text:
# خلافت عباسی
خلافت عباسی، خلافت بنی عباس یا عباسیان (به عربی: الْخِلَافَةُ الْعَبَّاسِيَّة) سومین خلافت جایگزین پس از پیامبر اسلام محمد بود. این خاندان را سلسله‌ای از نوادگان عموی محمد بن عبدالله، عباس بن عبدالمطلب (۵۶۶–۶۵۳)، که نام این سلسله برگرفته از اوست، بنیان نهادند. خلفای عباسی پس از سرنگون کردن خلافت اموی در انقلاب عباسیان (جنبش سیاه‌جامگان) در سال ۷۵۰ میلادی برابر با سال ۱۳۲ قمری، خلافت اسلامی خود را در بغداد، در عراق امروزی بنیاد نهادند و در اکثر دوران زمامداری، در همین شهر حکومت کردند.
خلافت عباسی نخست در کوفه شکل گرفت و متمرکز شد؛ اما در سال ۷۶۲ خلیفه المنصور شهر بغداد را در نزدیکی شهر تیسفون پایتخت باستانی شاهنشاهی ساسانی بر پا نهاد. بغداد در دوران طلایی اسلام به مرکز دانش، فرهنگ و اختراعات اسلامی تبدیل شد. در این عصر بغداد محل تمرکز دانشگاه‌های مختلف از جمله بیت‌الحکمه شد. بغداد در دوره بنی عباس تبدیل به یک جامعه چندقومیتی و چندمذهبی و به عنوان «مرکز یادگیری» در سراسر جهان به شهرت رسید. دوره عباسی با وابستگی به دولت‌مردان ایرانی (مانند خانواده برمکیان) برای اداره سرزمین‌ها؛ و همچنین حضور فزاینده مسلمانان غیر عرب در امت (جامعه مسلمانان) اداره می‌شد. آداب و رسوم ایرانی به‌طور گسترده از سوی نخبگان حاکم پذیرفته شد و پشتیبانی از هنرمندان و دانشمندان در این دوران اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. علی‌رغم این همکاری و ارتباط اولیه، عباسیان در اواخر قرن هشتم، بزرگان غیر عرب و سیاست‌مداران ایرانی را از خود بیگانه کرده بودند. عباسیان به ناچار حکومت اندلس (اسپانیا و پرتغال کنونی) (در سال ۷۵۴) را به امویان (امارت قرطبه)، مراکش (مغرب عربی) را به ادریسیان (در سال ۷۸۸)، افریقیه و سیسیل را به اغلبیان (در سال ۸۰۰)، خراسان و ماوراءالنهر و ایران را به ترتیب سامانیان و صفاریان (در دهه ۸۷۰) و مصر را به خلافت شیعه اسماعیلی فاطمیان (در سال ۹۶۹) واگذار کردند.
قدرت سیاسی خلفای عباسی با روی کار آمدن دودمان ایرانی آل بویه و ترکان سلجوقی که بغداد را به ترتیب در سال‌های ۹۴۵ و ۱۰۵۵ تصرف کردند، محدود شد. اگرچه رهبری عباسیان بر امپراتوری وسیع اسلامی به تدریج به یک کارکرد مذهبی تشریفاتی در بیشتر دوران خلافت کاهش یافت، این سلسله در زمان حکومت خلیفه مقتفی بر قلمرو بین‌النهرین خود کنترل داشت و در زمان خلیفه ناصر به ایران گسترش پیدا کرد. دوران پادشاهی و خلافت عباسیان در سال ۱۲۵۸ با فتح بغداد توسط مغولان در زمان هلاکو خان و اعدام مستعصم به پایان رسید. سلسله حاکمان عباسی و به‌طور کلی فرهنگ مسلمانان در سال ۱۲۶۱ در پایتخت سلطنت ممالیک متمرکز شدند. دودمان عباسی با وجود نداشتن قدرت سیاسی (به استثنای قدرت محدود و مختصر خلیفه المستعین قاهره)، همچنان تا چند سال پس از فتح مصر توسط عثمانی‌ها در سال ۱۵۱۷ و براندازی آخرین خلیفه عباسی، متوکل سوم، ادعای خلیفگی داشتند.

## پیش‌زمینه
فرزندان عبدالله بن عباس مدت‌ها بود اعتبار و منزلت امامان علوی را حس می‌کردند، خود در طول مرحلهٔ دعوت عباسی با تعمیم هدف مقابلهٔ ضداموی برای یک رهبر هاشمی با شعار «اَلرّضا منْ آل مُحَمَّد»، بدون مشخص کردن شخص یا شاخهٔ نامزد خلافت — چه عباسی و چه علوی — اقدام کرده بودند. نام جنبش «هاشمیه» با ارجاع به خاندان گسترده‌تر بنی‌هاشم، گویای این موضوع بود. به این‌ترتیب عباسیان توانستند در منزلت با اهل بیت شراکت جویند و تصویر شهرت دینی و تظاهر به علم باطنی دینی را به دست آورند. سپس، اقدام به قیام علیه سلسلهٔ امویان کردند و جنبش سیاه‌جامگان در سال ۱۳۲ ه.ق/۷۵۰ م، منجر به سقوط امویان و استقرار خلافت عباسیان شد.

## دورهٔ نخست: تأسیس، تثبیت و اقتدار
| نام          | دوره                  | مدت    |
| ------------ | --------------------- | ------ |
| ابوالعبّاس    | ۷۵۰–۷۵۴ م / ۱۳۲–۱۳۶ق  | ۴ سال  |
| منصور        | ۷۵۴–۷۷۵ م / ۱۳۶–۱۵۸ق  | ۲۲ سال |
| مهدی         | ۷۷۵–۷۸۶ م / ۱۵۸–۱۶۹ ق | ۱۱ سال |
| هادی         | ۷۸۶–۷۸۷ م / ۱۶۹–۱۷۰ ق | ۱ سال  |
| هارون الرشید | ۷۸۷–۸۰۹ م / ۱۷۰–۱۹۳ ق | ۲۲ سال |
| امین         | ۸۰۹–۸۱۴م / ۱۹۳–۱۹۸ ق  | ۵ سال  |
| مأمون        | ۸۱۴–۸۳۳م / ۱۹۸–۲۱۸ق   | ۲۰ سال |
| معتصم        | ۸۳۳–۸۴۲م / ۲۱۸–۲۲۷ق   | ۹سال   |
| واثق         | ۸۴۲–۸۴۷م /۲۲۷–۲۳۲ ق   | ۵ سال  |

دورهٔ نخست عبّاسی یا دورهٔ اصیل عبّاسی به دورهٔ صدساله ۱۳۲ تا ۲۳۲ ۷۴۹م تا ۲۳۲ق/ ۸۴۷م گفته می‌شود، از برپایی و جابجایی خلافت از امویان در شام به عباسیان در عراق به‌دست ابوالعباس سفاح تا پیش از خلافت متوکل.
جامعهٔ اموی را بدوی‌محور دانسته‌اند اما جامعهٔ عباسی در تمدن و شهرنشینی پیشرفت کرد، قشرهای بسیاری را جذب نمود و از گونهٔ جامعهٔ اموی دوری کرد. دولت و حاکمیت عباسیان میان پیروان دو گروه در مناقشه بود: «علویان شیعه» که ایرانیان و عرب‌های جنوب پشتیبانی‌اش می‌کردند و «عباسیان» که بیشتر اهل سنت و دولتمردان یاران آن بودند.

### سیاست
عباسیان که از نسل عباس عموی پیامبر بودند توانستند حاکمیت را در دست بگیرند و با ابوالعباس عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بیعت کنند.
ابوالعبّاس امویان و پیروانشان را با کشتار و آوارگی دفع نمود تا اینکه خلافت تازه‌ای بنیان گذارد. او ابتدا کوفه را پایتخت قرار داد سپس انبار، بر کرانهٔ فرات در شمال عراق را پایتخت نوین برگزید. ابوالعبّاس سفّاح چهارسال حکمرانی نمود و در سال ۱۳۶ق/۷۵۴م درگذشت. برادرش ابوجعفر منصور جانشین او شد، با اینکه پیرتر از او بود، اما چونکه مادرش کنیز بود، از سفّاح دیرتر به خلافت رسید اما مادر سفّاح آزاده بود.
انبار دارای گروه‌های تندرو بود، منصور شهر بغداد را در سال ۱۴۵ق/۷۶۲م بنیان نهاد و به‌عنوان پایتخت برگزید. شهری که از سرزمین پیشین امویان، شام، دور بود و به ایران نزدیک. (در دوره عباسیان، کانون ثقل امپراتوری، به معنی واقعی کلمه به شرق منتقل شده بود. درحالی‌که امویان گرایش به پیروی از مدل‌های معماری بیزانسی داشتند، عباسیان از ساسانیان الگوبرداری می‌کردند. حتی نقشه مدور پایتخت جدید بغداد، احتمالاً تقلیدی بود از شهر سلطنتی ساسانی فیروزآباد در فارس.)در روزگار منصور جنبش‌های دینی مانند راوندیان و سنباد برپا شد. منصور هر دو جنبش را سرکوب نمود. مهم‌ترین آنچه در زمان منصور روی داد، تولیت وزارت به خالد بن برمک بود که پس آن فرزندش یحیی، سپس نوه‌هایش فضل و جعفر به آن رسیدند. برمکیان تا وقتی که هارون‌الرشید آنان را برکنار نمود (۱۷۸ق/۸۰۳م)، نفوذ داشتند.
خلیفهٔ دوم عباسی، ابوجعفر منصور (حک. ۱۳۶–۱۵۸ ه.ق/۷۵۴–۷۷۵ م) بلافاصله پس از رسیدن به قدرت، با آگاهی کامل از اینکه برای باقی ماندن خلافت در خط خانواده‌اش، باید طیف وسیعی از رقبا و مخالفان را به اطاعت از خود وادار کند، عمویش، عبدالله بن علی را به بیعت با خود وادار کرد، ابومسلم خراسانی را کشت و سلسله مراتب را در خاندان عباسی دوباره تعریف کرد. بااین‌حال، بزرگ‌ترین تهدید علیه وی، از طرف شاخهٔ علوی خاندان بنی‌هاشم — که نزدیک‌ترین پیوند خویشاوندی با پیامبر را داشتند — به‌وجود آمد؛ و بدین‌ترتیب وی توسط هواداران هاشمی به‌عنوان قانونی‌ترین وارثان خلافت، مورد چالش قرار گرفت. منصور پس از تحکیم رهبری سیاسی‌اش، زمینه‌سازی پایه‌های دولت جدید عباسی را آغاز کرد که بارزترین علامتش، بنیان‌گذاری پایتخت جدید بود: بغداد یا مَدینَةُالسَّلام، پایتخت جدید اسلامی با ادعاهای ایدئولوژیک تازه‌ای در مورد جایگاه خلفای عباسی به‌عنوان امامان و نمایندگان حکومت الهی همراه بود. مفاهیم ایرانی دربارهٔ حق الهی پادشاهان با انتظارات مسیحی–اسلامی با محوریت خانوادهٔ پیامبر — یا حاکم جامعهٔ مدینه فاضله — در شکل‌گیری نهاد سیاسی عباسی تلفیق شد. خلفا به‌عنوان اعضای مقدس خانوادهٔ پیامبر، به‌عنوان حافظ ایمان اسلامی و به‌عنوان تنها حاکمانی که تداوم بخش آرمان سلطنتی ایرانی بودند، حکمرانی می‌کردند؛ بنابراین، قدرت نهاد خلافت در جامعیت و قابلیت خود برای برقراری ارتباط میان عناصر مختلف با موضوعات مختلف امپراتوری نهفته است، دستاوردی که از همهٔ سیطره‌های خاص امپراتوری‌های گذشتهٔ خاور میانه فراتر رفته است.
هارون‌الرشید (حک. ۱۷۰–۱۹۳ ه.ق/۷۸۶–۸۰۹ م) چون به خلافت رسید، توانست با یاری وزیران بَرمَکی و دیگر ارکان دیوان و سپاه عباسی، این دولت را به اوج خود برساند و جلوهٔ سلطنت عباسی را تثبیت کند. حکومت نسبتاً طولانی وی به نهادینه کردن چهرهٔ دربار عباسی در داخل و خارج از قلمرو کمک کرد. در عصر هارون، خاندان برمکی به‌مدت تقریباً دو دهه زمام دیوان را دست داشتند. در زمان هارون‌الرشید عمران اوج گرفت، تمدن اسلامی به برتری رسید و پیشرفت‌ها در علوم و ادبیات بالا رفت. عصر هارون‌الرشید را بالاترین مرتبهٔ شکوفایی سیاسی اسلامی و گسترده‌ترین پیشرفت‌ها در شهرسازی، ادب و علم در سده‌های میانهٔ اسلامی می‌دانند.
هارون پس از انتصاب پسرش امین به جانشینی خلیفه در ۱۷۵ ه.ق/۷۹۱ م، مأمون را به‌عنوان جانشین دوم در ۱۸۳ ه.ق/۷۹۹ م منصوب کرد. اوج این اصلاح نمادین دولت در سال ۱۸۶ ه.ق/۸۰۲ م، با سیستم معروف هارون برای تقسیم امپراتوری میان دو جانشینش پس از مرگش به‌وجود آمد. بر اساس تمهیدات وی، امین به‌عنوان جانشین هارون، پس از وی به خلافت می‌رسید و مأمون نیز به‌عنوان جانشین امین منصوب، و قاسم، فرزند دیگر هارون، جانشین مأمون شد. تمام این تصمیمات، تبدیل به عهدنامه‌ای شد که بر کعبه آویخته و به ایالات تحت نظر حکومت فرستاده شد. بنابراین، درحالی‌که قرار بود امین به‌عنوان خلیفه در بغداد سلطنت کند، او فقط در استان‌های غربی (غرب عراق) حکومت می‌کرد، درحالی‌که مأمون حاکم خودمختار ولایات شرقی بود تا زمانی که جانشین امین شود و به‌عنوان خلیفه بر یک امپراتوری متحد سلطنت کند.
پس از مرگ هارون در توس، صحنه برای رقابت میان پسرانش، امین در بغداد و مأمون در مرو ایجاد شد. این، پایان «دوران اولیهٔ طلایی» معروف خلافت عباسی بود. بااین‌حال، نقش فرماندارانهٔ مأمون در شرق، همراه با ناآرامی‌ها در خراسان در زمان مرگ هارون در سال ۱۹۳ ه.ق/۸۰۹ م، سبب شد تا اوضاع برای مجادلات جاه‌طلبانه فراهم شود. تقریباً بلافاصله مأمون تبدیل به قطبی سیاسی برای هواداران ایرانی شد. در همین حال، تلاش عجولانهٔ امین برای به‌اجراگذاشتن سیاست متمرکز سنتی با فراخواندن برادرش از شرق، کشمکش میان امین و مأمون را بیشتر تقویت کرد. در طی دو سال بعد، درگیری جانشینی بین امین و مأمون به هزاران درگیری منطقه‌ای در سراسر امپراتوری اسلامی تبدیل شد، زیرا رهبران محلی از یک رهبر عباسی، علیه دیگری دفاع می‌کردند. مهم‌ترین رویارویی نظامی بین سپاهیان امین و مأمون در ری اتفاق افتاد و سپاه مأمون پس از یک پیروزی قاطع، پیشروی و شهرها را یکی پس از دیگری تصرف کرد و نهایتاً در سال ۱۹۷ ه.ق/۸۱۲ م شهر بغداد را به مدت یک سال به محاصره درآورد. سرانجام نیروهای مأمون دفاع شهر را شکستند، خلیفه اسیر شد و به‌سرعت به قتل رسید. در نهایت و پس از پنج سال اختلاف بین دو برادر، با محاصره و فتح بغداد و قتل امین، مأمون عهده‌دار خلافت بر کل خلافت عباسی شد. در سال ۱۹۹ق/ ۸۱۳م پایان گرفت و وحدت امپراتوری زیر سلطهٔ مأمون قرار گرفت. اما مأمون پس از قتل امین، سیاست ایرانی‌گرایی را رها کرد. پایتختش را از مرو به بغداد در سال ۲۰۴ق برد. اما نفوذ ایرانی در ارتش، دولت و سبک زندگی کمرنگ نشد.
این، نخستین بار بود که خلیفهٔ عباسی با شدّت عمل سرنگون شد؛ و این، موضوعی بود که بی شک، اعتبار نهاد سلطنتی عباسی را به لرزه درآورد و چگونگی درک آن از سوی جامعهٔ اسلامی را تغییر داد. در طول چهار سال آینده، خشم مردم عراق نسبت به سیاست‌های عجیب مأمون افزایش یافت. در این زمان و در مناطق مختلف، شورش‌های گوناگونی صورت می‌گرفت. شورش در جنوب عراق و در کوفه به‌رهبری ابن طباطبا و با همکاری فرمانده سابق سپاه، ابوالسرایا در سال ۱۹۹ ه.ق/۸۱۵ م، بیش از پیش بر هرج و مرج افزود. زید بن موسی ملقب به «زَیْدُالنّار» در بَصره قیام کرد. یَمَن تحت شورش‌های مختلف علوی به‌سر می‌برد. اولین بار ابراهیم بن موسی کاظم در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۹ تا ۲۰۲ ه.ق/۸۱۴ تا ۸۱۷ م، در آنجا رهبری را به‌دست گرفت. حسین بن حسن بن علی معروف به ابن افطس در مکه قیام کرد. خطرناک‌تر از همه، قیام بابک خرمدین بود که از سال ۲۰۱ ه.ق/۸۱۶ م، شروع به کنترل منطقهٔ کوهستانی آذربایجان و ارمنستان و اعلام جنگ علنی علیه اسلام و حاکمیت عرب کرده بود. هنگامی که مأمون در ۲۰۱ ه.ق/۸۱۶ م تصمیم به ارتقای اقتدار مذهبی خویش با تصاحب عنوان «خَلیفَةُالله» و همزمان نامزدی علی بن موسی الرّضا به ولایتعهدی خلیفه و تغییر رنگ رسمی دولت عباسی از سیاه به سبز گرفت، بغدادیان تصمیم گرفتند تا با مطرح کردن نامزد خود برای خلافت، ابراهیم بن مَهدی، پاسخ دهند و مأمون را به‌عنوان شاهزاده‌ای که از سوی ایرانیان بازیچه شده بود، رد کردند.
معتصم در سال ۲۱۸ق/۸۳۳م آمد، برای مقابله با نفوذ ایرانی، ترک‌تباران را به ارتش راه داد. هنگامی که سربازان ترک در بغداد بسیار شدند، او شهر سامرا را در چهل کیلومتری شمال بغداد برای کاستن از حضورشان در بغداد بنیان نهاد که همچو پادگانی برای آنان باشد. مادر معتصم نیز ترک بوده و در واقع در زمان او، پایتخت عباسیان سامرا بود. روزگار معتصم دو رویداد مهم شکل گرفت: برچیدن قیام بابک خرمدین و فتح عموریه.
پس از معتصم، دو تن از فرزندانش به خلافت رسیدند: واثق در ۲۲۷ق/۸۴۲م و متوکل در ۲۳۲ق/۸۴۷م. روزگار این دو را چندان باشکوه نمی‌نامند. نفوذ ترک‌تباران در دستگاهشان بالا گرفت، تا حدی که خود دستور می‌دادند و آزادی عمل بسیاری داشتند. تا اینکه متوکل را در سال ۲۴۷ق/۸۶۱م به قتل رساندند. دوران متوکل و در واقع پیش از خلافت او را، پایان عصر اول عباسی نامیده‌اند.

### جامعه
- برخوردهای مردم عرب با غیرعرب: که نتیجهٔ آن برگرفتن امور بسیاری در تمدن و سبک‌های فکری بود. مسلمانان غیرعرب، شیوه‌های نگرش و رسوم پیشین خود که مغایرتی با اصول قرآنی نداشت را نگه داشتند. آنان در مسائل اسلامی پرسمان می‌کردند و آن را با آیین پیشین خود می‌سنجیدند و بحث‌های نوینی را شکل می‌دادند، مانند «تفریق میان ذات خدا و صفات او»، «بحث دربارهٔ بهشت و دوزخ»، «اعمال انسان». جنبش اعتزال که از میانهٔ دوره اموی آغاز شده بود، در دورهٔ اول عباسی گسترش بسیاری یافت؛ آن‌هایی که به تنهایی بر عقل در همه امور حتی باورهای دینی تکیه می‌کردند.[۹] برخی دولتمردان عباسی به این جنبش اعتراض داشتند چرا که نوعی آزادی فکری در آن می‌دیدند که به زیان سیاست‌ها و برنامه‌هایشان بود. اصطلاح «زندیق» در این عصر تعریف شد. با این عبارت به افراد بسیاری تهمت زندیق بودن می‌زدند، حتی واعظی عرب‌تبار مانند صالح بن عبدالقدوس که در مسجد جامع بصره به بیان سرگذشت‌های پیشنیان و وعظ می‌پرداخت، به‌ویژه از دین زرتشتی مثال می‌زد، به اتهام «زندیق» بودن دستگیر شد. مهدی خود حکم قتلش را انجام داد و دستور داد پیکرش را چند روز همگانی در پل بغداد بیاویزند.[۹]
- ازدواج با زنان غیرعرب: ازدواج‌ها با زنان غیرعرب باعث دگرگونی‌های بسیاری در حیات خانگی مردم عرب شد که حتی به شیوهٔ پوشاک، آداب و رفتار تأثیر گذاشت. نسل‌هایی شکل گرفت که ممکن بود در یک خانواده، خاله‌ها ایرانی، رومی یا ترک بودند و عمه‌ها عرب یا عرب‌زبان. این نسل برپایه رواج تفکر برابری همهٔ مسلمانان شکل گرفت، برخلاف امویان که «عرب» بودن را برتری برای حکمرانی می‌دانستند. این نسل را «مُولّد» نیز می‌نامند.[۹]
- ندیم‌ها/کنیزکان: قشری دیگر در این عصر بسیار اثرگذار شد، زنانی که عموماً «کنیز/کنیزک» و در اصل «دوشیزه» (به عربی: جاریه، جمع جَواری: به‌معنای:دوشیزه، دختر، زن جوان) خوانده می‌شدند. اینان اغلب کنیز خانگی نبودند و استادان بسیاری در رشته‌های گوناگون شدند. آموزگاران ویژهٔ آنان موظف بودند که رایگان به آنان آموزش دهند، تا حدّی که برخی از آنان به سرآمدی و برجستگی می‌رسیدند و مایه مباهات و افتخار صاحبانشان یا حتی اهل یک شهر می‌شدند. بهای برخی از آنان بسیار بود، مثلاً امین از پسرعمویش جعفر، کنیزش «بَذل» را به میلیون دینار خرید. برخی از ازین کنیزکان به شعرگویی و خوانندگی می‌پرداختند و خود به تنهایی درآمد داشتند و مستقل انگاشته می‌شدند. مردم بسیار به ازدواج به آنان راغب بودند و آنچنان که مادران بسیاری از بزرگان و حتی خلفا از کنیزان بودند. زیاده‌روی در این امر، به‌ویژه برای سرگرمی‌های ناسودمند و «لهو» به فساد اجتماعی انجامید که طبقهٔ غلمان و خصیان را به وجود آورد.[۹]
- عرب‌گرایی: (تَعَرُّب) زیاد شدن همانندی به مردم عرب در میان غیرعرب که حتی به ساختن نسب‌نامهٔ عربی انجامید؛ مثلاً ابوتمام رومی، «حبیب بن اوس بن حارث بن… طیء» شد. در واقع، برخی از ملت‌های مسلمان احساس وابستگی به قومیت عرب داشتند، ترک‌ها، ایرانیان و رومیان. این امر برگرفته از زبان عربی بود. آنانی که حتی مسلمان نشدند و اهل ذمه بودند نیز به عربی شدن گرایش داشتند و مثلاً کُنیهٔ عربی برای خود می‌گزیند.[۹]
- نهضت علمی: این دوران با اوج فعالیت نهضت ترجمه هم‌زمان بود. انگیزه‌ها و اهدافی که این انتقال عظیم فرهنگی دانش را تحت نظر خلفای نخستین عباسی و درباریان‌شان به‌وجود آورد، به‌عنوان پاسخی به نیازهای کاربردی سلسلهٔ جدید در نظر گرفته می‌شوند. مباحثات مذهبی که پیروان کلیساهای مختلف مسیحی، ثَنَوی‌گرایان مانَوی، مَزدَکیان، یهودیان و پیروان مذاهب مختلف اسلامی را گرد هم آورده بود، مباحثه‌کنندگان مسلمان را در موقعیتی ناراحت‌کننده قرار داد، زیرا با ابزارهای مختلف مباحثات فلسفی و کلامی قبل از اسلام آشنا نبودند. نهضت ترجمه در درجهٔ نخست توسط نیروهایی ایجاد شد که با سلسلهٔ اموی مخالف بودند و به‌دنبال احیای حاکمیت و شُکوه ایران قبل از اسلام بودند. گروه‌های ایرانی در خراسان یکی از این نیروها بودند که برای این کار مبارزه کردند. به‌عنوان بخشی از این تلاش‌ها و در نتیجهٔ تغییرات آهستهٔ زبانی در ایران، اعضای ایرانی جنبش ضداموی ازجمله کسانی بودند که برای احیای فرهنگ ساسانی و زرتشتی جنگیدند و ازاین‌رو در برابر هرگونه حکومت اسلامی–عربی، ترجمه را به‌عنوان یکی از ابزارهای سیاسی و فرهنگی خویش برگزیدند و بر سابقهٔ ساسانی و بلاغت فرهنگی و مذهبی ضد مقدونی تأکید کردند. پایان سدهٔ هشتم و آغاز سدهٔ نهم میلادی که ترجمه‌ها از زبان یونانی مهم شد، تنها زمانی است که فرایند ترجمهٔ مورد حمایت و تشویق درباری به‌خوبی اجرا شد. دست‌کم چندین دهه زمان بُرد تا پژوهشگران اسلامی، فلسفه و علم یونانی را برتر تلقی کنند و سایر اجزای فرهنگی نهضت ترجمه را نادیده بگیرند. تصمیم خلیفهٔ عباسی، مَهدی (حک. ۱۵۸–۱۶۹ ه.ق/۷۷۵–۷۸۵ م) در حدود سال ۱۶۶ ه.ق/۷۸۲ م، مبنی بر سفارش به اسقف اعظم نسْطوری و مشاور خلیفه، تیموتی یکم، برای ترجمهٔ طوبیقای ارسطو، گام مهمی در گسترش دامنهٔ ترجمه‌ها و دخیل کردن نخبگان محلی آرامی در آن فعالیت بود. این امر به استفاده از برهان‌های استدلالی و گفتگوهای منطقی به‌عنوان ابزار اصلی در میان متکلمان اولیه کمک کرد. تصمیم مهدی بخشی از یک استراتژی سیاسی برای حفظ و تحکیم قدرت عباسی در برابر احیای مباحث دکترین ایران قبل از اسلام و ظهور گرایش‌های شدید غیراسلامی میان اعضای دیوانی عباسی بود. در گزارش‌های مورّخان مسلمان مانند مسعودی، در توصیف سیاست مهدی آمده که مخالف پیروان آموزه‌های مذهبی مرقیونیه، ابن دیصان و مانی بوده است. مهدی دستور داد که متکلمان کتاب‌هایی را علیه این آموزه‌ها بنویسند.[۲۳]

## دورهٔ دوم: ضعف و زوال
دورهٔ ضعف و زوال از حکومت متوکل در سال ۲۳۲ هجری تا فتح بغداد به دست آل بویه در سال ۳۳۴ هجری به طول می‌انجامد. در این دوره خلیفه به‌تدریج سلطه خویش بر قلمرو را از دست می‌دهد و حکومت‌های محلی نیمه مستقل یا مستقل شکل می‌گیرند و در نهایت قدرت خلیفه به عراق محدود می‌شود. این حکومت‌های محلی با یکدیگر و با خلافت در رقابت و جنگ به سر می‌برند. در عین حال علوم حدیث، فقه و کلام در این دوره رونق بیشتری می‌یابد و فلسفه و علوم نیز رشد می‌کند.
| نام         | دوره                      | مدت    |
| ----------- | ------------------------- | ------ |
| متوکل عباسی | ۸۴۷–۸۶۱ م / ۲۳۲–۲۴۷ ه. ق   | ۱۵ سال |
| منتصر       | ۸۶۲–۸۶۲ م / ۲۴۷–۲۴۸ ه. ق   | ۱ سال  |
| مستعین      | ۸۶۲–۸۶۶ م / ۲۴۸–۲۵۲ ق     | ۴ سال  |
| معتز        | ۸۶۶–۸۶۹ م / ۲۵۲–۲۵۵ ق     | ۳ سال  |
| مهتدی       | ۸۶۹–۸۷۰ م / ۲۵۵–۲۵۶ ق     | ۲ سال  |
| معتمد       | ۸۷۰ م - ۸۹۲ م / ۲۵۶–۲۷۹ ق | ۲۳ سال |
| معتضد       | ۸۹۲–۹۰۲ م / ۲۷۹–۲۸۹ ق     | ۱۰ سال |
| مکتفی       | ۹۰۲–۹۰۸ م / ۲۸۹–۲۹۵ ق     | ۶ سال  |
| مقتدر       | ۹۰۸ –۹۳۲ م /۲۹۵ – ۳۲۰ ق   | ۲۵ سال |
| قاهر        | ۹۳۲–۹۳۴ م /۳۲۰–۳۲۲ ق      | ۲ سال  |
| راضی        | ۹۳۴ م - ۹۴۰ م /۳۲۲–۳۲۹ ق  | ۶ سال  |
| متقی        | ۹۴۰–۹۴۴ م /۳۲۹–۳۳۳ ق      | ۴ سال  |

از زمان حکومت متوکل عباسی (۲۳۲–۲۴۷ ه.ق / ۸۴۷–۸۶۱ م). سیاست‌مدارای مأمون (۱۹۸–۲۱۸ ه.ق / ۸۱۳–۸۳۳ م). و خلفای پس از وی با شیعیان یکباره به کنار گذشته شد. در دوران متوکل به دستور او حرم حسین بن علی تخریب شد و امام دهم شیعه، هادی، به همراه فرزندش حسن عسکری از مدینه به سامرا فراخوانده شد تا تحت نظارت خلیفه باشد. گزارش‌ها حاکی از آن است که فشار شدیدی بر امامان شیعه در سامرا می‌آمد  و شیعیان در عراق و حجاز در شرایط اسف‌باری زندگی می‌کردند. منتصر، پسر و جانشین متوکل این سیاست‌ها را برداشت و در نتیجه هادی آزادی بیشتری پیدا کرد. سیاست‌های متوکل در زمان مستعین (۸۶۲–۸۶۶ م). هم ادامه یافت. احتمالاً در این زمان بود که هادی عثمان بن سعید را به نمایندگی خود در عراق برگزید (که البته این نمایندگی در زمان حسن عسکری نیز تأیید شد).
در دوران آخرین امامان شیعه، شبکه‌ای از وکلا شکل گرفته بود؛ البته این شبکه بیشتر از آنکه به مانند سایر شبکه‌های علوی آن زمان (اسماعیلیه، زیدیه، نوادگان حسن بن علی) به قصد برپایی قیام تشکیل شده باشد، کار گردآوری وجوهات دینی مانند خمس و زکات را انجام می‌داد.
به‌واسطه سیاست‌های اداری، مالی و نظامی متوکل از جمله ولخرجی فراوان، عدم ثبات مقامات اداری و تغییر مکان پایتخت به سامرا و نیز چرخش مذهبی وی به سمت حنابله، خلافت تضعیف شد و با قتل وی در ۲۴۷ ه.ق -۸۶۱ م توسط غلامان ترک زمینه زوال قدرت عباسیان فراهم شد. با وقوع جنگ داخلی در بغداد و سامرا طی یک دهه پس از مرگ متوکل که به کشته شدن چهار خلیفه انجامید، امپراتوری عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامی محلی تحت عنوان «امیر» در جای جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این سلسله‌های جدید مانند صفاریان، برخلاف امرای قبلی نظیر طاهریان در پی خودمختاری و مرکزگریزی بودند. شرایط سیاسی و مذهبی سال‌های آخر حسن عسکری و نخستین دهه‌های پس از مرگ او —همزمان با خلافت معتمد عباسی (۲۵۶–۲۷۹ ه.ق /۸۷۶–۸۹۲ م). — بسیار پرچالش بود. این دوران به جهت سیاسی، مصادف بود با عصر ضعف خلافت عباسیان؛ بدین صورت آنان از اعمال مؤثر حاکمیت خود جز در بخش محدودی از سرزمین عراق ناتوان بودند. در این دوره، افراد مختلف در جای‌جای قلمرو عباسیان قیام کرده‌بودند و سرزمین مسلمانان دچار تجزیه سیاسی شده‌بود. معتمد عباسی، حسن عسکری را —که رقیبی بالقوه برای خلافت به‌شمار می‌رفت— در سامرا تحت نظارت و مراقبت قرار داده و او را حتی از ملاقات با پیروانش نیز بازداشته بود. از سوی دیگر، معتمد عباسی، خود، تحت سلطه برادرش موفق بالله بود که فرماندهی سپاه را در اختیار داشت و دیوان را تحت تسلط داشت، به‌طوری‌که از ۸۸۲ عملاً خلیفه تحت اسارت خانگی قرار داشت و قدرتی نداشت. موفق و پسرش معتضد (خلافت از ۸۹۲ تا ۹۰۲ میلادی)، و فرزندان وی مکتفی (از ۹۰۲ تا ۹۰۸ میلادی) و مقتدر (از ۹۰۸ تا ۹۳۲ میلادی) موفق شدند با به‌کارگیری دستگاه دیوانی و قدرت نظامی، نهاد خلافت را احیا کنند. هرچند که سرزمین‌های تحت حکمرانی مستقیم آن محدود به عراق شده بود، آن‌ها توانستند با به‌کارگیری نیروی نظامی و دیپلماسی، به تدریج سلطه خود را بر مصر و غرب و مرکز ایران گسترش دهند. از دوره معتضد تا چند دهه بعد، دیوان عباسی تحت اداره خاندان شیعی آل فرات و خاندان تازه مسلمان آل جراح بود. رقابت این دو خاندان سبب شد دیوانسالاری عباسیان دچار فرقه‌گرایی شود.
طی دهه‌های پایانی سده سوم هجری که شیعیان عراق در بحران امامت به سر می‌بردند، جنبش‌های شیعی، به‌خصوص اسماعیلیه، در مناطق مختلف از جمله شمال آفریقا و شمال سوریه سر برآوردند. در این زمان دعوت اسماعیلیان فزونی گرفت و نهایتاً ابوعبدالله شیعی موفق شد در مغرب عربی پیروانی را جمع کند. در این زمان شخصی به نام سعید بن حسین، موسوم به عبیدالله مهدی ادعای امامت کرد و ابوعبدالله شیعی به وی گروید. ابوعبدالله شیعی موفق شد در ۲۹۷ ه.ق /۹۰۹ م. افریقیه را تصرف کند. سپس، در همان سال عبیدالله مهدی منصب خلافت را برعهده گرفت و دولت فاطمیان را تأسیس نمود. اسماعیلیانی که خلافت فاطمیان را نپذیرفتند، جنبش قرمطیان را ایجاد کردند. از سوی دیگر، شیعیان زیدی در سال ۲۵۰ه.ق - ۸۶۴ م. دولتی را در طبرستان و در سال ۲۸۴ه.ق - ۸۹۷ م. دولتی را در یمن تأسیس کردند. در این دوره مکتب کلامی استدلالی ابوسهل نوبختی (زاده ۲۳۷ و درگذشته ۳۱۱ هجری قمری) در میان شیعه امامیه محوریت یافت و به تعالیم مذهب شیعه انسجام بخشید، که در سده بعد به مکتب کلامی شیخ مفید انجامید.

## دوران سوم: دست‌نشاندگی
این دوره از فتح بغداد توسط آل بویه در ۳۳۴ هجری قمری شروع می‌شود و تا ۵۹۰ هجری که سلجوقیان در عراقین مضمحل شدند به طول انجامید. این دوره به دو بخش تقسیم می‌شود. در نیمه اول آن از فتح بغداد توسط عمادالدوله دیلمی آغاز می‌شود و خلیفه تحت کنترل امرای ایرانی‌تبار و شیعه بویی قرار دارد. در دوره دوم با ورود طغرل‌بیگ، مؤسس امپراتوری سلجوقی، به بغداد در سال ۴۴۸ آغاز می‌شود و تا اضمحلال سلجوقیان عراق به دست خوارزمشاهیان در سال ۵۹۰ به‌طول می‌انجامد. در این دوره خلیفه تحت کنترل سلاطین ترک تبار سنی قرار داشت. طی این دوره، هر زمان امرا و سلاطین مقتدر بودند، خلیفه بیشتر یک منصب نمادین به‌شمار می‌رفت و هر وقت آن‌ها ضعیف می‌شدند، خلیفه قدرت می‌گرفت.

## فهرست خلیفه‌ها
| #           | خلیفه              | هجری قمری | میلادی    |
| ----------- | ------------------ | --------- | --------- |
| خلفای عباسی |                    |           |           |
| ۱           | سفاح               | ۱۳۱–۱۳۶   | ۷۵۰–۷۵۴   |
| ۲           | منصور              | ۱۳۶–۱۵۸   | ۷۵۴–۷۷۵   |
| ۳           | مهدی               | ۱۵۸–۱۶۹   | ۷۷۵–۷۸۵   |
| ۴           | هادی               | ۱۶۹–۱۷۰   | ۷۸۵–۷۸۶   |
| ۵           | هارون الرشید       | ۱۷۰–۱۹۳   | ۷۸۶–۸۰۹   |
| ۶           | امین               | ۱۹۳–۱۹۸   | ۸۰۹–۸۱۳   |
| ۷           | مأمون              | ۱۹۸–۲۱۸   | ۸۱۳–۸۳۳   |
| ۸           | معتصم              | ۲۱۸–۲۲۷   | ۸۳۳–۸۴۲   |
| ۹           | واثق               | ۲۲۷–۲۳۲   | ۸۴۲–۸۴۷   |
| ۱۰          | متوکل              | ۲۳۲–۲۴۷   | ۸۴۷–۸۶۱   |
| ۱۱          | منتصر              | ۲۴۷–۲۴۸   | ۸۶۱–۸۶۲   |
| ۱۲          | مستعین             | ۲۴۸–۲۵۲   | ۸۶۲–۸۶۶   |
| ۱۳          | معتز               | ۲۵۲–۲۵۵   | ۸۶۶–۸۶۹   |
| ۱۴          | مهتدی              | ۲۵۵–۲۵۶   | ۸۶۹–۸۷۰   |
| ۱۵          | معتمد              | ۲۵۷–۲۷۹   | ۸۷۰–۸۹۲   |
| ۱۶          | معتضد              | ۲۷۹–۲۸۹   | ۸۹۲–۹۰۲   |
| ۱۷          | مکتفی              | ۲۸۹–۲۹۵   | ۹۰۲–۹۰۸   |
| ۱۸          | مقتدر              | ۲۹۵–۳۲۰   | ۹۰۸–۹۳۲   |
| ۱۹          | قاهر               | ۳۲۰–۳۲۲   | ۹۳۲–۹۳۴   |
| ۲۰          | راضی               | ۳۲۲–۳۲۹   | ۹۳۴–۹۴۰   |
| ۲۱          | متقی               | ۳۲۹–۳۳۴   | ۹۴۰–۹۴۴   |
| ۲۲          | مستکفی             | ۳۳۴–۳۳۶   | ۹۴۴–۹۴۶   |
| ۲۳          | مطیع               | ۳۳۶–۳۶۳   | ۹۴۶–۹۷۴   |
| ۲۴          | طائع               | ۳۶۳–۳۸۱   | ۹۷۴–۹۹۱   |
| ۲۵          | قادر               | ۳۸۲–۴۲۲   | ۹۹۱–۱۰۳۱  |
| ۲۶          | قائم               | ۴۲۲–۴۶۸   | ۱۰۳۱–۱۰۷۵ |
| ۲۷          | مقتدی              | ۴۶۸–۴۸۷   | ۱۰۷۵–۱۰۹۴ |
| ۲۸          | مستظهر             | ۴۸۷–۵۱۲   | ۱۰۹۴–۱۱۱۸ |
| ۲۹          | مسترشد             | ۵۱۲–۵۳۰   | ۱۱۱۸–۱۱۳۵ |
| ۳۰          | راشد               | ۵۳۰–۵۳۱   | ۱۱۳۵–۱۱۳۶ |
| ۳۱          | مقتفی              | ۵۳۱–۵۵۵   | ۱۱۳۶–۱۱۶۰ |
| ۳۲          | مستنجد             | ۵۵۵–۵۶۶   | ۱۱۶۰–۱۱۷۰ |
| ۳۳          | مستضی              | ۵۶۶–۵۷۶   | ۱۱۷۰–۱۱۸۰ |
| ۳۴          | ناصر               | ۵۷۶–۶۲۲   | ۱۱۸۰–۱۲۲۵ |
| ۳۵          | ظاهر               | ۶۲۲–۶۲۳   | ۱۲۲۵–۱۲۲۶ |
| ۳۶          | مستنصر             | ۶۲۳–۶۴۰   | ۱۲۲۶–۱۲۴۲ |
| ۳۷          | مستعصم             | ۶۴۰–۶۵۶   | ۱۲۴۲–۱۲۵۸ |
| خلفای قاهره |                    |           |           |
| ۳۹          | احمد مستنصر        | ۶۵۹–۶۶۰   | ۱۲۶۱–۱۲۶۲ |
| ۴۰          | حاکم اول           | ۶۶۰–۷۰۲   | ۱۲۶۲–۱۳۰۲ |
| ۴۱          | سلیمان مستکفی      | ۷۰۲–۷۴۱   | ۱۳۰۳–۱۳۴۰ |
| ۴۲          | ابراهیم واثق       | ۷۴۱–۷۴۲   | ۱۳۴۰–۱۳۴۱ |
| ۴۳          | حاکم دوم           | ۷۴۲–۷۵۳   | ۱۳۴۱–۱۳۵۲ |
| ۴۴          | معتضد اول          | ۷۵۳–۷۶۴   | ۱۳۵۲–۱۳۶۲ |
| ۴۵          | متوکل اول          | ۷۶۴–۷۸۵   | ۱۳۶۲–۱۳۸۳ |
| ۴۶          | واثق دوم           | ۷۸۵–۷۸۸   | ۱۳۸۳–۱۳۸۶ |
| ۴۷          | معتصم              | ۷۸۸–۷۹۱   | ۱۳۸۶–۱۳۸۹ |
| ۴۸          | متوکل اول (بازگشت) | ۷۹۱–۸۰۹   | ۱۳۸۹–۱۴۰۶ |
| ۴۹          | مستعین             | ۸۰۹–۸۱۷   | ۱۴۰۶–۱۴۱۴ |
| ۵۰          | معتضد دوم          | ۸۱۷–۸۴۵   | ۱۴۱۴–۱۴۴۱ |
| ۵۱          | مستکفی دوم         | ۸۴۵–۸۵۵   | ۱۴۴۱–۱۴۵۱ |
| ۵۲          | قائم               | ۸۵۵–۸۵۹   | ۱۴۵۱–۱۴۵۵ |
| ۵۳          | مستنجد             | ۸۵۹–۸۸۴   | ۱۴۵۵–۱۴۷۹ |
| ۵۴          | متوکل دوم          | ۸۸۴–۹۰۲   | ۱۴۷۹–۱۴۹۷ |
| ۵۵          | مستمسک             | ۹۰۲–۹۱۴   | ۱۴۹۷–۱۵۰۸ |
| ۵۶          | متوکل سوم          | ۹۱۴–۹۲۳   | ۱۵۰۸–۱۵۱۷ |

title: خلافت عباسی

wikitext:
{{Infobox former country
| native_name            = الْخِلَافَة الْعَبَّاسِیَّة
| conventional_long_name = خلافت عباسی
| common_name            =
| status                 =[[خلافت]]
| government_type        = [[خلافت]] [[پادشاهی موروثی|موروثی]]
| life_span              = {{plainlist|
* ۷۵۰–۱۲۵۸
* ۱۲۶۱–۱۵۱۷}}
| year_start             = ۷۵۰
| event1                 = [[بی‌ثباتی در سامرا|آغاز زوال عباسیان]]
| date_event1            = ۸۶۱
| event3                 = مرگ [[راضی (خلیفه)|راضی]] و آغاز اواخر عصر عباسی (۹۴۰–۱۲۵۸)
| date_event3            = ۹۴۰
| event4                 = [[سقوط بغداد (۱۲۵۸)|محاصره بغداد]] توسط مغول
| date_event4            = ۱۲۵۸
| event5                 = تأسیس مجدد در [[سلطنت ممالیک|قاهره]]
| date_event5            = ۱۲۶۱
| year_end               = ۱۵۱۷
| event_end              = [[جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶–۱۵۱۷)|واگذاری عنوان خلیفه]]
| event_start            = [[جنبش سیاه‌جامگان]]
| image_flag             = Abbasid banner.svg
| flag_caption           =
|p1 = خلافت اموی
|flag_p1 = Umayyad_Flag.svg
|p2 = سلسله گاوبارگان
|flag_p2 = Tabaristan-EN.svg
|s1 = سامانیان
|flag_s1 = Map of the Samanid amirate at the death of Nasr II, 943.svg
|s2 = صفاریان
|flag_s2 = Saffarid dynasty 861-1003.png
|s3 =ساجیان
|flag_s3 =SajidDynastyMapHistoryofIran.png
|s4=خلافت فاطمی
|flag_s4=White flag 3 to 2.svg
|s5=زیاریان
|flag_s5=Historical Atlas of Iran - Plate No. 12.jpg
|s6=آل بویه
|flag_s6=Historical Atlas of Iran - Plate No. 13 (cropped).jpg
| s7                     = امپراتوری مغول
| s8                     = قرمطیان
| s9                     = سلسله حبری
| نقشه=File:Abbasid Caliphate 850AD.png
|زیرنویس نقشه=وسعت قلمرو عباسیان در دوران اوج خود در حدود ۸۵۰ میلادی
| capital                = {{plainlist|
* [[کوفه]]{{سخ}}(۷۵۰–۷۶۲){{refn|group=nb|Kufa remained the overall administrative capital but the caliphs resided in multiple other sites during these years.<ref name="Kufa"/><ref name="Hashimiyya"/> See article for details.}}
* [[شهر گرد بغداد|بغداد]]{{سخ}}(۷۶۲–۸۳۶, ۸۹۲–۱۲۵۸)
* [[سامرا]]{{سخ}}(۸۳۶–۸۹۲)
* [[قاهره]]{{سخ}}(۱۲۶۱–۱۵۱۷){{refn|group=nb|The Abbasids resided in Cairo as ceremonial figures under the [[Mamluk Sultanate|Mamluk sultans]] after the fall of Baghdad in 1258. See article for details.}}
}}
| common_languages       = [[عربی کلاسیک]] (زبان رسمی); زبان‌های مختلف منطقه‌ای
| religion               = [[اسلام]] ([[سنی]])
| currency               = {{plainlist|
* [[دینار طلای اسلامی|دینار]] (سکه طلا)
* [[درهم]] (سکه نقره)
* [[فلس]] (سکه مسی)}}
| title_leader           = [[فهرست خلفای عباسی|خلیفه]]
| leader1                = [[سفاح]] {{small|(اولین)}}
| year_leader1           = ۷۵۰–۷۵۴
| leader2                = [[مستعصم]] {{small|(آخرین خلیفه در بغداد)}}
| year_leader2           = ۱۲۴۲–۱۲۵۸
| leader3                = [[احمد مستنصر|مستنصر دوم]] {{small|(اولین خلیفه در قاهره)}}
| year_leader3           = ۱۲۶۱–۱۲۶۲
| leader4                = [[متوکل سوم]] {{small|(آخرین خلیفه در قاهره)}}
| year_leader4           = ۱۵۰۸–۱۵۱۷
| area_rank              =
| area_km2               =
| demonym                =
| flag_size              = 130px
|امروز بخشی از={{Collapsible list|title= کشورهای امروزی|{{پرچم|افغانستان}}|{{پرچم|الجزایر}}|{{پرچم|ارمنستان}}|{{پرچم|جمهوری آذربایجان}}|{{پرچم|قبرس}}|{{پرچم|مصر}}|{{پرچم|گرجستان}}|{{پرچم|ایران}}|{{پرچم|عراق}}|{{پرچم|اسرائیل}}|{{پرچم|اردن}}|{{پرچم|قزاقستان}}|{{پرچم|مراکش}}|{{پرچم|کویت}}|{{پرچم|قرقیزستان}}|{{پرچم|لبنان}}|{{پرچم|لیبی}}|{{پرچم|مالت}}|{{پرچم|عمان}}|{{پرچم|پاکستان}}|{{پرچم|قطر}}|{{پرچم|عربستان سعودی}}|{{پرچم|سوریه}}|{{پرچم|تاجیکستان}}|{{پرچم|تونس}}|{{پرچم|ترکیه}}|{{پرچم|ترکمنستان}}|{{پرچم|امارات متحده عربی}}|{{پرچم|ازبکستان}}|{{پرچم|یمن}}}}|s10=امارت مولتان|flag_s8=Qarmatian Republic.png|flag_s7=Flag_of_the_Mongol_Empire_2.svg|flag_s9=Map of the Habbarid Emirate.png|flag_s10=Map of the Multan Emirate.png}}
{{تاریخ ایران}}
'''خلافت عباسی'''، '''خلافت بنی عباس''' یا '''عباسیان''' {{به عربی|الْخِلَافَةُ الْعَبَّاسِيَّة}} سومین [[خلافت]] جایگزین پس از [[پیامبران در اسلام|پیامبر اسلام]] [[محمد]] بود. این [[دودمان|خاندان]] را سلسله‌ای از نوادگان عموی [[محمد بن عبدالله]]، [[عباس بن عبدالمطلب]] (۵۶۶–۶۵۳)، که نام این سلسله برگرفته از اوست، بنیان نهادند. [[فهرست خلفای عباسی|خلفای عباسی]] پس از سرنگون کردن [[خلافت اموی]] در انقلاب عباسیان ([[جنبش سیاه‌جامگان]]) در سال ۷۵۰ میلادی برابر با سال ۱۳۲ قمری، خلافت اسلامی خود را در [[شهر گرد بغداد|بغداد]]، در [[عراق]] امروزی بنیاد نهادند و در اکثر دوران زمامداری، در همین شهر حکومت کردند.

خلافت عباسی نخست در [[کوفه]] شکل گرفت و متمرکز شد؛ اما در سال ۷۶۲ [[منصور (خلیفه)|خلیفه المنصور]] شهر بغداد را در نزدیکی شهر [[تیسفون]] پایتخت باستانی [[شاهنشاهی ساسانی]] بر پا نهاد. بغداد در [[دوران طلایی اسلام]] به مرکز [[علوم در جهان اسلام|دانش]]، [[فرهنگ اسلامی|فرهنگ]] و [[اختراع‌های دوران طلایی اسلام|اختراع]]ات اسلامی تبدیل شد. در این عصر بغداد محل تمرکز دانشگاه‌های مختلف از جمله [[بیت‌الحکمه]] شد. بغداد در دوره بنی عباس تبدیل به یک جامعه چندقومیتی و چندمذهبی و به عنوان «مرکز یادگیری» در سراسر جهان به شهرت رسید. دوره عباسی با وابستگی به دولت‌مردان [[مردمان ایرانی‌تبار|ایرانی]] (مانند خانواده [[برمکیان]]) برای اداره سرزمین‌ها؛ و همچنین حضور فزاینده [[موالی|مسلمانان غیر عرب]] در [[امت]] (جامعه مسلمانان) اداره می‌شد. آداب و رسوم ایرانی به‌طور گسترده از سوی نخبگان حاکم پذیرفته شد و پشتیبانی از هنرمندان و دانشمندان در این دوران اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد.<ref>{{cite book|last1=Canfield|first1=Robert L.|title=Turko-Persia in Historical Perspective|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52291-5|page=5}}</ref> علی‌رغم این همکاری و ارتباط اولیه، عباسیان در اواخر قرن هشتم، بزرگان غیر عرب و سیاست‌مداران ایرانی را از خود بیگانه کرده بودند.<ref>{{cite web|title = ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ – Encyclopaedia Iranica|url = http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|website = www.iranicaonline.org|access-date = 20 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151122132055/http://www.iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b|archive-date = 22 November 2015|url-status = live|df = dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|title = The History of Government from the Earliest Times: Volume II: The Intermediate Ages p.720|url = https://books.google.com/books?id=AhEab85xHAMC|publisher = OUP Oxford|date = 1 January 1999|isbn = 978-0-19-820790-0|first = S. E.|last = Finer}}</ref> عباسیان به ناچار حکومت [[اندلس]] ([[اسپانیا]] و [[پرتغال]] کنونی) (در سال ۷۵۴) را به امویان ([[امارت قرطبه]])، مراکش ([[مغرب عربی]]) را به [[ادریسیان]] (در سال ۷۸۸)، [[افریقیه]] و [[سیسیل]] را به [[اغلبیان]] (در سال ۸۰۰)، [[خراسان]] و [[ماوراءالنهر]] و ایران را به ترتیب [[سامانیان]] و [[صفاریان]] (در دهه ۸۷۰) و [[تاریخ مصر اسلامی|مصر]] را به خلافت [[شیعه]] [[اسماعیلیه|اسماعیلی]] [[فاطمیان]] (در سال ۹۶۹) واگذار کردند.

قدرت سیاسی خلفای عباسی با روی کار آمدن دودمان ایرانی [[آل بویه]] و [[ترکان سلجوقی]] که بغداد را به ترتیب در سال‌های ۹۴۵ و ۱۰۵۵ تصرف کردند، محدود شد. اگرچه رهبری عباسیان بر امپراتوری وسیع اسلامی به تدریج به یک کارکرد مذهبی تشریفاتی در بیشتر دوران خلافت کاهش یافت، این سلسله در زمان حکومت [[مقتفی|خلیفه مقتفی]] بر قلمرو [[بین‌النهرین]] خود کنترل داشت و در زمان [[ناصر (خلیفه)|خلیفه ناصر]] به ایران گسترش پیدا کرد.<ref>{{Cite book|last=Richards|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=wOzeDwAAQBAJ&q=Al-Nasir+isfahan&pg=PT28|title=The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3: The Years 589–629/1193–1231: The Ayyubids after Saladin and the Mongol Menace|date=2020-04-22|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-89281-0|language=en}}</ref> دوران پادشاهی و خلافت عباسیان در سال ۱۲۵۸ با [[سقوط بغداد (۱۲۵۸)|فتح بغداد توسط مغولان]] در زمان [[هلاکو خان]] و اعدام [[مستعصم]] به پایان رسید. سلسله حاکمان عباسی و به‌طور کلی فرهنگ مسلمانان در سال ۱۲۶۱ در پایتخت [[سلطنت ممالیک]] متمرکز شدند. دودمان عباسی با وجود نداشتن قدرت سیاسی (به استثنای قدرت محدود و مختصر [[مستعین (قاهره)|خلیفه المستعین قاهره]])، همچنان تا چند سال پس از [[جنگ عثمانی و مملوکان (۱۵۱۶–۱۵۱۷)|فتح مصر توسط عثمانی‌ها در سال ۱۵۱۷]] و براندازی آخرین خلیفه عباسی، [[متوکل سوم]]، ادعای [[خلیفه|خلیفگی]] داشتند.<ref>{{cite web |date=2008-06-11 |title=الکتاب: التاریخ الإسلامی - الموضوع: المتوکل علی الله "الثالث" محمد بن یعقوب المستمسک بالله |url=http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611061336/http://www.islampedia.com/MIE2/tarikh/105mouta.html |archive-date=11 June 2008}}</ref>

== پیش‌زمینه ==
فرزندان [[عبدالله بن عباس]] مدت‌ها بود اعتبار و منزلت امامان علوی را حس می‌کردند، خود در طول مرحلهٔ [[دعوت عباسی]] با تعمیم هدف مقابلهٔ ضداموی برای یک رهبر هاشمی با شعار «اَلرّضا منْ آل مُحَمَّد»، بدون مشخص کردن شخص یا شاخهٔ نامزد خلافت — چه عباسی و چه علوی — اقدام کرده بودند. نام جنبش «هاشمیه» با ارجاع به خاندان گسترده‌تر [[بنی‌هاشم]]، گویای این موضوع بود. به این‌ترتیب عباسیان توانستند در منزلت با [[اهل بیت]] شراکت جویند و تصویر شهرت دینی و تظاهر به علم باطنی دینی را به دست آورند. سپس، اقدام به قیام علیه سلسلهٔ [[امویان]] کردند و [[جنبش سیاه‌جامگان]] در سال ۱۳۲ ه.ق/۷۵۰ م، منجر به سقوط امویان و استقرار خلافت [[عباسیان]] شد.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=269–271|زبان=en}}</ref>

== دورهٔ نخست: تأسیس، تثبیت و اقتدار ==
{| class="wikitable" style="float:left; text-align:right; margin-left:1em;font-size:100%"
|+خلفای عصر عبّاسی اول
!نام!!دوره || مدت
|-
| [[سفاح|ابوالعبّاس]] || ۷۵۰–۷۵۴ م / ۱۳۲–۱۳۶ق|| ۴ سال
|-
| [[منصور (خلیفه)|منصور]] || ۷۵۴–۷۷۵ م / ۱۳۶–۱۵۸ق|| ۲۲ سال
|-
| [[مهدی (خلیفه)|مهدی]] || ۷۷۵–۷۸۶ م / ۱۵۸–۱۶۹ ق|| ۱۱ سال
|-
| [[هادی (خلیفه)|هادی]] || ۷۸۶–۷۸۷ م / ۱۶۹–۱۷۰ ق|| ۱ سال
|-
| [[هارون الرشید]] || ۷۸۷–۸۰۹ م / ۱۷۰–۱۹۳ ق|| ۲۲ سال
|-
| [[امین (خلیفه)|امین]] || ۸۰۹–۸۱۴م / ۱۹۳–۱۹۸ ق||۵ سال
|-
| [[مأمون]] ||۸۱۴–۸۳۳م / ۱۹۸–۲۱۸ق|| ۲۰ سال
|-
| [[معتصم]] ||۸۳۳–۸۴۲م / ۲۱۸–۲۲۷ق||۹سال
|-
| [[واثق]] ||۸۴۲–۸۴۷م /۲۲۷–۲۳۲ ق||۵ سال
|}
'''دورهٔ نخست عبّاسی''' یا '''دورهٔ اصیل عبّاسی''' به دورهٔ صدساله ۱۳۲ تا ۲۳۲ ۷۴۹م تا ۲۳۲ق/ ۸۴۷م گفته می‌شود، از برپایی و جابجایی [[خلافت]] از [[امویان]] در شام به [[عباسیان]] در عراق به‌دست [[سفاح|ابوالعباس سفاح]] تا پیش از خلافت [[متوکل]].<ref name="فروخ"/>

جامعهٔ اموی را [[بادیه‌نشینان|بدوی‌محور]] دانسته‌اند اما جامعهٔ عباسی در تمدن و شهرنشینی پیشرفت کرد، قشرهای بسیاری را جذب نمود و از گونهٔ جامعهٔ اموی دوری کرد. دولت و حاکمیت عباسیان میان پیروان دو گروه در مناقشه بود: «[[خاندان علی|علویان]] [[شیعه]]» که ایرانیان و عرب‌های جنوب پشتیبانی‌اش می‌کردند و «عباسیان» که بیشتر اهل سنت و دولتمردان یاران آن بودند.<ref name="فروخ">{{یادکرد کتاب|نشانی=http://ia801405.us.archive.org/14/items/tadab/tadab02.pdf|عنوان=تاریخ الأدب العربی|نام خانوادگی=فروخ|نام=عمر|ناشر=[[دارالعلم للملایین]]|سال=۱۹۸۴|شابک=|جلد=۲|مکان=بیروت|صفحه=۳۴|پیوند نویسنده=عمر فروخ}}</ref>

=== سیاست ===
[[پرونده:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 005.jpg|بندانگشتی|در طول خلافت هارون الرشید، شهر بغداد بسیار شکوفا شد و به عنوان مرکز علمی، فرهنگی و تجاری رونق یافت.]]
عباسیان که از نسل [[عباس بن عبدالمطلب|عباس عموی پیامبر]] بودند توانستند حاکمیت را در دست بگیرند و با [[سفاح|ابوالعباس عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب]] بیعت کنند.<ref name="فروخ"/>

ابوالعبّاس امویان و پیروانشان را با کشتار و آوارگی دفع نمود تا اینکه خلافت تازه‌ای بنیان گذارد. او ابتدا کوفه را پایتخت قرار داد سپس [[انبار (شهر)|انبار]]، بر کرانهٔ فرات در شمال عراق را پایتخت نوین برگزید. ابوالعبّاس سفّاح چهارسال حکمرانی نمود و در سال ۱۳۶ق/۷۵۴م درگذشت. برادرش [[منصور (خلیفه)|ابوجعفر منصور]] جانشین او شد، با اینکه پیرتر از او بود، اما چونکه مادرش کنیز بود، از سفّاح دیرتر به خلافت رسید اما مادر سفّاح آزاده بود.<ref name="فروخ"/>{{سخ}}[[انبار (شهر)|انبار]] دارای گروه‌های تندرو بود، [[ابوجعفر منصور|منصور]] شهر بغداد را در سال ۱۴۵ق/۷۶۲م بنیان نهاد و به‌عنوان پایتخت برگزید. شهری که از سرزمین پیشین امویان، شام، دور بود و به ایران نزدیک. (در دوره عباسیان، کانون ثقل امپراتوری، به معنی واقعی کلمه به شرق منتقل شده بود. درحالی‌که امویان گرایش به پیروی از مدل‌های معماری بیزانسی داشتند، عباسیان از ساسانیان الگوبرداری می‌کردند. حتی نقشه مدور پایتخت جدید بغداد، احتمالاً تقلیدی بود از شهر سلطنتی ساسانی فیروزآباد در فارس.<ref>مایکل آکسورتی، تاریخ ایران، فصل سوم، صفحهٔ ۱۰۶</ref>)در روزگار منصور جنبش‌های دینی مانند [[راوندیان]] و [[سنباد]] برپا شد. منصور هر دو جنبش را سرکوب نمود. مهم‌ترین آنچه در زمان منصور روی داد، تولیت وزارت به [[خالد بن برمک]] بود که پس آن فرزندش [[یحیی بن خالد برمکی|یحیی]]، سپس نوه‌هایش [[فضل بن یحیی برمکی|فضل]] و [[جعفر بن یحیی برمکی|جعفر]] به آن رسیدند. [[برمکیان]] تا وقتی که هارون‌الرشید آنان را برکنار نمود (۱۷۸ق/۸۰۳م)، نفوذ داشتند.<ref name="فروخ"/>

خلیفهٔ دوم عباسی، [[ابوجعفر منصور]] (حک. ۱۳۶–۱۵۸ ه.ق/۷۵۴–۷۷۵ م) بلافاصله پس از رسیدن به قدرت، با آگاهی کامل از اینکه برای باقی ماندن خلافت در خط خانواده‌اش، باید طیف وسیعی از رقبا و مخالفان را به اطاعت از خود وادار کند، عمویش، [[عبدالله بن علی بن عبدالله بن عباس|عبدالله بن علی]] را به بیعت با خود وادار کرد، [[ابومسلم خراسانی]] را کشت و سلسله مراتب را در خاندان عباسی دوباره تعریف کرد. بااین‌حال، بزرگ‌ترین تهدید علیه وی، از طرف شاخهٔ [[خاندان علی|علوی]] خاندان [[بنی‌هاشم]] — که نزدیک‌ترین پیوند خویشاوندی با پیامبر را داشتند — به‌وجود آمد؛ و بدین‌ترتیب وی توسط هواداران هاشمی به‌عنوان قانونی‌ترین وارثان خلافت، مورد چالش قرار گرفت.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=269–271|زبان=en}}</ref> منصور پس از تحکیم رهبری سیاسی‌اش، زمینه‌سازی پایه‌های دولت جدید عباسی را آغاز کرد که بارزترین علامتش، بنیان‌گذاری پایتخت جدید بود: [[بغداد]] یا مَدینَةُالسَّلام، پایتخت جدید اسلامی با ادعاهای ایدئولوژیک تازه‌ای در مورد جایگاه خلفای عباسی به‌عنوان امامان و نمایندگان حکومت الهی همراه بود. مفاهیم ایرانی دربارهٔ حق الهی پادشاهان با انتظارات مسیحی–اسلامی با محوریت خانوادهٔ پیامبر — یا حاکم جامعهٔ [[مدینه فاضله]] — در شکل‌گیری نهاد سیاسی عباسی تلفیق شد. خلفا به‌عنوان اعضای مقدس خانوادهٔ پیامبر، به‌عنوان حافظ ایمان اسلامی و به‌عنوان تنها حاکمانی که تداوم بخش آرمان سلطنتی ایرانی بودند، حکمرانی می‌کردند؛ بنابراین، قدرت نهاد خلافت در جامعیت و قابلیت خود برای برقراری ارتباط میان عناصر مختلف با موضوعات مختلف امپراتوری نهفته است، دستاوردی که از همهٔ سیطره‌های خاص امپراتوری‌های گذشتهٔ [[خاور میانه]] فراتر رفته است.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=272–273|زبان=en}}</ref>

[[هارون‌الرشید]] (حک. ۱۷۰–۱۹۳ ه.ق/۷۸۶–۸۰۹ م) چون به خلافت رسید، توانست با یاری وزیران [[برمکیان|بَرمَکی]] و دیگر ارکان دیوان و سپاه عباسی، این دولت را به اوج خود برساند و جلوهٔ سلطنت عباسی را تثبیت کند. حکومت نسبتاً طولانی وی به نهادینه کردن چهرهٔ دربار عباسی در داخل و خارج از قلمرو کمک کرد. در عصر هارون، [[خاندان برمکی]] به‌مدت تقریباً دو دهه زمام دیوان را دست داشتند.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=282|زبان=en}}</ref> در زمان [[هارون الرشید|هارون‌الرشید]] عمران اوج گرفت، [[جهان اسلام|تمدن اسلامی]] به برتری رسید و پیشرفت‌ها در علوم و ادبیات بالا رفت. عصر هارون‌الرشید را بالاترین مرتبهٔ شکوفایی سیاسی اسلامی و گسترده‌ترین پیشرفت‌ها در شهرسازی، ادب و علم در [[دوران طلایی اسلام|سده‌های میانهٔ اسلامی]] می‌دانند.<ref name="فروخ"/>

هارون پس از انتصاب پسرش [[امین (خلیفه)|امین]] به جانشینی خلیفه در ۱۷۵ ه.ق/۷۹۱ م، [[مأمون]] را به‌عنوان جانشین دوم در ۱۸۳ ه.ق/۷۹۹ م منصوب کرد. اوج این اصلاح نمادین دولت در سال ۱۸۶ ه.ق/۸۰۲ م، با سیستم معروف هارون برای تقسیم امپراتوری میان دو جانشینش پس از مرگش به‌وجود آمد.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=280–282|زبان=en}}</ref> بر اساس تمهیدات وی، [[امین (خلیفه)|امین]] به‌عنوان جانشین هارون، پس از وی به خلافت می‌رسید و [[مأمون]] نیز به‌عنوان جانشین امین منصوب، و [[قاسم بن هارون|قاسم]]، فرزند دیگر هارون، جانشین مأمون شد. تمام این تصمیمات، تبدیل به عهدنامه‌ای شد که بر [[کعبه]] آویخته و به ایالات تحت نظر حکومت فرستاده شد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۹–۳۵}}</ref><ref>{{پک|التون|۱۳۸۹|ک=تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان|ص=۱۹۱}}</ref> بنابراین، درحالی‌که قرار بود امین به‌عنوان خلیفه در بغداد سلطنت کند، او فقط در استان‌های غربی (غرب [[عراق]]) حکومت می‌کرد، درحالی‌که مأمون حاکم خودمختار ولایات شرقی بود تا زمانی که جانشین امین شود و به‌عنوان خلیفه بر یک امپراتوری متحد سلطنت کند.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=282|زبان=en}}</ref>

پس از مرگ هارون در [[توس]]، صحنه برای رقابت میان پسرانش، امین در [[بغداد]] و مأمون در [[مرو]] ایجاد شد. این، پایان «دوران اولیهٔ طلایی» معروف خلافت عباسی بود. بااین‌حال، نقش فرماندارانهٔ مأمون در شرق، همراه با ناآرامی‌ها در [[خراسان]] در زمان مرگ هارون در سال ۱۹۳ ه.ق/۸۰۹ م، سبب شد تا اوضاع برای مجادلات جاه‌طلبانه فراهم شود. تقریباً بلافاصله مأمون تبدیل به قطبی سیاسی برای هواداران ایرانی شد. در همین حال، تلاش عجولانهٔ امین برای به‌اجراگذاشتن سیاست متمرکز سنتی با فراخواندن برادرش از شرق، کشمکش میان امین و مأمون را بیشتر تقویت کرد. در طی دو سال بعد، درگیری جانشینی بین امین و مأمون به هزاران درگیری منطقه‌ای در سراسر امپراتوری اسلامی تبدیل شد، زیرا رهبران محلی از یک رهبر عباسی، علیه دیگری دفاع می‌کردند. مهم‌ترین رویارویی نظامی بین سپاهیان امین و مأمون در [[ری]] اتفاق افتاد و سپاه مأمون پس از [[نبرد ری (۱۹۵ هجری)|یک پیروزی قاطع]]، پیشروی و شهرها را یکی پس از دیگری تصرف کرد و نهایتاً در سال ۱۹۷ ه.ق/۸۱۲ م شهر [[بغداد]] را به [[محاصره و فتح بغداد (۱۹۷ هجری)|مدت یک سال به محاصره]] درآورد. سرانجام نیروهای مأمون دفاع شهر را شکستند، خلیفه اسیر شد و به‌سرعت به قتل رسید.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=283–285|زبان=en}}</ref> در نهایت و پس از پنج سال اختلاف بین دو برادر، با محاصره و فتح بغداد و قتل امین، مأمون عهده‌دار خلافت بر کل خلافت عباسی شد.<ref>{{پک|فرای|۱۳۶۳|ک=عصر زرین فرهنگ ایران|ص=۲۰۵}}</ref> در سال ۱۹۹ق/ ۸۱۳م پایان گرفت و وحدت امپراتوری زیر سلطهٔ مأمون قرار گرفت. اما مأمون پس از قتل امین، سیاست ایرانی‌گرایی را رها کرد. پایتختش را از [[مرو]] به [[بغداد]] در سال ۲۰۴ق برد. اما نفوذ ایرانی در ارتش، دولت و سبک زندگی کمرنگ نشد.<ref name="فروخ"/>

این، نخستین بار بود که خلیفهٔ عباسی با شدّت عمل سرنگون شد؛ و این، موضوعی بود که بی شک، اعتبار نهاد سلطنتی عباسی را به لرزه درآورد و چگونگی درک آن از سوی جامعهٔ اسلامی را تغییر داد. در طول چهار سال آینده، خشم مردم عراق نسبت به سیاست‌های عجیب مأمون افزایش یافت. در این زمان و در مناطق مختلف، شورش‌های گوناگونی صورت می‌گرفت. شورش در جنوب عراق و در [[کوفه]] به‌رهبری [[ابن طباطبا]] و با همکاری فرمانده سابق سپاه، [[ابوالسرایا]] در سال ۱۹۹ ه.ق/۸۱۵ م، بیش از پیش بر هرج و مرج افزود.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=285, 420–421|زبان=en}}</ref> [[زید بن موسی]] ملقب به «زَیْدُالنّار» در [[بصره|بَصره]] قیام کرد.<ref>{{پک|جعفرنیا|۱۳۹۶|ف=زید النار|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}</ref> [[یمن|یَمَن]] تحت شورش‌های مختلف علوی به‌سر می‌برد. اولین بار [[ابراهیم بن موسی کاظم]] در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۹ تا ۲۰۲ ه.ق/۸۱۴ تا ۸۱۷ م، در آنجا رهبری را به‌دست گرفت. حسین بن حسن بن علی معروف به [[ابن افطس]] در [[مکه]] قیام کرد. خطرناک‌تر از همه، قیام [[بابک خرمدین]] بود که از سال ۲۰۱ ه.ق/۸۱۶ م، شروع به کنترل منطقهٔ کوهستانی [[آذربایجان]] و [[ارمنستان]] و اعلام جنگ علنی علیه اسلام و حاکمیت عرب کرده بود. هنگامی که مأمون در ۲۰۱ ه.ق/۸۱۶ م تصمیم به ارتقای اقتدار مذهبی خویش با تصاحب عنوان «خَلیفَةُالله» و همزمان نامزدی علی بن موسی الرّضا به ولایتعهدی خلیفه و تغییر رنگ رسمی دولت عباسی از سیاه به سبز گرفت، بغدادیان تصمیم گرفتند تا با مطرح کردن نامزد خود برای خلافت، [[ابراهیم بن مهدی|ابراهیم بن مَهدی]]، پاسخ دهند و مأمون را به‌عنوان شاهزاده‌ای که از سوی ایرانیان بازیچه شده بود، رد کردند.<ref>{{پک|El–Hibri|2010|ف=The Empire in Iraq|ک=Cambridge History of Islam|ص=285–287, 407–408, 420–421|زبان=en}}</ref>

[[معتصم]] در سال ۲۱۸ق/۸۳۳م آمد، برای مقابله با نفوذ ایرانی، ترک‌تباران را به ارتش راه داد. هنگامی که سربازان ترک در بغداد بسیار شدند، او شهر [[سامرا]] را در چهل کیلومتری شمال بغداد برای کاستن از حضورشان در بغداد بنیان نهاد که همچو پادگانی برای آنان باشد. مادر معتصم نیز ترک بوده و در واقع در زمان او، پایتخت عباسیان سامرا بود. روزگار معتصم دو رویداد مهم شکل گرفت: برچیدن قیام [[بابک خرمدین]] و فتح [[آموران|عموریه]].<ref name="فروخ"/>

پس از معتصم، دو تن از فرزندانش به خلافت رسیدند: [[واثق]] در ۲۲۷ق/۸۴۲م و [[متوکل]] در ۲۳۲ق/۸۴۷م. روزگار این دو را چندان باشکوه نمی‌نامند. نفوذ ترک‌تباران در دستگاهشان بالا گرفت، تا حدی که خود دستور می‌دادند و آزادی عمل بسیاری داشتند. تا اینکه متوکل را در سال ۲۴۷ق/۸۶۱م به قتل رساندند. دوران متوکل و در واقع پیش از خلافت او را، پایان عصر اول عباسی نامیده‌اند.<ref name="فروخ"/>

=== جامعه ===
[[پرونده:John Frederick Lewis 004.jpg|بندانگشتی|220x220پیکسل|نقاشی [[جان فردریک لوئیز]] از ندیمه‌ای که نوشیدنی حمل می‌کند، مربوط به داستان‌های [[هزار و یک شب]]]]
* '''برخوردهای [[مردم عرب]] با غیرعرب''': که نتیجهٔ آن برگرفتن امور بسیاری در تمدن و سبک‌های فکری بود. مسلمانان غیرعرب، شیوه‌های نگرش و رسوم پیشین خود که مغایرتی با اصول قرآنی نداشت را نگه داشتند. آنان در مسائل اسلامی پرسمان می‌کردند و آن را با آیین پیشین خود می‌سنجیدند و بحث‌های نوینی را شکل می‌دادند، مانند «تفریق میان ذات خدا و صفات او»، «بحث دربارهٔ بهشت و دوزخ»، «اعمال انسان». [[معتزله|جنبش اعتزال]] که از میانهٔ دوره اموی آغاز شده بود، در دورهٔ اول عباسی گسترش بسیاری یافت؛ آن‌هایی که به تنهایی بر عقل در همه امور حتی باورهای دینی تکیه می‌کردند.<ref name="فروخ"/> برخی دولتمردان عباسی به این جنبش اعتراض داشتند چرا که نوعی آزادی فکری در آن می‌دیدند که به زیان سیاست‌ها و برنامه‌هایشان بود. اصطلاح «[[زندیق]]» در این عصر تعریف شد. با این عبارت به افراد بسیاری تهمت زندیق بودن می‌زدند، حتی واعظی عرب‌تبار مانند [[صالح بن عبدالقدوس]] که در مسجد جامع بصره به بیان سرگذشت‌های پیشنیان و وعظ می‌پرداخت، به‌ویژه از [[مزدیسنا|دین زرتشتی]] مثال می‌زد، به اتهام «زندیق» بودن دستگیر شد. [[مهدی (خلیفه)|مهدی]] خود حکم قتلش را انجام داد و دستور داد پیکرش را چند روز همگانی در پل بغداد بیاویزند.<ref name="فروخ"/>
* '''ازدواج با زنان غیرعرب''': ازدواج‌ها با زنان غیرعرب باعث دگرگونی‌های بسیاری در حیات خانگی مردم عرب شد که حتی به شیوهٔ پوشاک، آداب و رفتار تأثیر گذاشت. نسل‌هایی شکل گرفت که ممکن بود در یک خانواده، خاله‌ها ایرانی، رومی یا ترک بودند و عمه‌ها عرب یا عرب‌زبان. این نسل برپایه رواج تفکر برابری همهٔ مسلمانان شکل گرفت، برخلاف امویان که «عرب» بودن را برتری برای حکمرانی می‌دانستند. این نسل را «مُولّد» نیز می‌نامند.<ref name="فروخ"/>
* '''ندیم‌ها/کنیزکان''': قشری دیگر در این عصر بسیار اثرگذار شد، زنانی که عموماً «[[کنیز|کنیز/کنیزک]]» و در اصل «دوشیزه» (به عربی: جاریه، جمع جَواری: به‌معنای:دوشیزه، دختر، زن جوان) خوانده می‌شدند. اینان اغلب کنیز خانگی نبودند و استادان بسیاری در رشته‌های گوناگون شدند. آموزگاران ویژهٔ آنان موظف بودند که رایگان به آنان آموزش دهند، تا حدّی که برخی از آنان به سرآمدی و برجستگی می‌رسیدند و مایه مباهات و افتخار صاحبانشان یا حتی اهل یک شهر می‌شدند. بهای برخی از آنان بسیار بود، مثلاً [[امین (خلیفه)|امین]] از پسرعمویش جعفر، کنیزش «بَذل» را به میلیون دینار خرید. برخی از ازین کنیزکان به شعرگویی و خوانندگی می‌پرداختند و خود به تنهایی درآمد داشتند و مستقل انگاشته می‌شدند. مردم بسیار به ازدواج به آنان راغب بودند و آنچنان که مادران بسیاری از بزرگان و حتی خلفا از کنیزان بودند. زیاده‌روی در این امر، به‌ویژه برای سرگرمی‌های ناسودمند و «لهو» به فساد اجتماعی انجامید که طبقهٔ [[غلمان|غلمان و خصیان]] را به وجود آورد.<ref name="فروخ"/>
* '''عرب‌گرایی''': (تَعَرُّب) زیاد شدن همانندی به مردم عرب در میان غیرعرب که حتی به ساختن نسب‌نامهٔ عربی انجامید؛ مثلاً [[ابوتمام|ابوتمام رومی]]، «حبیب بن اوس بن حارث بن… طیء» شد. در واقع، برخی از ملت‌های مسلمان احساس وابستگی به قومیت عرب داشتند، ترک‌ها، ایرانیان و رومیان. این امر برگرفته از [[زبان عربی]] بود. آنانی که حتی مسلمان نشدند و اهل ذمه بودند نیز به عربی شدن گرایش داشتند و مثلاً کُنیهٔ عربی برای خود می‌گزیند.<ref name="فروخ"/>
* ''نهضت علمی'': این دوران با اوج فعالیت [[نهضت ترجمه]] هم‌زمان بود. انگیزه‌ها و اهدافی که این انتقال عظیم فرهنگی دانش را تحت نظر خلفای نخستین عباسی و درباریان‌شان به‌وجود آورد، به‌عنوان پاسخی به نیازهای کاربردی سلسلهٔ جدید در نظر گرفته می‌شوند. مباحثات مذهبی که پیروان کلیساهای مختلف [[مسیحیت|مسیحی]]، [[آیین مانوی|ثَنَوی‌گرایان مانَوی]]، [[آیین مزدکی|مَزدَکیان]]، [[یهودیت|یهودیان]] و پیروان [[مذاهب اسلامی|مذاهب مختلف اسلامی]] را گرد هم آورده بود، مباحثه‌کنندگان مسلمان را در موقعیتی ناراحت‌کننده قرار داد، زیرا با ابزارهای مختلف مباحثات [[فلسفی]] و [[علم کلام|کلامی]] قبل از اسلام آشنا نبودند. نهضت ترجمه در درجهٔ نخست توسط نیروهایی ایجاد شد که با سلسلهٔ اموی مخالف بودند و به‌دنبال احیای حاکمیت و شُکوه [[ایران قبل از اسلام]] بودند. گروه‌های ایرانی در [[خراسان]] یکی از این نیروها بودند که برای این کار مبارزه کردند. به‌عنوان بخشی از این تلاش‌ها و در نتیجهٔ تغییرات آهستهٔ زبانی در ایران، اعضای ایرانی جنبش ضداموی ازجمله کسانی بودند که برای احیای فرهنگ [[ساسانی]] و [[مزدیسنا|زرتشتی]] جنگیدند و ازاین‌رو در برابر هرگونه حکومت اسلامی–عربی، ترجمه را به‌عنوان یکی از ابزارهای سیاسی و فرهنگی خویش برگزیدند و بر سابقهٔ ساسانی و بلاغت فرهنگی و مذهبی ضد [[مقدونیه باستان|مقدونی]] تأکید کردند. پایان سدهٔ هشتم و آغاز سدهٔ نهم میلادی که ترجمه‌ها از [[زبان یونانی]] مهم شد، تنها زمانی است که فرایند ترجمهٔ مورد حمایت و تشویق درباری به‌خوبی اجرا شد. دست‌کم چندین دهه زمان بُرد تا پژوهشگران اسلامی، [[فلسفه یونان باستان|فلسفه]] و علم یونانی را برتر تلقی کنند و سایر اجزای فرهنگی نهضت ترجمه را نادیده بگیرند. تصمیم خلیفهٔ عباسی، [[مهدی (خلیفه)|مَهدی]] (حک. ۱۵۸–۱۶۹ ه.ق/۷۷۵–۷۸۵ م) در حدود سال ۱۶۶ ه.ق/۷۸۲ م، مبنی بر سفارش به [[اسقف اعظم]] [[مسیحی نسطوری|نسْطوری]] و مشاور خلیفه، [[تیموتی یکم]]، برای ترجمهٔ ''[[طوبیقا]]ی'' [[ارسطو]]، گام مهمی در گسترش دامنهٔ ترجمه‌ها و دخیل کردن نخبگان محلی آرامی در آن فعالیت بود. این امر به استفاده از برهان‌های استدلالی و گفتگوهای [[منطق]]ی به‌عنوان ابزار اصلی در میان [[متکلم]]ان اولیه کمک کرد. تصمیم مهدی بخشی از یک استراتژی سیاسی برای حفظ و تحکیم قدرت عباسی در برابر احیای مباحث دکترین ایران قبل از اسلام و ظهور گرایش‌های شدید غیراسلامی میان اعضای دیوانی عباسی بود. در گزارش‌های مورّخان مسلمان مانند [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]]، در توصیف سیاست مهدی آمده که مخالف پیروان آموزه‌های مذهبی [[مرقیونیه]]، [[ابن دیصان]] و [[مانی]] بوده است. مهدی دستور داد که متکلمان کتاب‌هایی را علیه این آموزه‌ها بنویسند.<ref>{{پک|Brentjes|Morrison|2010|ف=The sciences in Islamic societies|ک=Cambridge History of Islam|ص=565, 567–569|زبان=en}}</ref>

== دورهٔ دوم: ضعف و زوال ==
دورهٔ ضعف و زوال از حکومت متوکل در سال ۲۳۲ هجری تا فتح بغداد به دست آل بویه در سال ۳۳۴ هجری به طول می‌انجامد. در این دوره خلیفه به‌تدریج سلطه خویش بر قلمرو را از دست می‌دهد و حکومت‌های محلی نیمه مستقل یا مستقل شکل می‌گیرند و در نهایت قدرت خلیفه به [[عراق]] محدود می‌شود. این حکومت‌های محلی با یکدیگر و با خلافت در رقابت و جنگ به سر می‌برند. در عین حال علوم حدیث، فقه و کلام در این دوره رونق بیشتری می‌یابد و فلسفه و علوم نیز رشد می‌کند.

{| class="wikitable" style="float:left; text-align:right; margin-left:1em;font-size:100%"
|+خلفای عصر عبّاسی دوم
!نام!!دوره || مدت
|-
| [[ابوالفضل جعفر متوکل|متوکل عباسی]] || ۸۴۷–۸۶۱ م / ۲۳۲–۲۴۷ ه. ق|| ۱۵ سال
|-
| [[منتصر]] || ۸۶۲–۸۶۲ م / ۲۴۷–۲۴۸ ه. ق|| ۱ سال
|-
| [[مستعین]] || ۸۶۲–۸۶۶ م / ۲۴۸–۲۵۲ ق|| ۴ سال
|-
| [[معتز]] || ۸۶۶–۸۶۹ م / ۲۵۲–۲۵۵ ق|| ۳ سال
|-
| [[مهتدی]] || ۸۶۹–۸۷۰ م / ۲۵۵–۲۵۶ ق|| ۲ سال
|-
| [[معتمد (خلیفه)|معتمد]] || ۸۷۰ م - ۸۹۲ م / ۲۵۶–۲۷۹ ق||۲۳ سال
|-
| [[معتضد]] ||۸۹۲–۹۰۲ م / ۲۷۹–۲۸۹ ق|| ۱۰ سال
|-
| [[مکتفی]] ||۹۰۲–۹۰۸ م / ۲۸۹–۲۹۵ ق||۶ سال
|-
| [[مقتدر (خلیفه)|مقتدر]] ||۹۰۸ –۹۳۲ م /۲۹۵ – ۳۲۰ ق||۲۵ سال
|-
| [[قاهر]] ||۹۳۲–۹۳۴ م /۳۲۰–۳۲۲ ق||۲ سال
|-
| [[راضی (خلیفه)|راضی]] ||۹۳۴ م - ۹۴۰ م /۳۲۲–۳۲۹ ق||۶ سال
|-
| [[متقی]] ||۹۴۰–۹۴۴ م /۳۲۹–۳۳۳ ق||۴ سال
|}

[[پرونده:Abbasid Caliphate 891-892.png|300px|بندانگشتی|چپ|نقشه سرزمین‌های تحت حاکمیت خلافت عباسی در سال‌های پایانی حکومت [[معتمد (خلیفه)|معتمد]] (۸۹۱–۸۹۲)؛ سرزمین‌هایی که به صورت مستقیم تحت کنترل دستگاه خلافت بودند به رنگ سبز تیره و سرزمین‌هایی که دارای حکومت خودمختار یا حاکمان شورشی بودند، به رنگ سبز روشن به نمایش درآمده‌اند]]
از زمان حکومت [[متوکل عباسی]] (۲۳۲–۲۴۷ ه.ق / ۸۴۷–۸۶۱ م). سیاست‌مدارای [[ابوالعباس عبدالله مأمون|مأمون]] (۱۹۸–۲۱۸ ه.ق / ۸۱۳–۸۳۳ م). و خلفای پس از وی با شیعیان یکباره به کنار گذشته شد. در دوران متوکل به دستور او حرم [[حسین بن علی]] تخریب شد و امام دهم شیعه، [[علی نقی|هادی]]، به همراه فرزندش حسن عسکری از مدینه به سامرا فراخوانده شد تا تحت نظارت خلیفه باشد. گزارش‌ها حاکی از آن است که فشار شدیدی بر امامان شیعه در سامرا می‌آمد {{مدرک}} و شیعیان در عراق و حجاز در شرایط اسف‌باری زندگی می‌کردند. [[ابوجعفر محمد منتصر|منتصر]]، پسر و جانشین متوکل این سیاست‌ها را برداشت و در نتیجه هادی آزادی بیشتری پیدا کرد. سیاست‌های متوکل در زمان [[ابوالعباس احمد مستعین|مستعین]] (۸۶۲–۸۶۶ م). هم ادامه یافت. احتمالاً در این زمان بود که هادی [[عثمان بن سعید]] را به نمایندگی خود در عراق برگزید (که البته این نمایندگی در زمان [[حسن عسکری]] نیز تأیید شد).<ref>{{harvnb|Sachedina|۱۹۸۱|pp=27-29}}</ref><ref>{{harvnb|پاکتچی|۱۳۹۲|p=۶۱۸}}</ref>
در دوران آخرین امامان شیعه، شبکه‌ای از وکلا شکل گرفته بود؛ البته این شبکه بیشتر از آنکه به مانند سایر شبکه‌های علوی آن زمان ([[اسماعیلیه]]، [[زیدیه]]، نوادگان حسن بن علی) به قصد برپایی قیام تشکیل شده باشد، کار گردآوری وجوهات دینی مانند خمس و [[زکات]] را انجام می‌داد.<ref>{{harvnb|Momen|1985|pp=74–75}}</ref>

به‌واسطه سیاست‌های اداری، مالی و نظامی متوکل از جمله ولخرجی فراوان، عدم ثبات مقامات اداری و تغییر مکان پایتخت به سامرا و نیز چرخش مذهبی وی به سمت [[حنبلی|حنابله]]، خلافت تضعیف شد و با قتل وی در ۲۴۷ ه.ق -۸۶۱ م توسط غلامان ترک زمینه زوال قدرت عباسیان فراهم شد.<ref>{{harvnb|Chase|2010|p=305-313}}</ref> با وقوع [[هرج‌ومرج در سامرا|جنگ داخلی در بغداد و سامرا]] طی یک دهه پس از مرگ متوکل که به کشته شدن چهار خلیفه انجامید، امپراتوری عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامی محلی تحت عنوان «امیر» در جای جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این سلسله‌های جدید مانند [[صفاریان]]، برخلاف امرای قبلی نظیر [[طاهریان]] در پی خودمختاری و مرکزگریزی بودند.<ref>{{harvnb|Chase|2010|p=313-315}}</ref> شرایط سیاسی و مذهبی سال‌های آخر [[حسن عسکری]] و نخستین دهه‌های پس از مرگ او —همزمان با خلافت [[ابوالعباس محمد معتمد|معتمد عباسی]] (۲۵۶–۲۷۹ ه.ق /۸۷۶–۸۹۲ م). — بسیار پرچالش بود. این دوران به جهت سیاسی، مصادف بود با عصر ضعف خلافت [[عباسیان]]؛ بدین صورت آنان از اعمال مؤثر حاکمیت خود جز در بخش محدودی از سرزمین [[عراق]] ناتوان بودند. در این دوره، افراد مختلف در جای‌جای قلمرو عباسیان قیام کرده‌بودند و سرزمین مسلمانان دچار تجزیه سیاسی شده‌بود. معتمد عباسی، حسن عسکری را —که رقیبی بالقوه برای خلافت به‌شمار می‌رفت— در [[سامرا]] تحت نظارت و مراقبت قرار داده و او را حتی از ملاقات با پیروانش نیز بازداشته بود.<ref>{{harvnb|Sachedina|۱۹۸۱|p=29}}</ref><ref>{{harvnb|Tabatabaee|۱۹۷۹|p=۲۰۹}}</ref> از سوی دیگر، معتمد عباسی، خود، تحت سلطه برادرش [[موفق بالله]] بود که فرماندهی سپاه را در اختیار داشت و دیوان را تحت تسلط داشت، به‌طوری‌که از ۸۸۲ عملاً خلیفه تحت اسارت خانگی قرار داشت و قدرتی نداشت.<ref>{{harvnb|Chase|2010|p=323}}</ref> موفق و پسرش [[معتضد]] (خلافت از ۸۹۲ تا ۹۰۲ میلادی)، و فرزندان وی [[مکتفی]] (از ۹۰۲ تا ۹۰۸ میلادی) و [[مقتدر (خلیفه)|مقتدر]] (از ۹۰۸ تا ۹۳۲ میلادی) موفق شدند با به‌کارگیری دستگاه دیوانی و قدرت نظامی، نهاد خلافت را احیا کنند. هرچند که سرزمین‌های تحت حکمرانی مستقیم آن محدود به عراق شده بود، آن‌ها توانستند با به‌کارگیری نیروی نظامی و دیپلماسی، به تدریج سلطه خود را بر [[مصر]] و غرب و مرکز [[ایران]] گسترش دهند. از دوره معتضد تا چند دهه بعد، دیوان عباسی تحت اداره خاندان شیعی [[آل فرات]] و خاندان تازه مسلمان [[آل جراح]] بود. رقابت این دو خاندان سبب شد دیوانسالاری عباسیان دچار [[فرقه‌گرایی]] شود.<ref>{{harvnb|Chase|2010|p=332-339}}</ref>

طی دهه‌های پایانی سده سوم هجری که شیعیان [[عراق]] در بحران امامت به سر می‌بردند، جنبش‌های شیعی، به‌خصوص [[اسماعیلیه]]، در مناطق مختلف از جمله شمال آفریقا و شمال [[سوریه]] سر برآوردند. در این زمان دعوت اسماعیلیان فزونی گرفت و نهایتاً [[ابوعبدالله شیعی]] موفق شد در [[مغرب عربی]] پیروانی را جمع کند. در این زمان شخصی به نام سعید بن حسین، موسوم به [[عبیدالله مهدی]] ادعای امامت کرد و ابوعبدالله شیعی به وی گروید. ابوعبدالله شیعی موفق شد در ۲۹۷ ه.ق /۹۰۹ م. [[افریقیه]] را تصرف کند. سپس، در همان سال عبیدالله مهدی منصب خلافت را برعهده گرفت و دولت [[فاطمیان]] را تأسیس نمود. اسماعیلیانی که خلافت فاطمیان را نپذیرفتند، جنبش [[قرمطیان]] را ایجاد کردند. از سوی دیگر، شیعیان [[زیدی]] در سال ۲۵۰ه.ق - ۸۶۴ م. دولتی را در [[طبرستان]] و در سال ۲۸۴ه.ق - ۸۹۷ م. دولتی را در [[یمن]] تأسیس کردند.<ref>{{harvnb|Chase|2010|p=325-332}}</ref> در این دوره مکتب کلامی استدلالی [[ابوسهل نوبختی]] (زاده ۲۳۷ و درگذشته ۳۱۱ هجری قمری) در میان شیعه امامیه محوریت یافت و به تعالیم مذهب شیعه انسجام بخشید، که در سده بعد به مکتب کلامی شیخ مفید انجامید.<ref>{{harvnb|پاکتچی|1380|pp=164-165}}</ref>

== دوران سوم: دست‌نشاندگی ==
این دوره از فتح بغداد توسط آل بویه در ۳۳۴ هجری قمری شروع می‌شود و تا ۵۹۰ هجری که سلجوقیان در عراقین [[فروپاشی دولت|مضمحل]] شدند به طول انجامید. این دوره به دو بخش تقسیم می‌شود. در نیمه اول آن از فتح بغداد توسط [[عمادالدوله دیلمی]] آغاز می‌شود و خلیفه تحت کنترل امرای ایرانی‌تبار و شیعه بویی قرار دارد. در دوره دوم با ورود [[طغرل‌بیگ]]،<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Toghrïl Beg {{!}} Muslim ruler|نشانی=https://www.britannica.com/biography/Toghril-Beg|وبگاه=Encyclopedia Britannica|بازبینی=2020-06-18|کد زبان=en}}</ref> مؤسس [[امپراتوری سلجوقی]]، به بغداد در سال ۴۴۸ آغاز می‌شود و تا اضمحلال سلجوقیان عراق به دست [[خوارزمشاهیان]] در سال ۵۹۰ به‌طول می‌انجامد. در این دوره خلیفه تحت کنترل سلاطین ترک تبار سنی قرار داشت. طی این دوره، هر زمان امرا و سلاطین مقتدر بودند، خلیفه بیشتر یک منصب نمادین به‌شمار می‌رفت و هر وقت آن‌ها ضعیف می‌شدند، خلیفه قدرت می‌گرفت.

== فهرست خلیفه‌ها ==
{{اصلی|فهرست خلفای عباسی}}
{|class="wikitable"
|-
! # || خلیفه|| هجری قمری|| میلادی
|- style="background:silver;"
| style="text-align:center;" colspan="4"|'''خلفای عباسی'''
|-
| ۱ || [[سفاح]] || ۱۳۱–۱۳۶ || ۷۵۰–۷۵۴
|-
| ۲ || [[منصور (خلیفه)|منصور]] || ۱۳۶–۱۵۸ || ۷۵۴–۷۷۵
|-
| ۳ || [[مهدی (خلیفه)|مهدی]] || ۱۵۸–۱۶۹ || ۷۷۵–۷۸۵
|-
| ۴ || [[هادی (خلیفه)|هادی]] || ۱۶۹–۱۷۰ || ۷۸۵–۷۸۶
|-
| ۵ || [[هارون الرشید]] || ۱۷۰–۱۹۳ || ۷۸۶–۸۰۹
|-
| ۶ || [[امین (خلیفه)|امین]] || ۱۹۳–۱۹۸ || ۸۰۹–۸۱۳
|-
| ۷ || [[مأمون]] || ۱۹۸–۲۱۸ || ۸۱۳–۸۳۳
|-
| ۸ || [[معتصم]] || ۲۱۸–۲۲۷ || ۸۳۳–۸۴۲
|-
| ۹ || [[واثق]] || ۲۲۷–۲۳۲ || ۸۴۲–۸۴۷
|-
| ۱۰ || [[متوکل]] || ۲۳۲–۲۴۷ || ۸۴۷–۸۶۱
|-
| ۱۱ || [[منتصر]] || ۲۴۷–۲۴۸ || ۸۶۱–۸۶۲
|-
| ۱۲ || [[مستعین]] || ۲۴۸–۲۵۲ || ۸۶۲–۸۶۶
|-
| ۱۳ || [[معتز]] || ۲۵۲–۲۵۵ || ۸۶۶–۸۶۹
|-
| ۱۴ || [[مهتدی]] || ۲۵۵–۲۵۶ || ۸۶۹–۸۷۰
|-
| ۱۵ || [[معتمد (خلیفه)|معتمد]] || ۲۵۷–۲۷۹ || ۸۷۰–۸۹۲
|-
| ۱۶ || [[معتضد]] || ۲۷۹–۲۸۹ || ۸۹۲–۹۰۲
|-
| ۱۷ || [[مکتفی]] || ۲۸۹–۲۹۵ || ۹۰۲–۹۰۸
|-
| ۱۸ || [[مقتدر (خلیفه)|مقتدر]] || ۲۹۵–۳۲۰ || ۹۰۸–۹۳۲
|-
| ۱۹ || [[قاهر]] || ۳۲۰–۳۲۲ || ۹۳۲–۹۳۴
|-
| ۲۰ || [[راضی (خلیفه)|راضی]] || ۳۲۲–۳۲۹ || ۹۳۴–۹۴۰
|-
| ۲۱ || [[متقی]] || ۳۲۹–۳۳۴ || ۹۴۰–۹۴۴
|-
| ۲۲ || [[مستکفی]] || ۳۳۴–۳۳۶ || ۹۴۴–۹۴۶
|-
| ۲۳ || [[مطیع (خلیفه)|مطیع]] || ۳۳۶–۳۶۳ || ۹۴۶–۹۷۴
|-
| ۲۴ || [[طائع]] || ۳۶۳–۳۸۱ || ۹۷۴–۹۹۱
|-
| ۲۵ || [[قادر (خلیفه)|قادر]] || ۳۸۲–۴۲۲ || ۹۹۱–۱۰۳۱
|-
| ۲۶ || [[قائم (خلیفه)|قائم]] || ۴۲۲–۴۶۸ || ۱۰۳۱–۱۰۷۵
|-
| ۲۷ || [[مقتدی (خلیفه)|مقتدی]] || ۴۶۸–۴۸۷ || ۱۰۷۵–۱۰۹۴
|-
| ۲۸ || [[مستظهر]] || ۴۸۷–۵۱۲ || ۱۰۹۴–۱۱۱۸
|-
| ۲۹ || [[مسترشد]] || ۵۱۲–۵۳۰ || ۱۱۱۸–۱۱۳۵
|-
| ۳۰ || [[راشد]] || ۵۳۰–۵۳۱ || ۱۱۳۵–۱۱۳۶
|-
| ۳۱ || [[مقتفی]] || ۵۳۱–۵۵۵ || ۱۱۳۶–۱۱۶۰
|-
| ۳۲ || [[مستنجد]] || ۵۵۵–۵۶۶ || ۱۱۶۰–۱۱۷۰
|-
| ۳۳ || [[مستضی]] || ۵۶۶–۵۷۶ || ۱۱۷۰–۱۱۸۰
|-
| ۳۴ || [[ناصر (خلیفه)|ناصر]] || ۵۷۶–۶۲۲ || ۱۱۸۰–۱۲۲۵
|-
| ۳۵ || [[ظاهر (خلیفه)|ظاهر]] || ۶۲۲–۶۲۳ || ۱۲۲۵–۱۲۲۶
|-
| ۳۶ || [[مستنصر (بغداد)|مستنصر]] || ۶۲۳–۶۴۰ || ۱۲۲۶–۱۲۴۲
|-
| ۳۷ || [[مستعصم]] || ۶۴۰–۶۵۶ || ۱۲۴۲–۱۲۵۸
|- style="background:silver;"
| style="text-align:center;" colspan="4"|'''خلفای قاهره'''
|-
| ۳۹ || [[احمد مستنصر]] || ۶۵۹–۶۶۰ || ۱۲۶۱–۱۲۶۲
|-
| ۴۰ || [[حاکم اول]] || ۶۶۰–۷۰۲ || ۱۲۶۲–۱۳۰۲
|-
| ۴۱ || [[سلیمان مستکفی]] || ۷۰۲–۷۴۱ || ۱۳۰۳–۱۳۴۰
|-
| ۴۲ || [[ابراهیم واثق]] || ۷۴۱–۷۴۲ || ۱۳۴۰–۱۳۴۱
|-
| ۴۳ || [[حاکم دوم]] || ۷۴۲–۷۵۳ || ۱۳۴۱–۱۳۵۲
|-
| ۴۴ || [[معتضد اول]] || ۷۵۳–۷۶۴ || ۱۳۵۲–۱۳۶۲
|-
| ۴۵ || [[متوکل اول]] || ۷۶۴–۷۸۵ || ۱۳۶۲–۱۳۸۳
|-
| ۴۶ || [[واثق دوم]] || ۷۸۵–۷۸۸ || ۱۳۸۳–۱۳۸۶
|-
| ۴۷ || [[معتصم (قاهره)|معتصم]] || ۷۸۸–۷۹۱ || ۱۳۸۶–۱۳۸۹
|-
| ۴۸ || [[متوکل اول]] (بازگشت) || ۷۹۱–۸۰۹ || ۱۳۸۹–۱۴۰۶
|-
| ۴۹ || [[مستعین (قاهره)|مستعین]] || ۸۰۹–۸۱۷ || ۱۴۰۶–۱۴۱۴
|-
| ۵۰ || [[معتضد دوم]] || ۸۱۷–۸۴۵ || ۱۴۱۴–۱۴۴۱
|-
| ۵۱ || [[مستکفی دوم]] || ۸۴۵–۸۵۵ || ۱۴۴۱–۱۴۵۱
|-
| ۵۲ || [[قائم (قاهره)|قائم]] || ۸۵۵–۸۵۹ || ۱۴۵۱–۱۴۵۵
|-
| ۵۳ || [[مستنجد (قاهره)|مستنجد]] || ۸۵۹–۸۸۴ || ۱۴۵۵–۱۴۷۹
|-
| ۵۴ || [[متوکل دوم]] || ۸۸۴–۹۰۲ || ۱۴۷۹–۱۴۹۷
|-
| ۵۵ || [[مستمسک]] || ۹۰۲–۹۱۴ || ۱۴۹۷–۱۵۰۸
|-
| ۵۶ || [[متوکل سوم]] || ۹۱۴–۹۲۳ || ۱۵۰۸–۱۵۱۷
|}

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست خلفای عباسی]]
* [[میان‌پرده ایرانی]]
* [[فهرست پهناورترین امپراتوری‌ها]]
* [[:رده:فرمانداران عباسیان]]

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* الخضری، بیک، الشیخ محمد، “ (تاریخ الأمم الإسلامیة) “، «الدولة العَباسیَة»، چاپ: دارالمعرفة، بیروت. لبنان. ۱۹۸۹ میلادی.
* احمدی منش، محمد، فراز و فرود عباسیان، تهران، سمت، ۱۳۹۵.
* {{Encyclopædia Iranica |last=Shapur Shahbazi |first=A. |author-link=علیرضا شاپور شهبازی |title=FLAGS i. Of Persia |url=https://iranicaonline.org/articles/flags-i |volume=۱۰ |fascicle=۱ |pages=۱۲–۲۷}}
* {{یادکرد کتاب|فصل=Possible source for some motifs of decoration on islamic ceramics|نام خانوادگی= Frick |نام = F. A.|کتاب=Muqarnas|ناشر=Osprey Publishing|سال=1993|شابک=|زبان=en}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌انبار-رده|Abbasid Caliphate}}
{{خلفای عباسی}}
{{گاه‌شمارهای تاریخ ایران}}
{{موضوعات ایران}}
{{استان‌های ایران در دوره خلافت عباسی}}
{{موضوعات اسلام}}
{{جندهای شام}}
{{امپراتوری‌ها}}
{{ادبیات عربی}}
{{موضوعات عربستان سعودی}}
{{میان‌دوره ایرانی}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

[[رده:امپراتوری‌های پیشین]]
[[رده:انحلال‌های ۱۲۵۸ (میلادی) در آسیا]]
[[رده:انحلال‌های دهه ۱۵۱۰ (میلادی) در آسیا]]
[[رده:انحلال‌های سده ۱۳ (میلادی) در آفریقا]]
[[رده:ایالات در آناتولی قرون وسطی]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۷۵۰ (میلادی)]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۲۵۸ (میلادی)]]
[[رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۵۱۷ (میلادی)]]
[[رده:ایران در قرون وسطی]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۷۵۰ (میلادی) در آسیا]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۸ (میلادی) در آفریقا]]
[[رده:تاریخ ایران باستان]]
[[رده:تاریخ ایران]]
[[رده:تاریخ پاکستان]]
[[رده:تاریخ شمال آفریقا]]
[[رده:تاریخ عراق]]
[[رده:تاریخ عربستان سعودی]]
[[رده:تاریخ غرب آسیا]]
[[رده:تاریخ مدیترانه]]
[[رده:تبارنامه‌های مسلمانان]]
[[رده:خلافت عباسی|خلافت عباسیان]]
[[رده:دودمان‌های مسلمان]]
[[رده:دولت‌های آفریقا در قرون وسطی]]
[[رده:سلسله‌های عربی]]
[[رده:سلسله‌های غیرایرانی حاکم بر ایران]]
[[رده:سلطنت]]
[[رده:عراق تحت خلافت عباسی]]
[[رده:عراق در قرون وسطی]]
[[رده:کشورهای پیشین در اروپا]]
[[رده:کشورهای پیشین در خاورمیانه]]

title: خلافت عباسی · الْخِلَافَة الْعَبَّاسِیَّة

وضعیت: خلافت

پایتخت: - کوفه · (۷۵۰–۷۶۲) - بغداد · (۷۶۲–۸۳۶, ۸۹۲–۱۲۵۸) - سامرا · (۸۳۶–۸۹۲) - قاهره · (۱۲۶۱–۱۵۱۷)

زبان(های) رایج: عربی کلاسیک (زبان رسمی); زبان‌های مختلف منطقه‌ای

دین(ها): اسلام (سنی)

حکومت: خلافت موروثی

سفاح (اولین)

مستعصم (آخرین خلیفه در بغداد)

مستنصر دوم (اولین خلیفه در قاهره)

متوکل سوم (آخرین خلیفه در قاهره)

• جنبش سیاهجامگان: ۷۵۰

• آغاز زوال عباسیان: ۸۶۱

• مرگ راضی و آغاز اواخر عصر عباسی (۹۴۰–۱۲۵۸): ۹۴۰

• محاصره بغداد توسط مغول: ۱۲۵۸

• تأسیس مجدد در قاهره: ۱۲۶۱

• واگذاری عنوان خلیفه: ۱۵۱۷

واحد پول: - دینار (سکه طلا) - درهم (سکه نقره) - فلس (سکه مسی)

پیشین: پسین

| | خلافت اموی | | | سلسله گاوبارگان |: | سامانیان | | صفاریان | | ساجیان | | خلافت فاطمی | | زیاریان | | آل بویه | | امپراتوری مغول | | قرمطیان | | سلسله حبری | | امارت مولتان |

امروز بخشی از: کشورهای امروزی - افغانستان - الجزایر - ارمنستان - جمهوری آذربایجان - قبرس - مصر - گرجستان - ایران - عراق - اسرائیل - اردن - قزاقستان - مراکش - کویت - قرقیزستان - لبنان - لیبی - مالت - عمان - پاکستان - قطر - عربستان سعودی - سوریه - تاجیکستان - تونس - ترکیه - ترکمنستان - امارات متحده عربی - ازبکستان - یمن


text:
# مگس درنا
مگس درنا (نام علمی: Tipulidae) نام یک تیره از زیرراسته نخ‌شاخان است.

wikiname: fawiki

title: مگس درنا

in_language: fa

wikitext:
{{Taxobox
| name =مگس درنا
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image = Tipulidae April 2008-2.jpg
| image_caption =درنامگس، ''Tipulidae''
| fossil_range =
| regnum =[[جانوران]]
| phylum =[[بندپایان]]
| classis =[[حشره]]
| ordo = [[مگس]]
| familia =  '''Tipulidae'''
| genus =
| species =
| subordo = [[نخ‌شاخان]]
| binomial =
| range_map =
}}
'''مگس درنا''' {{علمی|Tipulidae}} نام یک [[تیره (زیست‌شناسی)|تیره]] از [[زیرراسته]] [[نخ‌شاخان]] است.

== نگارخانه ==
<gallery>
File:Tipulidae wing veins-1.svg|<!-- Tipulinae-->
File:Tipulidae wing veins-2.svg|<!-- Dolichopezinae-->
</gallery>

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Crane_fly&redirect=no&oldid=629432460|عنوان = Crane fly|زبان =انگلیسی|بازیابی =۱۳ اکتبر ۲۰۱۴}}
== پیوند به بیرون ==
{{انبار-رده}}
{{خانواده‌های موجود دوبالان}}

{{زیست‌شناسی-خرد}}

[[رده:آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط پیر آندره لاتریه]]
[[رده:جانداران موجود پدیدآمده در ژوراسیک پسین]]
[[رده:تیره‌های حشرات]]
[[رده:تیره‌های نخ‌شاخکان]]

title: رده‌بندی علمی

فرمانرو: جانوران

شاخه: بندپایان

رده: حشره

راسته: مگس

زیرراسته: نخ‌شاخان

تیره: Tipulidae


text:
# خنجر (نشانه)
نشان خنجر (Dagger)، ابلیسک (obelisk) یا ابلوس (obelus) † علامت چاپی است که اگر در جایی از ستاره استفاده شده باشد، معمولاً پاورقی را نشان می‌دهد. این نماد همچنین برای نشان دادن مرگ (مردم) یا انقراض (گونه‌ها یا زبان‌ها) به کار می‌رود. این یکی از نوادگان مدرن اُبلوس است، علامتی که در طول تاریخ توسط پژوهشگران به عنوان یک شاخص انتقادی یا برجسته در دست‌نوشته‌ها به کار می‌رود. (اصطلاح اُبِلیسک از زبان یونانی: ὀβελίσκος گرفته شده‌است </link> (obeliskos) که به معنای «اُبِلوس کوچک» است. از ὀβελός</link> (obelos) به معنی تف برشته).

title: خنجر (نشانه)

wikitext:
'''نشان خنجر''' (Dagger)، '''ابلیسک''' (obelisk) یا '''ابلوس''' (obelus) {{نویسه|†}} [[گلیف|علامت چاپی]] است که اگر در جایی [[ستاره (نشان‌گذاری)|از ستاره]] استفاده شده باشد، معمولاً [[پانویس|پاورقی را]] نشان می‌دهد. این نماد همچنین برای نشان دادن مرگ (مردم) یا انقراض (گونه‌ها یا زبان‌ها) به کار می‌رود.<ref>{{Cite web|title=Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist|publisher=[[Integrated Taxonomic Information System]]|url=https://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/info/hierarchy|date=2019}}</ref> این یکی از نوادگان مدرن اُبلوس است، علامتی که در طول تاریخ توسط پژوهشگران به عنوان یک شاخص انتقادی یا برجسته در دست‌نوشته‌ها به کار می‌رود. (اصطلاح [[ابلیسک|اُبِلیسک]] از {{Lang-grc-gre|ὀβελίσκος}} گرفته شده‌است </link> (''{{Transl|grc|obeliskos}}'') که به معنای «اُبِلوس کوچک» است. از {{Lang|grc|ὀβελός}}</link> (''{{Transl|grc|obelos}}'') به معنی [[سیخ‌گردانی|تف برشته]]).

[[پرونده:Daggers.svg|راست|بندانگشتی|600x600پیکسل| نمادهای خنجر و دوخنجر در [[قلم (رایانه)|قلم‌های]] مختلف، تفاوت بین کاراکترهای سبک و غیراستایل را نشان می‌دهد. قلم‌ها از چپ به راست: DejaVu Sans، [[تایمز نیو رومن|Times New Roman]] , [[LTC Remington Typewriter]] , Garamond، و Old English Text MT]]

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}

{{پانویس|چپ‌چین=بله}}

[[رده:نشانه‌های سجاوندی]]
[[رده:نمادهای نوشتار]]


text:
# آسیاب آبی کاه‌کوه سرایان
آسیاب آبی کاه کوه در شهرستان سرایان از جاذبه‌های گردشگری استان خراسان جنوبی است. فعال بودن آسیاب، موقعیت مناسب، قرارگیری در مسیرآب زابر و چشم‌انداز مناسب منطقه، این محل را به مکانی برای دوستداران طبیعت و بناهای تاریخی تبدیل کرده است.
این بنا در سال ۸۸ و با شماره ۲۸۷۲۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

## معماری
عناصر معماری آسیاب آبی کاه کوه شامل تنوره، راهرو، سنگ آسیاب، اطاقک آسیاب، انبار گندم، انبار آرد، محل استراحت آسیابان و اصطبل است. معماری آسیاب‌های منطقه به دلیل موقعیت قرارگیری، مصالح مورد استفاده و نوع کاربری معمولاً از اصول شناخته شده و کلاسیک معماری به خصوص در طراحی طاق‌ها و قوس‌ها و پوشش‌ها تبعیت نمی‌کرده و پلان آن نیز بر اساس شرایط محیطی و شکل زمین طراحی شده است. در این آسیاب، آب زابر به داخل تنوره هدایت شده و پس از کمک به چرخه آرد کردن گندم از پایین آسیاب وارد مسیر اصلی خود شده و در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد. تنوره به شکل استوانه که قطر پایین آن کمتر است ساخته شده و ضخامت دیواره تنوره در بالا نسبت به پایین تنوره کمتر بوده به این دلیل که با توجه به این که فشار آب در پایین‌ترین قسمت تنوره بیشتر است دیواره تنوره ضخیم‌تر انتخاب و از قطر تنوره کاسته شده است. از پایین‌ترین بخش تنوره روزنه ای با قطر حدود ده سانتیمتر به قسمتی که چرخ آسیاب راه دارد برخورد کرده و با فشار حاصل از حجم زیاد آب، چرخ را که از جنس چوب است به چرخش درمی‌آورد و این چرخش به سنگ‌رویی آسیاب منتقل شده و گندم که از طریق سوراخ وسط دو سنگ به قسمت میانی سنگ‌ها منتقل شده، آرد می‌شود. مرمت و احیاء آسیاب آبی کاه کوه که در ابتدای ارتفاعات شمال سرایان قرار گرفته است، با کمک مالک صورت گرفته و در حال حاضر فعال است.

title: آسیاب آبی کاه‌کوه سرایان

wikitext:
{{جعبه اطلاعات جای‌های تاریخی ایران|نام=آسیاب آبی کاه‌کوه سرایان|روی‌نقشه=آری|عرض‌جغرافیایی=|طول‌جغرافیایی=|تصویر=آسیاب_آبی_کاه_کوه_سرایان.jpg|اندازه تصویر=250|عنوان تصویر=|استان=[[استان خراسان جنوبی]]|شهرستان=[[شهرستان سرایان]]|بخش=|نام محلی=|نام‌های دیگر=|نام‌های قدیمی=|نوع بنا=|سال‌های مرمت=۱۳۹۱|کاربری=[[آسیاب آبی]]|کاربری کنونی=|دیرینگی=|شماره ثبت=۲۸۷۲۲|تاریخ ثبت ملی=۱۳۸۸<ref>https://irantourismonline.com/detail.aspx?id=31553</ref>|دوره ساخت اثر=|بانی اثر=|مالک اثر=|مالک فعلی اثر=|شماره ثبت یونسکو=|تاریخ ثبت یونسکو=|امکان بازدید=|شماره تلفن=|وبگاه=|پانویس=}}

'''آسیاب آبی کاه کوه''' در شهرستان سرایان از جاذبه‌های گردشگری استان خراسان جنوبی است. فعال بودن آسیاب، موقعیت مناسب، قرارگیری در مسیرآب زابر و چشم‌انداز مناسب منطقه، این محل را به مکانی برای دوستداران طبیعت و بناهای تاریخی تبدیل کرده است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=آسیاب آبی "کاه کوه" سرایان مرمت می‌شود|نشانی=https://www.isna.ir/news/birjand-8337/آسیاب-آبی-کاه-کوه-سرایان-مرمت-می-شود|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2012-08-18|بازبینی=2024-05-22|کد زبان=fa}}</ref>

این بنا در سال ۸۸ و با شماره ۲۸۷۲۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=آسیاب آبی کاه کوه سرایان مرمت شد|نشانی=https://www.chtn.ir/news/1391092617/آسياب-آبي-کاه-کوه-سرايان-مرمت-شد|وبگاه=خبرگزاری میراث آریا|تاریخ=2012-12-16|بازبینی=2024-05-22|کد زبان=fa}}</ref>

== معماری ==
[[پرونده:آسیاب کاه کوه سرایان - سر در ورودی.jpg|جایگزین=آسیاب آبی کاه کوه|بندانگشتی|سردر ورودی آسیاب آبی کاه کوه سرایان]]
[[پرونده:پلکان دسترسی به محل هدایت آب به تنوره آسیاب آبی کاه کوه سرایان.jpg|جایگزین=محل هدایت آب به تنوره آسیاب آبی کاه کوه سرایان|بندانگشتی|'''پلکان دسترسی به محل هدایت آب به تنوره آسیاب آبی کاه کوه''']]
عناصر معماری آسیاب آبی کاه کوه شامل تنوره، راهرو، سنگ آسیاب، اطاقک آسیاب، انبار گندم، انبار آرد، محل استراحت آسیابان و اصطبل است. معماری آسیاب‌های منطقه به دلیل موقعیت قرارگیری، مصالح مورد استفاده و نوع کاربری معمولاً از اصول شناخته شده و کلاسیک معماری به خصوص در طراحی طاق‌ها و قوس‌ها و پوشش‌ها تبعیت نمی‌کرده و پلان آن نیز بر اساس شرایط محیطی و شکل زمین طراحی شده است. در این آسیاب، آب زابر به داخل تنوره هدایت شده و پس از کمک به چرخه آرد کردن گندم از پایین آسیاب وارد مسیر اصلی خود شده و در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد. تنوره به شکل استوانه که قطر پایین آن کمتر است ساخته شده و ضخامت دیواره تنوره در بالا نسبت به پایین تنوره کمتر بوده به این دلیل که با توجه به این که فشار آب در پایین‌ترین قسمت تنوره بیشتر است دیواره تنوره ضخیم‌تر انتخاب و از قطر تنوره کاسته شده است. از پایین‌ترین بخش تنوره روزنه ای با قطر حدود ده سانتیمتر به قسمتی که چرخ آسیاب راه دارد برخورد کرده و با فشار حاصل از حجم زیاد آب، چرخ را که از جنس چوب است به چرخش درمی‌آورد و این چرخش به سنگ‌رویی آسیاب منتقل شده و گندم که از طریق سوراخ وسط دو سنگ به قسمت میانی سنگ‌ها منتقل شده، آرد می‌شود. مرمت و احیاء آسیاب آبی کاه کوه که در ابتدای ارتفاعات شمال سرایان قرار گرفته است، با کمک مالک صورت گرفته و در حال حاضر فعال است.<ref>{{یادکرد وب|وبگاه=|نشانی=https://irantourismonline.com/detail.aspx?id=31553|عنوان=آسیاب آبی کاه کوه سرایان}}</ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست آثار ملی ایران]]
* [[سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری]]

== منابع ==
<references responsive="1"/>
{{آثار باستانی ایران-خرد}}

title: آسیاب آبی کاه‌کوه سرایان

نام: آسیاب آبی کاه‌کوه سرایان

کشور: ایران

استان: استان خراسان جنوبی

شهرستان: شهرستان سرایان

title: اطلاعات اثر

سالهای مرمت: ۱۳۹۱

کاربری: آسیاب آبی

title: اطلاعات ثبتی

شمارهٔ ثبت: ۲۸۷۲۲

تاریخ ثبت ملی: ۱۳۸۸


text:
# دیمتریوس سوم
دیمتریوس سوم اوکائروس (به یونانی: Δημήτριος Γ' Εύκαιρος) (مرگ ۸۸ (پیش از میلاد)) پادشاه سلوکی و پسر آنتیوخوس هشتم بود. لقب او به معنای خوش‌زمان می‌باشد. لقب دیگر او فیلوپاتر به معنای پدردوست است.
او در نزدیک به ۹۵ با پشتیبانی بطلمیوس نهم پادشاه مصر باستان توانست بر بخشی از سرزمین‌های پدرش در سوریه چیره‌شود. او پایتخت خود را در دمشق قرار داد و از آنجا کوشید تا دامنهٔ چیرگیش را افزایش دهد. وی در جنوب الکساندر یانئوس پادشاه مکابی را شکست‌داد، ولی دشمنیش با یهود سبب شد تا پیروزیش دیری نپاید و پس نشیند. او زمانی که می‌کوشید تا برادرش فیلیپ یکم را کنار بزند از عربها و اشکانیان شکست خورد. سپس به بند اشکانیان افتاد و تا زمان مرگش در سال ۸۸ پیش از زایش مسیح در زندان مهرداد دوم بود.

title: دیمتریوس سوم

wikitext:
{{جعبه اطلاعات پادشاهی
| name               = دیمتریوس سوم
| title              =
| image              = Demetrius III bust.png
| caption            = [[تترادراخما]]ی دیمتریوس سوم
| succession         = [[فهرست شاهان سلوکی|باسیلیوس امپراتوری سلوکی]]
| moretext           = (سوریه)
| reign              = ۹۶–۸۷ پ. م
| predecessor        = [[آنتیوخوس هشتم]]{{سخ}}[[آنتیوخوس نهم]]
| successor          = [[آنتیوخوس دوازدهم]]{{سخ}}[[فیلیپ یکم سلوکی|فیلیپ یکم]]
| birth_date         = میانه ۱۲۴ تا ۱۰۹ پ. م
| birth_place        =
| death_date         = پس از ۸۷ پ. م
| death_place        =
| spouse             =
| issue              =
| dynasty            = [[سلوکیان]]
| father             = [[آنتیوخوس هشتم]]
| mother             =
| religion           = [[دین یونان باستان]]
}}
'''دیمتریوس سوم اوکائروس''' {{به یونانی|Δημήτριος Γ' Εύκαιρος}} (مرگ [[۸۸ (پیش از میلاد)]]) پادشاه [[سلوکی]] و پسر [[آنتیوخوس هشتم]] بود. لقب او به معنای خوش‌زمان می‌باشد. لقب دیگر او فیلوپاتر به معنای پدردوست است.

او در نزدیک به [[۹۵ (پیش از میلاد)|۹۵]] با پشتیبانی [[بطلمیوس نهم]] پادشاه [[مصر باستان]] توانست بر بخشی از سرزمین‌های پدرش در [[سوریه]] چیره‌شود. او پایتخت خود را در [[دمشق]] قرار داد و از آنجا کوشید تا دامنهٔ چیرگیش را افزایش دهد. وی در جنوب [[الکساندر یانئوس]] پادشاه [[مکابیان|مکابی]] را شکست‌داد، ولی دشمنیش با [[یهود]] سبب شد تا پیروزیش دیری نپاید و پس نشیند. او زمانی که می‌کوشید تا برادرش [[فیلیپ یکم سلوکی|فیلیپ یکم]] را کنار بزند از [[عرب]]ها و [[اشکانیان]] شکست خورد. سپس به بند اشکانیان افتاد و تا زمان مرگش در سال ۸۸ پیش از زایش مسیح در زندان [[مهرداد دوم]] بود.

== منابع ==
{{پانویس}}
<small>{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, "Demetrius III Eucaerus," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Demetrius_III_Eucaerus&oldid=203093853 (accessed April 29, 2008).
{{پایان چپ‌چین}}</small>

{{سلوکیان}}
{{حاکمان هلنی}}

[[رده:حاکمان سده ۱ (پیش از میلاد) در آسیا]]
[[رده:درگذشتگان ۸۸ (پیش از میلاد)]]
[[رده:زادگان سده ۲ (پیش از میلاد)]]
[[رده:زندانیان و بازداشتیان شاهنشاهی اشکانی]]
[[رده:سلوکیان]]
[[رده:شاهان سلوکی]]
[[رده:شاهان سوریه]]

title: باسیلیوس امپراتوری سلوکی (سوریه)

سلطنت: ۹۶–۸۷ پ. م

پیشین: آنتیوخوس هشتم · آنتیوخوس نهم

جانشین: آنتیوخوس دوازدهم · فیلیپ یکم


text:
# پیرپائولو بیسولی
پیرپائولو بیسولی (انگلیسی: Pierpaolo Bisoli؛ زادهٔ ۲۰ نوامبر ۱۹۶۶) بازیکن فوتبال اهل ایتالیا است.
از باشگاه‌هایی که در او آن بازی کرده، می‌توان به باشگاه فوتبال پروجا، باشگاه فوتبال آلساندریا، باشگاه فوتبال برشا، باشگاه فوتبال پیستویزه، باشگاه فوتبال کالیاری، باشگاه فوتبال امپولی و باشگاه فوتبال اتلتیکو آرتزو اشاره کرد.

title: پیرپائولو بیسولی

wikitext:
{{Infobox football biography
| name = پیرپائولو بیسولی
| image = RC Lens - Calcio Padova Bisoli.jpg
| caption =پیرپائولو بیسولی - ۲۰۱۸
| height = {{Height|m=1.82|precision=۰}}
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1966|11|20}}
| birth_place =
| currentclub = [[باشگاه فوتبال کوزنتسا کالچو]] (head coach)
| clubnumber =
| position = [[هافبک]]
| years1 = ۱۹۸۴–۱۹۸۷
| clubs1 = [[باشگاه فوتبال پیستویزه]]
| caps1 = ۶۶
| goals1 = ۳
| years2 = ۱۹۸۷–۱۹۸۸
| clubs2 = [[باشگاه فوتبال آلساندریا]]
| caps2 = ۳۳
| goals2 = ۴
| years3 = ۱۹۸۸–۱۹۸۹
| clubs3 = [[باشگاه فوتبال اتلتیکو آرتزو]]
| caps3 = ۳۴
| goals3 = ۳
| years4 = ۱۹۸۹–۱۹۹۱
| clubs4 = [[F.C. Esperia Viareggio|Viareggio]]
| caps4 = ۶۷
| goals4 = ۸
| years5 = ۱۹۹۱–۱۹۹۷
| clubs5 = [[باشگاه فوتبال کالیاری]]
| caps5 = ۱۶۷
| goals5 = ۵
| years6 = ۱۹۹۷–۱۹۹۹
| clubs6 = [[باشگاه فوتبال امپولی]]
| caps6 = ۴۱
| goals6 = ۰
| years7 = ۱۹۹۹–۲۰۰۰
| clubs7 = [[باشگاه فوتبال پروجا]]
| caps7 = ۳۲
| goals7 = ۰
| years8 = ۲۰۰۰–۲۰۰۱
| clubs8 = [[باشگاه فوتبال برشا]]
| caps8 = ۳۲
| goals8 = ۲
| years9 = ۲۰۰۱–۲۰۰۲
| clubs9 = [[باشگاه فوتبال پیستویزه]]
| caps9 = ۲۸
| goals9 = ۱
| years10 = ۲۰۰۲–۲۰۰۳
| clubs10 = Porretta
| caps10 =
| goals10 =
| manageryears1 = ۲۰۰۵–۲۰۰۷
| managerclubs1 = [[A.C. Prato|Prato]]
| manageryears2 = ۲۰۰۷–۲۰۰۸
| managerclubs2 = [[Foligno Calcio|Foligno]]
| manageryears3 = ۲۰۰۸–۲۰۱۰
| managerclubs3 = [[باشگاه فوتبال چزنا]]
| manageryears4 = ۲۰۱۰
| managerclubs4 = [[باشگاه فوتبال کالیاری]]
| manageryears5 = ۲۰۱۱
| managerclubs5 = [[باشگاه فوتبال بولونیا]]
| manageryears6 = ۲۰۱۲–۲۰۱۴
| managerclubs6 = [[باشگاه فوتبال چزنا]]
| manageryears7 = ۲۰۱۵–۲۰۱۶
| managerclubs7 = [[باشگاه فوتبال پروجا]]
| manageryears8 = ۲۰۱۶–۲۰۱۷
| managerclubs8 = [[باشگاه فوتبال ویچنزا ویرتوس]]
| manageryears9 = ۲۰۱۷–۲۰۱۸
| managerclubs9 = [[باشگاه فوتبال پادوا]]
| manageryears10 = ۲۰۱۸–۲۰۱۹
| managerclubs10 = [[باشگاه فوتبال پادوا]]
| manageryears11 = ۲۰۲۰–۲۰۲۱
| managerclubs11 = [[باشگاه فوتبال کرمونزه]]
| manageryears12 = ۲۰۲۲–
| managerclubs12 = [[باشگاه فوتبال کوزنتسا کالچو]]
| sport = [[فوتبال]]
| nationality = [[ایتالیا]]
}}
'''پیرپائولو بیسولی''' ({{lang-en|Pierpaolo Bisoli}}؛ زادهٔ {{birth date|df=yes|1966|11|20}}) [[بازیکن فوتبال]] اهل [[ایتالیا]] است.

از باشگاه‌هایی که در او آن بازی کرده، می‌توان به [[باشگاه فوتبال پروجا]]، [[باشگاه فوتبال آلساندریا]]، [[باشگاه فوتبال برشا]]، [[باشگاه فوتبال پیستویزه]]، [[باشگاه فوتبال کالیاری]]، [[باشگاه فوتبال امپولی]] و [[باشگاه فوتبال اتلتیکو آرتزو]] اشاره کرد.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierpaolo_Bisoli&oldid=1075726716|عنوان = Pierpaolo Bisoli|زبان =انگلیسی|بازیابی =۲۵ مارس ۲۰۲۲}}

{{-}}

== پیوند به بیرون ==
{{انبار-رده}}

{{بازیکن فوتبال-خرد}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:بیسولی، پیرپائولو}}
[[رده:افراد زنده]]
[[رده:اهالی استان بولونیا]]
[[رده:بازیکنان باشگاه آرتزو]]
[[رده:بازیکنان باشگاه آلساندریا]]
[[رده:بازیکنان باشگاه امپولی]]
[[رده:بازیکنان باشگاه برشا]]
[[رده:بازیکنان باشگاه پروجا]]
[[رده:بازیکنان باشگاه پیستویزه]]
[[رده:بازیکنان باشگاه کالیاری]]
[[رده:بازیکنان سری آ]]
[[رده:بازیکنان فوتبال مرد اهل ایتالیا]]
[[رده:بازیکنان فوتبال سری بی]]
[[رده:بازیکنان لیگا پرو]]
[[رده:زادگان ۱۹۶۶ (میلادی)]]
[[رده:مربیان باشگاه بولونیا]]
[[رده:مربیان باشگاه فوتبال پادوا]]
[[رده:مربیان باشگاه فوتبال چزنا]]
[[رده:مربیان باشگاه فوتبال کالیاری]]
[[رده:مربیان باشگاه فوتبال کوزنتسا کالچو]]
[[رده:مربیان سری آ]]
[[رده:مربیان فوتبال اهل ایتالیا]]
[[رده:هافبک‌های فوتبال]]

title: اطلاعات شخصی

زادروز: ۲۰ نوامبر ۱۹۶۶ (۵۸ سال)

قد: ۱٫۸۲ متر (۶ فوت ۰ اینچ)

پست: هافبک

title: اطلاعات باشگاهی

باشگاه کنونی: باشگاه فوتبال کوزنتسا کالچو (head coach)

title: باشگاه‌های حرفه‌ای*

سالها: باشگاه‌ها · بازی† · (گل)†

باشگاه فوتبال پیستویزه · ۶۶ · (۳)

باشگاه فوتبال آلساندریا · ۳۳ · (۴)

باشگاه فوتبال اتلتیکو آرتزو · ۳۴ · (۳)

Viareggio · ۶۷ · (۸)

باشگاه فوتبال کالیاری · ۱۶۷ · (۵)

باشگاه فوتبال امپولی · ۴۱ · (۰)

باشگاه فوتبال پروجا · ۳۲ · (۰)

باشگاه فوتبال برشا · ۳۲ · (۲)

باشگاه فوتبال پیستویزه · ۲۸ · (۱)

Porretta

title: دوران مربیگری

Prato

Foligno

باشگاه فوتبال چزنا

باشگاه فوتبال کالیاری

باشگاه فوتبال بولونیا

باشگاه فوتبال چزنا

باشگاه فوتبال پروجا

باشگاه فوتبال ویچنزا ویرتوس

باشگاه فوتبال پادوا

باشگاه فوتبال پادوا

باشگاه فوتبال کرمونزه

باشگاه فوتبال کوزنتسا کالچو


text:
# ذات‌الکرسی
ذات‌الکُرسی، خداوند کرسی یا کاسیوپیا (به انگلیسی: Cassiopeia)، از صورت‌های فلکی است که در نیم‌کره شمالی زمین دیده می‌شود.
پیکر Wشکل این صورت فلکی به آسانی قابل مشاهده است. دو ستارهٔ انتهایی آن راهنمای خوبی برای پیدا کردن اسب بزرگ است.
ذات‌الکرسی نخستین بار توسط عبدالرحمان صوفی رازی با چشم غیرمسلح رصد شد و مورد مطالعه قرار گرفت. ذات‌الکرسی به معنی دارنده کرسی است.

## نام
نام این صورت فلکی در عربی مَرأة ذات الکُرسی یا همان ذاتُ الکرسی است. مرأة به معنای زن است، و ذات به معنای «صاحب، دارنده»، و کُرسی به معنای «تخت، سریر، اورنگ» است. در نتیجه معنای آن «زن صاحب سریر، زن کُرسی‌دار» است.
از نام‌های دیگر آن در فارسی «خداوند کُرسی» یا «خداوند اورنگ» است. در گذشته یکی از معانی «خداوند» عبارت بوده از «دارنده، دارا، صاحب». در نتیجه معنای آن همان «دارای کرسی» است. این صورت فلکی را «خداوند عَرش» و «خداوند مِنبر» هم نامیده‌اند. عَرش هم به معنای «اورنگ، تخت و سریر پادشاه» است، و مِنبر به معنای «کرسی چندپله برای خطیب یا واعظ». در نتیجه معنای آن همان «تخت‌نشین» «دارای اورنگ» و «دارای منبر» است.
این صورت فلکی شبیه یک صندلی (کرسی، عرش، منبر) است؛ و زنی والامقام نشسته بر آن تصور شده‌است. به همین دلیل نام‌های دیگر این صورت فلکی «عرش» و «منبر» است.
در اساطیر یونانی، زنِ روی صندلی را کاسیوپیا(Cassiopeia) دانسته‌اند، که در عربی و فارسی به شکل کاسیوپه یا قاسیوپه تبدیل شده است.

## ستاره‌ها
دو ستاره مهم و پرنور آن صَدر و کَفُّ‌الخَضیب (به معنای کف دست رنگ شده) می‌باشند.
- فهرست ستاره‌های ذات‌الکرسی

## ویژگی‌ها
این پیکر آسمانی بهترین نقطهٔ شروع برای یافتن ستارگان در پاییز است. پنج ستارهٔ اصلی آن، در حالت اوج ارتفاع و نسبت به جهت شمال سماوی شبیه به حرف M و در حالت نزدیک به افق مانند حرف W دیده می‌شود و با اینکه هیچ‌کدام روشنتر از قدر اول نیستند به راحتی می‌توان شکل W یا M را مشاهده کرد. درخشانترین ستارهٔ ذات الکرسی ستارهٔ صدر (Schedar) در راس غربی W واقع است این ستاره نزدیک به خط گرینویچ آسمان است.
اگر از ستاره میانی صورت فلکی ذات الکرسی نسبت به ضلع شرقی مجاور آن خطی عمود ۷ برابر ضلع مذکور در راستای سمت باز صورت فلکی امتداد دهیم به ستاره قطبی می‌رسیم.
اگر از ستارهٔ میانی W یعنی گاما-تخت‌نشین، خطی فرضی را به صدر وصل کنیم و آن را ۱۰ برابر فاصلهٔ دو ستاره امتداد دهیم به صورت فلکی بزرگ فرس اعظم یا اسب بالدار می‌رسیم. ستارگان اصلی آن مربع بزرگی را می‌سازند که مربع فرس اعظم نامیده می‌شود و قدر ستارگان آن کمتر از قدر اول است. در یک شب تاریک برای امتحان تیزبین بودنتان می‌توانید ستارگان درون آن را بشمارید که به بیش از ۱۲ تا هم می‌رسند.
چارگوش بزرگ (Great square) پگاسوس (Pegasus) در افسانه‌ها اسب بالداری بوده، به گونه‌ای که مربع بزرگ، بدن و بالهای آن را تشکیل می‌دهد. ستارگان بزرگ از بالا طرف راست در جهت عقربه‌های ساعت به ترتیب ساق (Scheat)، مرکب (Markab)، جنب (Algenib) و سرةالفرس (Alpheratz) نام دارد، سرةالفرس ستارهٔ فوقانی چپ مربع، در واقع متعلق به پیکر زن برزنجیر (آندرومدا) است که شامل دو ردیف از ستارگان قدر سوم و چهارم است که یک V با دهانهٔ تنگ تشکیل می‌دهند و نوک این V را ستارهٔ فرس می‌سازد.
اگر در آندرومدا، دومین جفت ستارهٔ شکلV را بسوی تخت‌نشین و به اندازهٔ فاصله خودشان امتداد دهیم به یک لکهٔ نورانی می‌رسیم که کهکشان مارپیچی M۳۱ نام دارد. این کهکشان شبیه کهکشان راه شیری است که درفاصلهٔ ۲٫۹ میلیون سال نوری از ما قرار گرفته و نزدیک‌ترین کهکشان از نظر فاصله‌است و با چشم غیرمسلح نیز دیده می‌شود.
اگر دو ستارهٔ آلفا و بتا که در راس عمودی ذات الکرسی قرار دارد را در جهت بتا دنبال کنیم، به صورت فلکی قیفاووس (Cepheus) می‌رسیم که درخشان‌ترین ستارهٔ آن الدرامین (Alderamin) است که در عربی بازوی راست معنی می‌دهد و ستارهٔ درخشان بعد از آلدرامین، الفرق (Alphirk) است. ستارهٔ دلتا در قیفاووس، ستارهٔ متغیر معروفی است که درخشندگی آن هر ۵٫۳ روز بین ۴٫۱+ تا ۵٫۲+ تغییر می‌کند.
این سه صورت فلکی در اساطیر باستان با هم خانواده‌ای را تشکیل می‌دهند که آندرومدا شاهدخت اتیوپی دختر قیفاووس و کاسیوپیا (ذات الکرسی) بوده‌است. دو رشته ستارگان آندرومدا را می‌توان به دو پای اسب تشبیه کرد. کاسیوپیا (Cassiopeia) یا تخت‌نشین، ملکهٔ اتیوپی، مادر آندرومدا، طبق افسانه‌ها بر روی تختی نشسته‌است که چندان راحت نیست! و پادشاه اتیوپی پدر آندرومدا، قیفاووس است.

## اجرام عمقی آسمان
- ان‌جی‌سی ۲۸۱
- سحابی قلب

title: ذات‌الکرسی

wikitext:
{{Sky|01|00|00|+|60|00|00|10}}
{{جعبه اطلاعات صورت‌فلکی
| نام= ذات‌الکرسی
| نام لاتین = Cassiopeia
| کوته‌نوشت =Cas
| چارک =NQ۱
| نام‌های دیگر =خداوند کرسی{{سخ}}سرور تخت
| بعد ={{RA|۲۲|۵۷|۰۴.۵۸۹۷}} - {{RA|۰۳|۴۱|۱۴.۰۹۹۷}}
| میل ={{DEC|۷۷.۶۹۲۳۴۴۷}} - {{DEC|۴۸.۶۶۳۲۶۹۰}}
| پهنه =۵۹۸
| رتبه =۲۵
| شمار ستاره‌های اصلی =۵
| شمار ستاره‌های سیاره‌دار =۱۴
| شمار ستارگان درخشان =۴
| شمار ستاره‌های نزدیک =۷
| نام نزدیک‌ترین ستاره =
| فاصله نزدیک‌ترین ستاره =
| نام درخشان‌ترین ستاره =[[آلفا ذات‌الکرسی]] (صدر)
| قدر درخشان‌ترین ستاره =۲.۲۴
| شمار اجرام مسیه =۲
| بارش‌های شهابی =[[بارش شهابی برساوشی]]
| صور مجاور =[[زرافه (صورت فلکی)|زرافه]]{{سخ}}[[قیفاووس]]{{سخ}}[[چلپاسه (صورت فلکی)|چلپاسه]]{{سخ}}[[زن برزنجیر]]{{سخ}}[[برساووش]]
| بیشینه عرض برای مشاهده =۹۰
| کمینه‌عرض برای مشاهده =۲۰
| ماه =آبان
}}

'''ذات‌الکُرسی'''، '''خداوند کرسی''' یا '''کاسیوپیا''' (به [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]: Cassiopeia)، از [[صورت فلکی|صورت‌های فلکی]] است که در [[نیم‌کره شمالی]] زمین دیده می‌شود.

پیکر Wشکل این صورت فلکی به آسانی قابل مشاهده است. دو ستارهٔ انتهایی آن راهنمای خوبی برای پیدا کردن [[اسب بزرگ]] است.<ref>فراس، نایجل، آسمان شب، ترجمهٔ علی رؤوف، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، چاپ دوم: بهمن ۱۳۶۹.</ref>

ذات‌الکرسی نخستین بار توسط [[عبدالرحمان صوفی رازی]] با چشم غیرمسلح رصد شد و مورد مطالعه قرار گرفت. ذات‌الکرسی به معنی دارنده کرسی است.

== نام ==
نام این صورت فلکی در عربی ''مَرأة ذات الکُرسی'' یا همان ''ذاتُ الکرسی'' است. مرأة به معنای زن است، و ذات به معنای «صاحب، دارنده»، و کُرسی به معنای «تخت، سریر، اورنگ» است. در نتیجه معنای آن «زن صاحب سریر، زن کُرسی‌دار» است.

از نام‌های دیگر آن در فارسی «خداوند کُرسی» یا «خداوند اورنگ» است. در گذشته یکی از معانی «خداوند» عبارت بوده از «دارنده، دارا، صاحب». در نتیجه معنای آن همان «دارای کرسی» است. این صورت فلکی را «خداوند عَرش» و «خداوند مِنبر» هم نامیده‌اند. عَرش هم به معنای «اورنگ، تخت و سریر پادشاه» است، و مِنبر به معنای «کرسی چندپله برای خطیب یا واعظ». در نتیجه معنای آن همان «تخت‌نشین» «دارای اورنگ» و «دارای منبر» است.

این صورت فلکی شبیه یک صندلی (کرسی، عرش، منبر) است؛ و زنی والامقام نشسته بر آن تصور شده‌است.<ref>در لغت‌نامه دهخدا آمده‌است: ... به صورت زنی بکرسی نشسته و هر دو پای فروهشته توهم شده است؛ آن را بر صورت زنی توهم کرده‌اند بر کرسی نشسته و پایها فروهشته.</ref> به همین دلیل نام‌های دیگر این صورت فلکی «عرش» و «منبر» است.

در اساطیر یونانی، زنِ روی صندلی را [[کاسیوپیا]](Cassiopeia) دانسته‌اند، که در عربی و فارسی به شکل کاسیوپه یا قاسیوپه تبدیل شده است.

== ستاره‌ها ==
دو ستاره مهم و پرنور آن [[صدر (ستاره)|صَدر]] و [[کف الخضیب|کَفُّ‌الخَضیب]] (به معنای کف دست رنگ شده) می‌باشند.
* [[فهرست ستاره‌های ذات‌الکرسی]]

== ویژگی‌ها ==
[[پرونده:ConstellationCassiopeia.jpg|بندانگشتی|300px|عکس از Randal J در سال ۲۰۰۴ که ذات الکرسی را نشان می‌دهد]]
این پیکر آسمانی بهترین نقطهٔ شروع برای یافتن ستارگان در پاییز است. پنج ستارهٔ اصلی آن، در حالت اوج ارتفاع و نسبت به جهت شمال سماوی شبیه به حرف M و در حالت نزدیک به افق مانند حرف W دیده می‌شود و با اینکه هیچ‌کدام روشنتر از قدر اول نیستند به راحتی می‌توان شکل W یا M را مشاهده کرد. درخشانترین ستارهٔ ذات الکرسی ستارهٔ صدر (Schedar) در راس غربی W واقع است این ستاره نزدیک به خط گرینویچ آسمان است.

اگر از ستاره میانی صورت فلکی ذات الکرسی نسبت به ضلع شرقی مجاور آن خطی عمود ۷ برابر ضلع مذکور در راستای سمت باز صورت فلکی امتداد دهیم به [[ستاره قطبی]] می‌رسیم.

اگر از ستارهٔ میانی W یعنی گاما-تخت‌نشین، خطی فرضی را به صدر وصل کنیم و آن را ۱۰ برابر فاصلهٔ دو ستاره امتداد دهیم به صورت فلکی بزرگ [[فرس اعظم]] یا اسب بالدار می‌رسیم. ستارگان اصلی آن مربع بزرگی را می‌سازند که مربع فرس اعظم نامیده می‌شود و قدر ستارگان آن کمتر از قدر اول است. در یک شب تاریک برای امتحان تیزبین بودنتان می‌توانید ستارگان درون آن را بشمارید که به بیش از ۱۲ تا هم می‌رسند.

چارگوش بزرگ (Great square) [[پگاسوس]] (Pegasus) در افسانه‌ها اسب بالداری بوده، به گونه‌ای که مربع بزرگ، بدن و بالهای آن را تشکیل می‌دهد. ستارگان بزرگ از بالا طرف راست در جهت عقربه‌های ساعت به ترتیب ساق (Scheat)، مرکب (Markab)، جنب (Algenib) و [[سرةالفرس]] (Alpheratz) نام دارد، سرةالفرس ستارهٔ فوقانی چپ مربع، در واقع متعلق به پیکر [[زن برزنجیر]] (آندرومدا) است که شامل دو ردیف از ستارگان قدر سوم و چهارم است که یک V با دهانهٔ تنگ تشکیل می‌دهند و نوک این V را ستارهٔ فرس می‌سازد.

اگر در آندرومدا، دومین جفت ستارهٔ شکلV را بسوی تخت‌نشین و به اندازهٔ فاصله خودشان امتداد دهیم به یک لکهٔ نورانی می‌رسیم که [[کهکشان مارپیچی]] M۳۱ نام دارد. این کهکشان شبیه [[کهکشان راه شیری]] است که درفاصلهٔ ۲٫۹ میلیون [[سال نوری]] از ما قرار گرفته و نزدیک‌ترین کهکشان از نظر فاصله‌است و با چشم غیرمسلح نیز دیده می‌شود.

اگر دو ستارهٔ آلفا و بتا که در راس عمودی ذات الکرسی قرار دارد را در جهت بتا دنبال کنیم، به صورت فلکی [[قیفاووس]] (Cepheus) می‌رسیم که درخشان‌ترین ستارهٔ آن [[الدرامین]] (Alderamin) است که در عربی بازوی راست معنی می‌دهد و ستارهٔ درخشان بعد از آلدرامین، [[الفرق]] (Alphirk) است. ستارهٔ دلتا در قیفاووس، ستارهٔ متغیر معروفی است که درخشندگی آن هر ۵٫۳ روز بین ۴٫۱+ تا ۵٫۲+ تغییر می‌کند.

این سه صورت فلکی در اساطیر باستان با هم خانواده‌ای را تشکیل می‌دهند که آندرومدا شاهدخت اتیوپی دختر قیفاووس و کاسیوپیا (ذات الکرسی) بوده‌است. دو رشته ستارگان آندرومدا را می‌توان به دو پای اسب تشبیه کرد. [[کاسیوپیا]] (Cassiopeia) یا تخت‌نشین، ملکهٔ اتیوپی، مادر آندرومدا، طبق افسانه‌ها بر روی تختی نشسته‌است که چندان راحت نیست! و پادشاه اتیوپی پدر آندرومدا، [[قیفاووس]] است.

== اجرام عمقی آسمان ==
* [[ان‌جی‌سی ۲۸۱]]
* [[سحابی قلب]]

== منابع ==
PEGASUS
* گروه [[اخترشناسی]] روجا
{{پانویس}}
{{صور فلکی}}
{{ستاره‌های دارای نام}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

[[رده:صورت‌های فلکی شمالی]]
[[رده:صورت فلکی ذات‌الکرسی]]
[[رده:صورت‌های فلکی]]
[[رده:صورت‌های فلکی ذکرشده بطلیموس]]

title: ذات‌الکرسی

کوتهنوشت: Cas

نام لاتین: Cassiopeia

نامهای دیگر: خداوند کرسی · سرور تخت

بُعد: ۲۲h ۵۷m ۰۴.۵۸۹۷s - ۰۳h ۴۱m ۱۴.۰۹۹۷s

میل: ۷۷.۶۹۲۳۴۴۷° -  ۴۸.۶۶۳۲۶۹۰°

پهنه: ۵۹۸ مربع درجه (۲۵)

ستارگان اصلی: ۵

ستارههای دارای سیاره: ۱۴

ستارههای درخشانتر از ۳.۰۰m: ۴

ستارههای نزدیکتر از ۱۰.۰۰ پارسک (۳۲.۶۲ سال نوری): ۷

درخشانترین ستاره: آلفا ذات‌الکرسی (صدر) (۲.۲۴m)

اجرام مسیه: ۲

بارشهای شهابی: بارش شهابی برساوشی

صور فلکی · همجوار: زرافه · قیفاووس · چلپاسه · زن برزنجیر · برساووش


text:
# مس‌ایر
مس‌ایر (به انگلیسی: MasAir) یک شرکت هواپیمایی با کد یاتا M7 است که در ۱۹۹۲ میلادی تأسیس شده‌است. دفتر مرکزی مس‌ایر در مکزیکو سیتی، مکزیک واقع شده‌است و قطب این شرکت هواپیمایی در فرودگاه بین‌المللی مکزیکو سیتی قرار دارد.

title: مس‌ایر

wikitext:
{{Infobox airline
|airline=مس‌ایر{{سخ}}LATAM Cargo México
|logo=LATAM Cargo logo.png
|logo_size=200
|fleet_size=1
|destinations=
|IATA=M7
|ICAO=MAA
|callsign=MAS CARGA
|parent=[[لاتام ایرلاینز]]
|company_slogan=
|founded=۱۹۹۲
|headquarters=[[مکزیکو سیتی]]، [[مکزیک]]
|key_people=
|hubs=[[فرودگاه بین‌المللی مکزیکو سیتی]]
|secondary_hubs=
* {{nowrap|[[فرودگاه بین‌المللی لس‌آنجلس]]}}
* [[فرودگاه بین‌المللی میامی]]
|focus_cities=
|frequent_flyer=
|lounge=
|alliance=
|website=[http://www.latamcargo.com/ latamcargo.com]
}}
[[File:MasAir Cargo (2794838944).jpg|thumb|at Las Vegas-McCarran Airport.]]
'''مس‌ایر''' {{انگلیسی|MasAir}} یک [[شرکت هواپیمایی]] با [[کد فرودگاهی یاتا|کد یاتا]] M7 است که در ۱۹۹۲ میلادی تأسیس شده‌است. دفتر مرکزی مس‌ایر در [[مکزیکو سیتی]]، [[مکزیک]] واقع شده‌است و [[قطب شرکت هواپیمایی|قطب]] این شرکت هواپیمایی در [[فرودگاه بین‌المللی مکزیکو سیتی]] قرار دارد.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =https://en.wikipedia.org/wiki/MasAir|عنوان =MasAir|زبان =انگلیسی|بازیابی =۳۰ مه ۲۰۱۸}}

{{شرکت هواپیمایی-خرد}}

[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۹۲ (میلادی) در مکزیک]]
[[رده:خطوط هوایی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۹۲ (میلادی)]]
[[رده:شرکت‌های عضو یاتا]]
[[رده:لاتام ایرلاینز]]

title: مس‌ایر · LATAM Cargo México

IATA: ICAO · Callsign

M7: MAA · MAS CARGA

بنیانگذاری: ۱۹۹۲

قطبها: فرودگاه بین‌المللی مکزیکو سیتی

قطبهای دوم: - فرودگاه بین‌المللی لس‌آنجلس - فرودگاه بین‌المللی میامی

اندازه ناوگان: ۱

شرکت مادر: لاتام ایرلاینز

ستاد: مکزیکو سیتی، مکزیک


text:
# فورآرلبرگ ۶۳۳۲
سیارک ۶۳۳۲ (به انگلیسی: 6332 Vorarlberg، نامگذاری:1992FP3) شش هزار و سیصد و سی و دومین سیارک کشف شده‌است که در ۳۰ مارس ۱۹۹۲ کشف شد.
قدر مطلق سیارک برابر ۱۲٫۹۰ است.

title: فورآرلبرگ ۶۳۳۲

wikitext:
'''سیارک ۶۳۳۲''' {{به انگلیسی|6332 Vorarlberg|[[نام‌گذاری موقت سیارک‌ها|نامگذاری]]:1992FP3}} شش هزار و سیصد و سی و دومین [[سیارک]] کشف شده‌است<ref>طبق [http://www.iau.org/public_press/themes/naming/#minorplanets اینجا] شماره سیارک معرف شماره کشف شدن آنهاست.</ref> که در [[۳۰ مارس]] [[۱۹۹۲ (میلادی)|۱۹۹۲]] کشف شد.<ref>{{یادکرد وب|پیوند= http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.txt |عنوان = فهرست سیارک‌های شماره‌دار |نشریه=[[دانشگاه هاروارد]] | تاریخ بازیابی = ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۹ }}</ref>

[[قدر مطلق (ستاره‌شناسی)|قدر مطلق]] سیارک برابر ۱۲٫۹۰ است.<ref>{{یادکرد وب |نشانی = http://starbase.jpl.nasa.gov/msx-a-spirit3-5-sbn0003-mimps-v1.0/as2004_0001/data/simps04/addl.tab |عنوان = فهرست داده‌های سیارک‌ها |ناشر = ناسا |تاریخ بازدید = ۱۴ مه ۲۰۱۹ |پیوند بایگانی = https://web.archive.org/web/20190513214415/https://starbase.jpl.nasa.gov/msx-a-spirit3-5-sbn0003-mimps-v1.0/as2004_0001/data/simps04/addl.tab |تاریخ بایگانی = ۱۳ مه ۲۰۱۹ |dead-url = yes }}</ref>
== منابع ==
{{پانویس}}
== پیوند به بیرون ==
* [http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=6332+Vorarlberg سیارک در دادگان اجرام کوچک ناسا]
{{سیارک‌ها|۶۳۳۲}}

{{سیارک-خرد}}

[[رده:اجرام آسمانی کشف‌شده در سال ۱۹۹۲ (میلادی)]]
[[رده:سیارک‌های ۶۳۰۰ تا ۶۳۹۹|۶۳۳۲]]
[[رده:سیارک‌های کمربند اصلی]]
[[رده:فهرست‌های سیارک‌ها بر پایه شماره]]


text:
# هوره‌کی
هوره‌کی (به ژاپنی: 宝暦 Hōreki) نام عصر ژاپنی در دوره ادو بود. این دوره بعد از کانئن و قبل از میوا بود. این دوره از اکتبر ۱۷۵۱ تا ژوئن ۱۷۶۵ میلادی ادامه داشت. در این دوره امپراتور موموزونو و امپراتریس گو-ساکوراماچی امپراتور ژاپن بودند.

title: هوره‌کی

wikitext:
[[پرونده:Tsubajin front.jpg|بندانگشتی|نمای جلویی سوباجین]]
'''هوره‌کی''' {{به ژاپنی|宝暦 Hōreki}} [[نام عصر ژاپنی]] در [[دوره ادو]] بود. این دوره بعد از [[کانئن]] و قبل از [[میوا]] بود. این دوره از اکتبر ۱۷۵۱ تا ژوئن ۱۷۶۵ میلادی ادامه داشت. در این دوره [[امپراتور موموزونو]] و [[امپراتریس گو-ساکوراماچی]] امپراتور ژاپن بودند.

== جستارهای وابسته ==
* [[فهرست دوره‌های ژاپن]]

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hōreki&oldid=971774364|عنوان = Hōreki|زبان =انگلیسی|بازیابی =۱۷ اکتبر ۲۰۲۰}}

[[رده:دوره‌های ژاپنی]]
[[رده:ژاپن در دهه ۱۷۵۰ (میلادی)]]
[[رده:ژاپن در دهه ۱۷۶۰ (میلادی)]]


text:
# باشگاه فوتبال بیتون
باشگاه فوتبال بیتون (به انگلیسی: Bitton Association Football Club) یک باشگاه فوتبال در شهر بیتون، کشور انگلستان است که در سال ۱۸۹۲ میلادی تأسیس شده‌است.

title: باشگاه فوتبال بیتون

wikitext:
{{جعبه اطلاعات تیم فوتبال
| نام باشگاه = بیتون
| تصویر =
| توضیحات =
| نام کامل باشگاه = باشگاه فوتبال بیتون
| لقب (ها) =
| تاریخ تأسیس = ۱۸۹۲
| تاریخ انحلال =
| نام ورزشگاه = [[ورزشگاه رکریشن، بیتون]]
| گنجایش = ۱۵۰
| مالک =
| مدیرعامل =
| سرمربی =
| لیگ =
| فصل =
| جایگاه =
| الگوی دست چپ۱ = _red_stripes
| الگوی بدن۱ = _whitestripes
| الگوی دست راست۱ = _red_stripes
| الگوی شلوارک۱ =
| الگوی جوراب۱ =
| دست چپ۱ = FFFFFF
| بدن۱ = FF0000
| دست راست۱ = FFFFFF
| شلوارک۱ = 000000
| جوراب۱ = 000000
| الگوی دست چپ۲ =
| الگوی بدن۲ =
| الگوی دست راست۲ =
| الگوی شلوارک۲ =
| الگوی جوراب۲ =
| دست چپ۲ =
| بدن۲ =
| دست راست۲ =
| شلوارک۲ =
| جوراب۲ =
| الگوی دست چپ۳ =
| الگوی بدن۳ =
| الگوی دست راست۳ =
| الگوی شلوارک۳ =
| الگوی جوراب۳ =
| دست چپ۳ =
| بدن۳ =
| دست راست۳ =
| شلوارک۳ =
| جوراب۳ =
| آدرس اینترنتی =
}}
'''باشگاه فوتبال بیتون''' {{انگلیسی|Bitton Association Football Club}} یک [[تیم فوتبال|باشگاه فوتبال]] در شهر [[بیتون]]، کشور [[انگلستان]] است که در سال ۱۸۹۲ میلادی تأسیس شده‌است.

== جستارهای وابسته ==
* [[لیگ برتر فوتبال انگلستان]]

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد وب |نشانی=http://www.fchd.info/indexa-z.htm |عنوان=Bitton A.F.C.| ناشر =fchd.info |تاریخ = |تاریخ بازبینی=۲۳ فوریه ۲۰۱۳}}

{{فوتبال انگلستان-خرد}}

[[رده:باشگاه‌های فوتبال انگلستان]]
[[رده:باشگاه‌های فوتبال بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۹۲ (میلادی)]]
[[رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۹۲ (میلادی) در انگلستان]]
[[رده:تیم‌های فوتبال در گلاسترشر]]
[[رده:لیگ فوتبال گلاسترشر کانتی]]

title: بیتون

نام کامل: باشگاه فوتبال بیتون

تاریخ بنیانگذاری: ۱۸۹۲

نام ورزشگاه: ورزشگاه رکریشن، بیتون

گنجایش: ۱۵۰