text:
# Bộ chỉ huy tối cao Lực lượng Viễn chinh Đồng minh
Bộ chỉ huy tối cao Lực lượng Viễn chinh Đồng minh (tiếng Anh: Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force - SHAEF ; /ˈʃeɪf/ SHAYF) là cơ quan chỉ huy các lực lượng Đồng minh ở Tây Bắc châu Âu, từ cuối năm 1943 cho đến khi Thế chiến thứ hai kết thúc. Đại tướng Hoa Kỳ Dwight D. Eisenhower là Chỉ huy trưởng của SHAEF trong suốt thời gian tồn tại của nó. Về bản chất, vai trò này có chung nhiệm vụ với Bộ tư lệnh tối cao quân Đồng Minh tại châu Âu và Bộ tư lệnh tối cao quân Đồng Minh tại Đại Tây Dương, tuy nhiên chúng là những cơ quan khác nhau.

## Lịch sử trong Thế chiến thứ hai
Eisenhower được chuyển từ vai trò chỉ huy trưởng Chiến trường Tác chiến Địa Trung Hải sang chỉ huy trưởng SHAEF, được thành lập tại Trại Griffiss, Bushy Park, Teddington, London, từ tháng 12 năm 1943; trụ sở tại một con phố liền kề tên là Shaef Way, và một cổng vào công viên được gọi là Shaef Gate, vẫn còn cho đến ngày nay. Southwick House được sử dụng làm trụ sở thay thế gần Portsmouth. Các nhân viên của nó đã lên kế hoạch phác thảo cho Chiến dịch Overlord do Trung tướng Sir Frederick E. Morgan, Tham mưu trưởng cho Tư lệnh tối cao quân Đồng Minh (Chief of Staff to the Supreme Allied Commander - COSSAC), và Thiếu tướng Ray Barker, lập ra. Morgan, người đã được bổ nhiệm làm tham mưu trưởng vào giữa tháng 3 năm 1943, bắt đầu lên kế hoạch cho cuộc đổ bộ vào châu Âu trước khi Eisenhower được bổ nhiệm  và đưa kế hoạch này thành phiên bản cuối cùng, được thực hiện vào ngày 6 tháng 6 năm 1944. Quá trình đó được định hình bởi Eisenhower và chỉ huy lực lượng trên bộ, Đại tướng Sir Bernard Law Montgomery, trong phần đầu của cuộc đổ bộ.
Chỉ huy sở của SHAEF vẫn ở lại Anh cho đến khi quân Đồng Minh đổ bộ thành công vào nước Pháp. Tại thời điểm đó, Montgomery không còn chỉ huy trưởng các lực lượng trên bộ nhưng tiếp tục làm Tổng tư lệnh Cụm tập đoàn quân 21 của Anh (21 AG) phụ trách cánh phía đông của đầu cầu Normandy. Cụm tập đoàn quân 12 của Mỹ (12 AG) do Trung tướng Omar Bradley chỉ huy phụ trách cánh phía tây của đầu cầu. Khi cuộc đột phá vào Normandy diễn ra, quân Đồng minh tiến hành cuộc tiến công vào miền nam nước Pháp vào ngày 15 tháng 8 năm 1944 với Cụm tập đoàn quân 6 của Mỹ (6 AG) dưới sự chỉ huy của Trung tướng Jacob L. Devers. Trong chiến dịch này, 6 AG nằm dưới quyền chỉ huy của Bộ chỉ huy Lực lượng Đồng minh (Allied Forces Headquarters - AFHQ) thuộc Chiến trường Tác chiến Địa Trung Hải, nhưng sau một tháng quyền chỉ huy được chuyển cho SHAEF. Vào thời điểm này, ba cụm tập đoàn quân đã giữ các hướng tiến công trên Mặt trận phía Tây cho đến khi kết thúc chiến tranh — 21 AG của Anh ở phía Bắc, 12 AG của Mỹ ở Trung tâm và 6 AG ở phía Nam. Đến tháng 12 năm 1944, SHAEF đã dời chỉ huy sở về Khách sạn Trianon Palace ở Versailles, Pháp. Vào tháng 2 năm 1945, nó chuyển đến Reims và vào ngày 26 tháng 5 năm 1945, SHAEF chuyển đến Frankfurt.

## Lực lượng thuộc quyền
SHAEF chỉ huy số lượng biên chế đơn vị lớn nhất từng tham gia vào một chiến dịch ở Mặt trận phía Tây, với các đơn vị của Mỹ, Pháp Tự do, lực lượng Lục quân Anh và Canada. Nó chỉ huy tất cả các lực lượng đổ bộ đường không của Đồng minh với tư cách là một Tập đoàn quân Dù, cũng như ba cụm tập đoàn quân, với tổng cộng tám tập đoàn quân dã chiến;
- Tập đoàn quân Nhảy dù 1 Đồng minh
- Cụm tập đoàn quân 21 Anh
  - Tập đoàn quân 1 Canada
  - Tập đoàn quân 2 Anh
- Cụm tập đoàn quân 12 Hoa Kỳ
  - Tập đoàn quân 1 Hoa Kỳ
  - Tập đoàn quân 3 Hoa Kỳ
  - Tập đoàn quân 9 Hoa Kỳ
  - Tập đoàn quân 15 Hoa Kỳ
- Cụm tập đoàn quân 6 Hoa Kỳ
  - Tập đoàn quân 1 Pháp
  - Tập đoàn quân 7 Hoa Kỳ

SHAEF cũng đã giữ quyền chỉ huy một lực lượng hải quân đáng kể trong Chiến dịch Neptune, giai đoạn tấn công Overlord, và hai lực lượng không quân chiến thuật: Không lực 9 Hoa Kỳ và Không lực 2 Chiến thuật RAF. Lực lượng máy bay ném bom chiến lược của Đồng minh tại Anh cũng được đặt dưới sự chỉ huy của SHAEF trong Chiến dịch Neptune.

## Chỉ huy và tham mưu cao cấp
|                                  | Tên                                                   | ảnh | Chi nhánh                                                            |
| -------------------------------- | ----------------------------------------------------- | --- | -------------------------------------------------------------------- |
| Chỉ huy trưởng                   | Thống tướng Lục quân Dwight D. Eisenhower             |     | Lục quân Hoa Kỳ                                                      |
| Phó chỉ huy trưởng               | Đại tướng Không quân Sir Arthur Tedder                |     | Không quân Hoàng gia Anh                                             |
| Tham mưu trưởng                  | Trung tướng Walter Bedell Smith                       |     | Lục quân Hoa Kỳ                                                      |
| Phó tham mưu trưởng (Tác chiến)  | Trung tướng Frederick E. Morgan                       |     | Lục quân Anh                                                         |
| Phó tham mưu trưởng (Hành chính) | Trung tướng Humfrey Gale                              |     | Lục quân Anh                                                         |
| Phó tham mưu trưởng (Không quân) | Trung tướng Không quân James Robb (to May 1945)       |     | Không quân Hoàng gia Anh                                             |
| Phó tham mưu trưởng (Không quân) | Thiếu tướng Không quân Roderick Carr (from June 1945) |     | Không quân Hoàng gia Anh                                             |
| Chỉ huy lực lượng mặt đất        | Thống chế Lục quân Sir Bernard Montgomery             |     | Lục quân Anh · Cụm tập đoàn quân số 21                               |
| Chỉ huy lực lượng mặt đất        | Trung tướng Omar Bradley                              |     | Lục quân Hoa Kỳ · Cụm tập đoàn quân số 12 · (activated 14 July 1944) |
| Chỉ huy lực lượng mặt đất        | Trung tướng Jacob L. Devers                           |     | Lục quân Hoa Kỳ · Cụm tập đoàn quân số 6 · (activated 29 July 1944)  |
| Tổng tư lệnh Không quân          | Trung tướng Không quân Sir Trafford Leigh-Mallory     |     | Không quân Hoàng gia Anh · AEAF                                      |
| Phó tổng tư lệnh Không quân      | Thiếu tướng Hoyt Vandenberg                           |     | United States Army Air Force                                         |
| Tư lệnh lực lượng Hải quân       | Đô đốc Sir Bertram Ramsay.                            |     | Hải quân Hoàng gia Anh                                               |
| Đại diện Pháp                    | Trung tướng Marie-Pierre Kœnig                        |     | Lục quân Pháp                                                        |
| Đại diện Liên Xô                 | Thiếu tướng Ivan Susloparov                           |     | Hải quân Liên Xô                                                     |

Các trưởng ban
- Bí thư, Bộ Tổng tham mưu: Đại tá Ford Trimble
- G-1: Thiếu tướng Ray Barker
- G-2 (Tình báo): John Whiteley,[10] sau đó là Thiếu tướng Kenneth Strong
- G-3: Thiếu tướng Harold Bull
- G-4: Thiếu tướng Robert Crawford
- G-5: Thiếu tướng Sir Roger Lumley sau đó là Trung tướng Arthur Edward Grasett
- Ban Cung ứng / Liên lạc: Trung tướng John CH Lee

Sĩ quan chính trị
- Đại sứ William Phillips (Hoa Kỳ)
- Ông Charles Peake (Anh)
- Ông Christopher Steel (Anh)
- Ông Samuel Reber (Mỹ)
- Đại sứ Robert Daniel Murphy (Hoa Kỳ)

## Các phái bộ
| Quốc gia               | Tên                                   | Nhánh           | Chức vụ                                   |
| ---------------------- | ------------------------------------- | --------------- | ----------------------------------------- |
| Belgium & · Luxembourg | Thiếu tướng George Erskine            | Lục quân Anh    | Trưởng phái bộ                            |
| Belgium & · Luxembourg | Đại tá John B. Sherman                | Lục quân Hoa Kỳ | Phó trưởng phái bộ (đặc trách Bỉ)         |
| Belgium & · Luxembourg | Đại tá F. E. Fraser                   | Lục quân Hoa Kỳ | Phó trưởng phái bộ (đặc trách Luxembourg) |
| France                 | Thiếu tướng John Taylor Lewis         | Lục quân Hoa Kỳ | Trưởng phái bộ                            |
| France                 | Thiếu tướng Harold Redman             | Lục quân Anh    | Phó trưởng phái bộ                        |
| Netherlands            | Thiếu tướng John George Walters Clark | Lục quân Anh    | Trưởng phái bộ                            |
| Netherlands            | Chuẩn tướng George P. Howell          | Lục quân Hoa Kỳ | Phó trưởng phái bộ                        |
| Denmark                | Thiếu tướng R. H. Dewing              | Lục quân Anh    | Trưởng phái bộ                            |
| Denmark                | Đại tá Ford Trimble                   | Lục quân Hoa Kỳ | Phó trưởng phái bộ                        |
| Norway                 | Đại tướng Sir Andrew Thorne           | Lục quân Anh    | Trưởng phái bộ                            |
| Norway                 | Đại tá Charles H. Wilson              | Lục quân Hoa Kỳ | Phó trưởng phái bộ                        |

Sau khi Đức đầu hàng, SHAEF được giải thể vào ngày 14 tháng 7 năm 1945.

wikitext:
{{Thông tin đơn vị quân sự
|unit_name=Bộ chỉ huy tối cao
Lực lượng Viễn chinh Đồng minh
''Supreme Headquarters,
Allied Expeditionary Force''
('''SHAEF''')
|image=SHAEF Shoulder Patch.svg
|image_size=200px
|caption=Phù hiệu SHAEF
|dates=1943–1945
|countries={{flag|United Kingdom}}
{{flag|United States|1912}}
{{flag|Australia}}
{{flag|Canada|1921}}
{{flag|British India|name=India}}
{{flag|New Zealand}}
{{flag|Union of South Africa|name=South Africa}}
'''Occupied countries:'''
{{flagicon|Belgium}} [[Belgian government in exile|Belgium]]
{{flagicon|Czechoslovakia}} [[Czechoslovak government-in-exile|Czechoslovakia]]
{{flag|Free France}}
{{flagicon|Kingdom of Greece}} [[Greek government-in-exile|Greece]]
{{flagicon|Luxembourg}} [[Luxembourg government in exile|Luxembourg]]
{{flagicon|Netherlands}} [[Dutch government-in-exile|Netherlands]]
{{flagicon|Norway}} [[Nygaardsvold's Cabinet|Norway]]
{{flagicon|Poland}} [[Polish government-in-exile|Poland]]
{{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} [[Yugoslav government-in-exile|Yugoslavia]]
|allegiance=[[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Đồng Minh]]
|branch=
|type=Bộ chỉ huy hỗn hợp
|role=Chiến trường tác chiến
|size=
|command_structure=Tham mưu liên quân
|garrison=
|garrison_label=
|nickname=''SHAEF''
|patron=
|motto=
|colors=
|colors_label=
|march=
|mascot=
|equipment=
|equipment_label=
|battles=[[Thế chiến thứ hai]]
|anniversaries=
|decorations=
|battle_honours=
|disbanded=14 tháng 7, 1945
|flying_hours=
|website=
|commander1=[[Dwight D. Eisenhower]]
|commander1_label=Tư lệnh tối cao
|commander2=[[Arthur Tedder, 1st Baron Tedder|Arthur Tedder]]
|commander2_label=Phó tư lệnh tối cao
|identification_symbol=|identification_symbol_label=|identification_symbol_2=|identification_symbol_2_label=|identification_symbol_3=|identification_symbol_3_label=|identification_symbol_4=|identification_symbol_4_label=|aircraft_attack=|aircraft_bomber=|aircraft_electronic=|aircraft_fighter=|aircraft_helicopter=|aircraft_helicopter_attack=|aircraft_helicopter_cargo=|aircraft_helicopter_multirole=|aircraft_helicopter_observation=|aircraft_helicopter_utility=|aircraft_interceptor=|aircraft_patrol=|aircraft_recon=|aircraft_trainer=|aircraft_transport=
}}
[[Tập tin:Meeting_of_the_Supreme_Command.jpg|phải|nhỏ|Các chỉ huy SHAEF tại một hội nghị ở London Từ trái sang phải: Trung tướng [[Omar Bradley|Omar N. Bradley]], Đô đốc Sir Bertram Ramsay, Đại tướng Không quân Sir Arthur Tedder, Đại tướng [[Dwight D. Eisenhower]], Đại tướng Sir [[Bernard Montgomery]], Đại tướng Không quân Sir Trafford Leigh-Mallory và Trung tướng Walter Bedell Smith]]
'''Bộ chỉ huy tối cao Lực lượng Viễn chinh Đồng minh''' ([[tiếng Anh]]: ''Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force'' - '''SHAEF''' ; {{IPAc-en|ˈ|ʃ|eɪ|f}} {{Respell|SHAYF}}) là cơ quan chỉ huy các lực lượng [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Đồng minh]] ở Tây Bắc châu Âu, từ cuối năm 1943 cho đến khi [[Thế chiến thứ hai]] kết thúc. Đại tướng Hoa Kỳ [[Dwight D. Eisenhower]] là Chỉ huy trưởng của SHAEF trong suốt thời gian tồn tại của nó. Về bản chất, vai trò này có chung nhiệm vụ với [[Bộ tư lệnh tối cao quân Đồng Minh tại châu Âu]] và [[Bộ tư lệnh tối cao quân Đồng Minh tại Đại Tây Dương]], tuy nhiên chúng là những cơ quan khác nhau.

== Lịch sử trong Thế chiến thứ hai ==
Eisenhower được chuyển từ vai trò chỉ huy trưởng Chiến trường Tác chiến Địa Trung Hải sang chỉ huy trưởng SHAEF, được thành lập tại Trại Griffiss, Bushy Park, Teddington, London, từ tháng 12 năm 1943; trụ sở tại một con phố liền kề tên là Shaef Way, và một cổng vào công viên được gọi là Shaef Gate, vẫn còn cho đến ngày nay.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.tracesofwar.com/sights/73778/SHAEF-Gate-Bushy-Park.htm|tựa đề=Shaef Gate - Bushy Park - Hampton|nhà xuất bản=Traces of War|ngày truy cập=10 August 2019}}</ref> Southwick House được sử dụng làm trụ sở thay thế gần [[Portsmouth]]. Các nhân viên của nó đã lên kế hoạch phác thảo cho [[Chiến dịch Overlord (1944)|Chiến dịch Overlord]] do Trung tướng Sir Frederick E. Morgan, Tham mưu trưởng cho Tư lệnh tối cao quân Đồng Minh (''Chief of Staff to the Supreme Allied Commander'' - '''COSSAC'''), và Thiếu tướng Ray Barker, lập ra.<ref>{{Chú thích sách|url=http://www.history.army.mil/books/wwii/7-4/7-4_Contents.htm|title=Cross Channel Attack|last=Harrison|first=Gordon A.|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|year=2002|series=United States Army in World War II|chapter=Chapter II Outline Overlord|id=CMH Pub 7-4|orig-year=1951|chapter-url=http://www.history.army.mil/books/wwii/7-4/7-4_2.htm|access-date=2022-07-01|archive-date=2014-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226172317/http://www.history.army.mil/books/wwii/7-4/7-4_Contents.htm}}</ref> Morgan, người đã được bổ nhiệm làm tham mưu trưởng vào giữa tháng 3 năm 1943, bắt đầu lên kế hoạch cho cuộc đổ bộ vào châu Âu trước khi Eisenhower được bổ nhiệm <ref>See: {{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/ddayjune61944cli00ambr|title=D-Day|last=Ambrose, Stephen E.|publisher=Simon & Schuster|year=1994|isbn=0-684-80137-X|url-access=registration}}, p. 71.</ref> và đưa kế hoạch này thành phiên bản cuối cùng, được thực hiện vào ngày 6 tháng 6 năm 1944. Quá trình đó được định hình bởi Eisenhower và chỉ huy lực lượng trên bộ, Đại tướng Sir [[Bernard Montgomery|Bernard Law Montgomery]], trong phần đầu của cuộc đổ bộ.

Chỉ huy sở của SHAEF vẫn ở lại Anh cho đến khi quân Đồng Minh đổ bộ thành công vào nước Pháp.<ref>Eisenhower moved to Normandy and set up an advance command post on the morning of 7 August 1944. See: {{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/citizensoldiersu0000ambr|title=Citizen Soldiers|last=Ambrose, Stephen E.|publisher=Simon & Schuster|year=1997|isbn=0-7434-5015-9|url-access=registration}}, p. 92.</ref> Tại thời điểm đó, Montgomery không còn chỉ huy trưởng các lực lượng trên bộ nhưng tiếp tục làm Tổng tư lệnh [[Cụm tập đoàn quân 21]] của Anh (21 AG) phụ trách cánh phía đông của đầu cầu Normandy. [[Cụm tập đoàn quân 12]] của Mỹ (12 AG) do Trung tướng [[Omar Bradley]] chỉ huy phụ trách cánh phía tây của đầu cầu. Khi cuộc đột phá vào Normandy diễn ra, quân Đồng minh tiến hành [[Chiến dịch Dragoon|cuộc tiến công vào miền nam nước Pháp]] vào ngày 15 tháng 8 năm 1944 với [[Cụm tập đoàn quân 6]] của Mỹ (6 AG) dưới sự chỉ huy của Trung tướng Jacob L. Devers. Trong chiến dịch này, 6 AG nằm dưới quyền chỉ huy của [[Bộ chỉ huy Lực lượng Đồng minh]] (''Allied Forces Headquarters'' - '''AFHQ''') thuộc [[Chiến trường Tác chiến Địa Trung Hải]], nhưng sau một tháng quyền chỉ huy được chuyển cho SHAEF. Vào thời điểm này, ba cụm tập đoàn quân đã giữ các hướng tiến công trên [[Mặt trận phía Tây (Thế chiến thứ hai)|Mặt trận phía Tây]] cho đến khi kết thúc chiến tranh — 21 AG của Anh ở phía Bắc, 12 AG của Mỹ ở Trung tâm và 6 AG ở phía Nam. Đến tháng 12 năm 1944, SHAEF đã dời chỉ huy sở về Khách sạn Trianon Palace ở [[Cung điện Versailles|Versailles]], Pháp.<ref>{{Chú thích sách|url=https://archive.org/details/citizensoldiersu0000ambr|title=Citizen Soldiers|last=Ambrose, Stephen E.|publisher=Simon & Schuster|year=1997|isbn=0-7434-5015-9|url-access=registration}}, p. 199.</ref> Vào tháng 2 năm 1945, nó chuyển đến Reims và vào ngày 26 tháng 5 năm 1945, SHAEF chuyển đến [[Frankfurt am Main|Frankfurt]].<ref name="lecture">{{Chú thích web|url=http://www.hausarbeiten.de/faecher/hausarbeit/sow/20840.html|tựa đề=Das I.G. Farbenhaus – Ein Bau der, deutsche Geschichte widerspiegelt (The IG Farben Building – A building that reflects German History)|tác giả=Linke, Vera|ngày=2 March 2002|website=Transcript of lecture given in Frankfurt Archive No.K20840|nhà xuất bản=Hausarbeiten.de|ngôn ngữ=de|ngày truy cập=2006-07-18|archive-date=2008-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224121420/http://www.hausarbeiten.de/faecher/hausarbeit/sow/20840.html|url-status=dead}}</ref>

== Lực lượng thuộc quyền ==
SHAEF chỉ huy số lượng biên chế đơn vị lớn nhất từng tham gia vào một chiến dịch ở Mặt trận phía Tây, với các đơn vị của [[Lục quân Hoa Kỳ|Mỹ]], [[Pháp Tự do]], lực lượng Lục quân [[Lục quân Anh|Anh]] và Canada. Nó chỉ huy tất cả các lực lượng đổ bộ đường không của Đồng minh với tư cách là một Tập đoàn quân Dù, cũng như ba cụm tập đoàn quân, với tổng cộng tám tập đoàn quân dã chiến;

* '''[[Tập đoàn quân nhảy dù số 1 (Đồng Minh)|Tập đoàn quân Nhảy dù 1 Đồng minh]]'''
* '''[[Cụm tập đoàn quân số 21|Cụm tập đoàn quân 21 Anh]]'''
** [[Tập đoàn quân số 1 (Canada)|Tập đoàn quân 1 Canada]]
** [[Tập đoàn quân số 2 (Anh)|Tập đoàn quân 2 Anh]]
* '''[[Cụm tập đoàn quân số 12|Cụm tập đoàn quân 12 Hoa Kỳ]]'''
** [[Tập đoàn quân số 1 (Hoa Kỳ)|Tập đoàn quân 1 Hoa Kỳ]]
** [[Tập đoàn quân số 3 (Hoa Kỳ)|Tập đoàn quân 3 Hoa Kỳ]]
** [[Tập đoàn quân số 9 (Hoa Kỳ)|Tập đoàn quân 9 Hoa Kỳ]]
** [[Tập đoàn quân số 15 (Hoa Kỳ)|Tập đoàn quân 15 Hoa Kỳ]]
* '''[[Cụm tập đoàn quân số 6|Cụm tập đoàn quân 6 Hoa Kỳ]]'''
** [[Tập đoàn quân số 1 (Pháp)|Tập đoàn quân 1 Pháp]]
** [[Tập đoàn quân số 7 (Hoa Kỳ)|Tập đoàn quân 7 Hoa Kỳ]]

SHAEF cũng đã giữ quyền chỉ huy một lực lượng hải quân đáng kể trong [[Chiến dịch Neptune]], giai đoạn tấn công Overlord, và hai [[Không lực chiến thuật|lực lượng không quân chiến thuật]]: Không lực 9 Hoa Kỳ và Không lực 2 Chiến thuật RAF. Lực lượng máy bay ném bom chiến lược của Đồng minh tại Anh cũng được đặt dưới sự chỉ huy của SHAEF trong [[Chiến dịch Neptune]].

== Chỉ huy và tham mưu cao cấp ==
{| class="wikitable"
!
! Tên
! ảnh
! Chi nhánh
|-
| Chỉ huy trưởng
| [[Thống tướng lục quân (Hoa Kỳ)|Thống tướng Lục quân]] [[Dwight D. Eisenhower]]
| [[Tập tin:EisenhowerChiefofStaffPortrait.jpg|60px|border]]
| {{army|United States|1912}}
|-
| Phó chỉ huy trưởng
| [[Đại tướng Không quân (Anh)|Đại tướng Không quân]] [[Arthur Tedder, 1st Baron Tedder|Sir Arthur Tedder]]
| [[Tập tin:Air Chief Marshal Sir Arthur Tedder on the Italian coast, 17 December 1943.jpg|60px|border]]
| {{air force|United Kingdom}}
|-
| Tham mưu trưởng
| Trung tướng [[Walter Bedell Smith]]
| [[Tập tin:Lieutenant General Walter Bedell Smith, three-quarter length portrait, seated, facing front, in uniform.jpg|60px|border]]
| {{army|United States|1912}}
|-
| Phó tham mưu trưởng (Tác chiến)
| Trung tướng [[Frederick E. Morgan]]
| [[Tập tin:Frederick E. Morgan.jpg|60px|border]]
| {{army|United Kingdom}}
|-
| Phó tham mưu trưởng (Hành chính)
| Trung tướng [[Humfrey Gale]]
| [[Tập tin:Hunfrey Gale, cropped from Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force- Personalities TR2628 (cropped).jpg|60px|border]]
| {{army|United Kingdom}}
|-
| rowspan=2|Phó tham mưu trưởng (Không quân)
| Trung tướng Không quân [[James Robb (RAF officer)|James Robb]]  (to May 1945<ref>Robb became AOC RAF Fighter Command.</ref>)
| [[Tập tin:James Milne Robb, cropped from Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force- Personalities TR2632.jpg|60px|border]]
| {{air force|United Kingdom}}
|-
| Thiếu tướng Không quân [[Roderick Carr]] (from June 1945)
| [[Tập tin:Air Mshl Sir Roderick Carr.jpg|60px|border]]
| {{air force|United Kingdom}}
|-
| rowspan=3|Chỉ huy lực lượng mặt đất
| [[Thống chế (Anh)|Thống chế Lục quân]]<ref>from 1 September 1944 when he was promoted from general.</ref> [[Bernard Montgomery|Sir Bernard Montgomery]]
| [[Tập tin:Bernard Law Montgomery.jpg|60px|border]]
| {{army|United Kingdom}}
[[Cụm tập đoàn quân số 21]]
|-
| Trung tướng [[Omar Bradley]]
| [[Tập tin:Omar Bradley, official military photo, 1949.JPEG|60px|border]]
| {{army|United States|1912}}
[[Cụm tập đoàn quân số 12]]
(activated 14 July 1944)
|-
| Trung tướng [[Jacob L. Devers]]
| [[Tập tin:Jacob L. Devers portrait.jpg|60px|border]]
| {{army|United States|1912}}
[[Cụm tập đoàn quân số 6]]
(activated 29 July 1944)
|-
| Tổng tư lệnh Không quân
| Trung tướng Không quân [[Trafford Leigh-Mallory|Sir Trafford Leigh-Mallory]]
| [[Tập tin:Air Chief Marshal Sir Trafford Leigh-Mallory, KCB, DSO, 1944 TR2625.jpg|60px|border]]
| {{air force|United Kingdom}}
[[Allied Expeditionary Air Force|AEAF]]
|-
| Phó tổng tư lệnh Không quân
| Thiếu tướng [[Hoyt Vandenberg]]
| [[Tập tin:Hoyt S Vandenberg.jpg|60px|border]]
| {{air force|United States|1912|name=United States Army Air Force}}
|-
| Tư lệnh lực lượng Hải quân
| [[Đô đốc (Anh)|Đô đốc]] [[Bertram Ramsay|Sir Bertram Ramsay]].<ref name="Unity of Command">{{chú thích web |url=http://www.usm.edu/armyrotc/normandy%20staff%20ride/Unity%20of%20Command.ppt |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202115734/http://www.usm.edu/armyrotc/normandy%20staff%20ride/Unity%20of%20Command.ppt |url-status=dead |archive-date=2007-12-02 |title=Unity of Command – Normandy Invasions |access-date=2007-09-23}}</ref>
| [[Tập tin:The Royal Navy during the Second World War A23440.jpg|60px|border]]
| {{navy|United Kingdom}}
|-
| Đại diện Pháp
| Trung tướng [[Marie-Pierre Kœnig]]
| [[Tập tin:Bezoek van de Franse generaal J.P. Koenig aan de Stormschool Bloemendaal. NL-HlmNHA 54004047 (cropped).JPG|60px|border]]
| {{army|France}}
|-
| Đại diện Liên Xô
| Thiếu tướng [[Ivan Alekseyevich Susloparov|Ivan Susloparov]]
| [[Tập tin:Ivan Susloparov.jpg|60px|border]]
| {{army|USSR}}
|-
|}
Các trưởng ban

* Bí thư, Bộ Tổng tham mưu: Đại tá Ford Trimble
* G-1: Thiếu tướng Ray Barker
* G-2 (Tình báo): John Whiteley,<ref>until Brooke released Strong; Whitely then became deputy to G3.</ref> sau đó là Thiếu tướng Kenneth Strong
* G-3: Thiếu tướng Harold Bull
* G-4: Thiếu tướng Robert Crawford
* G-5: Thiếu tướng Sir Roger Lumley sau đó là Trung tướng Arthur Edward Grasett
* Ban Cung ứng / Liên lạc: Trung tướng John CH Lee

; Sĩ quan chính trị

* Đại sứ William Phillips (Hoa Kỳ)
* Ông Charles Peake (Anh)
* Ông Christopher Steel (Anh)
* Ông Samuel Reber (Mỹ)
* Đại sứ Robert Daniel Murphy (Hoa Kỳ)

== Các phái bộ ==
{| class="wikitable"
|+ Phái bộ SHAEF <ref>Forrest C. Pogue ''European Theater of Operations: The Supreme Command'', [http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-E-Supreme/USA-E-Supreme-C.html Appendix C, Roster of Key Officers SHAEF] United States Army in World War II via Hyperwar Foundation.</ref>
! Quốc gia
! Tên
! Nhánh
! Chức vụ
|-
| rowspan=3 |{{flag|Belgium}} &
{{flag|Luxembourg}}
| Thiếu tướng [[George Erskine]]
| {{army|United Kingdom}}
| Trưởng phái bộ
|-
| Đại tá John B. Sherman
| {{army|United States|1912}}
| Phó trưởng phái bộ (đặc trách Bỉ)
|-
| Đại tá F. E. Fraser
| {{army|United States|1912}}
| Phó trưởng phái bộ (đặc trách Luxembourg)
|-
| rowspan=2|{{flag|France|1830}}
| Thiếu tướng [[John Taylor Lewis]]
| {{army|United States|1912}}
| Trưởng phái bộ
|-
| Thiếu tướng [[Harold Redman]]
| {{army|United Kingdom}}
| Phó trưởng phái bộ
|-
| rowspan=2|{{flag|Netherlands}}
| Thiếu tướng [[John George Walters Clark]]
| {{army|United Kingdom}}
| Trưởng phái bộ
|-
| Chuẩn tướng George P. Howell
| {{army|United States|1912}}
| Phó trưởng phái bộ
|-
| rowspan=2|{{flag|Denmark}}
| Thiếu tướng [[R. H. Dewing]]
| {{army|United Kingdom}}
| Trưởng phái bộ
|-
| Đại tá Ford Trimble
|{{army|United States|1912}}
| Phó trưởng phái bộ
|-
| rowspan=2|{{flag|Norway}}
| Đại tướng Sir [[Andrew Thorne]]
| {{army|United Kingdom}}
| Trưởng phái bộ
|-
| Đại tá Charles H. Wilson
|{{army|United States|1912}}
| Phó trưởng phái bộ
|}

Sau khi Đức đầu hàng, SHAEF được giải thể vào ngày 14 tháng 7 năm 1945.

== Chú thích ==
=== Ghi chú ===
{{Tham khảo|30em}}

=== Tham khảo ===
* Winters, Major Dick, with Cole C. Kingseed (2006). Beyond Band of Brothers: The War Memoirs of Major Dick Winters. Berkley Hardcover. {{ISBN|978-0-425-20813-7}}., p. 210.
* {{citation |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-E-Supreme/ |series=United States Army in World War II |title=European Theater of Operations The Supreme Command |first=Forrest C. |last=Pogue |publisher= [[Office of the Chief of Military History]], Department of the Army |location=[[Washington, D. C.]] |date=1954 |lccn=53-61717 |via=Hyperwar Foundation}}

== Liên kết ngoài ==
{{Commonscat|Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force}}
*[http://eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/S.html Records of Supreme Headquarters, Allied Expeditionary Force, Dwight D. Eisenhower Presidential Library]
*[http://eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/L.html Papers of Ernest R. "Tex" Lee, military aide to General Eisenhower, 1942–1945, Dwight D. Eisenhower Presidential Library]
*[http://eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/S.html Papers of Thor Smith, Public Relations Division, SHAEF, Dwight D. Eisenhower Presidential Library]
*[https://lib.byu.edu/collections/eisenhower-communiques/about/ Daily Battle Communiques, SHAEF, June 6, 1944 – May 7, 1945], [[L. Tom Perry Special Collections]], [[Harold B. Lee Library]], [[Brigham Young University]]
*[https://www.bbc.co.uk/dna/ww2/A2631205 BBC WW2 People's War article on Uxbridge SHAEF and London Bushey]

[[Thể loại:Mặt trận phía Tây (Thế chiến thứ hai)]]
[[Thể loại:Dwight D. Eisenhower]]

title: Bộ chỉ huy tối cao · Lực lượng Viễn chinh Đồng minh · Supreme Headquarters, · Allied Expeditionary Force · (SHAEF)

Quốc gia: United Kingdom · United States · Australia · Canada · India · New Zealand · South Africa · Occupied countries: · Belgium · Czechoslovakia · Free France · Greece · Luxembourg · Netherlands · Norway · Poland · Yugoslavia

Phục vụ: Đồng Minh

Phân loại: Bộ chỉ huy hỗn hợp

Chức năng: Chiến trường tác chiến

Bộ phận của: Tham mưu liên quân

Tên khác: SHAEF

Tham chiến: Thế chiến thứ hai

title: Các tư lệnh

Tư lệnh tối cao: Dwight D. Eisenhower

Phó tư lệnh tối cao: Arthur Tedder


text:
# Hoard, Wisconsin
Hoard là một thị trấn thuộc quận Clark, tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 823 người.

wikiname: viwiki

title: Hoard, Wisconsin

in_language: vi

wikitext:
{{Thông tin khu dân cư
 | tên = Hoard, Wisconsin
 | loại khu vực = [[Xã dân sự|Thị trấn]]
 | tên hiệu =
 | khẩu hiệu =
 | hình nền trời =
 | hình cờ =
 | hình con dấu =
 | bản đồ = WIMap-doton-Hoard.png
 | ctbd = Vị trí trong [[Quận Clark, Wisconsin|Quận Clark]], [[Wisconsin]]
 | subdivision_type = [[Quốc gia]]
 | subdivision_type1 = [[Tiểu bang Hoa Kỳ|Tiểu bang]]
 | subdivision_type2 = [[Danh sách các quận của Wisconsin|Quận]]
 | subdivision_name = [[Hoa Kỳ]]
 | subdivision_name1 = [[Wisconsin]]
 | subdivision_name2 = [[Quận Clark, Wisconsin|Clark]]
 | established_title = Thành lập
 | established_date =
 | established_title2 =
 | established_date2 =
 | government_type =
 | leader_title =
 | leader_tên =
 | area_magnitude =
 | area_total_sq_mi =
 | area_total_km2 =
 | area_land_sq_mi =
 | area_land_km2 =
 | area_water_sq_mi =
 | area_water_km2 =
 | area_urban_sq_mi =
 | area_urban_km2 =
 | area_metro_km2 =
 | area_metro_sq_mi =
 | population_as_of=2010
 | population_footnotes =<ref name=POP>{{chú thích web
  | url = http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2009/files/SUB-EST2009_ALL.csv
  | title= US Census ngày 1 tháng 7 năm 2009 est}}</ref><ref>{{chú thích web|url=http://www.census.gov/popest/data/cities/totals/2009/SUB-EST2009-4.html|title=All Incorporated Places: 2000 to 2009}}</ref><ref name=fact/>
 | population_total = 823
 | population_urban =
 | population_metro =
 | population_density_sq_mi =
 | population_density_km2 =
 | timezone = [[Múi giờ miền Trung (Bắc Mỹ)|CST]]
 | utc_offset = -6
 | timezone_DST = '''CDT'''
 | utc_offset_DST = -5
 | latd = | latm = | lats = | latNS = N
 | longd = | longm = | longs = | longEW = W
 | elevation_footnotes=
 | elevation_ft =
 | elevation_m =
 | website =
 | footnotes =
}}
'''Hoard''' là một [[Xã dân sự|thị trấn]] thuộc [[Quận Clark, Wisconsin|quận Clark]], tiểu bang [[Wisconsin]], [[Hoa Kỳ]]. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 823 người.<ref name=fact>{{chú thích web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST13&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 - State -- Place 2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File|publisher=[[Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ]]|access-date=ngày 15 tháng 7 năm 2012}}</ref>

==Chú thích==
{{Tham khảo}}

==Tham khảo==

{{Sơ khai Wisconsin}}

[[Thể loại:Thị trấn của Wisconsin]]
[[Thể loại:Quận Clark, Wisconsin]]

title: Hoard, Wisconsin

Quốc gia: Hoa Kỳ

Tiểu bang: Wisconsin

Quận: Clark

title: Dân số (2010)

• Mùa hè (DST): CDT (UTC-5)


text:
# Ophthalmoglipa australis
Ophthalmoglipa australis là một loài bọ cánh cứng trong họ Mordellidae. Loài này được Franciscolo miêu tả khoa học năm 1952.

title: Ophthalmoglipa australis

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Ophthalmoglipa australis''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bọ cánh cứng|Coleoptera]]
| familia = [[Mordellidae]]
| genus = ''[[Ophthalmoglipa]]''
| species = '''''O. australis'''''
| binomial = ''Ophthalmoglipa australis''
| binomial_authority = Franciscolo, 1952
| tribus = [[Mordellini]]
}}
'''''Ophthalmoglipa australis''''' là một loài [[bọ cánh cứng]] trong họ [[Mordellidae]]. Loài này được Franciscolo miêu tả khoa học năm 1952.<ref>{{Reftabel|9999-Mordellidae|Dier}}</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies nội dòng}}

[[Thể loại:Ophthalmoglipa]]

{{Mordellini-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Animalia

Ngành (phylum): Arthropoda

Lớp (class): Insecta

Bộ (ordo): Coleoptera

Họ (familia): Mordellidae

Tông (tribus): Mordellini

Chi (genus): Ophthalmoglipa

Loài (species): O. australis

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Ophthalmoglipa australis · Franciscolo, 1952


text:
# Plagiolepis grassei
Plagiolepis grassei là một loài côn trùng thuộc họ Formicidae. Đây là loài đặc hữu của Pháp.

title: Plagiolepis grassei

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Plagiolepis grassei''
| image = Plagiolepis grassei imported from iNaturalist photo 3555774 on 21 April 2022.jpg
| status = VU
| status_system = IUCN2.3
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh màng|Hymenoptera]]
| familia = [[Kiến|Formicidae]]
| genus = ''[[Plagiolepis]]''
| species = '''''P. grassei'''''
| binomial = ''Plagiolepis grassei''
| binomial_authority = Le Masne, 1956
| synonyms =
}}
'''''Plagiolepis grassei''''' là một loài [[côn trùng]] thuộc họ [[Kiến|Formicidae]]. Đây là loài [[đặc hữu]] của [[Pháp]].

==Chú thích==
{{tham khảo}}

==Tham khảo==
* Social Insects Specialist Group 1996. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/17464/all ''Plagiolepis grassei'']{{Liên kết hỏng|date=2021-10-21 |bot=InternetArchiveBot }}. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Truy cập 10 tháng 8 năm 2007.

[[Thể loại:Bộ Cánh màng châu Âu]]
[[Thể loại:Plagiolepis]]
[[Thể loại:Động vật đặc hữu Pháp]]

{{Formicidae-stub}}

title: Tình trạng bảo tồn

Tình trạng bảo tồn: · Sắp nguy cấp (IUCN 2.3)

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Hymenoptera

Họ (familia): Formicidae

Chi (genus): Plagiolepis

Loài (species): P. grassei

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Plagiolepis grassei · Le Masne, 1956


text:
# Ngựa vằn bờm thưa
Ngựa vằn bờm thưa (Danh pháp khoa học: Equus quagga borensis) là một phân loài của ngựa vằn đồng bằng, chúng có đặc trưng so với những anh em của chúng là có một cái bờm dựng đứng và có ít lông hơn hẳn, gần như trơ trụi do đó chúng được gọi là ngựa vằn bờm thưa (Maneless zebra).

## Phân bố
Chúng sinh sống rộng rãi trên các phần phía bắc của miền đông châu Phi. Chúng dao động ở phía tây bắc Kenya, từ Guas ngishu và Hồ Baringo tới khu Karamoja, Uganda. Nó cũng được tìm thấy ở miền đông Nam Sudan, phía đông của sông Nile, ví dụ như trong Vườn Quốc gia Boma. Biên giới phía bắc của phân loài nằm trong khoảng 32 °N đánh dấu giới hạn phía bắc của toàn bộ loài.
Những con ngựa vằn bờm thưa được mô tả lần đầu vào năm 1954 bởi ông Tony Henley, sau đó một cơ quan chức năng của Uganda bảo hộ có trụ sở tại Moroto và phụ trách các huyện Karamoja. Gần đây các con vật trong Vườn quốc gia Kidepo Valley đã được nghiên cứu bởi Kidepo Wildlife Foundation.

## Đặc điểm chung
Chúng là phân loài chuyên sống thành bầy ở thảo nguyên đồng bằng châu Phi, chúng được biết đến nhiều nhất qua những sọc đen-trắng không thể lẫn vào đâu được. Bộ lông sọc đặc trưng mang lại cho ngựa vằn một số lợi ích nhất định. Ví dụ như với những hoa văn sọc trên người, chúng trở nên khác lạ đối với những loài động vật khác đồng thời cũng giúp chúng dễ xác định lẫn nhau và khi ở trong một đàn lớn, những cái sọc này sẽ khiến kẻ thù gặp khó khăn trong việc cách ly một con ngựa riêng lẻ ra để tấn công.
Giống như tất cả các con ngựa vằn, chúng có sọc đen đậm, dày và trắng, và không có chuyện có hai cá thể nhìn chính xác như nhau. Chúng cũng có những họng đen hoặc tối. Bộ lông của một con non con khi sinh là nâu và trắng. Tất cả đều có sọc dọc trên các bộ phận trước của cơ thể, mà có xu hướng hướng về ngang trên thân sau. Bằng chứng phôi thai đã chỉ ra rằng màu nền của ngựa vằn là đen và trắng là một sự bổ sung. Đã có những đột biến khác nhau của bộ lông thú của ngựa vằn, từ chủ yếu là màu trắng để chủ yếu là màu đen những con ngựa vằn bạch tạng hiếm đã được ghi nhận ở Kenya.
Cũng như các loài ngựa vằn khác, chúng có tính hung dữ, khó thuần hóa, thiên tính của chúng rất khó đoán trước được, thường thích đá lại hay cắn. Việc dạy cho ngựa vằn cách học kéo xe cũng vậy, chúng rất dễ kinh hãi dưới áp lực. Và khi chúng bắt đầu trưởng thành thì những con ngựa vằn thường dữ hơn những con ngựa thông thường rất nhiều. Điều đặc biệt nguy hiểm từ những con ngựa vằn là khi cắn chúng thường sẽ không nhả, nên nuôi dưỡng ngựa vằn được xếp vào một trong những việc cực kì khó khăn. Ngoài ra, trong quần thể ngựa có cấu trúc phân cấp, kết cấu tập quán gia đình. Một con ngựa đầu đàn là con ngựa đực, tiếp đến có khoảng 6-7 con ngựa cái và thêm những con ngựa con. Những con ngựa này đều biết vai trò cũng như vị trí của chúng trong đàn. Chúng chịu sự chi phối của con ngựa đầu đàn, và sẵn sàng làm theo mọi điều khiển của nó, con người chỉ cần chế ngự thuần hóa duy nhất con ngựa đầu đàn thì có thể "dạy dỗ" luôn cả những con khác. Thế nhưng, ngựa vằn lại là một trong những loại không hề có lối sống này.
Một điều thú vị là sữa mẹ của con người, lại có rất nhiều điểm chung với chúng, Sữa ngựa vằn có thành phần và tỷ lệ khá giống với sữa mẹ của người, ngựa vằn đồng bằng cũng có loại sữa với thành phần tương tự như sữa của người, với 2,2% chất béo, 1,6% protein, 7% đường lactose và 89% nước. Sữa mẹ và sữa ngựa vằn đều có chung tính chất là nhiều nước và ít năng lượng, và phần lớn năng lượng đến từ đường lactose hơn là chất béo. Ngựa vằn tiến hoá trong điều kiện môi trường cực kỳ khô và nóng. Thông qua việc cung cấp thêm nước cho con non, ngựa vằn mẹ giúp con tận dụng được việc làm mát thông qua việc toát mồ hôi. Sữa của con người có thành phần dinh dưỡng khá giống sữa ngựa vằn, nhưng là kết quả bởi hàng loạt những thách thức sinh tồn rất khác mà loài người phải đương đầu trong quá trình tiến hóa, nếu so với ngựa vằn, những loài có quan hệ thân cận thường có thành phần sữa giống nhau hơn những loài khác xa nhau, mặc dù con người và ngựa vằn có rất ít điểm giống nhau, nhưng tỷ lệ cao trong thành phần sữa của ngựa vằn không phản ánh điều kiện khô nóng mà loài này tiến hoá

### Chức năng sọc
Các tế bào melanocyte dưới da có vai trò sản xuất sắc tố màu lông. Đối với ngựa vằn cũng vậy, các tế bào melanocyte này quyết định màu sắc của chúng. Dựa trên việc phân tích các tế bào sắc tố này trong giai đoạn phôi thai của ngựa vằn, màu đen của ngựa vằn là kết quả của kích hoạt sắc tố bởi tế bào melanocyte, trong khi đó màu trắng là kết quả của sự ức chế sắc tố. Điều đó cũng có nghĩa là màu đen chính là màu sắc chính của loài ngựa vằn, còn các sọc trắng là kết quả của sự ức chế các tế bào melanocyte khiến cho chúng không tạo ra được màu đen và do đó có các sọc trắng.
Màu sắc đặc biệt này có tác dụng rất lớn giúp chúng tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt tại châu Phi. Màu sắc đen trắng xen kẽ giúp chúng làm giảm tới 70% nhiệt của ánh mặt trời hấp thụ vào cơ thể. Sọc ngựa vằn có chức năng truyền tín hiệu xã hội, ngụy trang vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn trong môi trường đồng cỏ. Cách bố trí các sọc trên cơ thể ngựa vằn cũng tạo ra các dấu hiệu riêng cho mỗi con ngựa vằn giống như dấu vân tay của con người. Còn đối với ngựa vằn thì đó là các sọc ở vai hoặc cổ, giúp chúng nhận biết các thành viên trong đàn. Ngoài việc tự vệ, các đường kẻ sọc trên cơ thể ngựa vằn còn mang đến cho chúng một số thuận lợi khác.
Sọc vằn sẽ giúp một cá thể đơn lẻ nhanh chóng nhận ra bầy đàn nhờ những hoa văn bắt mắt đó như vậy sẽ giảm nguy cơ bị lạc đàn. Như vân tay người, hoa văn của mỗi con ngựa vằn đều khác nhau. Các hoa văn đó giúp các con ngựa nhận biết nhau dù ở khoảng cách khá xa. Vì vậy ngay từ khi mới sinh ra, ngựa con đã học cách nhận biết hoa văn trên cơ thể của các thành viên khác trong đàn. Các đường kẻ sọc giúp ngựa vằn ngụy trang thoát khỏi sự chú ý của các con thú ăn thịt đồng thời cũng là đặc điểm nhận dạng của bầy đàn.
Các hoa văn đó rất có ích cho sự tồn tại của loài động vật này ở vùng đồng cỏ. Nhờ sọc cơ thể con ngựa hòa lẫn với môi trường sống có nhiều cỏ. Các hoa văn này là một cách tự vệ tự nhiên. Những đường kẻ sọc sẽ giúp bảo vệ ngựa vằn khỏi các loài động vật ăn thịt nhờ tạo ra ảo ảnh quang học. Sọc ngựa vằn có thể tạo ra ảo ảnh quang học khi con vật di chuyển, giúp nó tránh khỏi sự tấn công của nhiều loại động vật ăn thịt và côn trùng sống ký sinh. Đặc điểm trên cơ thể loài ngựa vằn giúp chúng có thể tránh xa nhiều loài côn trùng hút máu, thậm chí cả ruồi những hàng sọc phản chiếu ánh sáng. Đặc điểm trên cơ thể loài ngựa vằn giúp chúng có thể tránh xa nhiều loài côn trùng chút máu
Khi ngựa vằn di chuyển sẽ tạo ra cảm nhận thông tin sai lệch cho chủ thể quan sát. Con người và nhiều loài động vật khác có hệ thần kinh phát hiện chuyển động dựa trên đường nét vật thể nên dễ bị hiểu nhầm, đánh giá sai chuyển động của con vật. Các sọc đen trắng của ngựa vằn có tác dụng rất lớn, giúp chúng sống sót trong điều kiện khắc nghiệt và trước các loài thú ăn thịt. Trái ngược với nhiều người nghĩ, màu sắc sặc sỡ của ngựa vằn có thể thu hút các loài thú ăn thịt khác như sư tử hay linh cẩu. Tuy nhiên thực chất thì các sọc đen trắng này lại giúp ngựa vằn đánh lạc hướng các loài này.
Màu trắng và đen trên cơ thể ngựa vằn rất nổi bật giữa đồng cỏ. Thậm chí những loài động vật không tinh nhạy trong việc nhận biết màu, như sư tử chẳng hạn, cũng có thể dễ dàng nhận thấy. Các vằn của con ngựa thường có hướng thẳng đứng ở nửa thân trước, riêng nửa thân sau thì có hướng nằm ngang. Khi các con ngựa đứng gần nhau, các hoa văn hòa lẫn và chồng khít vào nhau khiến kẻ khác khó có thể phân biệt từng con riêng biệt. Điều đó khiến con thú ăn thịt khó có thể xác định mà tách riêng từng con ngựa để tấn công.
Các sọc chéo rộng bên hông, đường kẻ sọc hẹp trên lưng và cổ ngựa vằn gây ra ảo giác khi con vật di chuyển, đặc biệt trong một đàn ngựa vằn lớn. Điều này giúp đánh lạc hướng động vật ăn thịt, làm sai lệch quá trình tiếp cận của động vật ký sinh. Khi những con ngựa vằn đứng tập hợp lại với nhau, với số lượng các sọc đen trắng lớn có thể đánh lừa các loài ăn thịt khác. Giống như một dạng ảo ảnh quang học, khiến cho 10 con ngựa vằn đứng gần nhau trông giống như một khối khổng lồ. Đánh lừa các loài ăn thịt và khiến chúng không dám tới gần.

### Chế độ ăn
Không giống như nhiều loài động vật móng guốc lớn khác ở châu Phi, các phân loài của ngựa vằn đồng bằng ưa thích (nhưng không nhất thiết cần có) cỏ ngắn để gặm. Kết quả là, phạm vi phân bổ của chúng rộng hơn so với nhiều loài khác, thậm chí cả trong các khu vực đồng rừng, và thông thường chúng là loài ăn cỏ đầu tiên xuất hiện ở các khu vực mới có cỏ mọc. Chỉ sau khi chúng đã gặm và dẫm nát các loài cỏ dài thì linh dương đầu bò và linh dương Gazelle mới đến.
Tuy nhiên, để bảo vệ mình khỏi các kẻ thù thì ngựa vằn đồng bằng nghỉ ngơi qua đêm ở các khu vực trống trải có thể quan sát tốt về đêm. Chúng ăn nhiều loại cỏ khác nhau, ưa thích nhất là cỏ non và tươi khi có thể, nhưng chúng cũng ăn cả lá và cành non. Một ước tính, chế độ ăn của ngựa vằn được ước tính là 92% cỏ, 5% các loại thảo mộc, và 3% cây bụi.
Không giống như nhiều động vật móng guốc lớn của châu Phi, ngựa vằn đồng bằng không yêu cầu (nhưng vẫn thích) cỏ ngắn để gặm cỏ. Nó ăn một loạt các loại cỏ khác nhau, thích thú và cũng bứt lá và chồi theo thời gian. Kết quả là, nó có chế độ ăn dao động rộng rãi hơn so với nhiều loài khác, ngay cả khi vào rừng, và nó thường là các loài ăn cỏ đầu tiên xuất hiện trong một khu vực có thảm thực vật.
Các phân loài này có một dạ dày đơn giản và sử dụng quá trình lên men ruột sau, cho phép chúng tiêu hóa và hấp thụ một lượng lớn thức ăn gia súc trong một khoảng thời gian 24 giờ. Như vậy, chúng ít chọn lọc trong tìm kiếm thức ăn, nhưng chúng mất nhiều thời gian ăn. Ngựa vằn là một loài động vật đấy tiên phong và chuẩn bị đường cho vật ăn cỏ chuyên biệt hơn những loài mà phụ thuộc vào các loại cỏ ngắn hơn và bổ dưỡng hơn.

## Tập tính chung

### Tổ chức bầy
Ngựa vằn đồng bằng có tính sống tập thể cao và thông thường tạo ra các nhóm gia đình nhỏ bao gồm một con đực, một, hai hay vài con cái và các con non mới sinh gần thời gian đó. Các nhóm là vĩnh cửu và kích thước nhóm có xu hướng dao động theo môi trường sống: Ở những khu vực nghèo thức ăn thì các nhóm nhỏ hơn. Theo thời gian, các gia đình ngựa vằn đồng bằng nhóm lại với nhau thành các bầy đàn lớn, có thể với các nhóm khác hay với các loài ăn cỏ khác, chủ yếu là linh dương đầu bò. Bầy ngựa vằn sẽ trộn và di chuyển với nhau cùng với các loài khác như linh dương đầu bò. Linh dương đầu bò và ngựa vằn thường cùng tồn tại hòa bình và sẽ cảnh báo cho nhau để tránh kẻ thù. Tuy nhiên, sự tương tác tích cực thỉnh thoảng xảy ra.
Các phân loài ngựa vằn đồng bằng là động vật có tính xã hội cao và thường tạo thành nhóm nhỏ gia đình được gọi là hậu cung, trong đó bao gồm một con ngựa đực duy nhất, một số ngựa cái, và con cái của chúng gần đây. Các thành viên trưởng thành của một hậu cung rất ổn định, thường còn lại với nhau trong nhiều tháng đến nhiều năm. Nhóm của tất cả các con đực độc thân cũng tồn tại.
Đây là nhóm ổn định 2-15 con đực với một tuổi dựa trên hệ thống phân cấp dẫn đầu bởi một con đực thành niên. Những con đực ở trong nhóm của chúng cho đến khi nó đã sẵn sàng để bắt đầu một hậu cung. Các con đực độc thân chuẩn bị cho vai trò người lớn của chúng với các trò chơi chiến đấu và nghi lễ thách thức, mà mất đến hầu hết các hoạt động của chúng.
Nhiều hậu cung và các nhóm độc thân đã đến với nhau để tạo thành bầy đàn. Ngoài ra, cặp hậu cung có thể tạo ra các phân nhóm tạm thời ổn định trong một bầy đàn, cho phép các cá thể tương tác với những người bên ngoài nhóm của chúng. Việc phối giống hình thành và mở rộng hậu cung của mình bằng cách bắt cóc con ngựa cái trẻ từ hậu cung khi sinh của chúng. Khi một con ngựa cái đến tuổi trưởng thành, nó sẽ phơi bày các tư thế kỳ động dục, nơi thu hút sự kích dục gần đó, cả hai con đọc thân và các con đầu đàn hậu cung. Bố mẹ của con ngựa cái đó (có khả năng con bố) sẽ xua đuổi hoặc đánh những kẻ độc dục đang cố gắng bắt cóc con gái của mình.
Loài ngựa vằn tại khu vực miền nam châu Phi lập kỷ lục chuyến di cư dài nhất trên lục địa với quãng đường lên đến 500 km. Ngựa vằn thực hiện chuyến di cư trên lục địa dài nhất từ trước đến nay trong thế giới động vật có vú. Quãng đường di cư của chúng lên đến 500 km tại khu vực bảo tồn thiên nhiên hoang dã Serengeti. Đây là chuyến di cư trên cạn lịch sử, dài nhất từ trước đến nay trong thế giới động vật có vú. Xu hướng di cư của loài ngựa vằn, đi trên đường thẳng so với các loài khác có lộ trình quanh co. Đó cũng là lý do vì sao quãng đường di cư của ngựa vằn thường dài hơn so với các loài động vật có vú, động vật hoang dã.

### Chiến đấu
Ngay cả sau khi một con ngựa trẻ được phân lập từ hậu cung khi sinh, cuộc chiến trên của con cái vẫn tiếp tục cho đến khi chu kỳ động dục của mình và nó bắt đầu trở lại với chu kỳ động dục tiếp theo. Khi con ngựa cuối cùng rụng trứng, con đực đầu đàn cô giữ con ngựa cái thật chặt. Như vậy, con ngựa cái sẽ trở thành một thành viên thường trực của một hậu cung mới. Các tư thế kỳ động dục của một con cái trở nên ít chú ý đến con đực về bề ngoài khi cô bé lớn hơn, do đó sự cạnh tranh đối với con lớn tuổi là hầu như không tồn tại.
Một con ngựa đực sẽ bảo vệ nhóm của mình từ những con đực khác. Khi thử thách, những con ngựa giống đưa ra một cảnh báo trước kẻ xâm lược bằng cách cọ xát mũi hoặc vai với con xâm nhập. Nếu những cảnh báo không được chú ý đến, một cuộc chiến sẽ nổ ra. Những cuộc chiến của các phân nhóm ngựa vằn đồng bằng thường trở nên rất bạo lực, với các loài cắn vào cổ, đầu hoặc chân của nhau, vật lộn với nhau trên mặt đất, và thỉnh thoảng đá hậu. Đôi khi một con ngựa đực sẽ nằm yên trên mặt đất, nếu như đầu hàng, nhưng một khi con kia cho phép đứng lên, nó sẽ tấn công và tiếp tục chiến đấu. Hầu hết các cuộc chiến đấu xảy ra vì con ngựa cái động dục còn trẻ, và dài như một con ngựa giống hậu cung là lành mạnh, thường sẽ không được thử thách.
Có người còn được chứng kiến cuộc chiến giữa hai con ngựa vằn đực trong cùng một đàn ở Serangeti. Đầu tiên, hai con ngựa vằn đực trông khá thân thiện với nhau trên đồng cỏ. Nhưng khi một con đang gặm cỏ, bất ngờ con còn lại lẻn ra phía sau, cắn trộm vào đuôi hay vào chân nó Ngay sau đó, cuộc chiến giữa hai con ngựa vằn trở nên ác liệt khi chúng lao vào tấn công nhau. Một con thậm chí còn tung ra cú đá hậu trúng mặt đối phương. Cuộc chiến chỉ kết thúc sau khi một con chấp nhận đầu hàng và bỏ chạy.

### Sinh sản
Một con cái có thể cho ra đời một chú ngựa mỗi mười hai tháng. Đỉnh điểm sinh nở là trong mùa mưa. Con mẹ chăm sóc những chú ngựa cho đến một năm. Các con ngựa đực nói chung là không dung nạp ngựa con mà không phải của mình đẻ ra và nó sẽ hắt hủi những con non mồ côi. Có thể là con ngựa vằn sẽ giết trẻ sơ sinh tỷ lệ mắc đó đã được quan sát thấy trong cả hai cá thể bị giam cầm và trong tự nhiên. Trong bộ phim "Great Zebra Exodus," một con ngựa cái đã cố gắng để bảo vệ con ngựa của mình từ một con ngựa giống mới như cha của nó là một con ngựa đực bị bỏ rơi.
Cũng giống như ngựa, ngựa vằn có thể đứng, đi, chạy khỏi nguy hiểm, và bú ngay sau khi được sinh ra. Tại thời điểm khai sinh, một con ngựa vằn mẹ giữ cho bất kỳ ngựa vằn khác tránh xa con ngựa của mình, bao gồm cả những con ngựa đực, những con ngựa cái khác, và thậm chí cả con cái trước. Trong nhóm, một chú ngựa có thứ hạng tương tự như mẹ của nó. Ngựa con ngựa vằn được bảo vệ bởi mẹ của họ cũng như những con ngựa đực đầu và ngựa cái khác trong nhóm của chúng. Ngay cả với sự bảo vệ của cha mẹ, có đến 50% ngựa con không sống sót bởi bị ăn thịt, bệnh tật và chết đói mỗi năm.

### Tự vệ
Chúng là con mồi ưa thích của sư tử, báo săn, linh cẩu, chó rừng và cá sấu. Tuy nhiên, những vằn sọc trên người của ngựa vằn là cách ngụy trang giữa những đám cỏ xavan giúp chúng thoát khỏi những thú ăn thịt. Và nếu bị dồn vào đường cùng, ngựa vằn có thể chống trả lại. Đã không ít lần những con sư tử bị ngựa vằn đá gãy chân phải bỏ chạy. Động vật ăn thịt ngựa vằn cỡ lớn vùng đồng bằng là những con sư tử và linh cẩu đốm. Cá sấu sông Nin cũng là mối đe dọa rất lớn trong quá trình vượt sông di cư. Con chó hoang châu Phi, loài báo săn, và báo hoa mai cũng con mồi là con ngựa vằn, mặc dù các mối đe dọa do chúng tạo ra là thường nhỏ và hầu như bọn chúng chỉ tấn công ngựa con. Khỉ đầu chó Olive có thể săn ngựa con khi có cơ hội, nhưng không gây ra mối đe dọa nào cho con trưởng thành.
Thực sự chúng không phải là loài dễ dàng để kẻ khác tấn công. Ngựa vằn với cơ thể to lớn và khỏe mạnh có thể đánh đuổi những loài thú ăn thịt, kể cả những con báo. Sư tử là loài thú ăn thịt mà ngựa vằn cảm thấy sợ nhất. Tuy nhiên, khi tập trung lại thành nhóm, đàn ngựa vằn trở nên rất đáng sợ với thú săn mồi. Một đàn ngựa vằn đông đúc sẽ khiến con sư tử phải từ bỏ ý định đi săn. Ngựa vằn có thể là một kẻ thù ghê gớm của các loài ăn thịt, kể từ khi chúng có một vết cắn mạnh và một cú đá hậu trời giáng đủ để giết chết những kẻ săn mồi trên mặt đất. Chúng thường cố gắng để chạy vượt lên những kẻ săn mồi lớn như sư tử và linh cẩu đốm, trong khi chúng thường giữ vững vị trí của nó với những kẻ săn mồi nhỏ hơn.
Trong nhiều tình huống, những cú đá như trời giáng của chúng có thể khiến con sư tử dũng mãnh té lăn quay xuống đất. Những cú đá hậu trời giáng của ngựa vằn khiến ngay cả những con sư tử trưởng thành to lớn chấn thương và mất sức chiến đấu. Có con sư tử hộc máu sau cú đá hậu như trời giáng của ngựa vằn. Có những con sư tử đã bị một ngựa vằn tung cước đá lệch hàm khiến nó không thể đuổi theo săn mồi được nữa. Sau khi đuổi theo đàn ngựa vằn, sư tử không những không bắt được mồi mà còn phải chịu thương tích sau pha rượt đuổi.
Những con ngựa đực thường xuyên rèn luyện kỹ năng đá bằng 2 chân sau. Đôi khi, những con ngựa trong đàn cũng đấu với nhau để rèn luyện kỹ năng chiến đấu. Khi được 5 tuổi, các con ngựa đực chuẩn bị cho cuộc sống gia đình của riêng nó sau này. Những bài tập chiến đấu giữa các con ngựa đực diễn ra rất thường xuyên. Lớn thêm một chút nữa chúng sẽ có thể sử dụng thành thục kỹ năng đá bằng chân sau. Ngựa vằn là loài động vật ăn cỏ duy nhất trên đồng cỏ phát triển kỹ năng đá mạnh mẽ. Hàng ngày, chúng đều tập luyện kỹ năng đó bằng trò đá lẫn nhau. Ngựa vằn có được sức mạnh nhờ thường xuyên tham gia những cuộc rèn luyện như thế. Sự dũng mãnh đó sẽ được truyền lại cho thế hệ tiếp theo. Bằng cách tập hợp lại thành đàn đông, những con ngựa vằn có thể bảo vệ lẫn nhau. Mùa mưa cũng là mùa ngựa vằn nuôi con. Ngựa cái cố ăn thật nhiều cỏ để bồi dưỡng sức khỏe.

title: Ngựa vằn bờm thưa

wikitext:
{{Bảng phân loại
| name = Ngựa vằn bờm thưa
| image = [[Tập tin:Equus quagga borensis in Liberec ZOO in Liberec, Liberec District.jpg|300px]]<br>[[Tập tin:Head of Equus quagga borensis in Liberec ZOO in Liberec, Liberec District.jpg|300px]]
| image_caption =
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Perissodactyla]]
| familia = [[Equidae]]
| genus = ''[[Equus]]''
| subgenus = ''[[Ngựa vằn|Hippotigris]]''
| species = ''[[Ngựa vằn đồng bằng|E. quagga]]''
| subspecies = '''''E. q. borensis'''''
| trinomial = ''Equus quagga borensis''
| trinomial_authority = Lönnberg, 1921<ref>[http://www.biolib.cz/en/taxon/id116561/ Taxon profile of ''Equus zebra borensis'', falsely described as Selous' zebra]</ref>
}}
'''Ngựa vằn bờm thưa''' ([[Danh pháp khoa học]]: ''Equus quagga borensis'') là một [[phân loài]] của [[ngựa vằn đồng bằng]], chúng có đặc trưng so với những anh em của chúng là có một cái bờm dựng đứng và có ít lông hơn hẳn, gần như trơ trụi do đó chúng được gọi là ''ngựa vằn bờm thưa'' (Maneless zebra).
==Phân bố==
Chúng sinh sống rộng rãi trên các phần phía bắc của miền đông [[châu Phi]]. Chúng dao động ở phía tây bắc [[Kenya]], từ Guas ngishu và Hồ Baringo tới khu [[Karamoja]], [[Uganda]]. Nó cũng được tìm thấy ở miền đông Nam Sudan, phía đông của sông Nile, ví dụ như trong [[Vườn Quốc gia Boma]]. Biên giới phía bắc của phân loài nằm trong khoảng 32 °N đánh dấu giới hạn phía bắc của toàn bộ loài.

Những con ngựa vằn bờm thưa được mô tả lần đầu vào năm [[1954]] bởi ông [[Tony Henley]], sau đó một cơ quan chức năng của [[Uganda]] bảo hộ có trụ sở tại Moroto và phụ trách các huyện Karamoja. Gần đây các con vật trong Vườn quốc gia [[Kidepo Valley]] đã được nghiên cứu bởi [[Kidepo Wildlife Foundation]].
==Đặc điểm chung==
Chúng là phân loài chuyên sống thành bầy ở thảo nguyên đồng bằng châu Phi, chúng được biết đến nhiều nhất qua những sọc đen-trắng không thể lẫn vào đâu được. Bộ lông sọc đặc trưng mang lại cho ngựa vằn một số lợi ích nhất định. Ví dụ như với những hoa văn sọc trên người, chúng trở nên khác lạ đối với những loài động vật khác đồng thời cũng giúp chúng dễ xác định lẫn nhau và khi ở trong một đàn lớn, những cái sọc này sẽ khiến kẻ thù gặp khó khăn trong việc cách ly một con ngựa riêng lẻ ra để tấn công.

Giống như tất cả các con ngựa vằn, chúng có sọc đen đậm, dày và trắng, và không có chuyện có hai cá thể nhìn chính xác như nhau. Chúng cũng có những họng đen hoặc tối. Bộ lông của một con non con khi sinh là nâu và trắng. Tất cả đều có sọc dọc trên các bộ phận trước của cơ thể, mà có xu hướng hướng về ngang trên thân sau. Bằng chứng phôi thai đã chỉ ra rằng màu nền của ngựa vằn là đen và trắng là một sự bổ sung. Đã có những đột biến khác nhau của bộ lông thú của ngựa vằn, từ chủ yếu là màu trắng để chủ yếu là màu đen những con ngựa vằn bạch tạng hiếm đã được ghi nhận ở Kenya.

Cũng như các loài ngựa vằn khác, chúng có tính hung dữ, khó thuần hóa, thiên tính của chúng rất khó đoán trước được, thường thích đá lại hay cắn. Việc dạy cho ngựa vằn cách học kéo xe cũng vậy, chúng rất dễ kinh hãi dưới áp lực. Và khi chúng bắt đầu trưởng thành thì những con ngựa vằn thường dữ hơn những con ngựa thông thường rất nhiều. Điều đặc biệt nguy hiểm từ những con ngựa vằn là khi cắn chúng thường sẽ không nhả, nên nuôi dưỡng ngựa vằn được xếp vào một trong những việc cực kì khó khăn. Ngoài ra, trong quần thể ngựa có cấu trúc phân cấp, kết cấu tập quán gia đình. Một con ngựa đầu đàn là con ngựa đực, tiếp đến có khoảng 6-7 con ngựa cái và thêm những con ngựa con. Những con ngựa này đều biết vai trò cũng như vị trí của chúng trong đàn. Chúng chịu sự chi phối của con ngựa đầu đàn, và sẵn sàng làm theo mọi điều khiển của nó, con người chỉ cần chế ngự thuần hóa duy nhất con ngựa đầu đàn thì có thể "dạy dỗ" luôn cả những con khác. Thế nhưng, ngựa vằn lại là một trong những loại không hề có lối sống này<ref>[http://thvl.vn/?p=697032 Lộ diện loài ngựa vô dụng nhất thế giới: Ngựa vằn]</ref>.

Một điều thú vị là sữa mẹ của con người, lại có rất nhiều điểm chung với chúng, Sữa ngựa vằn có thành phần và tỷ lệ khá giống với sữa mẹ của người, ngựa vằn đồng bằng cũng có loại sữa với thành phần tương tự như sữa của người, với 2,2% chất béo, 1,6% protein, 7% đường lactose và 89% nước. Sữa mẹ và sữa ngựa vằn đều có chung tính chất là nhiều nước và ít năng lượng, và phần lớn năng lượng đến từ đường lactose hơn là chất béo. Ngựa vằn tiến hoá trong điều kiện môi trường cực kỳ khô và nóng. Thông qua việc cung cấp thêm nước cho con non, ngựa vằn mẹ giúp con tận dụng được việc làm mát thông qua việc toát mồ hôi. Sữa của con người có thành phần dinh dưỡng khá giống sữa ngựa vằn, nhưng là kết quả bởi hàng loạt những thách thức sinh tồn rất khác mà loài người phải đương đầu trong quá trình tiến hóa, nếu so với ngựa vằn, những loài có quan hệ thân cận thường có thành phần sữa giống nhau hơn những loài khác xa nhau, mặc dù con người và ngựa vằn có rất ít điểm giống nhau, nhưng tỷ lệ cao trong thành phần sữa của ngựa vằn không phản ánh điều kiện khô nóng mà loài này tiến hoá<ref>http://www.bbc.com/vietnamese/culture_social/2016/08/160815_the-surprising-links-between-human-milk-and-the-wild_vert_fut</ref>
===Chức năng sọc===
Các tế bào melanocyte dưới da có vai trò sản xuất sắc tố màu lông. Đối với ngựa vằn cũng vậy, các tế bào [[melanocyte]] này quyết định màu sắc của chúng. Dựa trên việc phân tích các tế bào sắc tố này trong giai đoạn phôi thai của ngựa vằn, màu đen của ngựa vằn là kết quả của kích hoạt sắc tố bởi tế bào melanocyte, trong khi đó màu trắng là kết quả của sự ức chế [[sắc tố]]. Điều đó cũng có nghĩa là màu đen chính là màu sắc chính của loài ngựa vằn, còn các sọc trắng là kết quả của sự ức chế các tế bào melanocyte khiến cho chúng không tạo ra được màu đen và do đó có các sọc trắng.

Màu sắc đặc biệt này có tác dụng rất lớn giúp chúng tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt tại châu Phi. Màu sắc đen trắng xen kẽ giúp chúng làm giảm tới 70% nhiệt của ánh mặt trời hấp thụ vào cơ thể. Sọc ngựa vằn có chức năng truyền [[tín hiệu xã hội]], ngụy trang vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn trong môi trường đồng cỏ. Cách bố trí các sọc trên cơ thể ngựa vằn cũng tạo ra các dấu hiệu riêng cho mỗi con ngựa vằn giống như dấu vân tay của con người. Còn đối với ngựa vằn thì đó là các sọc ở vai hoặc cổ, giúp chúng nhận biết các thành viên trong đàn. Ngoài việc tự vệ, các đường kẻ sọc trên cơ thể ngựa vằn còn mang đến cho chúng một số thuận lợi khác.
[[Tập tin:WPKiW - ZOO - Zebra.JPG|300px|nhỏ|phải|Ngựa vằn bờm thưa]]
Sọc vằn sẽ giúp một cá thể đơn lẻ nhanh chóng nhận ra bầy đàn nhờ những hoa văn bắt mắt đó như vậy sẽ giảm nguy cơ bị lạc đàn. Như vân tay người, hoa văn của mỗi con ngựa vằn đều khác nhau. Các hoa văn đó giúp các con ngựa nhận biết nhau dù ở khoảng cách khá xa. Vì vậy ngay từ khi mới sinh ra, ngựa con đã học cách nhận biết hoa văn trên cơ thể của các thành viên khác trong đàn. Các đường kẻ sọc giúp ngựa vằn ngụy trang thoát khỏi sự chú ý của các con thú ăn thịt đồng thời cũng là đặc điểm nhận dạng của bầy đàn.

Các hoa văn đó rất có ích cho sự tồn tại của loài động vật này ở vùng đồng cỏ. Nhờ sọc cơ thể con ngựa hòa lẫn với môi trường sống có nhiều cỏ. Các hoa văn này là một cách tự vệ tự nhiên. Những đường kẻ sọc sẽ giúp bảo vệ ngựa vằn khỏi các loài động vật ăn thịt nhờ tạo ra ảo ảnh quang học. Sọc ngựa vằn có thể tạo ra ảo ảnh quang học khi con vật di chuyển, giúp nó tránh khỏi sự tấn công của nhiều loại động vật ăn thịt và côn trùng sống ký sinh. Đặc điểm trên cơ thể loài ngựa vằn giúp chúng có thể tránh xa nhiều loài côn trùng hút máu, thậm chí cả [[ruồi]] những hàng sọc phản chiếu ánh sáng. Đặc điểm trên cơ thể loài ngựa vằn giúp chúng có thể tránh xa nhiều loài côn trùng chút máu

Khi ngựa vằn di chuyển sẽ tạo ra cảm nhận thông tin sai lệch cho chủ thể quan sát. Con người và nhiều loài động vật khác có hệ thần kinh phát hiện chuyển động dựa trên đường nét vật thể nên dễ bị hiểu nhầm, đánh giá sai chuyển động của con vật. Các sọc đen trắng của ngựa vằn có tác dụng rất lớn, giúp chúng sống sót trong điều kiện khắc nghiệt và trước các loài thú ăn thịt. Trái ngược với nhiều người nghĩ, màu sắc sặc sỡ của ngựa vằn có thể thu hút các loài thú ăn thịt khác như [[sư tử]] hay [[linh cẩu]]. Tuy nhiên thực chất thì các sọc đen trắng này lại giúp ngựa vằn đánh lạc hướng các loài này.

Màu trắng và đen trên cơ thể ngựa vằn rất nổi bật giữa đồng cỏ. Thậm chí những loài động vật không tinh nhạy trong việc nhận biết màu, như sư tử chẳng hạn, cũng có thể dễ dàng nhận thấy. Các vằn của con ngựa thường có hướng thẳng đứng ở nửa thân trước, riêng nửa thân sau thì có hướng nằm ngang. Khi các con ngựa đứng gần nhau, các hoa văn hòa lẫn và chồng khít vào nhau khiến kẻ khác khó có thể phân biệt từng con riêng biệt. Điều đó khiến con thú ăn thịt khó có thể xác định mà tách riêng từng con ngựa để tấn công.

Các sọc chéo rộng bên hông, đường kẻ sọc hẹp trên lưng và cổ ngựa vằn gây ra ảo giác khi con vật di chuyển, đặc biệt trong một đàn ngựa vằn lớn. Điều này giúp đánh lạc hướng động vật ăn thịt, làm sai lệch quá trình tiếp cận của động vật ký sinh. Khi những con ngựa vằn đứng tập hợp lại với nhau, với số lượng các sọc đen trắng lớn có thể đánh lừa các loài ăn thịt khác. Giống như một dạng ảo ảnh quang học, khiến cho 10 con ngựa vằn đứng gần nhau trông giống như một khối khổng lồ. Đánh lừa các loài ăn thịt và khiến chúng không dám tới gần.
===Chế độ ăn===
Không giống như nhiều loài [[động vật móng guốc]] lớn khác ở [[châu Phi]], các phân loài của ngựa vằn đồng bằng ưa thích (nhưng không nhất thiết cần có) [[cỏ]] ngắn để gặm. Kết quả là, phạm vi phân bổ của chúng rộng hơn so với nhiều loài khác, thậm chí cả trong các khu vực đồng rừng, và thông thường chúng là loài ăn cỏ đầu tiên xuất hiện ở các khu vực mới có cỏ mọc. Chỉ sau khi chúng đã gặm và dẫm nát các loài cỏ dài thì linh dương đầu bò và [[linh dương Gazelle]] mới đến.
[[Tập tin:Equus quagga borensis at Borysew Zoo.jpg|300px|nhỏ|phải|Một con ngựa vằn bờm thưa đang ăn cỏ]]
Tuy nhiên, để bảo vệ mình khỏi các kẻ thù thì ngựa vằn đồng bằng nghỉ ngơi qua đêm ở các khu vực trống trải có thể quan sát tốt về đêm. Chúng ăn nhiều loại cỏ khác nhau, ưa thích nhất là cỏ non và tươi khi có thể, nhưng chúng cũng ăn cả lá và cành non. Một ước tính, chế độ ăn của ngựa vằn được ước tính là 92% cỏ, 5% các loại thảo mộc, và 3% cây bụi.

Không giống như nhiều [[động vật móng guốc]] lớn của châu Phi, ngựa vằn đồng bằng không yêu cầu (nhưng vẫn thích) cỏ ngắn để gặm cỏ. Nó ăn một loạt các loại cỏ khác nhau, thích thú và cũng bứt lá và chồi theo thời gian. Kết quả là, nó có chế độ ăn dao động rộng rãi hơn so với nhiều loài khác, ngay cả khi vào rừng, và nó thường là các loài ăn cỏ đầu tiên xuất hiện trong một khu vực có thảm thực vật.

Các phân loài này có một dạ dày đơn giản và sử dụng quá trình lên men ruột sau, cho phép chúng tiêu hóa và hấp thụ một lượng lớn thức ăn gia súc trong một khoảng thời gian 24 giờ. Như vậy, chúng ít chọn lọc trong tìm kiếm thức ăn, nhưng chúng mất nhiều thời gian ăn. Ngựa vằn là một loài động vật đấy tiên phong và chuẩn bị đường cho vật ăn cỏ chuyên biệt hơn những loài mà phụ thuộc vào các loại cỏ ngắn hơn và bổ dưỡng hơn.

==Tập tính chung==
===Tổ chức bầy===
Ngựa vằn đồng bằng có tính [[sống tập thể]] cao và thông thường tạo ra các nhóm [[gia đình]] nhỏ bao gồm một con đực, một, hai hay vài con cái và các con non mới sinh gần thời gian đó. Các nhóm là vĩnh cửu và kích thước nhóm có xu hướng dao động theo [[môi trường]] sống: Ở những khu vực nghèo thức ăn thì các nhóm nhỏ hơn. Theo thời gian, các gia đình ngựa vằn đồng bằng nhóm lại với nhau thành các bầy đàn lớn, có thể với các nhóm khác hay với các [[loài ăn cỏ]] khác, chủ yếu là [[linh dương đầu bò]]. Bầy ngựa vằn sẽ trộn và di chuyển với nhau cùng với các loài khác như linh dương đầu bò. Linh dương đầu bò và ngựa vằn thường cùng tồn tại hòa bình và sẽ cảnh báo cho nhau để tránh kẻ thù. Tuy nhiên, sự tương tác tích cực thỉnh thoảng xảy ra.
[[Tập tin:Maneless zebras at Kidepo Valley NP - Uganda.jpg|nhỏ|Hai con ngựa vằn bờm thưa]]
Các phân loài ngựa vằn đồng bằng là động vật có tính xã hội cao và thường tạo thành nhóm nhỏ gia đình được gọi là hậu cung, trong đó bao gồm một con ngựa đực duy nhất, một số ngựa cái, và con cái của chúng gần đây. Các thành viên trưởng thành của một hậu cung rất ổn định, thường còn lại với nhau trong nhiều tháng đến nhiều năm. Nhóm của tất cả các con đực độc thân cũng tồn tại.

Đây là nhóm ổn định 2-15 con đực với một tuổi dựa trên hệ thống phân cấp dẫn đầu bởi một con đực thành niên. Những con đực ở trong nhóm của chúng cho đến khi nó đã sẵn sàng để bắt đầu một hậu cung. Các con đực độc thân chuẩn bị cho vai trò người lớn của chúng với các trò chơi chiến đấu và nghi lễ thách thức, mà mất đến hầu hết các hoạt động của chúng.

Nhiều hậu cung và các nhóm độc thân đã đến với nhau để tạo thành bầy đàn. Ngoài ra, cặp hậu cung có thể tạo ra các phân nhóm tạm thời ổn định trong một bầy đàn, cho phép các cá thể tương tác với những người bên ngoài nhóm của chúng. Việc phối giống hình thành và mở rộng hậu cung của mình bằng cách bắt cóc con ngựa cái trẻ từ hậu cung khi sinh của chúng. Khi một con ngựa cái đến tuổi trưởng thành, nó sẽ phơi bày các tư thế kỳ động dục, nơi thu hút sự kích dục gần đó, cả hai con đọc thân và các con đầu đàn hậu cung. Bố mẹ của con ngựa cái đó (có khả năng con bố) sẽ xua đuổi hoặc đánh những kẻ độc dục đang cố gắng bắt cóc con gái của mình.

Loài ngựa vằn tại khu vực miền nam châu Phi lập kỷ lục chuyến di cư dài nhất trên lục địa với quãng đường lên đến 500 km. Ngựa vằn thực hiện chuyến di cư trên lục địa dài nhất từ trước đến nay trong thế giới động vật có vú. Quãng đường di cư của chúng lên đến 500 km tại khu vực bảo tồn thiên nhiên hoang dã Serengeti. Đây là chuyến di cư trên cạn lịch sử, dài nhất từ trước đến nay trong thế giới động vật có vú. Xu hướng di cư của loài ngựa vằn, đi trên đường thẳng so với các loài khác có lộ trình quanh co. Đó cũng là lý do vì sao quãng đường di cư của ngựa vằn thường dài hơn so với các loài động vật có vú, động vật hoang dã.
===Chiến đấu===
Ngay cả sau khi một con ngựa trẻ được phân lập từ hậu cung khi sinh, cuộc chiến trên của con cái vẫn tiếp tục cho đến khi chu kỳ động dục của mình và nó bắt đầu trở lại với chu kỳ động dục tiếp theo. Khi con ngựa cuối cùng rụng trứng, con đực đầu đàn cô giữ con ngựa cái thật chặt. Như vậy, con ngựa cái sẽ trở thành một thành viên thường trực của một hậu cung mới. Các tư thế kỳ động dục của một con cái trở nên ít chú ý đến con đực về bề ngoài khi cô bé lớn hơn, do đó sự cạnh tranh đối với con lớn tuổi là hầu như không tồn tại.

Một con ngựa đực sẽ bảo vệ nhóm của mình từ những con đực khác. Khi thử thách, những con ngựa giống đưa ra một cảnh báo trước kẻ xâm lược bằng cách cọ xát mũi hoặc vai với con xâm nhập. Nếu những cảnh báo không được chú ý đến, một cuộc chiến sẽ nổ ra. Những cuộc chiến của các phân nhóm ngựa vằn đồng bằng thường trở nên rất bạo lực, với các loài cắn vào cổ, đầu hoặc chân của nhau, vật lộn với nhau trên mặt đất, và thỉnh thoảng đá hậu. Đôi khi một con ngựa đực sẽ nằm yên trên mặt đất, nếu như đầu hàng, nhưng một khi con kia cho phép đứng lên, nó sẽ tấn công và tiếp tục chiến đấu. Hầu hết các cuộc chiến đấu xảy ra vì con ngựa cái động dục còn trẻ, và dài như một con ngựa giống hậu cung là lành mạnh, thường sẽ không được thử thách.

Có người còn được chứng kiến cuộc chiến giữa hai con ngựa vằn đực trong cùng một đàn ở Serangeti. Đầu tiên, hai con ngựa vằn đực trông khá thân thiện với nhau trên đồng cỏ. Nhưng khi một con đang gặm cỏ, bất ngờ con còn lại lẻn ra phía sau, cắn trộm vào đuôi hay vào chân nó Ngay sau đó, cuộc chiến giữa hai con ngựa vằn trở nên ác liệt khi chúng lao vào tấn công nhau. Một con thậm chí còn tung ra cú đá hậu trúng mặt đối phương. Cuộc chiến chỉ kết thúc sau khi một con chấp nhận đầu hàng và bỏ chạy.
===Sinh sản===
Một con cái có thể cho ra đời một chú ngựa mỗi mười hai tháng. Đỉnh điểm sinh nở là trong mùa mưa. Con mẹ chăm sóc những chú ngựa cho đến một năm. Các con ngựa đực nói chung là không dung nạp ngựa con mà không phải của mình đẻ ra và nó sẽ hắt hủi những con non mồ côi. Có thể là con ngựa vằn sẽ giết trẻ sơ sinh tỷ lệ mắc đó đã được quan sát thấy trong cả hai cá thể bị giam cầm và trong tự nhiên. Trong bộ phim "Great Zebra Exodus," một con ngựa cái đã cố gắng để bảo vệ con ngựa của mình từ một con ngựa giống mới như cha của nó là một con ngựa đực bị bỏ rơi.

Cũng giống như ngựa, ngựa vằn có thể đứng, đi, chạy khỏi nguy hiểm, và bú ngay sau khi được sinh ra. Tại thời điểm khai sinh, một con ngựa vằn mẹ giữ cho bất kỳ ngựa vằn khác tránh xa con ngựa của mình, bao gồm cả những con ngựa đực, những con ngựa cái khác, và thậm chí cả con cái trước. Trong nhóm, một chú ngựa có thứ hạng tương tự như mẹ của nó. Ngựa con ngựa vằn được bảo vệ bởi mẹ của họ cũng như những con ngựa đực đầu và ngựa cái khác trong nhóm của chúng. Ngay cả với sự bảo vệ của cha mẹ, có đến 50% ngựa con không sống sót bởi bị ăn thịt, bệnh tật và chết đói mỗi năm.
===Tự vệ===
Chúng là [[con mồi]] ưa thích của sư tử, báo săn, linh cẩu, chó rừng và cá sấu. Tuy nhiên, những vằn sọc trên người của ngựa vằn là cách ngụy trang giữa những đám cỏ xavan giúp chúng thoát khỏi những thú ăn thịt. Và nếu bị dồn vào đường cùng, ngựa vằn có thể chống trả lại. Đã không ít lần những con sư tử bị ngựa vằn đá gãy chân phải bỏ chạy. Động vật ăn thịt ngựa vằn cỡ lớn vùng đồng bằng là những con sư tử và linh cẩu đốm. Cá sấu sông Nin cũng là mối đe dọa rất lớn trong quá trình vượt sông di cư. Con chó hoang châu Phi, loài báo săn, và báo hoa mai cũng con mồi là con ngựa vằn, mặc dù các mối đe dọa do chúng tạo ra là thường nhỏ và hầu như bọn chúng chỉ tấn công ngựa con. Khỉ đầu chó Olive có thể săn ngựa con khi có cơ hội, nhưng không gây ra mối đe dọa nào cho con trưởng thành.

Thực sự chúng không phải là loài dễ dàng để kẻ khác tấn công. Ngựa vằn với cơ thể to lớn và khỏe mạnh có thể đánh đuổi những loài thú ăn thịt, kể cả những con báo. Sư tử là loài thú ăn thịt mà ngựa vằn cảm thấy sợ nhất. Tuy nhiên, khi tập trung lại thành nhóm, đàn ngựa vằn trở nên rất đáng sợ với thú săn mồi. Một đàn ngựa vằn đông đúc sẽ khiến con sư tử phải từ bỏ ý định đi săn. Ngựa vằn có thể là một kẻ thù ghê gớm của các loài ăn thịt, kể từ khi chúng có một vết cắn mạnh và một cú đá hậu trời giáng đủ để giết chết những kẻ săn mồi trên mặt đất. Chúng thường cố gắng để chạy vượt lên những kẻ săn mồi lớn như sư tử và linh cẩu đốm, trong khi chúng thường giữ vững vị trí của nó với những kẻ săn mồi nhỏ hơn.

Trong nhiều tình huống, những cú đá như trời giáng của chúng có thể khiến con sư tử dũng mãnh té lăn quay xuống đất. Những cú đá hậu trời giáng của ngựa vằn khiến ngay cả những con sư tử trưởng thành to lớn chấn thương và mất sức chiến đấu. Có con sư tử hộc máu sau cú đá hậu như trời giáng của ngựa vằn. Có những con sư tử đã bị một ngựa vằn tung cước đá lệch hàm khiến nó không thể đuổi theo săn mồi được nữa. Sau khi đuổi theo đàn ngựa vằn, sư tử không những không bắt được mồi mà còn phải chịu thương tích sau pha rượt đuổi.

Những con ngựa đực thường xuyên rèn luyện kỹ năng đá bằng 2 chân sau. Đôi khi, những con ngựa trong đàn cũng đấu với nhau để rèn luyện kỹ năng chiến đấu. Khi được 5 tuổi, các con ngựa đực chuẩn bị cho cuộc sống gia đình của riêng nó sau này. Những bài tập chiến đấu giữa các con ngựa đực diễn ra rất thường xuyên. Lớn thêm một chút nữa chúng sẽ có thể sử dụng thành thục kỹ năng đá bằng chân sau. Ngựa vằn là loài động vật ăn cỏ duy nhất trên đồng cỏ phát triển kỹ năng đá mạnh mẽ. Hàng ngày, chúng đều tập luyện kỹ năng đó bằng trò đá lẫn nhau. Ngựa vằn có được sức mạnh nhờ thường xuyên tham gia những cuộc rèn luyện như thế. Sự dũng mãnh đó sẽ được truyền lại cho thế hệ tiếp theo. Bằng cách tập hợp lại thành đàn đông, những con ngựa vằn có thể bảo vệ lẫn nhau. Mùa mưa cũng là mùa ngựa vằn nuôi con. Ngựa cái cố ăn thật nhiều cỏ để bồi dưỡng sức khỏe.
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline}}
*{{chú thích IUCN |author=King, S.R.B. |author2=Moehlman, P.D. |date=2016 |title=''Equus quagga'' |volume=2016 |page=e.T41013A45172424 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T41013A45172424.en |access-date=20 December 2021}}
*{{chú thích sách
| publisher = JHU Press
| isbn = 9781421403298
| last = Groves
| first = Colin
|author2=Peter Grubb
| title = Ungulate Taxonomy
| year = 2011
}}
*{{chú thích sách
| edition = 2
| publisher = Ashford
| isbn = <!--1852530359 -->9781852530358
| last = Kinloch
| first = Bruce
| title = The shamba raiders: memories of a game warden.
| location = Hampshire
| year = 1972
}}
*{{chú thích tạp chí
| volume = 25
| pages = 228
| title = Säugetierkundliche Mitteilungen
| journal = Säugetierkundliche Mitteilungen
| date = ngày 21 tháng 1 năm 1977}}
*{{Cite conference
| publisher = Zoological Society of London by Academic Press
| last = Zoological Society of London
| title = Transactions of the Zoological Society of London
| location = London
| year = 1965
}}
==Liên kết ngoài==
* [http://www.bahr-el-jebel-safaris.com/The_Greatest_Migration-Boma_National_Park.html Image of running Equus quagga borensis among white-eared kob antelopes at Boma National Park, Sudan]
*[http://www.flickr.com/photos/theadventurouseye/5641180488/ image of a maneless zebra at flickr]

[[Thể loại:Equus|Q]]
[[Thể loại:Động vật có vú Kenya]]
[[Thể loại:Động vật có vú Uganda]]
[[Thể loại:Ngựa vằn]]

title: Phân loại khoa học

Ngành (phylum): Chordata

Lớp (class): Mammalia

Bộ (ordo): Perissodactyla

Họ (familia): Equidae

Chi (genus): Equus

Phân chi (subgenus): Hippotigris

Loài (species): E. quagga

Phân loài (subspecies): E. q. borensis

title: Danh pháp ba phần

Danh pháp ba phần: Equus quagga borensis · Lönnberg, 1921


text:
# Bất Giáng
Bất Giáng (chữ Hán: 不降 - Bu Jiang) là vị vua thứ 11 nhà Hạ trong lịch sử Trung Quốc.

## Thân thế
Bất Giáng là con của Hạ Tiết – vua thứ 10 của nhà Hạ.

## Trị vì
Năm 1981 TCN, Hạ Tiết qua đời, Bất Giáng lên nối ngôi.
Theo Trúc thư kỉ niên, năm thứ 6 trong thời gian cai trị (khoảng 1975 TCN), ông mang quân đi đánh nước Cửu Uyển (九苑 Jiu Yuan).
Năm thứ 35 trong thời gian ông cai trị (khoảng 1946 TCN), chư hầu của nhà Hạ là Thương đánh bại nước Bì thị (皮氏).
Năm 1922 TCN, Bất Giáng qua đời. Ông làm vua tất cả 59 năm. Em ông là Hạ Quýnh lên nối ngôi.

### Bất Giáng qua đời lý do
Chư hầu của nhà Hạ là Thương đánh bại nước Bì thị (皮氏)
- Năm 1922 TCN, Bất Giáng qua đời.
- Hay do quá già và sức khoẻ yếu

title: Bất Giáng

wikitext:
{{Thông tin nhân vật hoàng gia
| tên = Bất Giáng
| tên gốc = 不降
| tước vị = [[Vua Trung Quốc]]
| thêm = china
| hình =
| chức vị = [[Vua]] [[nhà Hạ]]
| tại vị = 1980 TCN - 1922 TCN
| kiểu tại vị = Trị vì
| tiền nhiệm = [[Hạ Tiết]]
| kế nhiệm = [[Hạ Quýnh]]
| hoàng tộc = [[Nhà Hạ]]
| kiểu hoàng tộc = Triều đại
| tên đầy đủ =
| cha = [[Hạ Tiết]]
| mất = 1922 TCN<br>(60 tuổi)
| nơi mất = [[Trung Quốc]]
}}
'''Bất Giáng''' ([[chữ Hán]]: 不降 - ''Bu Jiang''<ref>Trình Doãn Thắng, Ngô Trâu Cương, Thái Thành, sách đã dẫn, tr 16</ref>) là vị [[danh sách vua Trung Quốc|vua]] thứ 11 [[nhà Hạ]] trong [[lịch sử Trung Quốc]].

==Thân thế==
Bất Giáng là con của [[Hạ Tiết]] – vua thứ 10 của [[nhà Hạ]].

==Trị vì==
Năm 1981 TCN, Hạ Tiết qua đời, Bất Giáng lên nối ngôi.

Theo [[Trúc thư kỉ niên]], năm thứ 6 trong thời gian cai trị (khoảng 1975 TCN), ông mang quân đi đánh nước Cửu Uyển (九苑 ''Jiu Yuan'').

Năm thứ 35 trong thời gian ông cai trị (khoảng 1946 TCN), [[chư hầu]] của nhà Hạ là Thương đánh bại nước Bì thị (皮氏).

Năm 1922 TCN, Bất Giáng [[chết|qua đời]]. Ông làm vua tất cả 59 năm. Em ông là [[Hạ Quýnh]] lên nối ngôi.
===Bất Giáng qua đời lý do===
Chư hầu của nhà Hạ là Thương đánh bại nước Bì thị (皮氏)
* Năm 1922 TCN, ''Bất Giáng'' qua đời.
* Hay do quá già và sức khoẻ yếu

==Xem thêm==
* [[Nhà Hạ]]
* [[Hạ Quýnh]]
* [[Hạ Tiết]]

==Tham khảo==
*''Sử ký Tư Mã Thiên - Những điều chưa biết'', Bùi Hạnh Cẩn và Việt Anh dịch (2007), Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, thiên:
**''Hạ bản kỷ''
* Trình Doãn Thắng, Ngô Trâu Cương, Thái Thành (1998), ''Cố sự Quỳnh Lâm'', Nhà xuất bản Thanh Hoá

==Chú thích==
{{Tham khảo}}
{{start box}}
{{succession box|trước=[[Hạ Tiết]]|sau=[[Hạ Quýnh]]|chức vụ=[[Nhà Hạ|Vua nhà Hạ]]|năm=[[1980 TCN]]–[[1922 TCN]]}}
{{end box}}
{{Vua nhà Hạ}}

{{các chủ đề|Trung Quốc|Lịch sử}}

{{sơ khai nhân vật hoàng gia Trung Quốc}}

[[Thể loại:Vua nhà Hạ]]

title: Vua nhà Hạ

Tiền nhiệm: Hạ Tiết

Kế nhiệm: Hạ Quýnh

title: Thông tin chung

Mất: 1922 TCN · (60 tuổi) · Trung Quốc

Triều đại: Nhà Hạ

Thân phụ: Hạ Tiết


text:
# Gutierrezia sericocarpa
Gutierrezia sericocarpa là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (A.Gray) M.A.Lane mô tả khoa học đầu tiên năm 1980.

title: Gutierrezia sericocarpa

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{bảng phân loại
| name =''Gutierrezia sericocarpa''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption=
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Cúc|Asterales]]
| familia = [[Họ Cúc|Asteraceae]]
| genus = ''[[Gutierrezia]]''
| species = '''''G. sericocarpa'''''
| binomial = ''Gutierrezia sericocarpa''
| binomial_authority = (A.Gray) M.A.Lane, 1980
}}
'''''Gutierrezia sericocarpa''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Cúc]]. Loài này được (A.Gray) M.A.Lane mô tả khoa học đầu tiên năm 1980.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-7928| title=''Gutierrezia sericocarpa''|access-date =ngày 4 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
{{Commonscat|Gutierrezia sericocarpa}}
{{Wikispecies|Gutierrezia sericocarpa}}

[[Thể loại:Gutierrezia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1980]]

{{Astereae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Eudicots

Bộ (ordo): Asterales

Họ (familia): Asteraceae

Chi (genus): Gutierrezia

Loài (species): G. sericocarpa

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Gutierrezia sericocarpa · (A.Gray) M.A.Lane, 1980


text:
# Xanthophytum grandifolium
Xanthophytum grandifolium là một loài thực vật có hoa trong họ Thiến thảo. Loài này được Valeton ex Bakh.f. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1953.

title: Xanthophytum grandifolium

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Xanthophytum grandifolium''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Long đởm|Gentianales]]
| familia = [[Họ Thiến thảo|Rubiaceae]]
| genus = ''[[Xanthophytum]]''
| species = '''''X. grandifolium'''''
| binomial = ''Xanthophytum grandifolium''
| binomial_authority = [[Theodoric Valeton|Valeton]] ex [[Reinier Cornelis Bakhuizen van den Brink|Bakh.f.]]
}}
'''''Xanthophytum grandifolium''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Thiến thảo]]. Loài này được Valeton ex Bakh.f. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1953.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-215042| title=''Xanthophytum grandifolium''|accessdate = ngày 3 tháng 6 năm 2013 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Xanthophytum grandifolium}}
*{{wikispecies-inline|Xanthophytum grandifolium}}
*{{IPNI2|Xanthophytum grandifolium|770562-1|accessdate = ngày 5 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Xanthophytum]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1953]]

{{Rubioideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Gentianales

Họ (familia): Rubiaceae

Chi (genus): Xanthophytum

Loài (species): X. grandifolium

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Xanthophytum grandifolium · Valeton ex Bakh.f.


text:
# Bài hát Việt 2009
Bài hát Việt 2009 là chương trình thứ năm của loạt chương trình Bài hát Việt do đài truyền hình Việt Nam và công ty Cát Tiên Sa phối hợp tổ chức dưới sự tài trợ của Indochina Airlines. Giống như 4 năm thi trước, mùa thi năm nay vẫn là cuộc hành trình tìm kiếm và tôn vinh những bài hát do công dân Việt Nam sáng tác.
Chương trình được tổ chức định kì hàng tháng bắt đầu từ 25 tháng 04, 2009 trên kênh VTV3. Dự định, chương trình sẽ tổ chức 8 liveshow hằng tháng để trình diễn ca khúc mới và trao giải thưởng từ tháng 05 đến tháng 12/2009; 4 đêm gala vào các tháng 04, 07, 10/2009 và tháng 02/2010. Lễ trao giải thưởng bài hát của năm sẽ tổ chức vào ngày 31 tháng 01 2010.

## Các đêm diễn

### Gala khởi động
Lên sóng: 25 tháng 04, 2009
Bài hát Việt được tái khởi động vào ngày 25/04 trong đêm gala đầu tiên quy tụ nhiều ca sĩ đã thành công với chương trình trong suốt bốn năm tổ chức và các ca sĩ khách mời đến từ các nước bạn trong khu vực Đông Nam Á. Với 17 ca khúc nổi tiếng, trong đó có 4 ca khúc bất hủ nước ngoài, ban tổ chức mong muốn tạo được ấn tượng tốt để thu hút thêm nhiều bài hát xuất sắc của các tác giả Việt Nam.

### Liveshow tháng 05
Phát sóng: 17 tháng 05

### Liveshow tháng 06
Phát sóng: 28 tháng 06

### Liveshow tháng 07

#### Gala tháng 07
Phát sóng: 26 tháng 07

### Liveshow tháng 08
Phát sóng: 30 tháng 08

### Liveshow tháng 09
Phát sóng: 27 tháng 09

### Liveshow tháng 10

#### Gala tháng 10
Phát sóng: 25 tháng 10

### Liveshow tháng 11
Phát sóng: 29 tháng 11

### Liveshow tháng 12
Phát sóng: 27 tháng 12

### Đêm trao giải
Phát sóng: 30 tháng 01, 2010

title: Bài hát Việt 2009

wikitext:
{{Thông tin truyền hình
| bgcolor                  = #E6E6FA
| show_name                = Bài hát Việt 2009
| image                    =
| caption                  =
| genre                    = [[Cuộc thi âm nhạc]]
| format                   =
| rating                   =
| creator                  =
| developer                =
| writer                   =
| director                 =
| creative_director        =
| presenter                = Anh Tuấn
| starring                 =
| judges                   =
| guided                   =
| voices                   =
| narrated                 =
| theme_music_composer     =
| opentheme                =
| endtheme                 =
| slogan                   =
| composer                 =
| country                  = {{VNM}}
| language                 = [[tiếng Việt]]
| num_episodes             = 9
| list_episodes            =
| executive_producer       =
| co_exec                  =
| producer                 =
| supervising_producer     =
| asst_producer            =
| consulting_producer      =
| co-producer              =
| story_editor             =
| editor                   =
| location                 = [[thành phố Hồ Chí Minh|Tp.HCM]]
 [[Hà Nội]]
| cinematography           =
| camera                   =
| runtime                  =
| company                  = [[Đài Truyền hình Việt Nam]]
 Cty [[Cát Tiên Sa]]
| distributor              =
| channel                  = [[VTV3]]
| picture_format           =
| audio_format             =
| first_run                =
| first_aired              = [[25 tháng 4|25/04/]][[2009|09]]
| last_aired               = [[tháng hai|28/02/]][[2010]]
| related                  =
| website                  = http://baihatviet.vtv.vn/Home/Index
| imdb_id                  =
| tv_com_id                =
}}

'''Bài hát Việt 2009''' là chương trình thứ năm của loạt chương trình [[Bài hát Việt]] do [[đài Truyền hình Việt Nam|đài truyền hình Việt Nam]] và công ty Cát Tiên Sa phối hợp tổ chức dưới sự tài trợ của Indochina Airlines. Giống như 4 năm thi trước, mùa thi năm nay vẫn là cuộc hành trình tìm kiếm và tôn vinh những bài hát do công dân Việt Nam sáng tác.

Chương trình được tổ chức định kì hàng tháng bắt đầu từ [[25 tháng 4|25 tháng 04]], [[2009]] trên kênh [[VTV3]]. Dự định, chương trình sẽ tổ chức 8 liveshow hằng tháng để trình diễn ca khúc mới và trao giải thưởng từ tháng 05 đến tháng 12/2009; 4 đêm gala vào các tháng 04, 07, 10/2009 và tháng 02/2010. Lễ trao giải thưởng bài hát của năm sẽ tổ chức vào ngày 31 tháng 01 2010.<ref>[http://www.thanhnien.com.vn/news/Pages/200916/20090418225438.aspx Thanh niên Online - Bài hát Việt 2009 có ca sĩ nước ngoài tham gia], bài: Dạ Ly, số báo: 18/04/2009. Cập nhật: 28/04/2009.</ref><ref>[http://www.vnexpress.net/GL/Van-hoa/Am-nhac/2009/04/3BA0E155/ VnExpress - 'Bài hát Việt 2009' sẽ có các ca sĩ châu Á] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420015348/http://www.vnexpress.net/GL/Van%2Dhoa/Am%2Dnhac/2009/04/3BA0E155/ |date=2009-04-20 }}, bài: Nhiêu Huy, ngày: 16/04/2009. Cập nhật: 28/04/2009.</ref>

== Khác biệt so với các năm trước ==

== Các đêm diễn ==
=== Gala khởi động ===
'''''Lên sóng: [[25 tháng 4|25 tháng 04]], [[2009]]

Bài hát Việt được tái khởi động vào ngày 25/04 trong đêm gala đầu tiên quy tụ nhiều ca sĩ đã thành công với chương trình trong suốt bốn năm tổ chức và các ca sĩ khách mời đến từ các nước bạn trong khu vực [[Đông Nam Á]]. Với 17 ca khúc nổi tiếng, trong đó có 4 ca khúc bất hủ nước ngoài, ban tổ chức mong muốn tạo được ấn tượng tốt để thu hút thêm nhiều bài hát xuất sắc của các tác giả Việt Nam.

=== Liveshow tháng 05 ===
'''''Phát sóng: [[17 tháng 5|17 tháng 05]]

=== Liveshow tháng 06 ===
'''''Phát sóng: [[28 tháng 6|28 tháng 06]]'''''

=== Liveshow tháng 07 ===

==== Gala tháng 07 ====
'''''Phát sóng: [[26 tháng 7|26 tháng 07]]'''''

=== Liveshow tháng 08 ===
'''''Phát sóng: [[30 tháng 8|30 tháng 08]]'''''

=== Liveshow tháng 09 ===
'''''Phát sóng: [[27 tháng 9|27 tháng 09]]'''''

=== Liveshow tháng 10 ===

==== Gala tháng 10 ====
'''''Phát sóng: [[25 tháng 10]]'''''

=== Liveshow tháng 11 ===
'''''Phát sóng: [[29 tháng 11]]'''''

=== Liveshow tháng 12 ===
'''''Phát sóng: [[27 tháng 12]]'''''

=== Gala tháng 01 ===

=== Đêm trao giải ===
'''''Phát sóng: [[30 tháng 1|30 tháng 01]], [[2010]]

=== Gala tháng 02 ===

== Giải thưởng ==

== Chú thích ==
{{Tham khảo}}

== Liên kết ngoài ==

[[Thể loại:Bài hát Việt]]
[[Thể loại:Truyền hình Việt Nam năm 2009]]

title: Bài hát Việt 2009

Thể loại: Cuộc thi âm nhạc

Dẫn chương trình: Anh Tuấn

Quốc gia: Việt Nam

Ngôn ngữ: tiếng Việt

title: Sản xuất

Địa điểm: Tp.HCM · Hà Nội

Đơn vị sản xuất: Đài Truyền hình Việt Nam · Cty Cát Tiên Sa

title: Trình chiếu

title: Liên kết ngoài

Liên kết ngoài: Trang mạng chính thức


text:
# Ecnomus latus
Ecnomus latus là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

title: Ecnomus latus

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Ecnomus latus''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh lông|Trichoptera]]
| familia = [[Ecnomidae]]
| genus = ''[[Ecnomus]]''
| species = '''''E. latus'''''
| binomial = ''Ecnomus latus''
| binomial_authority = YJ Li et JC Morse, 1997
}}
'''''Ecnomus latus'''''<ref name = "COL"/> là một loài [[Bộ Cánh lông|Trichoptera]] trong họ [[Ecnomidae]]. Chúng phân bố ở [[miền Ấn Độ - Mã Lai]].

==Tham khảo==
<references>
<ref name = "COL">{{chú thích web|url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/Ecnomus+latus/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|accessdate = 5 tháng 6 năm 2012 |author= Bisby |first = F.A. |last2 = Roskov |first2 = Y.R. |last3 = Orrell |first3 = T.M. |last4 = Nicolson |first4 = D. |last5 = Paglinawan |first5 = L.E. |last6 = Bailly |first6 = N. |last7 = Kirk |first7 = P.M. |last8 = Bourgoin |first8 = T. |last9 = Baillargeon |first9= G. |last10 = Ouvrard |first10 = D.|year= 2011|publisher=Species 2000: Reading, UK.}}</ref>
</references>

[[Thể loại:Ecnomus]]

{{Trichoptera-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Trichoptera

Họ (familia): Ecnomidae

Chi (genus): Ecnomus

Loài (species): E. latus

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Ecnomus latus · YJ Li et JC Morse, 1997


text:
# Schlotheimia appressifolia
Schlotheimia appressifolia là một loài rêu trong họ Orthotrichaceae. Loài này được Mitt. mô tả khoa học đầu tiên năm 1869.

title: Schlotheimia appressifolia

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Schlotheimia appressifolia''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| divisio = [[Bryophyta]]
| classis = [[Bryopsida]]
| ordo = [[Orthotrichales]]
| familia = [[Orthotrichaceae]]
| genus = ''[[Schlotheimia]]''
| species = '''''S. appressifolia'''''
| binomial = ''Schlotheimia appressifolia''
| binomial_authority = Mitt., 1869
}}
'''''Schlotheimia appressifolia''''' là một loài [[rêu]] trong họ [[Orthotrichaceae]]. Loài này được Mitt. mô tả khoa học đầu tiên năm 1869.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-35149421| title=''Schlotheimia appressifolia''|accessdate = ngày 10 tháng 6 năm 2014 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{commonscat-inline|Schlotheimia appressifolia}}
*{{wikispecies-inline|Schlotheimia appressifolia}}
*{{TRO|Schlotheimia appressifolia|35149421|accessdate = ngày 10 tháng 6 năm 2014}}

[[Thể loại:Schlotheimia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1869]]

{{Orthotrichaceae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Ngành (divisio): Bryophyta

Lớp (class): Bryopsida

Bộ (ordo): Orthotrichales

Họ (familia): Orthotrichaceae

Chi (genus): Schlotheimia

Loài (species): S. appressifolia

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Schlotheimia appressifolia · Mitt., 1869


text:
# Xanthia sulphurago
Xanthia sulphurago là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

title: Xanthia sulphurago

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Xanthia sulphurago''
| image =
| image_caption =
| status =
| status_system =
| status_ref =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật Chân khớp|Arthropoda]]
| classis = [[Côn trùng|Insecta]]
| ordo = [[Bộ Cánh vẩy|Lepidoptera]]
| familia = [[Noctuidae]]
| genus = ''[[Xanthia]]''
| species = '''''X. sulphurago'''''
| binomial = ''Xanthia sulphurago''
| binomial_authority = [[Ignaz Schiffermüller|Schiffermüller]], 1776
| synonyms =
}}
'''''Xanthia sulphurago''''' là một loài [[bướm đêm]] trong họ [[Noctuidae]].<ref name = "COL">{{chú thích web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/Xanthia+sulphurago/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|access-date= ngày 28 tháng 6 năm 2014 |author= Bisby |first = F.A. |last2 = Roskov |first2 = Y.R. |last3 = Orrell |first3 = T.M. |last4 = Nicolson |first4 = D. |last5 = Paglinawan |first5 = L.E. |last6 = Bailly |first6 = N. |last7 = Kirk |first7 = P.M. |last8 = Bourgoin |first8 = T. |last9 = Baillargeon |first9= G. |last10 = Ouvrard |first10 = D.|year= 2011|publisher=Species 2000: Reading, UK.}}</ref><ref>{{Brontabel|9999-Lepindex}}</ref>

==Chú thích==
{{Tham khảo}}

==Liên kết ngoài==
*{{wikispecies-inline|Xanthia sulphurago|''Xanthia sulphurago''}}
*{{commonscat-inline|Xanthia sulphurago|''Xanthia sulphurago''}}

[[Thể loại:Xanthia]]

{{Xylenini-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Lepidoptera

Họ (familia): Noctuidae

Chi (genus): Xanthia

Loài (species): X. sulphurago

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Xanthia sulphurago · Schiffermüller, 1776


text:
# Queen Okafor
Nữ hoàng Nonyerem Okafor là một phụ nữ người Nigeria, được cho là người phụ nữ nhiều tóc nhất Nigeria.
Là người gốc Nneobi-Nnewi, bang Anambra ở Đông Nam Nigeria, Nữ hoàng đã dành những năm đầu đi học ở Owerri. Cô là con thứ hai trong một gia đình có năm người con.
Lúc mới sinh ra không có tóc, cô bắt đầu mọc tóc với số lượng phi thường ở tuổi 21. Cô hiện đang cư trú tại Lagos, Nigeria, nơi cô đang cố gắng tham gia vào ngành công nghiệp điện ảnh của Nigeria (thường được gọi là Nollywood).
Nữ hoàng không ngừng cắt tóc. Do đó, không có phép đo nào được thực hiện để thiết lập độ dài thật của tóc cô.

title: Queen Okafor

wikitext:
{{Thông tin nhân vật
| tên = Queen Okafor
| hình = <!-- Deleted image removed: [[Tập tin:Queen nonye Okafor.jpg]] -->
| ghi chú hình =
| ngày sinh = Queen Nonyerem Okafor; {{Birth date and age|1987|07|02|df=y}}
| nơi sinh =
| quốc gia = Nigerian
| tên khác = Nonye Okafor
| công việc = [[Nurse]]
| năm hoạt động =
| quê quán = Nneobi-Nnewi, [[Anambra]], [[Abia State]], [[Nigeria]]
| người hôn phối = in a relationship
| website =
}}
'''Nữ hoàng Nonyerem Okafor''' là một phụ nữ người Nigeria, được cho là người phụ nữ nhiều tóc nhất Nigeria.<ref>{{Chú thích web|url=http://africanspotlight.com/tag/queen-okafor/|title=People notice me everywhere I go|date=2013-12-23|publisher=African Spotlight|access-date=2015-04-06|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202045650/http://africanspotlight.com/tag/queen-okafor/|url-status=dead}}</ref>

Là người gốc Nneobi-Nnewi, bang Anambra ở Đông Nam Nigeria, Nữ hoàng đã dành những năm đầu đi học ở Owerri. Cô là con thứ hai trong một gia đình có năm người con.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.nigerianmonitor.com/2013/12/24/photos-meet-nigerias-hairiest-womanqueen-okafor/|title=Meet Nigeria's Hairiest Lady|date=2013-12-13|publisher=The News Monitor Newspaper|access-date=2015-04-06}}</ref>

Lúc mới sinh ra không có tóc, cô bắt đầu mọc tóc với số lượng phi thường ở tuổi 21. Cô hiện đang cư trú tại Lagos, Nigeria, nơi cô đang cố gắng tham gia vào ngành công nghiệp điện ảnh của Nigeria (thường được gọi là ''[[Rạp chiếu phim Nigeria|Nollywood]]'').

Nữ hoàng không ngừng cắt tóc. Do đó, không có phép đo nào được thực hiện để thiết lập độ dài thật của tóc cô.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.therepublicnewsonline.com/?p=1173|title=Nigeria's Hairiest Lady Queen Okafor Shows Off What She's Got In New Photos|date=2015-04-03|publisher=Republic News Online|access-date=2015-04-06|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062553/http://www.therepublicnewsonline.com/?p=1173|url-status=dead}}</ref>

==Tham khảo==
{{Tham khảo}}

[[Thể loại:Sinh năm 1987]]
[[Thể loại:Nữ giới Nigeria]]
[[Thể loại:Nhân vật còn sống]]

title: Queen Okafor

Sinh: Queen Nonyerem Okafor; 2 tháng 7, 1987

Tên khác: Nonye Okafor

Nghề nghiệp: Nurse

Quê quán: Nneobi-Nnewi, Anambra, Abia State, Nigeria

Phối ngẫu: in a relationship


text:
# Lichères-sur-Yonne
Lichères-sur-Yonne là một xã thuộc tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté miền bắc nước Pháp.

title: Lichères-sur-Yonne

wikitext:
{{Bảng thông tin thành phố Pháp
|name = Lichères-sur-Yonne
|latitude = 47.50833
|longitude = 3.59250
|INSEE = 89225
|postal code = 89660
|region = Bourgogne
|department = Yonne
|arrondissement = Avallon
|canton = Vézelay
|mayor =
|term =
|elevation min m = 132
|elevation max m = 259
|area km2 = 14.31
|population = 62
|population date = 2006
}}

'''Lichères-sur-Yonne''' là một [[Xã của Pháp|xã]] thuộc [[tỉnh (Pháp)|tỉnh]] [[Yonne]] trong [[vùng của Pháp|vùng]] [[Bourgogne-Franche-Comté]] miền bắc nước [[Pháp]].

==Xem thêm==
*[[Xã của tỉnh Yonne]]

==Tham khảo==
*[http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp INSEE]
{{Tham khảo}}

{{Xã của Yonne}}

{{DEFAULTSORT:Licheressuryonne}}
[[Thể loại:Xã của Yonne]]

{{Yonne-stub}}

title: Hành chính

Quốc gia: Pháp

Vùng: Bourgogne-Franche-Comté

Tỉnh: Yonne

Quận: Avallon

Tổng: Vézelay

title: Thống kê

Diện tích đất1: 14,31 km2 (5,53 dặm vuông Anh)

Thống kê: 1 Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 acre) cũng như các cửa sông.

Thống kê: 2 Dân số không tính hai lần: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần.


text:
# Aeranthes orophila
Aeranthes orophila là một loài thực vật có hoa trong họ Lan. Loài này được Toill.-Gen. mô tả khoa học đầu tiên năm 1959.

title: Aeranthes orophila

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Aeranthes orophila''
| status =
| status_sysem =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật một lá mầm|Monocots]]
| ordo = [[Bộ Măng tây|Asparagales]]
| familia = [[Họ Lan|Orchidaceae]]
| genus = ''[[Aeranthes]]''
| species = '''''A. orophila'''''
| binomial = ''Aeranthes orophila''
| binomial_authority = Toill.-Gen., 1959
}}
'''''Aeranthes orophila''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Lan]]. Loài này được Toill.-Gen. mô tả khoa học đầu tiên năm 1959.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-3972| title=''Aeranthes orophila''|access-date=ngày 7 tháng 6 năm 2013| author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

== Tham khảo ==

*{{commonscat-inline|Aeranthes orophila}}
*{{wikispecies-inline|Aeranthes orophila}}
*{{IPNI2|Aeranthes orophila|615101-1|access-date=ngày 7 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Aeranthes]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1959]]

{{Vandeae-stub}}

title: Phân loại khoa học

(không phân hạng): Angiospermae Monocots

Bộ (ordo): Asparagales

Họ (familia): Orchidaceae

Chi (genus): Aeranthes

Loài (species): A. orophila

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Aeranthes orophila · Toill.-Gen., 1959


text:
# Armadilloniscus quadricornis
Armadilloniscus quadricornis là một loài chân đều trong họ Detonidae. Loài này được Vandel miêu tả khoa học năm 1970.

title: Armadilloniscus quadricornis

wikitext:
{{nhan đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Armadilloniscus quadricornis''
| image =
| image caption =
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| familia = [[Detonidae]]
| classis = [[Lớp Giáp mềm|Malacostraca]]
| ordo = [[Bộ Chân đều|Isopoda]]
| genus = ''[[Armadilloniscus]]''
| species = '''''A. quadricornis'''''
| binomial = ''Armadilloniscus quadricornis''
| binomial_authority = [[Albert Vandel|Vandel]], 1970C
}}
'''''Armadilloniscus quadricornis''''' là một loài [[Bộ Chân đều|chân đều]] trong họ [[Detonidae]]. Loài này được Vandel miêu tả khoa học năm 1970.<ref>Schotte, M. (2010). ''Armadilloniscus quadricornis'' Vandel, 1970C. In: Schotte, M., Boyko, C.B, Bruce, N.L., Poore, G.C.B., Taiti, S., Wilson, G.D.F. (Eds) (2010). World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database. Gebaseerd op informatie uit het [[Cơ sở dữ liệu sinh vật biển]], te vinden op http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=257504</ref>
==Chú thích==
{{Tham khảo|30em}}

==Tham khảo==
* {{wikispecies-inline}}

[[Thể loại:Armadilloniscus]]

{{Isopoda-stub}}

title: Phân loại khoa học

Lớp (class): Malacostraca

Bộ (ordo): Isopoda

Họ (familia): Detonidae

Chi (genus): Armadilloniscus

Loài (species): A. quadricornis

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Armadilloniscus quadricornis · Vandel, 1970C


text:
# Paullinia bidentata
Paullinia bidentata là một loài thực vật có hoa trong họ Bồ hòn. Loài này được Radlk. mô tả khoa học đầu tiên năm 1895.

title: Paullinia bidentata

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Paullinia bidentata''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
| ordo = [[Bộ Bồ hòn|Sapindales]]
| familia = [[Họ Bồ hòn|Sapindaceae]]
| genus = ''[[Paullinia]]''
| species = '''''P. bidentata'''''
| binomial = ''Paullinia bidentata''
| binomial_authority = Radlk., 1895
}}
'''''Paullinia bidentata''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong [[họ Bồ hòn]]. Loài này được Radlk. mô tả khoa học đầu tiên năm 1895.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-28600202| title=''Paullinia bidentata''|access-date = ngày 13 tháng 6 năm 2013 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Paullinia bidentata}}
*{{Wikispecies nội dòng|Paullinia bidentata}}
*{{IPNI2|Paullinia bidentata|928212-1|access-date = ngày 13 tháng 6 năm 2013}}

[[Thể loại:Paullinia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1895]]

{{Sapindoideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Bộ (ordo): Sapindales

Họ (familia): Sapindaceae

Chi (genus): Paullinia

Loài (species): P. bidentata

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Paullinia bidentata · Radlk., 1895