, chạy nhanh hơn FT-17 nhưng mỏng hơn. Xe bắt đầu được thiết kế tháng 10-1916, đến tháng 3-1917 đã có mẫu thử đầu tiên, nhưng đến tháng 3-1918 mới tham chiến, tuy nhiên đến tháng 8 năm đó xe mới thật sự hoàn thành. Đội thiết kế Tritton Chaser, William Tritton không có cộng sự Walter Gordon Wilson. Xe vượt hào kém nhưng đi nhanh, còn gọi là kỵ binh tăng.
|                                         |                                                         |
| Xe bọc thép dã chiến Mark A Whippet Anh |                                                         |
| Khối lượng chiến đấu                    | 14,2 tấn                                                |
| Giáp                                    | 5-14mm                                                  |
| Động cơ                                 | 2 động cơ mỗi cái 45 sức ngựa Tylor JB với 318 lít xăng |
| Tốc dộ tối đa đi trên đường             | 13 km/h                                                 |
| Khoảng cách di chuyển tối đa            | 128 km                                                  |
| Lội nước                                | 0,91 mét                                                |
| Dốc tối đa                              | 84%                                                     |
| Vượt chắn tối đa                        | 0,8 mét                                                 |
| Vượt hào tối đa                         | 2,13 mét                                                |
| Súng                                    | 3 đến 4 khẩu súng máy 7,7mm Hotchkiss                   |
| Đạn                                     | 5400                                                    |
| Tổ lái                                  | 3-4 người                                               |

## Mark B
Chia tay với William Tritton, Walter Gordon Wilson bắt tay vào thiết kế tăng của mình, cũng theo phương hướng thu nhỏ và đi nhanh hơn Mark I. Công việc bắt đầu tháng 7-1917. Tháng 9 năm 1918 mẫu thử đầu tiên xuất hiện, được đóng ở xưởng Metropolitan. Xe sửa chữa những nhược điểm của Mark A. Giáp tốt hơn (14mm) Mark A của đối thủ, tỷ số sử dụng động cơ cũng tốt hơn (5,6). Mang 7 súng máy 7,92 mm Hotchkiss. Tốc độ hơi thấp hơn Mark A (10 km/h), vẫn giống máy cày nhưng đỡ hơn, thật ra xe thừa kế phần thân gầm của Mark I. Xe có thân hình thoi, động cơ đặt sau (ngược với Mark A), vẫn chưa có tháp chỉ huy (cupola). Xe có một tháp chiến đấu vuông rộng phía trước, ngoài ra có các lỗ châu mai nhỏ ở cửa và hai sườn. Trái với những lạc quan ban đầu, xe bộc lộc một số nhược điểm, như súng máy vướng nhau phía trước. Đặc biệt xe hay trục trặc động cơ và truyền động, hầu như không thể sửa chữa ngoài mặt trận do không gian trong xe quá chật. Không thể sửa được xe khi lạnh nhưng khi nóng thì thợ sửa không thể chịu được. 700 chiếc được đặt hàng, 102 chiếc đã chế tạo. Xe đóng ở xưởng North British Locomotive tại Glasgow.
Xe chỉ tham chiến ở Nga trong nội chiến. Nhóm xe 3 chiếc được viện trợ cho Bạch Vệ ở Arkhangen vào tháng 8-1919. Sau này, một chiếc sa lầy, một chiếc lọt vào tay Bolsheviks (cả chiếc sa lầy sau cũng vậy), một chiếc hỏng.

## Bảng
Các xe bọc thép dã chiến tham chiến trong Thế chiến 1.
| Năm ra đời | Số lượng sản xuất trong thời gian chiến tranh | Loại                | Vũ khí / đạn                                   | Giáp trước | Giáp sườn | Giáp nóc | Gốc độ (km/h) | Kíp lái | Trọng lượng | Công suất động cơ | Tầm hoạt động |
| 1916       | 75                                            | Mark I đực          | 2x 57mm/L40 [324] + 3 Súng máy [6272]          | 12 mm      | 10 mm     | 6 mm     | 4,5           | 8       | 28,4 t      | 105 Mã lực        | 37 km         |
| 1916       | 75                                            | Mark I cái          | 5 Súng máy [30080]                             | 12 mm      | 10 mm     | 6 mm     | 4,5           | 8       | 27,4 t      | 105 Mã lực        | 37 km         |
| 1917       | 25                                            | Mark II đực         | 2x Pháo L40 57mm + 3 Súng máy                  | 12 mm      | 10 mm     | 6 mm     |               | 8       |             | 105 Mã lực        | 45 km         |
| 1917       | 25                                            | Mark II cái         | 5 Súng máy                                     | 12 mm      | 10 mm     | 6 mm     |               | 8       |             | 105 Mã lực        | 45 km         |
| 1917       | 25                                            | Mark III đực        | 2x Pháo L40 57mm + 3 Súng máy                  | 12 mm      |           |          |               | 8       |             | 105 Mã lực        | 45 km         |
| 1917       | 25                                            | Mark III cái        | 5 Súng máy                                     | 12 mm      |           |          |               | 8       |             | 105 Mã lực        | 45 km         |
| 1917       | 420                                           | Mark IV đực         | 2x 57mm/L23 [332] + 4 Súng máy [6272]          | 16 mm      | 12 mm     | 8 mm     | 5,6           | 8       | 28,5t       | 125 Mã lực        | 56 km         |
| 1917       | 595                                           | Mark IV cái         | 5-6 Súng máy [10000]                           | 16 mm      | 12 mm     | 8 mm     | 5,6           | 8       | 27 t        | 125 Mã lực        | 56 km         |
| 1917       | 200                                           | Mark V đực          | 2x Pháo L23 57mm[207] + 4 Súng máy [5800]      | 14 mm      | 14 mm     | 8 mm     | 7,5           | 8       | 29,5 t      | 150 Mã lực        | 72 km         |
| 1917       | 200                                           | Mark V cái          | 6 Súng máy [14100]                             | 14 mm      | 14 mm     | 8 mm     | 7,5           | 8       | 28,5 t      | 150 Mã lực        | 72 km         |
| 1918       | 200                                           | Mark V* đực         | 4x Pháo L23 57mm [221] + 4 Súng máy [8400]     | 14 mm      | 12 mm     | 6 mm     | 4             | +24     | 33 t        | 150 Mã lực        | 63 km         |
| 1918       | 432                                           | Mark V* cái         | 8 Súng máy [16800]                             | 14 mm      | 12 mm     | 6 mm     | 4             | +24     | 32 t        | 150 Mã lực        | 63 km         |
| 1917       | 200                                           | Mark A "Whippet"    | 4 Súng máy [5400]                              | 14 mm      | 14 mm     | 5 mm     | 13            | 3       | 14 t        | 2x 45 Mã lực      | 64 km         |
| 1916       | 400                                           | Schneider C.A.1     | Pháo L13 75mm/[94-96] + 2 Súng máy [4000]      | 11,5 mm    | 11,5 mm   | 5,5 mm   | 6             | 6       | 13.5 t      | 60 Mã lực         | 48 km         |
| 1917       |                                               | Schneider C.A.1     | Pháo L13 75mm [94-96] + 2 Súng máy [4000]      | 24 mm      | 17 mm     | 5,5 mm   | 6             | 6       | 14,6 t      | 60 Mã lực         | 75 km         |
| 1916       | 165                                           | St.Chamond M16      | Pháo 75mm/? [106-108] + 4 Súng máy [7488]      | 11,5 mm    | 8,5 mm    | 5,5 mm   | 8,5           | 9       | 22 t        | 90 Mã lực         | 60 km         |
| 1917       | 235                                           | St.Chamond M17      | Pháo L36 75mm [106-108] + 4 Súng máy [7488]    | 11,5 mm    | 17 mm     | 5,5 mm   | 8.5           | 9       | 24 t        | 90 Mã lực         | 60 km         |
| 1917       | 2100                                          | Renault FT súng máy | 1 súng máy [4800]                              | 16 mm      | 8 mm      | 6 mm     | 8             | 2       | 6,5 t       | 35 Mã lực         | 35 km         |
| 1917       | 1246                                          | Renault FT pháo     | Pháo L21 37mm [240]                            | 16 mm      | 8 mm      | 6 mm     | 8             | 2       | 6,7 t       | 35 Mã lực         | 35 km         |
| 1917       | 20                                            | A7V                 | Pháo L26 57mm [180]+ 6 Súng máy [10000..15000] | 30 mm      | 20 mm     | 15 mm    | 12            | 18      | 32 t        | 2x 100 Mã lực     | 35 km         |

- Trong số các xe đã đóng có 188 Renault TSF (xe điện đài không vũ trang) và 39 Renault BS (pháo dã chiến 75mm).
- Một phần xe Mark V dóng lại thành xe chở quân.
- Một phần các xe đầu tiến (Mark I đến IV) dóng lại thành xe vận tải tiền tuyến.
- Một phần xe cái đóng lại thành xe lưỡng tính, vẫn có lỗ châu mai nhưng thêm khẩu cối bắn góc thấp 57mm bên sườn.
- Đức bắt được 78 xe Mark IV và Mark A, sửa dụng 30.
- Bạch Vệ đã sử dụng ít nhất 62 Mk.V, 17 Mk.A, 3 Mk.B, 21 FT trong Nội chiến Nga (1918-1920), Hồng Quân bắt được 59 Mk.V, 17 Mk.A, 1 Mk.B, 14 FT.

## Các xe khác
Vasiliy Mendeleyev (1886-1922), một kỹ sư Nga đưa ra một chương trình đầy tham vọng Tăng Mendeleyev mang pháo 120mm, rất giống các pháo tự hành về sau này. Thiết kế của ông đặt vấn đề treo yêu cầu rất cao, có đủ lò xo đẩy về và hãm thủy lực nhưng khác với hệ thống treo xe xích và ô tô hiện nay(có giằng ngang), na ná như ống thụt trước xe máy. Đây có lẽ là nỗ lực duy nhất thời đó thiết kế các pháo tự hành đánh công sự kiên cố nhưng thất bại.
LK I, KK II và LK III của Đức phát triển dần mang lại hình dáng xe tăng hiện đại, tháp pháo nhô lên cao và quay.
A7V/U Đức na ná giống Mark nhưng giáp dày, 2 tháp pháo sườn lớn.
A7V Sturmpanzer mang pháo 57mm nòng khá dài, có khả năng bắn mục tiêu di động khá. Đây là xe thiết kế theo yêu cầu đấu tăng đúng như nhiệm vụ xe tăng ngày nay, tuy nhiên không kịp sản xuất số lượng lớn trong chiến tranh.

## Các dạng xe không bao giờ được dùng

### Vezdehod I
Dạng tăng đầu tiên trên thế giới là chiếc Vezdehod I (Vezdehod=ВЕЗДЕХОД=xe việt dã, tiếng Anh không phiên âm được đầy đủ, chính xác phiên âm là vêzđêkhôđ) do Prohorovschikov thiết kế. Xe có 1 đại liên, tháp pháo 360 độ, cả xe nặng 4 tấn, động cơ 20 sức ngựa, tốc độ 25 km/h, một lái xe và một xạ thủ. Duy nhất một mẫu thử được trình diễn ngày 15-5-1915 tại Nga. Giáp xe quá yếu.
Xe sử dụng xích mềm, đây là một trong hai phương án xích ngày đó, ngày nay chúng ta dùng phương án xích miếng cứng Caterpillar ngày đó làm xe tăng máy kéo... Vì phương án xích mềm ngày đó dừng lại mà không còn phát triển nào tiếp theo. Đây cũng là xe bọc thép dã chiến dùng xích mềm duy nhất.

### Xe tăng Sa Hoàng
Một phương án thử nghiệm nữa là chiếc xe tăng lớn nhất thế chiến 1 do Lebedenko thiết kế, nặng 40 tấn, hai động cơ hơi nước mỗi cái 240 sức ngựa. Có hai tháp pháo trên và dưới, mỗi tháp pháo có hai lỗ châu mai trái và phải. Tsar Tank (tăng Sa Hoàng) có hai bánh xe đường kính 10 mét, có hai chiếc, nay vẫn còn xác, cũng năm 1915. Xe không vượt qua thử nghiệm. Người ta nhanh chóng nhận thấy xích miếng cứng thích hợp hợp hơn so với các phương án vượt địa hình khác. Xe khác với các loại tăng hiện nay do không dùng bánh xích mà bằng bánh xe tương tự như xe đạp.
Các nỗ lực của người Nga sau đó dồn vào đoàn tàu hỏa bọc thép và ô tô bọc thép, pháo tự hành đặt trên ô tô.

title: Lịch sử xe tăng

wikitext:
Dưới đây là những thiết kế, kiểu dáng [[xe tăng]] được phát triển từ lâu. Chúng là tiền thân cho những chiếc xe tăng hiện đại bây giờ.

==Thời cổ==
[[Tập tin:DaVinciTankAtAmboise.jpeg|nhỏ|phải|Mô hình theo bản vẽ xe tăng của [[Leonardo da Vinci]]]]
Từ lâu đời, các xe trận giáp tốt chạy nhanh bắn xa vẫn là [[vũ khí]] được trọng trong chiến đấu. Từ [[thời đại đồ đồng|thời đồ đồng]], người [[tướng]] đã đi xe trận, bên cạnh có [[bộc xạ]] là người hầu bắn cung. [[Chiến tranh Hán-Sở|Chiến tranh Hán Sở]] có loại xe của [[Hàn Tín]] gây thương vong lớn cho quân [[Sở]] trong [[trận Bành Thành]], theo mô tả còn lại cũng có giáp dày di nhanh cung bắn xa {{cần chú thích}}. Cuối thời [[Hán]], trong loạn [[Tam Quốc]] cũng có chuyện [[Khương Duy]] dùng các xe bọc thép gây nguy cho [[Gia Cát Lượng|Khổng Minh]]. Trong kinh truyện cổ [[Kinh Vệ Đà|Vệ Đà]] của [[Ấn Độ]] cũng nói đến xe trận thọc sâu trong đội hình mũi dùi. [[Leonardo da Vinci]] cũng có mô hình xe tăng của mình.

Hoàng Đế [[Nguyễn Huệ|Quang Trung]] có đạo [[voi chiến|tượng binh]], [[voi]] có da dày, trên có 4-5 người ngồi, có một [[pháo]] và nhiều cung, lao, đao để bắn các tầm. Binh chủng này được dùng trước đó ở nhiều nước Nam và [[Đông Nam Á]] như [[Lào]], [[Java]] và [[Thái Lan]].

==Thế kỷ 19==
Trong [[thế kỷ 19]], chiến tranh kiểu [[công thành]] của [[châu Âu]] chấm dứt. [[Súng]] đã làm [[thành]] quách cùng việc [[phòng thủ]] cố định lạc hậu. Thay cho thành quách, người ta xây dựng các hệ thống [[công sự]] dã chiến, dễ làm và dễ sửa, dễ ''di chuyển''. Đào sâu xuống thay cho đắp cao như thành. Điều này gây khó khăn cho chiến thuật dùng pháo công thành. [[Trận Verdun]] đầu [[thế kỷ 20]] ví dụ rất rõ cho điều đó, [[Đức]] dùng những pháo rất lớn, có thể bắn sập bất cứ toàn thành kiên cố nào, nhưng không thể vượt qua quân [[Pháp]]. Mất rất nhiều công bắn pháo nhưng tốc độ phá hủy hệ thống công sự chậm hơn tốc độ xây dựng và sửa chữa.

[[Thế kỷ 19]] đánh dấu nhiều thay đổi về quân sự do xuất hiện của [[súng]] các loại. Giai đoạn này việc sử dụng các xe trận yếu kém. Lý do là các phương tiện cơ giới lúc đó chủ yếu là [[tàu hỏa]], [[tàu thủy]], không thích hợp với điều kiện dã chiến trên bộ. Các xe trận trước đây thì quá lạc hậu, mà chưa có động cơ mới để chế tạo các xe dã chiến. Đầu thế kỷ 20 đã phổ biến những hệ thống chiến đấu dùng [[súng]] chạy [[động cơ hơi nước|máy hơi nước]] lớn như các [[thiết giáp hạm]] hoặc [[đoàn tàu hỏa bọc thép]].

Nhìn chung, đến hết [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Chiến tranh thế giới 1]], xe trận dã chiến mạt vận. Những xe tăng cổ xuất hiện trong thời gian chiến tranh này đều rất dị kỳ, nhanh chóng bị thiết kế đúng đắn hơn hoặc loại bỏ.

==Pháo hạm trên cạn==
Nhờ xuất hiện của [[động cơ đốt trong]], đầu [[thế kỷ 20]] cũng xuất hiện nhiều [[ô tô bọc thép]] và [[pháo tự hành]] bánh hơi chạy [[động cơ đốt trong]]. Các xe này linh động hơn [[tàu hỏa]] [[tàu thủy]], nhưng cũng chưa thể vận động dã chiến ngoài đồng, vượt qua các chiến hào.

Lúc này, xuất hiện rất nhiều phương án chế tạo các xe việt dã, có bọc thép, bắn được bộ binh hoặc công sự, vượt được qua các tuyến chiến hào. Các nỗ lực thiết kế xe bọc thép việt dã cho ra nhiều xe năm 1915.

Lúc này, ở châu Âu, pháo dã chiến ''field gun'' tỏ nhiều ưu việt, đây là loại pháo hỗ trợ, được đẩy theo trận đánh bám sát bộ binh. Ngày nay, ''field gun'' là lựu pháo bắn gián tiếp, hơi khác. (xem [[súng]]). Trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến 1]], vận hành pháo dã chiến khó khăn, vì lúc này pháo đã to nặng và xuất hiện nhiều pháo tầm xa.

Người Anh thành lập ''[[Ủy ban pháo hạm trên cạn]]'' [[Landships Committee|(tiếng Anh Landships Committee)]]. Tên cũng giống như mục đích, người ta muốn chế tạo những thứ như [[đoàn tàu hỏa bọc thép]] hay pháo hạm nhưng lại dã chiến, vượt được hào. Các ''pháo hạm trên cạn'' này có giáp bảo vệ khẩu pháo dã chiến nó mang theo.

[[Winston Churchill]], bộ trưởng Hải Quân dẫn đầu [[Ủy ban pháo hạm trên cạn]]. [[H. G. Wells|Herbert George Wells]] là người vẽ bản vẽ [[Tàu bọc thép trên cạn]] ([[The Land Ironclads]]) đầu tiên năm 1903.

Vì là các tàu (tank) nên xuất hiện cái tên tăng. Mà các xe đầu tiên cũng giống như thùng sắt thật.

Ngày nay, [[xe tăng]] dùng với nghĩa khác các xe ngày đấy cũng như yếu cầu thiết kế ban đầu, nhưng những xe ngày đấy vẫn được gọi là [[xe tăng]] trong sách vở.

==Mark I==
[[Tập tin:British Mark I male tank Somme 25 September 1916.jpg|nhỏ|phải| [[Mark I]] tại [[Trận Somme (1916)|trận Somme]], 25 tháng 9 năm1916.]]

Xe tăng lần đầu tiên ra trận là [[Mark I]] trong [[Trận Somme (1916)|chiến dịch sông Somme]] năm 1916, chạy xích miếng cứng. Xe có hai loại, xe tăng đực và xe tăng cái. Xe đực có súng thò ra còn xe cái có lỗ châu mai để người ngồi trong bắn. Xe đực có hai tháp pháo hai bên sườn. Xe có khả năng vượt hào tốt, lúc đó chưa hề có vũ khí bắn từ xa mục tiêu di động bọc giáp, dù giáp mỏng, chỉ chịu được đạn súng trường. Trận đầu tiên thắng lợi, người Anh phát triển một số lượng lớn xe này và các cải tiến.<ref>{{chú thích web | url = http://www.landships.freeservers.com/tank_articles.htm | tiêu đề = Site Disabled | author =  | ngày =  | ngày truy cập = 14 tháng 2 năm 2015 | nơi xuất bản =  | ngôn ngữ =  | archive-date = ngày 29 tháng 12 năm 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071229010939/http://www.landships.freeservers.com/tank_articles.htm }}</ref>

Xe có nhiều hạn chế, phần lớn sau đó được hoán cải, chỉ còn phiên bản [[Mark V]] tham chiến. Cuối chiến tranh những phiên bản [[Mark V|Mark V*]] rất khác (có cả trung đội trên xe). Sau những bất ngờ đầu tiên quân Đức cũng nhận ra các nhược điểm của xe, bắt sống rất nhiều.

Những nhược điểm lớn của xe là chậm, động cơ hay hỏng, giáp yếu, súng quá yếu. Xe dễ bị pháo Đức bắn hỏng, dễ bị bộ binh Đức phá hủy và bắt sống.

{| border="1" class="prettytable"
| colspan="2" | Xe bọc thép dã chiến [[Mark I]].
|-
|Năm sản xuất ||1915-1919
|-
|các phiên bản||[[Mark II]], [[Mark III]], [[Mark IV]],

các xe [[Mark V]], [[Mark VI]], [[Mark VII]],

[[Mark VIII]], [[Mark IX]], [[Mark X]],

[[xe chở súng cải tiến từ Mark I]]
|-
|Xe đực nặng ||28,4 tấn
|-
|xe cái nặng ||27,4 tấn
|-
|tổ lái ||8 người
|-
|vũ khí chính xe đực ||2 pháo nòng ngắn 6 pao-dơ
|-
|vũ khí chính xe cái ||bốn đại liên 7,69mm Vickers
|-
|vũ khí phụ xe đực ||một khẩu súng máy 8mm Hotchkiss
|-
|vũ khí phụ xe cái ||2 khẩu súng máy 8mm Hotchkiss
|-
|giáp ||6–12 mm thép cán
|}

==Mark V* - Mark V**==
[[Tập tin:British Mark V-star-star Tank.jpg|nhỏ|phải|Xe bọc thép dã chiến chở quân [[Mark V*]] Anh]]
[[Mark V|Mark V*]] là xe kéo dài của [[Mark V]] tăng khả năng vượt hào. Kéo dài phần sau xe [[Mark V]] thêm 2 mét, xe vượt được hào 4 mét. Do xe rộng, người ta tổ chức cả trung đội trên xe, số lính này mang súng máy, xe như tòa thành di động. Nhược điểm lớn nhất của xe là số lính mang theo này bị nướng và hun gần chín. Xe ra trận lần đầu tháng 8-1918, tham gia [[Trận Amiens]]. Xe nặng thêm 5 tấn so với [[Mark V]], thêm khẩi súng máy. Có 200 xe đực và 432 xe cái được đóng.

Trước đó có kiểu '''[[Tadpole Tail]]''' của Pháp thực hiện kéo dài đuôi xe [[Mark IV]] tháng 1 năm 1918, tại xưởng Trung tâm của [[Tập đoàn Tăng Pháp]], chương trình thất bại.

Xe [[Mark V|Mark V**]] dài hơn xe [[Mark V|Mark V*]] 32 ft 5 in, [[động cơ Ricardo 225hp]], sửa chữa những bất hợp lý trong thiết kế [[Mark V|Mark V*]]. Xe ổn định, vượt hào tốt hơn. Nhưng không kịp chiến tranh.

==Little Willie==
[[Tập tin:Little Willie.jpg|nhỏ|phải|[[Little Willie]] ]]
[[Little Willie]] là một thử nghiệm trong quá trình thiết kế xe [[Mark I]], xe [[Little Willie]] đặt súng lớn phía trước, nặng đầu khó vượt hào. [[Mark I]] do đó đi đến thành công thực tế hơn tháng 9-1915. [[Ủy ban pháo hạm trên cạn]] ([[Landships Committee]]) do [[Tướng Walter Wilson]] điều hành, 22 tháng 7 năm 1915, [[William Ashbee Tritton]], Giám đốc công ty thiết kế máy [[William Foster & Company of Lincoln]], trình một thiết kế ưu việt và được phát triển tiếp. Sau thử nghiệm, người ta đặt ra những yêu cầu chế tạo Chiến hạm Hoàng Gia trên cạn '''[[HMLS Centipede]]'''. Hai phương án được chọn là Big (to) và Little (nhỏ, không tháp pháo). Đến tháng giêng 1916 thì xe [[Little Willie]] tỏ ra trội hơn trong thử nghiệm, nhưng không tham chiến.

Xe không vượt qua thử nghiệm do nặng đầu bởi pháo trên cao phía trước. Việc xe không qua thử nghiệm tạo điều kiện cho [[Mark I]] (thu nhỏ) tham chiến.

Xe có pháo [[Vickers 2 pao-đơ]], 6 súng máy, nặng 26 tấn, tổ lái 6 người.

==Schneider CA1==

Xe [[Little Willie]] rất giống cho [[Schneider CA1]], [[Pháp]], phát triển từ tháng giêng đến tháng 9 năm 1915. [[Schneider CA1]] được phát triển trên [[Baby Holt]] của Công ty [[Holt Company]], [[Hoa Kỳ|Mỹ]] (công ty phát triển xe xích miếng cứng). Xe do [[Eugène Brillié]], người đã thiết kế xe [[ô tô bọc thép]] cho [[Tây Ban Nha]] phụ trách nghiên cứu. Xe nhẹ hơn và giáp mỏng hơn xe Anh, có một pháo để lệch một bên.

{| border="1" class="prettytable"
| colspan="2" | Xe bọc thép dã chiến [[Schneider CA1]], [[Pháp]]
|-
|Giáp || 11+5,5 mm đắp thêm
|-
|Súng chính || [[75mm Blockhaus Schneider]]
|-
|Súng phụ || 2 khẩu [[súng máy 7,92mm Hotchkiss M1914]]
|-
|Động cơ || [[Schneider]] 4-cyl, 60 sức ngụa (45 kW)
|-
|Nặng || 13,6 tấn
|-
|Dài || 6,32 m
|-
|Rộng || 2,05 m
|-
|Cao || 2,30 m
|-
|Tổ lái || 6
|-
|Tốc dộ || 8,1 km/h
|}

==St Chamond==
[[Tập tin:Char St Chamond tank.jpg|nhỏ|phải| [[Char St Chamond]], [[Pháp]]]]
Bản tiếp theo của Pháp là [[St Chamond]], tham chiến 5 tháng 5/1917. Xe đưa súng về giữa, dùng súng nòng dài mạnh, có giảm xóc. Tuy súng có dài hơn trong bản cải tiến (tỷ lệ chiều dài nòng 36) nhưng vẫn là pháo bắn gián tiếp.<ref>{{Chú thích web |url=http://www.chars-francais.net/archives/saint-chamond.htm |ngày truy cập=2007-06-03 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 29 tháng 9 năm 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929092335/http://www.chars-francais.net/archives/saint-chamond.htm }}</ref> Xe có một nhược điểm là xích thấp và đầu đuôi dài, làm ''pháo hạm trên cạn'' hay bị mắc cạn khi vượt dốc.
Người ta thường phân biệt bản đầu tiên là [[St Chamond M16]]. Bản tiếp [[St Chamond M17]] cải tiến giáp và mang pháo cal 36 M1897.

{| border="1" class="prettytable"
|-
| colspan="2" | Thông số xe bọc thép dã chiến [[St Chamond]], Pháp
|-
|Nặng ||22 tấn
|-
|Dài || 8,7 m
|-
|Rộng || 2,7 m
|-
|Cao || 2,4 m
|-
|Tổ lái || 8 (Trưởng xe-lái xe, xạ thủ-nạp đạn, phụ xạ thủ, thợ máy, 3 xạ thủ súng máy, một người phụ chung)
|-
|Giáp || 11–19 mm
|-
|Súng chính || cải tiến sau 75mm, [[Canon de 75 modèle 1897]] cal 36, đạn nặng 7,2 kg xa 6,8 kg
|-
|Súng phụ || 4 khẩu [[súng máy 7,92mm Hotchkiss M1914]]
|-
|Động cơ || 4-cylinder Panhard-Levassor (xăng), 90 sức ngựa (70 kW)
|-
|Giảm xóc || lò so cuộn
|-
|Tốc độ || 12 km/h
|}

==Char 2C==
[[Người Pháp]] hoàn thành phát triển các ''pháo hạm trên cạn'' với [[Char 2C]], đáng tiếc xe này không kịp tham chiến. Đây là xe tăng hạng nặng 69 tấn, đã có tháp chỉ huy, nhưng vẫn dùng giảm xóc cũ. Xe tuy không được tham chiến nhưng được nhiều nước sản xuất các phiên bản giống như [[Tiệp Khắc]], [[Liên Xô]].

==A7V==

[[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến 1]] cho đến lúc gần bắt đầu [[chiến tranh thế giới thứ hai|thế chiến 2]] không có xe tăng như định nghĩa ngày nay, nhưng người ta vẫn gọi những xe như vậy là xe tăng trong các sách vở. [[A7V]] là xe có thể làm nhiệm vụ đấu tăng (giống xe tăng ngày nay). [[Phương tiện chiến đấu bọc thép|Xe bọc thép]] [[A7V]] [[Đức]] là một thành công của kiểu Willie, trong khi người Anh thất bại. ''Abteilung 7 Verkehrswesen'' tức là phòng 7 [[Bộ Chiến tranh]], phòng xe cộ. Xe xuất hiện tháng 10-1917. Xe đúng như mơ ước của [[người Anh]], là một chiến hạm trên cạn. Nhưng lúc nó xuất hiện thì nước [[Đức]] đã yếu, không phục hồi được. Chỉ có 20 xe được đóng, Thiết Giáp Đức còn có thêm 78 xe chiến lợi phẩm [[Mark IV]] và [[Mark A]], dùng khoảng 30 xe [[Mark IV]] {{cần chú thích}}.

Xe có bộ giảm xóc và bánh nâng giống tàu hỏa, không gian chiến đấu rộng rãi, nhưng không gian cho thợ máy rất chật. Xe có 2 khoang chiến đấu ở đầu và đuôi, khoang chỉ huy trên buồng máy, súng máy được đặt ở cả hai khoang chiến đấu và chỉ huy, pháo đặt ở khoang mũi.

{| border="1" class="prettytable"
| colspan="2" |
|-
| colspan="2" | Xe bọc thép dã chiến [[A7V]] [[Đức]]
|-
|Nặng || 30 đến 33 tấn
|-
|Dài ||7,34m
|-
|Rộng || 3,1m
|-
|Cao || 3,3 m
|-
|Tổ lái ||18
|-
|Giáp || sườn 20 mm
trước 50 mm
|-
|Súng chính || 57 mm
|-
|Súng phụ ||6 khẩu súng máy 7,9mm
|-
|Động cơ ||2 động cơ Daimler 4-cylinder

200 sức ngựa (149 kW mỗi cái)
|}

==Đấu tăng==
Trận đấu tăng đầu tiên diễn ra ngày 24 tháng 4 năm 1918, 3 xe [[Mark IV]] (2 cái 1 đực) và 3 xe [[A7V]]. 2 Xe Mark cái nhanh chóng rời trận địa với vài tổn thương. [[Đức]] đuổi theo, chiếc [[Mark đực]] sử dụng chiến thuật tồn tại sau đó 50 năm: chạy đều rồi dừng ngắn để bắn. Một xe [[AV7]] hư hại nặng, không di chuyển được, 5 thành viên tổ lái chết, số còn lại rời xe, hai [[A7V]] còn lại rút, đến đêm người Đức kéo được xe hỏng về. Xe [[Mark đực]] cũng mất khả năng di chuyển.

Cùng ngày, một chiếc [[A7V]] rời trận đánh gặp 7 xe Mark, lần này thì [[A7V]] chứng tỏ nguyên tắc cũng được giữ 50 năm sau: người ta cần chế tạo xe tăng lớn nhất. Số lượng đông xe Mark không giúp được gì cho họ, [[A7V]] phá hủy 1 Mark, bắn hỏng 3 chiếc, 3 chiếc nữa bị [[pháo]] [[Đức]] bắn hỏng. Đây là trận đánh đầu tiên mà [[phương tiện chiến đấu bọc thép|xe bọc thép]] cơ giới làm nhiệm vụ như xe tăng hiện đại. Tuy nhiên, trong [[chiến tranh Tây Ban Nha]] không thêm một trận đấu tăng nào nữa.

==Renault FT-17==
[[Tập tin:FT-17-argonne-1918.gif|nhỏ|phải| [[Renault FT-17]], [[Pháp]]]]
Mục tiêu của các ''pháo hạm trên cạn'' chủ yếu vẫn là bộ binh và công sự bán kiên cố, các công sự kiên cấo cần pháo lớn nhưng xe cộ ngày đó không mang được. Để chống bộ binh, các ''pháo hạm trên cạn'' nhanh chóng tỏ ra lạc hậu so với xe bọc thép chạy xích nhỏ, dã chiến hơn ô tô bọc thép. Chiếc [[Renault FT-17]] như vậy, có 84 xe sản xuất trong năm 1917 nhưng 2697 xe trong chiến tranh, trong khi [[Char 2C]] không kịp tham chiến(và có 20 [[A7V]]). Xe rất nhỏ, có giáp như những xe lớn. Tổ lái rất it: chỉ có hai người. Tuy nhỏ nhưng xe cơ động vì hệ số dùng động cơ là 6 so với 3-4 của các xe lớn. Một ưu điểm nữa của xe nhỏ là nhíp ô tô. Ưu điểm lớn nhất của xe là số lượng khổng lồ. Xạ thủ thuận tiện với tháp pháo quay 360 độ như xe tăng ngày nay. Xe dùng rất rộng rãi.

Nhược điểm chính của xe là súng quá yếu. Xe sử dụng hai loại súng, đại liên 7,92mm và cối bắn góc thấp 37mm. Ngần đó đủ để chống bộ binh trong chiến hào, nhưng không thể bắn công sự kiên cố và càng không thể bắn mục tiêu xe cộ di động, hoàn toàn không có khả năng đấu tăng. Điều này càng làm xe này thành công vì nó xuất hiện cuối chiến tranh, Đức không chế tạo thêm được xe thiết giáp mới để đáu với nó. Nhờ danh tiếng khi đó, xe này và các phiên bản tiến được [[Pháp]] và [[Ba Lan]] dùng rộng rãi đến [[Chiến tranh thế giới thứ hai|Thế chiến 2]], dẫn đến việc hai nước này bại trận rất nhanh chóng. Xe cũng được Ý và Nga sản xuất.

Có lẽ xe [[Renault FT-17]] điển hình cho ngày đó, trông rất giông xe tăng nhưng lại không có tính năng chính của xe tăng là đấu tăng.

Những nước dùng: [[Bỉ]], [[Brasil]], [[Tiệp Khắc]], [[Estonia]], [[Phần Lan]], [[Pháp]], [[Iran]], [[Nhật Bản|Nhật]], [[Litva]], [[Hà Lan]], [[Ba Lan]], [[România]], [[Liên Xô]], [[Tây Ban Nha]], [[Thụy Sĩ]], [[Thổ]], [[Trung Quốc]], [[Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Nam Tư]].

Tham chiến: [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến 1]], [[Nội chiến Nga]], [[Chiến tranh Ba Lan-Liên Xô]], [[Nội chiến Trung Quốc]], [[Nội chiến Tây Ban Nha]], [[Chiến tranh thế giới thứ hai|Thế chiến 2]].

Các phiên bản: [[Char à canon 37]], [[Char mitrailleur]], [[FT 75 BS]], [[Char signal]], [[FT-17 modifié 31]], [[Six Ton Tank Model 1917]], [[Russkiy Reno]], [[FIAT 3000]]

{| border="1" class="prettytable"
| colspan="2" |
|-
| colspan="2" | Xe bọc thép dã chiến [[Renault FT-17]] [[Pháp]]
|-
|Nặng || 6,5 tấn
|-
|Dài || 5,00 m
|-
|Rộng || 1,47 m
|-
|Cao || 2,14 m
|-
|Tổ lái || 2 (lái xe, xạ thủ)
|-
|Giáp || 22 mm
|-
|Súng chính || cối góc thấp 37mm hoặc đại liên 7,92mm
|-
|Động cơ xăng || 39 [[mã lực|sức ngựa]] (29 kW)
|-
|Tỷ lệ động cơ/khối lượng || 6 sức ngựa/tấn
|-
|Giảm xóc || nhíp
|-
|Tầm || 65 km
|-
|Tốc độ ||11 km/h
|}

==Mark A Whippet==
[[Tập tin:Whippet.jpg|nhỏ|phải|Xe [[Mark A]] [[Whippet]]]]

Tuy đã thu nhỏ hơn nhiều so với Pháo Hạm Hoàng Gia trên cạn '''HMLS Centipede''', nhưng người [[Anh]] nhận nhanh ra những tồi tệ của [[Mark I]], nó rất hay hỏng và chậm do quá nặng, dẫn đến một số lượng xe lớn bị bắt. Cũng như [[người Pháp]], [[Anh]] tìm cách chế tạo xe tăng chạy nhanh, nhẹ hơn, với yêu cầu chỉ cần mang được súng máy và cối bắn góc thấp. Thế hệ này là các [[xe tăng hạng trung Anh]] hồi [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến 1]] gồm [[Mark A]], [[Mark B]] và [[Mark C]]. [[Mark A]] và [[Mark C]] là hai anh em cùng bố, thừa kế cấu trúc thân gầm của [[Little Willie]]. Xe trông như cái máy cày, chạy nhanh hơn [[FT-17]] nhưng mỏng hơn. Xe bắt đầu được thiết kế tháng 10-1916, đến tháng 3-1917 đã có mẫu thử đầu tiên, nhưng đến tháng 3-1918 mới tham chiến, tuy nhiên đến tháng 8 năm đó xe mới thật sự hoàn thành. Đội thiết kế ''[[Tritton Chaser]]'', [[William Tritton]] không có cộng sự [[Walter Gordon Wilson]]. Xe vượt hào kém nhưng đi nhanh, còn gọi là ''kỵ binh tăng''.

{| border="1" class="prettytable"
| colspan="2" |
|-
| colspan="2" | Xe bọc thép dã chiến [[Mark A Whippet]] [[Anh]]
|-
|Khối lượng chiến đấu || 14,2 tấn
|-
|Giáp || 5-14mm
|-
|Động cơ || 2 động cơ mỗi cái 45 sức ngựa [[Tylor JB]] với 318 lít xăng
|-
|Tốc dộ tối đa đi trên đường || 13 km/h
|-
|Khoảng cách di chuyển tối đa || 128 km
|-
|Lội nước || 0,91 mét
|-
|Dốc tối đa || 84%
|-
|Vượt chắn tối đa || 0,8 mét
|-
|Vượt hào tối đa || 2,13 mét
|-
|Súng || 3 đến 4 khẩu [[súng máy 7,7mm Hotchkiss]]
|-
|Đạn || 5400
|-
|Tổ lái || 3-4 người
|}

==Mark B==

Chia tay với [[William Tritton]], [[Walter Gordon Wilson]] bắt tay vào thiết kế tăng của mình, cũng theo phương hướng thu nhỏ và đi nhanh hơn Mark I. Công việc bắt đầu tháng 7-1917. Tháng 9 năm 1918 mẫu thử đầu tiên xuất hiện, được đóng ở xưởng Metropolitan. Xe sửa chữa những nhược điểm của [[Mark A]]. Giáp tốt hơn (14mm) [[Mark A]] của đối thủ, tỷ số sử dụng động cơ cũng tốt hơn (5,6). Mang 7 [[súng máy 7,92 mm Hotchkiss]]. Tốc độ hơi thấp hơn Mark A (10 km/h), vẫn giống máy cày nhưng đỡ hơn, thật ra xe thừa kế phần thân gầm của [[Mark I]]. Xe có thân hình thoi, động cơ đặt sau (ngược với [[Mark A]]), vẫn chưa có tháp chỉ huy (''cupola''). Xe có một tháp chiến đấu vuông rộng phía trước, ngoài ra có các lỗ châu mai nhỏ ở cửa và hai sườn. Trái với những lạc quan ban đầu, xe bộc lộc một số nhược điểm, như súng máy vướng nhau phía trước. Đặc biệt xe hay trục trặc động cơ và truyền động, hầu như không thể sửa chữa ngoài mặt trận do không gian trong xe quá chật. Không thể sửa được xe khi lạnh nhưng khi nóng thì thợ sửa không thể chịu được. 700 chiếc được đặt hàng, 102 chiếc đã chế tạo. Xe đóng ở xưởng [[North British Locomotive]] tại [[Glasgow]].

Xe chỉ tham chiến ở [[Nga]] trong nội chiến. Nhóm xe 3 chiếc được viện trợ cho [[Bạch vệ|Bạch Vệ]] ở [[Arkhangen]] vào tháng 8-1919. Sau này, một chiếc sa lầy, một chiếc lọt vào tay [[Bolsheviks]] (cả chiếc sa lầy sau cũng vậy), một chiếc hỏng.<ref>David Fletcher "Landships" & "The British Tanks 1915-1919".</ref><ref>''British Mk B Tank'', Eugene Sautin</ref>

==Bảng==

Các xe bọc thép dã chiến tham chiến trong [[Chiến tranh thế giới thứ nhất|Thế chiến 1]].
{| border="1"
|-
|Năm ra đời||Số lượng sản xuất trong thời gian chiến tranh||Loại||[[Vũ khí]] / [[đạn]]||Giáp trước||Giáp sườn||Giáp nóc||Gốc độ (km/h)||Kíp lái||Trọng lượng||Công suất động cơ||Tầm hoạt động
|-
|1916||75 ||Mark I đực||2x 57mm/L40 [324] + 3 Súng máy [6272]||12 mm||10 mm||6 mm ||4,5||8||28,4 t||105 Mã lực||37 km
|-

| 1916||75 ||Mark I cái||5 Súng máy [30080]||12 mm||10 mm||6 mm ||4,5||8||27,4 t ||105 Mã lực||37 km
|-

|1917||25 ||Mark II đực||2x Pháo L40 57mm + 3 Súng máy||12 mm||10 mm||6 mm||||8||||105 Mã lực||45 km
|-
|1917||25 ||Mark II cái||5 Súng máy||12 mm||10 mm||6 mm||||8||||105 Mã lực||45 km
|-

|1917||25 ||Mark III đực||2x Pháo L40 57mm + 3 Súng máy||12 mm||||||||8||||105 Mã lực||45 km
|-

|1917||25 ||Mark III cái||5 Súng máy||12 mm||||||||8||||105 Mã lực||45 km
|-

|1917||420 ||[[Xe tăng Mark IV|Mark IV]] đực||2x 57mm/L23 [332] + 4 Súng máy [6272]||16 mm||12 mm||8 mm ||5,6||8 || 28,5t ||125 Mã lực ||56 km

|-
|1917||595 ||[[Xe tăng Mark IV|Mark IV]] cái||5-6 Súng máy [10000]||16 mm||12 mm||8 mm ||5,6||8||27 t ||125 Mã lực||56 km
|-

|1917||200 ||[[Xe tăng Mark V|Mark V]] đực||2x Pháo L23 57mm[207] + 4 Súng máy [5800]||14 mm||14 mm||8 mm ||7,5||8||29,5 t||150 Mã lực||72 km
|-

|1917||200 ||[[Xe tăng Mark V|Mark V]] cái||6 Súng máy [14100]||14 mm||14 mm||8 mm ||7,5||8||28,5 t||150 Mã lực||72 km
|-

|1918||200 ||Mark V* đực||4x Pháo L23 57mm [221] + 4 Súng máy [8400]||14 mm||12 mm||6 mm||4||+24||33 t||150 Mã lực||63 km
|-

|1918||432 ||Mark V* cái||8 Súng máy [16800]||14 mm||12 mm||6 mm||4||+24||32 t ||150 Mã lực||63 km
|-

|1917||200 ||Mark A "Whippet"||4 Súng máy [5400]||14 mm||14 mm||5 mm||13||3||14 t||2x 45 Mã lực||64 km
|-

|1916||400 ||Schneider C.A.1||Pháo L13 75mm/[94-96] + 2 Súng máy [4000]||11,5 mm||11,5 mm||5,5 mm||6||6||13.5 t||60 Mã lực||48 km
|-

|1917 ||||Schneider C.A.1||Pháo L13 75mm [94-96] + 2 Súng máy [4000]||24 mm||17 mm||5,5 mm||6||6||14,6 t||60 Mã lực||75 km
|-

|1916||165 ||St.Chamond M16||Pháo 75mm/? [106-108] + 4 Súng máy [7488]||11,5 mm||8,5 mm||5,5 mm ||8,5||9||22 t||90 Mã lực||60 km
|-

|1917||235 ||St.Chamond M17||Pháo L36 75mm [106-108] + 4 Súng máy [7488]||11,5 mm||17 mm||5,5 mm ||8.5||9||24 t ||90 Mã lực||60 km
|-

|1917||2100 ||[[Renault FT-17|Renault FT]] súng máy||1 súng máy [4800]||16 mm||8 mm||6 mm||8||2||6,5 t||35 Mã lực||35 km
|-

|1917 ||1246||[[Renault FT-17|Renault FT]] pháo||Pháo L21 37mm [240]||16 mm||8 mm||6 mm||8||2||6,7 t ||35 Mã lực||35 km
|-

|1917||20 ||A7V||Pháo L26 57mm [180]+ 6 Súng máy [10000..15000]||30 mm||20 mm||15 mm||12||18||32 t||2x 100 Mã lực||35 km
|}

*Trong số các xe đã đóng có 188 [[Renault TSF]] (xe điện đài không vũ trang) và 39 [[Renault BS]] (pháo dã chiến 75mm).
*Một phần xe [[Mark V]] dóng lại thành xe chở quân.
*Một phần các xe đầu tiến ([[Mark I]] đến IV) dóng lại thành xe vận tải tiền tuyến.
*Một phần xe cái đóng lại thành xe ''lưỡng tính'', vẫn có lỗ châu mai nhưng thêm khẩu cối bắn góc thấp 57mm bên sườn.
*[[Đức]] bắt được 78 xe [[Mark IV]] và [[Mark A]], sửa dụng 30.
*[[Bạch vệ|Bạch Vệ]] đã sử dụng ít nhất 62 Mk.V, 17 Mk.A, 3 Mk.B, 21 FT trong [[Nội chiến Nga]] (1918-1920), [[Hồng Quân]] bắt được 59 Mk.V, 17 Mk.A, 1 Mk.B, 14 FT.

==Các xe khác==

[[Vasiliy Mendeleyev]] (1886-1922), một kỹ sư Nga đưa ra một chương trình đầy tham vọng [[Tăng Mendeleyev]] mang pháo 120mm, rất giống các pháo tự hành về sau này. Thiết kế của ông đặt vấn đề treo yêu cầu rất cao, có đủ lò xo đẩy về và hãm thủy lực nhưng khác với hệ thống treo xe xích và ô tô hiện nay(có giằng ngang), na ná như ống thụt trước xe máy. Đây có lẽ là nỗ lực duy nhất thời đó thiết kế các pháo tự hành đánh công sự kiên cố nhưng thất bại.

[[LK I]], [[KK II]] và [[LK III]] của Đức phát triển dần mang lại hình dáng xe tăng hiện đại, tháp pháo nhô lên cao và quay.

[[A7V/U]] Đức na ná giống Mark nhưng giáp dày, 2 tháp pháo sườn lớn.

[[A7V]] Sturmpanzer mang pháo 57mm nòng khá dài, có khả năng bắn mục tiêu di động khá. Đây là xe thiết kế theo yêu cầu đấu tăng đúng như nhiệm vụ xe tăng ngày nay, tuy nhiên không kịp sản xuất số lượng lớn trong chiến tranh.

==Các dạng xe không bao giờ được dùng==
===[[Vezdehod I]]===

Dạng tăng đầu tiên trên thế giới là chiếc [[Vezdehod I]] (''Vezdehod=ВЕЗДЕХОД=xe việt dã, tiếng Anh không phiên âm được đầy đủ, chính xác phiên âm là vêzđêkhôđ'') do [[Prohorovschikov]] thiết kế. Xe có 1 [[đại liên]], tháp pháo 360 độ, cả xe nặng 4 tấn, động cơ 20 sức ngựa, tốc độ 25 km/h, một lái xe và một xạ thủ. Duy nhất một mẫu thử được trình diễn ngày 15-5-1915 tại [[Nga]]. Giáp xe quá yếu.

Xe sử dụng xích mềm, đây là một trong hai phương án xích ngày đó, ngày nay chúng ta dùng phương án xích miếng cứng Caterpillar ngày đó làm xe tăng máy kéo... Vì phương án xích mềm ngày đó dừng lại mà không còn phát triển nào tiếp theo. Đây cũng là xe bọc thép dã chiến dùng xích mềm duy nhất.

===[[Xe tăng Sa Hoàng]]===
[[Tập tin:Tsar tank.jpg|nhỏ|phải| Xe tăng Sa hoàng, 1915]]
Một phương án thử nghiệm nữa là chiếc xe tăng lớn nhất [[chiến tranh thế giới thứ nhất|thế chiến 1]] do [[Lebedenko]] thiết kế, nặng 40 tấn, hai [[động cơ hơi nước]] mỗi cái 240 sức ngựa. Có hai tháp pháo trên và dưới, mỗi tháp pháo có hai lỗ châu mai trái và phải. [[Xe tăng Sa Hoàng|Tsar Tank]] (tăng Sa Hoàng) có hai bánh xe đường kính 10 mét, có hai chiếc, nay vẫn còn xác, cũng năm 1915. Xe không vượt qua thử nghiệm. Người ta nhanh chóng nhận thấy xích miếng cứng thích hợp hợp hơn so với các phương án vượt địa hình khác. Xe khác với các loại tăng hiện nay do không dùng bánh xích mà bằng bánh xe tương tự như xe đạp.

Các nỗ lực của [[người Nga]] sau đó dồn vào [[đoàn tàu hỏa bọc thép]] và [[ô tô bọc thép]], [[pháo tự hành đặt]] trên [[ô tô]].

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}
==Liên kết ngoài==
*http://www.landships.freeservers.com/whippet_info.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060307125118/http://www.landships.freeservers.com/whippet_info.htm |date = ngày 7 tháng 3 năm 2006}}
*http://www.oldengine.org/members/diesel/Misc/Ricardo.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317052129/http://www.oldengine.org/members/diesel/Misc/Ricardo.htm |date=2018-03-17 }}

[[Thể loại:Xe tăng]]
[[Thể loại:Phương tiện quân sự]]
[[Thể loại:Lịch sử vũ khí]]