text:
# علی مظفری سالانقوچ
علی مظفری سالانقوچ (۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۴ – ۳۰ شهریور ۱۴۰۱) یکی از معترضان نوجوان شرکت‌کننده در خیزش ۱۴۰۱ ایران بود که در ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ در قوچان توسط نیروهای انتظامی جمهوری اسلامی کشته شد.

## زندگی
علی مظفری در قوچان به دنیا آمد. او سابقهٔ دعوت به اردوی تیم ملی نوجوانان والیبال و نایب قهرمانی کشور به همراه تیم سایپای تهران را داشت.

## کشته‌شدن و خاکسپاری
خانوادهٔ علی مظفری روز شنبه ۲ مهر، جسد فرزندشان را در قبال پرداخت ۵۰ میلیون تومان تحویل گرفته و در میان تدابیر شدید امنیتی صبح زود مراسم خاکسپاری برگزار شد.

title: علی مظفری سالانقوچ

wikitext:
{{جعبه زندگی‌نامه
| نام                = علی مظفری
| نام_تصویر          =
| توضیح_تصویر        =
| نام تولد           = علی مظفری سالانقوچ
| زادروز             = ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۴
| تاریخ درگذشت       = {{تاریخ مرگ|۱۴۰۱|۶|۳۰|گاه‌شمار=خورشیدی}} (۱۷ سال)
| مکان درگذشت        = [[قوچان]]، [[ایران]]
| علت مرگ            = اصابت سه گلولهٔ مستقیم
| آرامگاه            =
| پیشه               = [[مدل (شخص)|ورزشکار]]
| لقب                =
}}
'''علی مظفری سالانقوچ''' (۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۴ – ۳۰ شهریور ۱۴۰۱) یکی از معترضان [[نوجوانی|نوجوان]] شرکت‌کننده در [[خیزش ۱۴۰۱ ایران]] بود که در ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ در [[قوچان]] توسط نیروهای انتظامی جمهوری اسلامی کشته شد.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=کشته شدن بازیکن تیم والیبال سایپا در اعتراضات قوچان|نشانی=https://iranwire.com/fa/news-1/107782|وبگاه=ایران‌وایر|تاریخ=2022-09-22|بازبینی=2023-03-27|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=کشته شدن یک جوان کُرد در اعتراضات قوچان|نشانی=https://hengaw.net/fa/news/کشته-شدن-یک-جوان-کرد-در-اعتراضات-قوچان|وبگاه=هه‌نگاو|بازبینی=2023-03-27}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=شهید علی مظفری؛ ورزشکاری که در مسابقه فدا بر سکوی اول ایستاد!|نشانی=https://fa.iranfreedom.org/شهید-علی-مظفری؛-ورزشکاری-که-در-مسابقه-ف/|وبگاه=ایران آزادی|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۱|بازبینی=۲۹ فروردین ۱۴۰۲|کد زبان=fa-IR}}</ref>

== زندگی ==
علی مظفری در [[قوچان]] به دنیا آمد. او سابقهٔ دعوت به اردوی [[تیم ملی والیبال زیر ۱۹ سال مردان ایران|تیم ملی نوجوانان والیبال]] و نایب قهرمانی کشور به همراه تیم [[باشگاه والیبال سایپا|سایپای تهران]] را داشت.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=شهید علی مظفری؛ ورزشکاری که در مسابقه فدا بر سکوی اول ایستاد!|نشانی=https://fa.iranfreedom.org/شهید-علی-مظفری؛-ورزشکاری-که-در-مسابقه-ف/|وبگاه=ایران آزادی|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۱|بازبینی=۲۹ فروردین ۱۴۰۲|کد زبان=fa-IR}}</ref>

== کشته‌شدن و خاکسپاری ==
خانوادهٔ علی مظفری روز شنبه ۲ مهر، جسد فرزندشان را در قبال پرداخت ۵۰ میلیون تومان تحویل گرفته<ref>{{یادکرد وب|عنوان=کشته شدن یک جوان کُرد در اعتراضات قوچان|نشانی=https://hengaw.net/fa/news/کشته-شدن-یک-جوان-کرد-در-اعتراضات-قوچان|وبگاه=هه‌نگاو|بازبینی=2023-03-27}}</ref> و در میان تدابیر شدید امنیتی صبح زود مراسم خاکسپاری برگزار شد.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=شهید علی مظفری؛ ورزشکاری که در مسابقه فدا بر سکوی اول ایستاد!|نشانی=https://fa.iranfreedom.org/شهید-علی-مظفری؛-ورزشکاری-که-در-مسابقه-ف/|وبگاه=ایران آزادی|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۱|بازبینی=۲۹ فروردین ۱۴۰۲|کد زبان=fa-IR}}</ref>

== منابع ==
{{پانویس|۲}}

title: علی مظفری

نام هنگام تولد: علی مظفری سالانقوچ

زادهٔ: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۴

درگذشت: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ (۱۷ سال) · قوچان، ایران

علت مرگ: اصابت سه گلولهٔ مستقیم

پیشه: ورزشکار


text:
# اسلیپ‌نات (آلبوم)
اسلیپ‌نات (به انگلیسی: Slipknot) اولین آلبوم استودیویی از گروه هوی‌متال آمریکایی، اسلیپ‌نات است. این آلبوم در ۲۹ ژوئن سال ۱۹۹۹ توسط رودرانز رکوردز منتشر شد که پیش از آن در سال ۱۹۹۸ دمویی که حاوی چند ترانه از این آلبوم بود، منتشر شده بود. بعدها در دسامبر ۱۹۹۹ در نتیجه یک دادگاه، این آلبوم با فهرست ترانه و مسترینگ کمی تغییریافته دوباره منتشر شد. این آلبوم اولین انتشار از گروه بود که توسط راس رابینسون تهیه شد که به جای تغییر روش موسیقایی اسلیپ‌نات، به دنبال بهبود صدای آن گروه بود. این تنها آلبومی است که دارای گیتاریست اصلی جاش برینارد است که در اواخر سال ۱۹۹۸ در پایان ضبط آلبوم در حالی که گروه استراحت کوتاهی می‌کرد، آن را ترک کرد. جیم روت که در این لحظه دو ترانه را ضبط کرد، به صورت تمام وقت در آلبوم‌های بعدی ظاهر می‌شود.

wikiname: fawiki

title: اسلیپ‌نات (آلبوم)

in_language: fa

wikitext:
{{جعبه اطلاعات آلبوم <!-- ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه_آلبوم‌ها را ببینید -->|نام=اسلیپ‌نات|نوع=استودیو|هنرمند=[[اسلیپ‌نات]]|جلد=Slipknot_-_Slipknot2.jpg|حاشیه=|پخش={{start date|۲۹ ژوئن ۱۹۹۹}}|ضبط={{hlist|۲۹ سپتامبر – ۱۱ نوامبر ۱۹۹۸|فوریه ۱۹۹۹}}|سبک=[[نیو متال]]<ref>{{cite web|title=Polari Magazine review- Walter Beck.|url=http://www.polarimagazine.com/classicmusic/slipknot-slipknot/|website=polarimagazine.com|access-date=29 September 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/the-50-best-nu-metal-albums-of-all-time|title = The 50 best nu metal albums of all time|date = April 2022}}</ref>|زمان=۶۰:۲۶|ناشر=* [[رودرانر رکوردز|رودرانر]]
* اتیک
* آی ام|تهیه‌کننده=* [[اسلیپ‌نات]]
* [[راس رابینسون]]<ref name="AllMusic"/>|آلبوم قبلی=[[میت. فید. کیل. رپیت.]]|این آلبوم=اسلیپ‌نات|آلبوم بعدی=[[آیووا (آلبوم)|آیووا]]|استودیو=* ایندیگو رنچ استودیوز
* {{small|([[مالیبو، کالیفورنیا|مالیبو]]، [[کالیفورنیا]])}}|سال قبلی=۱۹۹۹|سال بعدی=۲۰۰|متفرقه={{Extra chronology
 | artist     = آلبوم استودیو [[اسلیپ‌نات]]
 | type       = studio
 | prev_title =
 | prev_year  =
 | title      = اسلیپ‌نات
 | year       = ۱۹۹۹
 | next_title = [[آیووا (آلبوم)|آیووا]]
 | next_year  = ۲۰۰۱
}} {{Singles
 | name        = اسلیپ‌نات
 | type        = studio
 | single1     = [[ویت اند بلید]]
 | single1date = ۲۸ ژولای ۱۹۹۹
 | single2     = [[اسپیت ایت اوت]]
 | single2date = ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۰
}}}}
'''اسلیپ‌نات''' {{انگلیسی|Slipknot}} اولین [[آلبوم استودیویی]] از گروه [[هوی‌متال]] آمریکایی، [[اسلپ‌نات|اسلیپ‌نات]] است. این آلبوم در ۲۹ ژوئن سال ۱۹۹۹ توسط [[رودرانز رکوردز]] منتشر شد که پیش از آن در سال ۱۹۹۸ دمویی که حاوی چند ترانه از این آلبوم بود، منتشر شده بود. بعدها در دسامبر ۱۹۹۹ در نتیجه یک دادگاه، این آلبوم با فهرست ترانه و [[مسترینگ]] کمی تغییریافته دوباره منتشر شد. این آلبوم اولین انتشار از گروه بود که توسط راس رابینسون تهیه شد که به جای تغییر روش موسیقایی اسلیپ‌نات، به دنبال بهبود صدای آن گروه بود. این تنها آلبومی است که دارای گیتاریست اصلی جاش برینارد است که در اواخر سال ۱۹۹۸ در پایان ضبط آلبوم در حالی که گروه استراحت کوتاهی می‌کرد، آن را ترک کرد. [[جیم روت]] که در این لحظه دو ترانه را ضبط کرد، به صورت تمام وقت در آلبوم‌های بعدی ظاهر می‌شود.

== منابع ==
{{پانویس}}{{یادکرد-ویکی|پیوند=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Slipknot_(album)&oldid=1129062646|عنوان=Slipknot (album)|زبان=انگلیسی|بازیابی=۲۳ دسامبر ۲۰۲۲}}
[[رده:آلبوم‌های اسلیپ‌نات]]
[[رده:آلبوم‌های تهیه‌شده توسط روس رابینسون]]
[[رده:آلبوم‌های رودرانر رکوردز]]
[[رده:آلبوم‌های نخست ۱۹۹۹ (میلادی)]]
[[رده:آلبوم‌های نیو متال هنرمندان اهل ایالات متحده آمریکا]]
[[رده:آلبوم‌های نیو متال]]

title: آلبوم استودیویی از اسلیپ‌نات

انتشار: ۲۹ ژوئن ۱۹۹۹

ضبط: ۲۹ سپتامبر – ۱۱ نوامبر ۱۹۹۸ فوریه ۱۹۹۹

استودیو: - ایندیگو رنچ استودیوز - (مالیبو، کالیفورنیا)

ژانر: نیو متال

ناشر: رودرانر اتیک آی ام

تهیهکننده: اسلیپ‌نات راس رابینسون

title: گاه‌نگاری اسلیپ‌نات

میت. فید. کیل. رپیت. · (۱۹۹۹): اسلیپ‌نات · (۱۹۹۹) · آیووا · (۲۰۰)

title: تک‌آهنگ‌های اسلیپ‌نات

تکآهنگهای اسلیپنات: 1. «ویت اند بلید» · تاریخ انتشار: ۲۸ ژولای ۱۹۹۹ 2. «اسپیت ایت اوت» · تاریخ انتشار: ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۰


text:
# شینجو نائویوری
شینجو نائویوری (به ژاپنی: 新庄 直頼 Shinjo Naoyori); ۱ ژانویهٔ ۱۵۳۸ – ۸ فوریهٔ ۱۶۱۳) سامورایی در دوره سنگوکو و اوایل دوره ادو اهل ژاپن بود. وی یکی از ملازم خاندان آزای در ولایت اومی بود. قبل از سقوط قلعه اودانی مدتی به خدمت اودا نوبوناگا درآمد.

title: شینجو نائویوری

wikitext:
{{infobox person
| name = شینجو نائویوری
| birth_date = {{Birth date|1538|01|01}}
| death_date = {{Death date|1613|02|08}}
| nationality = [[ژاپن]]
}}
'''شینجو نائویوری''' {{به ژاپنی|新庄 直頼 Shinjo Naoyori}}; {{birth date|1538|01|01}} – {{death date|1613|02|08}}) [[سامورایی]] در [[دوره سنگوکو]] و اوایل [[دوره ادو]] اهل [[ژاپن]] بود. وی یکی از ملازم [[خاندان آزای]] در [[ولایت اومی]] بود. قبل از سقوط [[قلعه اودانی]] مدتی به خدمت [[اودا نوبوناگا]] درآمد.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shinjo_Naoyori&oldid=933124974|عنوان = Shinjo Naoyori|زبان =انگلیسی|بازیابی =۹ اوت ۲۰۲۰}}

{{سامورایی-خرد}}

[[رده:اهالی ژاپن در سده ۱۷ (میلادی)]]
[[رده:دایمیوها]]
[[رده:درگذشتگان ۱۶۱۳ (میلادی)]]
[[رده:زادگان ۱۵۳۸ (میلادی)]]
[[رده:ژاپنی‌ها در سده ۱۶ (میلادی)]]
[[رده:سامورایی]]

title: شینجو نائویوری

زادهٔ: ۱ ژانویهٔ ۱۵۳۸

درگذشت: ۸ فوریهٔ ۱۶۱۳

ملیت: ژاپن


text:
# نیکو گراناتوفسکی
نیکو گراناتوفسکی (انگلیسی: Nico Granatowski؛ زادهٔ ۳ ژوئن ۱۹۹۱) بازیکن فوتبال اهل آلمان است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال وولفسبورگ اشاره کرد.

title: نیکو گراناتوفسکی

wikitext:
{{Infobox football biography
| name = نیکو گراناتوفسکی
| fullname = Nico Granatowski
| image =
| caption =
| height = 1.72 m
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1991|6|3}}
| birth_place = [[براونشوایگ]]
| position = [[هافبک]]
| currentclub = [[باشگاه فوتبال ماگدبورگ ۱]]
| clubnumber = ۳۱
| youthyears1 = ۱۹۹۴–۲۰۰۵
| youthclubs1 = Braunschweiger SC Acosta
| youthyears2 = ۲۰۰۵–۲۰۱۰
| youthclubs2 = [[باشگاه فوتبال وولفسبورگ]]
| years1 = ۲۰۱۰–۲۰۱۴
| clubs1 = [[VfL Wolfsburg II]]
| caps1 = ۹۶
| goals1 = ۸
| years2 = ۲۰۱۴
| clubs2 = [[SG Sonnenhof Großaspach|Sonnenhof Großaspach]]
| caps2 = ۶
| goals2 = ۰
| years3 = ۲۰۱۵–۲۰۱۷
| clubs3 = [[Sportfreunde Lotte]]
| caps3 = ۴۸
| goals3 = ۴
| years4 = ۲۰۱۷–۲۰۱۹
| clubs4 = [[SV Meppen]]
| caps4 = ۶۹
| goals4 = ۶
| years5 = ۲۰۱۹–۲۰۲۱
| clubs5 = [[باشگاه فوتبال اسنابروک]]
| caps5 = ۴
| goals5 = ۰
| years6 = ۲۰۲۰–
| clubs6 = ← [[باشگاه فوتبال هانزا روستوک]] (قرضی)
| caps6 = ۱۳
| goals6 = ۲
| years7 = ۲۰۲۱–
| clubs7 = [[باشگاه فوتبال ماگدبورگ ۱]]
| caps7 = ۷
| goals7 = ۱
| club-update = ۱۲ اوت ۲۰۲۱
| sport = [[فوتبال]]
| nationality = [[آلمان]]
}}
'''نیکو گراناتوفسکی''' ({{lang-en|Nico Granatowski}}؛ زادهٔ {{birth date|df=yes|1991|6|3}}) [[بازیکن فوتبال]] اهل [[آلمان]] است.

از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به [[باشگاه فوتبال وولفسبورگ]] اشاره کرد.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nico_Granatowski&oldid=1038381875|عنوان = Nico Granatowski|زبان =انگلیسی|بازیابی =۱۴ آوریل ۲۰۲۲}}

{{بازیکن فوتبال-خرد}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:گراناتوفسکی، نیکو}}
[[رده:افراد زنده]]
[[رده:بازیکنان باشگاه ماگدبورگ ۱]]
[[رده:بازیکنان باشگاه هانزاروستوک]]
[[رده:بازیکنان بوندس‌لیگای ۲]]
[[رده:بازیکنان بوندس‌لیگای ۳]]
[[رده:بازیکنان رگیونالیگا]]
[[رده:بازیکنان فوتبال مرد اهل آلمان]]
[[رده:زادگان ۱۹۹۱ (میلادی)]]
[[رده:ورزشکاران اهل براونشوایگ]]
[[رده:هافبک‌های فوتبال]]

title: نیکو گراناتوفسکی

نام کامل: Nico Granatowski

زادروز: ۳ ژوئن ۱۹۹۱ (۳۳ سال)

زادگاه: براونشوایگ

پست: هافبک

title: اطلاعات باشگاهی

باشگاه کنونی: باشگاه فوتبال ماگدبورگ ۱

شمارهٔ پیراهن: ۳۱

title: باشگاه‌های جوانان

Braunschweiger SC Acosta

باشگاه فوتبال وولفسبورگ

title: باشگاه‌های حرفه‌ای*

سالها: باشگاه‌ها · بازی† · (گل)†

VfL Wolfsburg II · ۹۶ · (۸)

Sonnenhof Großaspach · ۶ · (۰)

Sportfreunde Lotte · ۴۸ · (۴)

SV Meppen · ۶۹ · (۶)

باشگاه فوتبال اسنابروک · ۴ · (۰)

← باشگاه فوتبال هانزا روستوک (قرضی) · ۱۳ · (۲)

باشگاه فوتبال ماگدبورگ ۱ · ۷ · (۱)


text:
# زمین‌پویایی‌شناسی
زمین‌پویایی‌شناسی، زمین‌دینامیک یا ژئودینامیک (به انگلیسی: geodynamics) دانشی زیررشته‌ای است حاصل از تقابل ژئوفیزیک با پویایی‌شناسی زمین.
زمین‌پویایی‌شناسی با استفاده از فیزیک و شیمی و ریاضیات، به چگونگی همرفت گوشته که به زمین‌ساخت صفحه‌ای (تکتونیک صفحه‌ای) می‌انجامد و نیز پدیده‌هایی زمین‌شناختی مانند گسترش بستر اقیانوس، شکلگیری کوه‌ها، آتشفشان، زمین‌لرزه و گسل، ... می‌پردازند. همچنین بررسی فعالیت‌های داخلی با اندازه‌گیری میدان‌های مغناطیسی و گرانش و موج‌های لرزه‌ای و نیز کانی‌شناسی سنگ‌ها و ترکیبات ایزوتوپیشان.
زمین‌پویایی‌شناسی برای کاوش و اکتشاف سیاره‌های دیگر هم به کار می‌رود.

title: زمین‌پویایی‌شناسی

wikitext:
{{زمین‌سنجی}}
'''زمین‌پویایی‌شناسی'''، '''زمین‌دینامیک''' یا '''ژئودینامیک''' {{به انگلیسی|geodynamics}} دانشی زیررشته‌ای است حاصل از تقابل [[ژئوفیزیک]] با [[پویایی‌شناسی]] [[زمین]].

زمین‌پویایی‌شناسی با استفاده از فیزیک و شیمی و ریاضیات، به چگونگی [[همرفت گوشته]] که به [[زمین‌ساخت صفحه‌ای]] ([[تکتونیک صفحه‌ای]]) می‌انجامد و نیز پدیده‌هایی زمین‌شناختی مانند [[گسترش بستر اقیانوس]]، [[شکلگیری کوه‌ها]]، [[آتشفشان]]، [[زمین‌لرزه]] و [[گسل]]، ... می‌پردازند. همچنین بررسی فعالیت‌های داخلی با اندازه‌گیری [[میدان مغناطیسی|میدان‌های مغناطیسی]] و [[گرانش]] و موج‌های لرزه‌ای و نیز [[کانی‌شناسی]] سنگ‌ها و ترکیبات ایزوتوپیشان.

زمین‌پویایی‌شناسی برای کاوش و اکتشاف سیاره‌های دیگر هم به کار می‌رود.

== منابع ==

* {{یادکرد-ویکی|پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/Geodynamics|عنوان=Geodynamics|زبان=انگلیسی|بازیابی=۲۰ اوت ۲۰۱۸}}
{{ژئوفیزیک}}
{{زمین‌شناسی}}
[[رده:زمین‌پویایی‌شناسی]]
[[رده:ژئودزی]]
[[رده:ژئوفیزیک]]


text:
# خاندان سهل
خاندان سهل یا آل سهل، یکی از خاندان‌های ایرانی بودند که در دستگاه خلافت عباسی به قدرت رسیدند و صاحب منصب وزارت شدند. این خاندان از بازماندگان خاندان‌های حکومت‌گر ایرانی پیش از اسلام بودند و برخی نسب این خاندان را به شاهان کهن ایرانی می‌رسانند؛ اما عموم مورخان معتقدند نسب این خاندان به زادان فرخ از اهالی قریه‌ای از توابع سرخس خراسان می‌رسد. از برجسته‌ترین افراد این خاندان می‌توان به فضل بن سهل، حسن بن سهل، غسان بن عباد و رجاء بن ابی ضحاک اشاره کرد.

## تبار و پیشینه
آل سهل از جمله خاندان‌های ایرانی بودند که شاهد قدرت و نفوذ آن‌ها در دورهٔ خلافت عباسی هستیم. این خاندان به‌وسیلهٔ برامکه پرورش یافتند. هر دو خاندان در ابتدا دبیرانی زردشتی و از حامیان خاندان بنو منجم بودند که خدمات زیادی از خود به‌جای گذاشتند. خاندان سهل تلاش‌های فراوانی برای بازنمایی هویت ایرانی در دل خلافت اسلامی عباسیان کردند. این خاندان از دهقانان و زمین‌دارن بزرگ و بانفوذ منطقهٔ خراسان بودند. خاندان سهل از بازماندگان خاندان‌های حکومت‌گر ایرانی پیش از اسلام بودند و برخی نسب این خاندان را به شاهان کهن ایرانی می‌رسانند؛ اما عموم مورخان معتقدند نسب این خاندان به زادان فرخ از اهالی قریه‌ای از توابع سرخس خراسان می‌رسد و عنوان سرخسی را به فرزندان او نسبت می‌دهند که بعدها در سرخس خراسان ساکن شدند.
زادان فرخ در زمان حجاج بن یوسف ثقفی مأمور برگرداندن دیوان از فارسی به عربی شد. همچنین او یکی از مترجمان ایرانی است که در خدمت امویان بوده، کتابت دیوان را در دورهٔ زیاد بن ابیه، عبیدالله بن زیاد و حجاج بن یوسف بر عهده داشته‌است. او مردی با حافظهٔ بسیار خوب بود که بر عبیدالله ابن زیاد تسلط داشت و در نهایت در جنگ با عبدالرحمن ابن اشعث کشته شد. سهل یکی از فرزندان زادان فرخ بود که ابتدا بر دین زردشتی بود؛ سپس در زمان هارون الرشید اسلام آورد؛ گرچه برخی معتقدند به‌وسیلهٔ خلیفه مهدی اسلام آورده و عده‌ای برآنند که توسط سلام بن فرج، غلام یحیی بن خالد برمکی، مسلمان شده‌است. گفته شده‌است که دو فرزند سهل یعنی حسن و فضل در ابتدا از راه طالع‌بینی زندگی خود را می‌گذراندند؛ اما پس از مدتی به دربار عباسی راه پیدا کردند.

## دیوان‌سالاری عباسی
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت‌های اسلامی به‌خصوص خلافت عباسی، وسعت و استحکام نظام دیوان‌سالاری و نهادهای اداری آن‌هاست. از این جهت اهمیت داشت که کارگزاران و وزرای بلندپایهٔ ایرانی زمام امور را در سیاست‌های داخلی و خارجی به دست داشتند و حتی برخی از آن‌ها فرماندهی نظامی را در امور جنگی بر عهده داشتند. ایرانیان در شکل‌گیری حکومت، دیوان‌سالاری و جنبش‌هایی که ضد خلافت عباسی در عصر اول حکومت آن‌ها ایجاد شد، جایگاه تعیین‌کننده‌ای داشتند. سازمان اداری و کشورداری ایرانی در عصر اول عباسی به اوج خود رسید. در اصل در دورهٔ خلفای اموی، وزارت و دیوان‌سالاری قاعدهٔ منظمی نداشت و مستشارها با عنوان کاتب یا مشیر وظیفهٔ وزرا را به عهده داشتند؛ اما در دولت عباسی وزرا بر همهٔ سران دولتی ارجحیت داشتند. با این حال وظایف وزیر در این عصر درست مانند وظایف خلیفه نبود و به‌طور معمول وزارت جنبهٔ نظامی نداشت. به‌جز حسن بن مخلد نظامی دیگری را سراغ نداریم که به وزارت منصوب شده باشد.
اوایل سدهٔ چهارم، پوشاک وزیر شامل دراعه، پیراهن، جامهٔ آستین‌دار و موزه به‌رنگ سیاه بود. آن‌ها در آیین شرفیابی لباس تشریفات می‌پوشیدند که شامل قبا، شمشیر و عمامهٔ سیاه —که وزیر همیشه بر سَر داشت— بود. این خلعت‌هایی بود که هنگام انتصاب، خلیفه به وزیر اعطا می‌کرد. عادت وزیر بر آن بود که جز در روزهای معین نزد خلیفه نمی‌رفت. در اوایل قرن چهارم، شنبه و پنجشنبه شرفیاب می‌شد. همچنین در دارالخلافه وزیر اتاق مخصوصی داشت که با نزدیکانش آنجا اقامت داشت؛ اما از سال ۳۱۲ به بعد در دفتر مدیر تشریفات حضور داشت. این نکته نشان می‌دهد منزلت و جایگاه وزیر کاهش یافته بود. هر خلیفه‌ای خود وزیرش را تعیین می‌کرد؛ اما معمولاً وزیر خلیفهٔ پیشین در مقام خود ابقا می‌شد.
سال ۳۳۴ مهم‌ترین سال از لحاظ تاریخ وزیران است؛ چرا که در این سال آل‌بویه وارد بغداد شدند، کاتب امیر فاتح به‌جای وزیر نشست و عنوان وزارت منسوخ شد. چنان‌که هلال صابی در تاریخ الوزراء، وزیران قرن چهارم را به دو دسته تقسیم کرده‌است: ۱) وزیران دولت عباسی ۲) کاتبان عهد دیلمی.

## زمینهٔ تاریخی
خاندان عباسی به‌واسطهٔ عباس بن عبدالمطلب خود را منتسب به پیامبر اسلام می‌دانستند. دعوت عباسیان مانند اکثر جنبش‌های شیعی از کوفه آغاز شد و این شهر به‌عنوان مرکز مخالفان اموی میزبان قیام‌های شیعی بود. با توجه به ناکامی این دعوت در کوفه، به‌دلایل مختلفی مرکز آن به خراسان منتقل شد. خراسان بزرگ در دوره‌های مختلف تاریخی یکی از بزرگ‌ترین حوزه‌های تمدن ایران بود و شامل بلاد ماوراءالنهر، از ری تا کاشغر و از خوارزم تا قهستان، می‌شد. اهمیت جغرافیایی خراسان موجب شد تا در این منطقه مهم‌ترین حرکت‌های سیاسی تاریخ ایران و اسلام رقم بخورد. هرگاه حرکتی از شرق به غرب یا برعکس انجام می‌شد، خراسان مسیر اصلی این گذرگاه بود. ساسانیان نیز پس از به قدرت رسیدن توجهٔ ویژه‌ای به خراسان داشتند؛ به‌گونه‌ای که در میان شاهان ساسانی شاپور یکم، هرمز یکم، بهرام یکم و بهرام دوم پیش از جلوس، حکومت خراسان و عنوان پادشاهی کوشان را داشتند. اعراب مسلمان نیز با توجه به اهمیت آن، فتح نواحی شرقی به‌ویژه خراسان را در اولویت قرار دادند. از طرفی در اواخر خلافت اموی و اوایل خلافت عباسی، اغلب ساکنان این ناحیه از علاقه‌مندان به اهل بیت و خاندان نبوت بودند؛ پس ادامهٔ دعوت عباسیان در این ناحیه طبیعی است. ضمن اینکه آل عباس برای تحقق اهداف خود به افراد بانفوذ ایرانی که در خراسان بودند، نیاز داشتند؛ در نتیجه ایرانیان نقش مؤثری در به ثمر رساندن دعوت عباسی داشتند.
جنبش عباسیان در خراسان در پنجشنبه، ۲۵ رمضان ۱۲۹ق، در حالی آغاز شد که پیروان عباسی گِرد ابومسلم جمع شده بودند، لباس و پرچم سیاه را به‌عنوان نماد خود انتخاب کرده و به سیاه‌جامگان معروف شدند. در نهایت با پیروزی سپاه ابومسلم بر امویان، او لقب امیر آل احمد را برای خویش برگزید. ابوالعباس به‌عنوان اولین خلیفهٔ عباسی روی کار آمد و هدف اساسی عباسیان را انتقام از امویان برای خون‌های ریخته‌شدهٔ بنی هاشم اعلام کرد. او موفق شد مروان، آخرین خلیفهٔ اموی را از میدان به در کرده، به قتل برساند. عباسیان همان گونه که وعده داده بودند، پس از پیرزی انتقام سختی از امویان گرفتند. این نشان از کینه و دشمنی قدیمی این دو طایفه از عصر جاهلیت دارد. از سوی دیگر علویان نقش مؤثری در پیروزی عباسیان داشتند. علی‌رغم نقش مؤثر آن‌ها، عباسیان از ابتدای کار نسبت به شیعیان علی بن ابی‌طالب رفتار خشونت‌آمیزی داشتند. اوایل خلافت عباسی و در دورهٔ ابوالعباس سفاح، آن‌ها به‌طور دائمی مخالفان را سرکوب می‌کردند؛ در نتیجه علاوه بر آنکه موفق به نابودی بنی امیه شدند، آل علی و شیعیان را نیز -که در تشکیل این حکومت نقش بسزایی داشتند- از میدان به در کردند.
علاوه بر علویان، ایرانیان نیز نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای در روی کار آمدن و تثبیت قدرت عباسیان داشتند؛ در نتیجه در این دوره فرصت زیادی برای ایفای نقش فعال در حوزهٔ اداری برای ایشان فراهم شد؛ تا حدی که بر بسیاری از مناصب مهم دولتی تسلط یافتند. عباسیان برخلاف بنی امیه ایرانیان را گرامی داشتند و زمام مهم‌ترین امور را به دست آنان سپردند. این امر به دو دلیل صورت گرفت: اول به‌خاطر مهارت ایرانیان در دیوان‌سالاری و حکومت‌داری و دوم به‌جهت نفوذ خاندان‌ها و حاکمان محلی ایرانی در خراسان. در این عصر ایرانیان از جایگاه برجسته‌ای برخوردار شدند و نفوذ فراوان آن‌ها در امر حکومت به‌گونه‌ای شد که بر مهم‌ترین دستگاه‌های اداری، نظامی، دبیری و استانداری چیره شدند.

## حسن بن سهل
به‌نقل از تاریخ طبری مأمون عباسی پیروزی و تثبیت خلافت خود را مدیون دو فرزند سهل یعنی حسن و فضل بود. نقش حسن بن سهل به‌عنوان حاکم بغداد در تحولات این دوره بسیار مهم است؛ چراکه حسن از دورهٔ هارون الرشید و خلیفه مهدی در دیوان بغداد در کنار برادرش فضل به دبیری می‌پرداخت و او همان کسی است که کتاب جاویدان خرد را از پهلوی به عربی ترجمه کرد. جایگاه حسن بن سهل به‌اندازه‌ای ارتقا یافت که نه‌تنها او و برادرش بلکه خویشاوندان و نزدیکان آن‌ها نیز دارای نفوذ و قدرت فراوان شدند و حتی محمد بن جعفر طالبی در مکه ادعای خلافت کرد؛ اما هنگامی که دید توان مقابله با خلیفه را ندارد به رجاء بن ابی‌ضحاک پناه برد، او نیز محمد بن جعفر را نزد حسن بن سهل فرستاد و با این روش فتنه را منکوب کرد.
دربارهٔ خصوصیات اخلاقی حسن بن سهل گفته‌اند که وی فردی عالم، دارای طبعی لطیف و مزاجی ملایم بود؛ چنان‌که توانست محبت خود را در دل مأمون جا دهد و توجه او را به خود جلب کند. او در دستگاه خلافت مأمون منزلت فراوان یافت و در ماجرای منازعات او با امین از مهم‌ترین مشاوران مأمون بود.
به‌نقل از جهشیاری در کتاب الوزراء و الکتاب حسن در سال ۱۹۶ق به‌ریاست دیوان خراج منسوب گردید. پس از دو سال خدمت در این مقام در سال ۱۹۸ پس از مرگ امین به امارت مناطق وسیعی از شمال عراق، جبال، حجاز، یمن، فارس و اهواز رسید. در آن زمان اهمیت و جایگاه حسن نزد خلیفه به‌گونه‌ای بود که هنگام عزیمت او به عراق در سال ۱۹۹، مأمون شخصاً او را مشایعت کرد. هنگام وداع مأمون به او گفت: «ابا محمد اگر چیزی می‌خواهی بگو» پاسخ داد: «آری امیرالمؤمنین، تو در دل خود چیزی برای من نگه‌دار که من بدون تو نمی‌توانم آن را حفظ کنم».
او پس از دریافت حکم مأموریتش درصدد جذب افرادی لایق و توانمند برآمد و افراد برجسته‌ای چون علی بن حسن، هرثمه بن اعین و غسان بن عباد به او پیوستند. پیشنهاد انتخاب حسن به‌عنوان حاکم بغداد توسط برادرش فضل مطرح شد. مأمون نامه‌ای به طاهر بن حسین نوشت و خواست که ولایات جبال، اهواز، بصره و کوفه را به حسن بن سهل واگذار کند و خودش برای نبرد با نصر بن شبث به رقه برود. انتخاب حسن به عنوان والی بغداد نشان از میزان اعتماد خلیفه به او دارد و از سوی دیگر چون این پیشنهاد از جانب فضل بود، می‌توان نتیجه گرفت فضل درصدد تثبیت قدرت خاندان خود در غرب قلمرو اسلامی بوده‌است. همچنین حسن بن سهل موفق شد شورش ابوالسرایا را در عراق سرکوب کند.
روایت‌هایی از ازدواج مأمون با پوران، دختر حسن بن سهل، نقل شده که نشان از شکوه و جلال مراسم ازدواج آنان دارد. حسن بن سهل آداب و سنن ایرانی را با شکوه هرچه تمام‌تر در مراسم ازدواج دخترش پوران به نمایش گذاشت. او مزرعه‌ها، قریه‌ها، کنیزان و غلامان زیادی به آنان تقدیم کرد؛ به‌طوری که نویسندهٔ تاریخ الفخری هزینهٔ مهمانی را تا ۵۰ میلیون درهم تخمین زده‌است. با این پیوند، جایگاه حسن نزد مأمون استحکام بیشتری یافت و پوران نیز از زنان پُرنفوذ دربار شد.
به‌نقل از طبری سرانجام حسن در صبح روز پنجشنبه ۲۵ ذوالقعده سال ۲۳۵ق در زمان متوکل در سامرا به‌علت مصرف بیش از حد دارو درگذشت.

## فضل بن سهل
فضل بن سهل سرخسی (ابوالعباس)، برادر کوچک‌تر حسن، در ۱۵۴ه.ق در سرخس متولد شد. او که در ابتدا نزد یحیی بن خالد برمکی مشغول به پیشکاری شد، دین زردشتی داشت و توسط یحیی بن خالد یا به‌روایتی توسط مأمون عباسی مسلمان شد. روایت است که فضل نامه‌ای از فارسی به عربی برای یحیی ترجمه کرد، یحیی از بیان شیوای وی استقبال کرد، بسیار از فضل تمجید نمود و او را به اسلام فراخواند. او فضل را برای این منظور نزد مأمون فرستاد و به این ترتیب فضل به دست مأمون مسلمان شد. مأمون او را گرامی داشت و پاداش نیکویی داد. او که در علم هیئت، ستاره‌شناسی و طالع‌بینی سررشته داشت، آیندهٔ مأمون را درخشان دید و در نزدیک‌شدن به او کوشید؛ تا حدی که او را مهم‌ترین عامل در تثبیت قدرت مأمون می‌دانند. نبوغ و استعداد فضل و تدابیر سنجیدهٔ او در ادارهٔ امور موجب شد تا هارون الرشید او را معلم مأمون قرار دهد.

### فضل در دستگاه مأمون
ارتقای جایگاه فضل در دستگاه خلافت و علاقهٔ وافر مأمون به او تا حدی پیش رفت که نبض تمام کارهای دولتی را دردست گرفت و تدابیرش بی‌کم‌وکاست مورد موافقت و استقبال مأمون قرار می‌گرفت؛ گرچه محبت فضل مدت‌ها پیش از به خلافت رسیدن مأمون در دل او جا گرفته بود و در اغلب امور از مأمون حرف‌شنوی داشت. هنگامی که امین، مأمون را از ولایتعهدی خلع کرد، فضل دستور داد تمام لشکریان به فرماندهی طاهر بن حسین در ری تجمع کنند و شرایط استقرار طولانی‌مدت را برای لشکریان فراهم کرد.
اوج اقتدار فضل در سال ۲۰۱، زمانی بود که او درخواست کناره‌گیری کرد و این درخواست ظاهراً نمایشی سیاسی برای کسب اختیارات و نفوذ بیشتر بود؛ چراکه موجب شد مأمون با تجلیل فراوان از او، اموال، مواجب و همچنین امتیازات بیشتری به او و برادرش ببخشد. در این دوره اقتدار و جایگاه فضل به‌حدی افزایش یافت که مأمون پرچم و علامتی مخصوص، به‌شکل نیزه‌ای دو شاخ، به او اختصاص داد. پرچم را نعیم بن خازم (از سرداران عرب) و علامت را علی بن هشام (از بزرگان و اشراف ایرانی خراسان) حمل می‌کردند.
پس از پیروزی مأمون بر امین —که مرهون تدابیر فضل بود— مأمون دستور داد تا همدان تا بلاد تبت و از دریای فارس تا دریای دیلم و گرگان تحت فرمان فضل باشند و ۳ هزار درهم به او حقوق داد. مأمون در نامه‌ای به فضل نوشت:
 تو با همکاری خود با من بر اطاعت خدا افزودی و سلطنت مرا استوار نمودی، از این پس تو را به مقام کسی برگزیدم، که هرچه بگوید اطاعت شود، هیچ‌کس از حیث مقام بر تو تقدم نخواهد داشت، من خدا را به تمام این مطلب گواه گرفته‌ام.
مخالفان نظامی فضل که از اعراب بودند، از جمله هرثمه بن اعین و نعیم بن خازم، او را متهم می‌کردند که او به بهانهٔ حمایت از آل علی قصد دارد حکومت را به‌سوی سلطنت پادشاهان ایرانی سوق دهد. در عراق نیز این‌گونه شایعه شده بود که فضل بر مأمون مسلط شده تا بدین وسیله علی بن موسی را به ولایتعهدی برساند. رنگ لباس و پرچم سیاه عباسیان به سبز تغییر یافت. عده‌ای معتقدند این اقدام از سوی فضل برای نزدیک‌کردن رنگ لباس به رنگ لباس شاهان ایرانی پیش از اسلام بوده‌است. فضل را گشاده‌دست، بخشنده، وفادار به عهد و بسیار سخنور وصف کرده‌اند. او به زبان عربی مانند فارسی مسلط بود و قرآن را به‌خوبی می‌خواند. از کاتبان نثرنویسی بود که بسیاری از آثار او مدون شد و اشعاری هم منسوب به اوست. وی به سنت‌های دهقانی ایرانی توجه می‌نمود و در حفظ آنان می‌کوشید. از او به‌عنوان مردی سخاوتمند، کریم و ثابت‌قدم یاد می‌شود که از سخن‌چینان دوری می‌کرد. همچنین شخصیتی بابصیرت داشت و در عقوبت و مجازات بسیار سخت‌گیر بود.
بسیاری از گفتارها، روش‌ها و سیاست‌های او در امور دیوانی و کشورداری در منابع ثبت شده‌است.وی از علاقه‌مندان و برجسته‌ترین افراد در علم نجوم به‌شمار می‌رفت. تبحر او چنان بود که مأمون در برخی تصمیم‌گیری‌های مهم از علم او بهره می‌برد. مأمون در انتخاب ساعت اعلام ولایتعهدی علی بن موسی الرضا نیز از او کمک خواست.

### رابطهٔ فضل با علی بن موسی
دربارهٔ مناسبات فضل و علی بن موسی الرضا گزارش‌های مختلف و متناقضی وجود دارد. عده‌ای فضل را شیعه خوانده‌اند و برخی از دشمنی او با علی بن موسی سخن گفته‌اند. دربارهٔ موافقت یا مخالفت خاندان سهل با ولایتعهدی علی بن موسی نیز روایات مختلفی وجود دارد.
محرک اصلی دعوت علی بن موسی الرضا به ولیعهدی، فضل بود. برخی آن را نقشهٔ مستقیم فضل می‌دانند که به‌وسیلهٔ مأمون عملی شد تا به این روش حکومت عباسیان را به علویان و از طریق آنان به ایرانیان برساند. از طرفی مأمون نیز با این اقدام اهداف خاصی را دنبال می‌کرد؛ او قصد داشت با ولایتعهدی علی بن موسی الرضا شورش علویان را آرام کند، نظارت مستقیم بر فعالیت‌های او داشته باشد و همچنین لباس مشروعیت بر قامت خلافت خود بپوشاند.مأمون با اتکا بر سیاست‌های فضل، مبنی بر ولایتعهدی علی بن موسی، شرایط بحرانی خلافت را برای مدتی به‌طور موقت آرام کرد. با این همه ظاهراً روابط علی بن موسی و فضل بیشتر به تیرگی می‌گرایید؛ چراکه از گماردن جاسوس برای علی بن موسی از سوی فضل و سخت‌گیری‌هایش نسبت به او گزارش‌هایی در دست داریم. از طرفی نیز گزارش شده که مأمون به‌اصرار علی بن موسی می‌خواست نماز عید فطر را در مرو برگزار کند؛ اما به‌توصیهٔ فضل بن سهل —که از محبوبیت او نزد مأمون نگران شده بود— از این اقدام جلوگیری کرد؛
اما مهم‌ترین موردی که این اختلاف را نشان می‌دهد، گزارش علی بن موسی از پنهان‌کاری فضل دربارهٔ اوضاع نابه‌سامان عراق به مأمون است.

### سرانجام فضل
در دوره‌ای که مأمون تصمیم گرفت از خراسان به بغداد بازگردد، به دو دلیل نسبت به فضل بدبین شد: اول آنکه فضل اخبار عراق و مخالفت‌های آن ناحیه را از مأمون پنهان کرده بود و دوم آنکه نارضایتی عباسیان و مردم از حکومت حسن بن سهل در بغداد را به گوش مأمون نرساند. همچنین از نفوذ گستردهٔ او نیز بیم داشت. خلیفه به مخالفت‌های فضل برای بازگشت به بغداد عنایتی نکرد. خلیفه در میان راهِ خراسان به بغداد چهار تن را مأمور کرد تا فضل و علی بن موسی را در حمام سرخس به قتل برسانند. در این هنگام علی بن موسی که از نقشه مطلع شد، از رفتن به حمام سَر باز زد؛ اما فضل طبق نقشه‌ای از پیش تعیین شده در حمام سرخس به‌دست ۴ تن از نزدیکان مأمون با ضرب شمشیر کشته شد.. این اتفاق در برخی منابع دوم شعبان سال ۲۰۲ و در برخی منابع محرم یا صفر ۲۰۳ تاریخ‌گذاری شده‌است. در ادامه مأمون برای رفع اتهام از خود و جلوگیری از شورش سپاهیان، فرمان به قصاص قاتلین داد و برای دستگیری آنان جایزه تعیین کرد تا خود را از این قتل مبری سازد. عباس بن هیثم دینوری آنان را دستگیر کرد و کشت. مأمون سَرهای قاتلین را به‌همراه نامهٔ تسلیت برای برادر فضل، حسن بن سهل، فرستاد، امتیازات فضل را به او واگذار کرد و از دختر حسن بن سهل خواستگاری نمود. این اقدامات جهت جلوگیری از وقوع بحران در راستای مرگ فضل در بغداد بود. سن فضل را هنگام مرگ ۴۲ تا ۶۰ سال ذکر کرده‌اند.

### القاب فضل
مشهورترین لقب فضل ذوالریاستین بود. این عنوان را مأمون به او داده بود؛ یعنی مردی که بر دو کار ریاست می‌کرد و آن دو کار، هم امور کشوری، هم امور لشکری بودند. او نخستین وزیری بود که هم‌زمان لقب و امارت داشت و ادارهٔ امور حکومت به او تفویض شده بود؛ به همین جهت در میان مردم به لقب الوزیر و الامیر نیز شهرت داشت.

## رجاء بن ابی‌ضحاک
برخی رجاء را اهل جرجیا (منطقه‌ای میان واسط و بغداد که از میان رفته‌است) و برخی اهل خراسان می‌دانند. از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست؛ اما تاریخ مرگ او سال ۲۲۵ق ذکر شده‌است. در منابع نقل شده که او خویشاوندی نزدیکی با حسن بن سهل و فضل بن سهل داشت و احتمالاً پسر عموی آن‌ها بوده‌است؛ گرچه برخی در نسبت فامیلی رجاء با فضل بن سهل اختلاف‌نظر دارند و او را یکی از بستگان او می‌دانند. او از رجال حکومتی در عصر مأمون و معتصم بود و همان کسی بود که علی بن موسی الرضا را از مدینه به مرو منتقل کرد و گزارش‌هایی از این سفر به مأمون می‌داد. وی در این زمینه از مأمون دستور داشت تا علی بن موسی را برای پذیرش ولایتعهدی محترمانه به مرو آورد. بر پایهٔ روایتی که شیخ صدوق نقل می‌کند، برخی یاران علی بن موسی در میانهٔ سفر تصمیم به ترور رجاء گرفتند و علی بن موسی الرضا با عبارت «أ تُریدُ أنْ تقتل نفسا مومنه بنفس کافره» آن‌ها را از این کار منع نمود. مهدی لاجوردی مصحح کتاب عیون الاخبار الرضا معتقد است که از این عبارت مدح رجاء برداشت می‌شود.
رجاء در زمان مأمون، معتصم و واثق مسئولیت دیوان خراج را بر عهده داشت؛ پس از علی بن موسی الرضا و در زمان خروج مأمون از خراسان جانشین او شد و سپس در دوره‌ای به ولایت جرجان رسید.

## غسان بن عباد
غسان بن عباد بن ابی‌الفرج یکی از حاکمان خراسان در عصر خلافت مأمون بود که پس از رجاء بن ابی‌ضحاک در سال ۲۰۲ق از سوی حسن بن سهل به‌جای او نشست، پس از مدتی از این مقام برکنار شد و طاهر بن حسین به این مقام برگزیده شد. همچنین یعقوبی در گزارش‌های خود حکومت غسان در خراسان را حکومتی موفق می‌دانست که البته خلاف این گزارش به‌دست مأمون می‌رسید؛ چراکه همین امر موجب برکناری غسان شد. مأمون تهاجمات ترک‌ها به خراسان را از نشانه‌های ضعف غسان قلمداد کرد و این امر در نامه‌هایش به طاهر مشهود است.
نکتهٔ مهم دیگر رابطهٔ خوب غسان با خاندان سامانی بود که به‌دستور مأمون ایجاد شد؛ به‌طوری که او نوح بن اسد را حاکم سمرقند، احمد بن اسد را حاکم فرغانه و یحیی بن اسد را به حکومت چاچ برگزیده بود.مأمون پس از برکناری رجاء بن ابی‌ضحاک از حکومت خراسان غسان را جانشین او کرد. بعدها طاهر بن حسین موفق شد نظر خلیفه را نسبت به او تغییر دهد و غسان از حکومت خراسان برکنار شد. غسان بن عباد از خویشاوندان خاندان سهل محسوب می‌شد که در دستگاه خلافت عباسی از افراد برجسته به‌شمار می‌رفت.

## میراث
فضل بن سهل با حمایت از دبیران ایرانی از جمله احمد بن ابی خالد، وزیر آیندهٔ مأمون، آن‌ها را وارد دیوان‌های دستگاه خلافت کرد. او با دعوت از مترجمان به دربار مأمون موجب ترجمهٔ آثار علمی-فلسفی بسیاری به عربی شد. همچنین فضل بن سهل، خطی ابداع کرد که به ریاسی مشهور گشت که از آن خطوط دیگری همچون خط ریاسی بزرگ، خط نیم ریاسی، خط ثلث، خط محقق، خط منثور و… مشتق شد.

## منبع‌شناسی
هیچ منبع اختصاصی و مستقلی در رابطه با موضوع خاندان سهل موجود نیست، با این حال می‌توان اطلاعات مربوط به این حوزه را در سایر منابع اولیه و ثانویه مرتبط با عصر عباسی جست و جو کرد.

title: خاندان سهل

wikitext:
'''خاندان سهل''' یا '''آل سهل'''، یکی از خاندان‌های ایرانی بودند که در دستگاه [[خلافت عباسی]] به قدرت رسیدند و صاحب منصب وزارت شدند. این خاندان از بازماندگان خاندان‌های حکومت‌گر ایرانی پیش از اسلام بودند و برخی نسب این خاندان را به شاهان کهن ایرانی می‌رسانند؛ اما عموم مورخان معتقدند نسب این خاندان به زادان فرخ از اهالی قریه‌ای از توابع [[سرخس]] خراسان می‌رسد. از برجسته‌ترین افراد این خاندان می‌توان به [[فضل بن سهل سرخسی|فضل بن سهل]]، [[حسن بن سهل سرخسی|حسن بن سهل]]، [[غسان بن عباد]] و [[رجاء بن ابی‌ضحاک|رجاء بن ابی ضحاک]] اشاره کرد.

== تبار و پیشینه ==
آل سهل از جمله خاندان‌های ایرانی بودند که شاهد قدرت و نفوذ آن‌ها در دورهٔ خلافت عباسی هستیم. این خاندان به‌وسیلهٔ [[خاندان برمکی|برامکه]] پرورش یافتند. هر دو خاندان در ابتدا دبیرانی زردشتی و از حامیان خاندان [[بنو منجم]] بودند که خدمات زیادی از خود به‌جای گذاشتند. خاندان سهل تلاش‌های فراوانی برای بازنمایی هویت ایرانی در دل خلافت اسلامی عباسیان کردند. این خاندان از دهقانان و زمین‌دارن بزرگ و بانفوذ منطقهٔ خراسان بودند.<ref>{{پک|بیات|خسروی|۱۳۹۸|ف=نقش خاندان‌های برجسته ایرانی در فرایند تعامل دو فرهنگ ایرانی اسلامی تا سده چهارم هجری|ص=پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی}}</ref> خاندان سهل از بازماندگان خاندان‌های حکومت‌گر ایرانی پیش از اسلام بودند و برخی نسب این خاندان را به شاهان کهن ایرانی می‌رسانند؛ اما عموم مورخان معتقدند نسب این خاندان به زادان فرخ از اهالی قریه‌ای از توابع سرخس خراسان می‌رسد و عنوان سرخسی را به فرزندان او نسبت می‌دهند که بعدها در سرخس خراسان ساکن شدند.<ref>{{پک|جهشیاری|بی تا|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۱۸۲}}</ref>

زادان فرخ در زمان [[حجاج بن یوسف|حجاج بن یوسف ثقفی]] مأمور برگرداندن دیوان از فارسی به عربی شد. همچنین او یکی از مترجمان ایرانی است که در خدمت امویان بوده، کتابت دیوان را در دورهٔ [[زیاد بن ابیه|زیاد بن ابیه،]] [[عبیدالله بن زیاد]] و حجاج بن یوسف بر عهده داشته‌است. او مردی با حافظهٔ بسیار خوب بود که بر عبیدالله ابن زیاد تسلط داشت و در نهایت در جنگ با عبدالرحمن ابن اشعث کشته شد. سهل یکی از فرزندان زادان فرخ بود که ابتدا بر دین زردشتی بود؛ سپس در زمان [[هارون الرشید]] اسلام آورد؛ گرچه برخی معتقدند به‌وسیلهٔ خلیفه [[مهدی (خلیفه)|مهدی]] اسلام آورده و عده‌ای برآنند که توسط سلام بن فرج، غلام یحیی بن خالد برمکی، مسلمان شده‌است. گفته شده‌است که دو فرزند سهل یعنی حسن و فضل در ابتدا از راه طالع‌بینی زندگی خود را می‌گذراندند؛ اما پس از مدتی به دربار عباسی راه پیدا کردند.<ref>{{پک|ابن خلدون|۱۳۹۸|ک=مقدمه ابن خلدون|ص=۲۸۲}}</ref>

== دیوان‌سالاری عباسی ==
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت‌های اسلامی به‌خصوص خلافت عباسی، وسعت و استحکام نظام دیوان‌سالاری و نهادهای اداری آن‌هاست. از این جهت اهمیت داشت که کارگزاران و وزرای بلندپایهٔ ایرانی زمام امور را در سیاست‌های داخلی و خارجی به دست داشتند و حتی برخی از آن‌ها فرماندهی نظامی را در امور جنگی بر عهده داشتند.<ref>{{پک|سجادی|۱۳۹۹|ک=وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی|ص=۱۷}}</ref> ایرانیان در شکل‌گیری حکومت، دیوان‌سالاری و جنبش‌هایی که ضد خلافت عباسی در عصر اول حکومت آن‌ها ایجاد شد، جایگاه تعیین‌کننده‌ای داشتند. سازمان اداری و کشورداری ایرانی در عصر اول عباسی به اوج خود رسید. در اصل در دورهٔ خلفای [[امویان|اموی]]، وزارت و دیوان‌سالاری قاعدهٔ منظمی نداشت و مستشارها با عنوان کاتب یا مشیر وظیفهٔ وزرا را به عهده داشتند؛ اما در دولت عباسی وزرا بر همهٔ سران دولتی ارجحیت داشتند.<ref>{{پک|ادم متز|۱۳۶۲|ک=تمدن اسلامی در قرن چهارم|ص=۱۰۸}}</ref> با این حال وظایف وزیر در این عصر درست مانند وظایف خلیفه نبود و به‌طور معمول وزارت جنبهٔ نظامی نداشت. به‌جز حسن بن مخلد نظامی دیگری را سراغ نداریم که به وزارت منصوب شده باشد.<ref>{{پک|ادم متز|۱۳۶۲|ک=تمدن اسلامی در قرن جهارم هجری|ص=۳۱۳}}</ref>

اوایل سدهٔ چهارم، پوشاک وزیر شامل دراعه، پیراهن، جامهٔ آستین‌دار و موزه به‌رنگ سیاه بود. آن‌ها در آیین شرفیابی لباس تشریفات می‌پوشیدند که شامل قبا، شمشیر و عمامهٔ سیاه —که وزیر همیشه بر سَر داشت— بود. این خلعت‌هایی بود که هنگام انتصاب، خلیفه به وزیر اعطا می‌کرد.<ref>{{پک|ادم متز|۱۳۶۲|ک=تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری|ص=۱۰۹}}</ref> عادت وزیر بر آن بود که جز در روزهای معین نزد خلیفه نمی‌رفت. در اوایل قرن چهارم، شنبه و پنجشنبه شرفیاب می‌شد. همچنین در دارالخلافه وزیر اتاق مخصوصی داشت که با نزدیکانش آنجا اقامت داشت؛ اما از سال ۳۱۲ به بعد در دفتر مدیر تشریفات حضور داشت. این نکته نشان می‌دهد منزلت و جایگاه وزیر کاهش یافته بود.<ref>{{پک|ادم متز|۱۳۶۲|ک=تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری|ص=۱۱۰–۱۱۱}}</ref> هر خلیفه‌ای خود وزیرش را تعیین می‌کرد؛ اما معمولاً وزیر خلیفهٔ پیشین در مقام خود ابقا می‌شد.

سال ۳۳۴ مهم‌ترین سال از لحاظ تاریخ وزیران است؛ چرا که در این سال [[آل بویه|آل‌بویه]] وارد بغداد شدند، کاتب امیر فاتح به‌جای وزیر نشست و عنوان وزارت منسوخ شد. چنان‌که هلال صابی در ''تاریخ الوزراء،'' وزیران قرن چهارم را به دو دسته تقسیم کرده‌است: ۱) وزیران دولت عباسی ۲) کاتبان عهد دیلمی.<ref>{{پک|ادم متز|۱۳۶۲|ک=تمدن اسلامی در قرن چهارم|ص=۱۱۲}}</ref>

== زمینهٔ تاریخی ==
خاندان عباسی به‌واسطهٔ [[عباس بن عبدالمطلب]] خود را منتسب به [[محمد|پیامبر اسلام]] می‌دانستند. دعوت عباسیان مانند اکثر جنبش‌های شیعی از کوفه آغاز شد و این شهر به‌عنوان مرکز مخالفان اموی میزبان قیام‌های شیعی بود. با توجه به ناکامی این دعوت در کوفه، به‌دلایل مختلفی مرکز آن به خراسان منتقل شد. خراسان بزرگ در دوره‌های مختلف تاریخی یکی از بزرگ‌ترین حوزه‌های تمدن ایران بود و شامل بلاد [[ماوراءالنهر]]، از ری تا کاشغر و از خوارزم تا قهستان، می‌شد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از غاز تا انجام|ص=۱۵}}</ref> اهمیت جغرافیایی خراسان موجب شد تا در این منطقه مهم‌ترین حرکت‌های سیاسی تاریخ ایران و اسلام رقم بخورد. هرگاه حرکتی از شرق به غرب یا برعکس انجام می‌شد، خراسان مسیر اصلی این گذرگاه بود.<ref>{{پک|کبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۶}}</ref> [[شاهنشاهی ساسانی|ساسانیان]] نیز پس از به قدرت رسیدن توجهٔ ویژه‌ای به خراسان داشتند؛ به‌گونه‌ای که در میان شاهان ساسانی [[شاپور یکم]]، [[هرمز یکم]]، [[بهرام یکم]] و [[بهرام دوم]] پیش از جلوس، حکومت خراسان و عنوان پادشاهی کوشان را داشتند.<ref>{{پک|کریستن سن|۱۷۰|ک=ایران در زمان ساسانیان|ص=۱۵۵–۱۵۶}}</ref> اعراب مسلمان نیز با توجه به اهمیت آن، فتح نواحی شرقی به‌ویژه خراسان را در اولویت قرار دادند.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۷}}</ref> از طرفی در اواخر خلافت اموی و اوایل خلافت عباسی، اغلب ساکنان این ناحیه از علاقه‌مندان به [[اهل بیت]] و خاندان نبوت بودند؛ پس ادامهٔ دعوت عباسیان در این ناحیه طبیعی است. ضمن اینکه آل عباس برای تحقق اهداف خود به افراد بانفوذ ایرانی که در خراسان بودند، نیاز داشتند؛ در نتیجه ایرانیان نقش مؤثری در به ثمر رساندن دعوت عباسی داشتند.<ref>{{پک|خضری|۱۳۹۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۷–۸}}</ref>

جنبش عباسیان در خراسان در پنجشنبه، ۲۵ رمضان ۱۲۹ق، در حالی آغاز شد که پیروان عباسی گِرد [[ابومسلم خراسانی|ابومسلم]] جمع شده بودند، لباس و پرچم سیاه را به‌عنوان نماد خود انتخاب کرده و به [[جنبش سیاه‌جامگان|سیاه‌جامگان]] معروف شدند. در نهایت با پیروزی سپاه ابومسلم بر امویان، او لقب امیر آل احمد را برای خویش برگزید.<ref>{{پک| طقوش|۱۳۸۵|ک=دولت عباسیان|ص=۲۰–۲۱}}</ref> [[سفاح|ابوالعباس]] به‌عنوان اولین خلیفهٔ عباسی روی کار آمد و هدف اساسی عباسیان را انتقام از امویان برای خون‌های ریخته‌شدهٔ [[بنی‌هاشم|بنی هاشم]] اعلام کرد. او موفق شد [[مروان بن حکم|مروان،]] آخرین خلیفهٔ اموی را از میدان به در کرده، به قتل برساند. عباسیان همان گونه که وعده داده بودند، پس از پیرزی انتقام سختی از امویان گرفتند. این نشان از کینه و دشمنی قدیمی این دو طایفه از عصر جاهلیت دارد. از سوی دیگر [[علویان طبرستان|علویان]] نقش مؤثری در پیروزی عباسیان داشتند. علی‌رغم نقش مؤثر آن‌ها، عباسیان از ابتدای کار نسبت به [[شیعه|شیعیان]] [[علی بن ابی‌طالب]] رفتار خشونت‌آمیزی داشتند.<ref>{{پک|خضری|۱۳۹۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۲۱–۲۳}}</ref> اوایل خلافت عباسی و در دورهٔ ابوالعباس سفاح، آن‌ها به‌طور دائمی مخالفان را سرکوب می‌کردند؛ در نتیجه علاوه بر آنکه موفق به نابودی بنی امیه شدند، آل علی و شیعیان را نیز -که در تشکیل این حکومت نقش بسزایی داشتند- از میدان به در کردند.<ref>{{پک|خضری|۱۳۹۴|ک=تاریخ خلافت عباسی|ص=۲۷}}</ref>

علاوه بر علویان، ایرانیان نیز نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای در روی کار آمدن و تثبیت قدرت عباسیان داشتند؛ در نتیجه در این دوره فرصت زیادی برای ایفای نقش فعال در حوزهٔ اداری برای ایشان فراهم شد؛ تا حدی که بر بسیاری از مناصب مهم دولتی تسلط یافتند. عباسیان برخلاف بنی امیه ایرانیان را گرامی داشتند و زمام مهم‌ترین امور را به دست آنان سپردند. این امر به دو دلیل صورت گرفت: اول به‌خاطر مهارت ایرانیان در دیوان‌سالاری و حکومت‌داری و دوم به‌جهت نفوذ خاندان‌ها و حاکمان محلی ایرانی در خراسان.<ref>{{پک|شاه ملکی|ف=نفوذ خاندان‌های ایرانی در عصر عباسیان و نقش آنان در بسط اندیشه ایرانشهری|ک=فصلنامه جندی شاپور دانشگاه شهید چمران}}</ref> در این عصر ایرانیان از جایگاه برجسته‌ای برخوردار شدند و نفوذ فراوان آن‌ها در امر حکومت به‌گونه‌ای شد که بر مهم‌ترین دستگاه‌های اداری، نظامی، دبیری و استانداری چیره شدند.<ref>{{پک|طقوش|۱۳۸۵|ک=دولت عباسیان|ص=۲۶}}</ref>

== حسن بن سهل ==
به‌نقل از [[تاریخ طبری]] مأمون عباسی پیروزی و تثبیت خلافت خود را مدیون دو فرزند سهل یعنی حسن و فضل بود. نقش حسن بن سهل به‌عنوان حاکم بغداد در تحولات این دوره بسیار مهم است؛ چراکه حسن از دورهٔ هارون الرشید و خلیفه مهدی در دیوان بغداد در کنار برادرش فضل به دبیری می‌پرداخت و او همان کسی است که کتاب [[جاویدان خرد]] را از پهلوی به عربی ترجمه کرد. جایگاه حسن بن سهل به‌اندازه‌ای ارتقا یافت که نه‌تنها او و برادرش بلکه خویشاوندان و نزدیکان آن‌ها نیز دارای نفوذ و قدرت فراوان شدند و حتی محمد بن جعفر طالبی در مکه ادعای خلافت کرد؛ اما هنگامی که دید توان مقابله با خلیفه را ندارد به [[رجاء بن ابی‌ضحاک]] پناه برد، او نیز محمد بن جعفر را نزد حسن بن سهل فرستاد و با این روش فتنه را منکوب کرد.

دربارهٔ خصوصیات اخلاقی حسن بن سهل گفته‌اند که وی فردی عالم، دارای طبعی لطیف و مزاجی ملایم بود؛ چنان‌که توانست محبت خود را در دل مأمون جا دهد و توجه او را به خود جلب کند. او در دستگاه خلافت مأمون منزلت فراوان یافت و در ماجرای منازعات او با [[امین (خلیفه)|امین]] از مهم‌ترین مشاوران مأمون بود.<ref>{{پک|مصباح|اکبری|۱۳۹۲|ف=دلایل انتخاب حسن بن سهل به حکومت بغداد|ک=پژوهشنامه تاریخ}}</ref>

به‌نقل از [[ابن عبدوس جهشیاری|جهشیاری]] در کتاب ''[[الوزراء و الکتاب]]'' حسن در سال ۱۹۶ق به‌ریاست دیوان خراج منسوب گردید. پس از دو سال خدمت در این مقام در سال ۱۹۸ پس از مرگ امین به امارت مناطق وسیعی از شمال عراق، جبال، حجاز، یمن، فارس و اهواز رسید. در آن زمان اهمیت و جایگاه حسن نزد خلیفه به‌گونه‌ای بود که هنگام عزیمت او به عراق در سال ۱۹۹، مأمون شخصاً او را مشایعت کرد. هنگام وداع مأمون به او گفت: «ابا محمد اگر چیزی می‌خواهی بگو» پاسخ داد: «آری امیرالمؤمنین، تو در دل خود چیزی برای من نگه‌دار که من بدون تو نمی‌توانم آن را حفظ کنم».

او پس از دریافت حکم مأموریتش درصدد جذب افرادی لایق و توانمند برآمد و افراد برجسته‌ای چون علی بن حسن، [[هرثمه بن اعین]] و [[غسان بن عباد]] به او پیوستند. پیشنهاد انتخاب حسن به‌عنوان حاکم بغداد توسط برادرش فضل مطرح شد. مأمون نامه‌ای به [[طاهر بن حسین]] نوشت و خواست که ولایات جبال، اهواز، بصره و کوفه را به حسن بن سهل واگذار کند و خودش برای نبرد با [[نصر بن شبث عقیلی|نصر بن شبث]] به رقه برود.<ref>{{پک|مصباح|اکبری|۱۳۹۲|ف=دلایل انتخاب حسن بن سهل به حکومت بغداد|ک=پژوهشنامه تاریخ}}</ref> انتخاب حسن به عنوان والی بغداد نشان از میزان اعتماد خلیفه به او دارد و از سوی دیگر چون این پیشنهاد از جانب فضل بود، می‌توان نتیجه گرفت فضل درصدد تثبیت قدرت خاندان خود در غرب قلمرو اسلامی بوده‌است. همچنین حسن بن سهل موفق شد شورش [[ابوالسرایا]] را در عراق سرکوب کند.{{منبع؟}}

روایت‌هایی از ازدواج مأمون با پوران، دختر حسن بن سهل، نقل شده که نشان از شکوه و جلال مراسم ازدواج آنان دارد. حسن بن سهل آداب و سنن ایرانی را با شکوه هرچه تمام‌تر در مراسم ازدواج دخترش پوران به نمایش گذاشت. او مزرعه‌ها، قریه‌ها، کنیزان و غلامان زیادی به آنان تقدیم کرد؛ به‌طوری که نویسندهٔ ''تاریخ الفخری'' هزینهٔ مهمانی را تا ۵۰ میلیون درهم تخمین زده‌است. با این پیوند، جایگاه حسن نزد مأمون استحکام بیشتری یافت و پوران نیز از زنان پُرنفوذ دربار شد.{{منبع؟}}

به‌نقل از طبری سرانجام حسن در صبح روز پنجشنبه ۲۵ ذوالقعده سال ۲۳۵ق در زمان متوکل در سامرا به‌علت مصرف بیش از حد دارو درگذشت.{{منبع؟}}

== فضل بن سهل ==
فضل بن سهل سرخسی (ابوالعباس)، برادر کوچک‌تر حسن، در ۱۵۴ه.ق در سرخس متولد شد. او که در ابتدا نزد [[یحیی برمکی|یحیی بن خالد برمکی]] مشغول به پیشکاری شد، دین زردشتی داشت و توسط یحیی بن خالد یا به‌روایتی توسط مأمون عباسی مسلمان شد.<ref>{{پک|جهشیاری|بی تا|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۲۹۴}}</ref> روایت است که فضل نامه‌ای از فارسی به عربی برای یحیی ترجمه کرد، یحیی از بیان شیوای وی استقبال کرد، بسیار از فضل تمجید نمود و او را به اسلام فراخواند. او فضل را برای این منظور نزد مأمون فرستاد و به این ترتیب فضل به دست مأمون مسلمان شد. مأمون او را گرامی داشت و پاداش نیکویی داد. او که در علم هیئت، ستاره‌شناسی و طالع‌بینی سررشته داشت، آیندهٔ مأمون را درخشان دید و در نزدیک‌شدن به او کوشید؛ تا حدی که او را مهم‌ترین عامل در تثبیت قدرت مأمون می‌دانند. نبوغ و استعداد فضل و تدابیر سنجیدهٔ او در ادارهٔ امور موجب شد تا هارون الرشید او را معلم مأمون قرار دهد.<ref>{{پک|طبری|۱۳۷۳|ک=تاریخ طبری|ص=۵۳۴۰}}</ref>

=== فضل در دستگاه مأمون ===
ارتقای جایگاه فضل در دستگاه خلافت و علاقهٔ وافر مأمون به او تا حدی پیش رفت که نبض تمام کارهای دولتی را دردست گرفت و تدابیرش بی‌کم‌وکاست مورد موافقت و استقبال مأمون قرار می‌گرفت؛ گرچه محبت فضل مدت‌ها پیش از به خلافت رسیدن مأمون در دل او جا گرفته بود و در اغلب امور از مأمون حرف‌شنوی داشت. هنگامی که امین، مأمون را از ولایتعهدی خلع کرد، فضل دستور داد تمام لشکریان به فرماندهی طاهر بن حسین در ری تجمع کنند و شرایط استقرار طولانی‌مدت را برای لشکریان فراهم کرد.<ref>{{پک|عبدالحسین بن ضحاک|۱۳۶۳|ک=تاریخ گردیزی|ص=}}</ref>

اوج اقتدار فضل در سال ۲۰۱، زمانی بود که او درخواست کناره‌گیری کرد و این درخواست ظاهراً نمایشی سیاسی برای کسب اختیارات و نفوذ بیشتر بود؛ چراکه موجب شد مأمون با تجلیل فراوان از او، اموال، مواجب و همچنین امتیازات بیشتری به او و برادرش ببخشد.<ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۳|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۳۶۲}}</ref> در این دوره اقتدار و جایگاه فضل به‌حدی افزایش یافت که مأمون پرچم و علامتی مخصوص، به‌شکل نیزه‌ای دو شاخ، به او اختصاص داد. پرچم را نعیم بن خازم (از سرداران عرب) و علامت را علی بن هشام (از بزرگان و اشراف ایرانی خراسان) حمل می‌کردند.<ref>{{پک|جهشیاری|۱۳۵۷|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۳۰۵–۳۰۶}}</ref>

پس از پیروزی مأمون بر امین —که مرهون تدابیر فضل بود— مأمون دستور داد تا همدان تا بلاد تبت و از دریای فارس تا دریای دیلم و گرگان تحت فرمان فضل باشند و ۳ هزار درهم به او حقوق داد. مأمون در نامه‌ای به فضل نوشت:

{{quote| تو با همکاری خود با من بر اطاعت خدا افزودی و سلطنت مرا استوار نمودی، از این پس تو را به مقام کسی برگزیدم، که هرچه بگوید اطاعت شود، هیچ‌کس از حیث مقام بر تو تقدم نخواهد داشت، من خدا را به تمام این مطلب گواه گرفته‌ام.<ref>{{پک|جهشیاری|بی تا|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۳۹۰}}</ref>}}

مخالفان نظامی فضل که از اعراب بودند، از جمله هرثمه بن اعین و نعیم بن خازم، او را متهم می‌کردند که او به بهانهٔ حمایت از آل علی قصد دارد حکومت را به‌سوی سلطنت پادشاهان ایرانی سوق دهد.<ref>{{پک|جهشیاری|۱۳۵۷|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۳۱۷}}</ref> در عراق نیز این‌گونه شایعه شده بود که فضل بر مأمون مسلط شده تا بدین وسیله علی بن موسی را به ولایتعهدی برساند.<ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۳|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۳۳۰}}</ref> رنگ لباس و پرچم سیاه عباسیان به سبز تغییر یافت. عده‌ای معتقدند این اقدام از سوی فضل برای نزدیک‌کردن رنگ لباس به رنگ لباس شاهان ایرانی پیش از اسلام بوده‌است.<ref>{{پک|جهشیاری|۱۳۵۷|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۳۱۳}}</ref> فضل را گشاده‌دست، بخشنده، وفادار به عهد و بسیار سخنور وصف کرده‌اند.<ref>{{پک|خطیب بغدادی|بی تا|ک=تاریخ بغدادی|ص=۲۹۹}}</ref> او به زبان عربی مانند فارسی مسلط بود و قرآن را به‌خوبی می‌خواند. از کاتبان نثرنویسی بود که بسیاری از آثار او مدون شد و اشعاری هم منسوب به اوست.<ref>{{پک|ابن ندیم|بی تا|ک=الفهرست|ص=۳۷۸}}</ref><ref>{{پک|ابن ندیم|بی تا|ک=الفهرست|ص=۵۳۶}}</ref> وی به سنت‌های دهقانی ایرانی توجه می‌نمود و در حفظ آنان می‌کوشید.<ref>{{پک|جهشیاری|بی تا|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۲۳۱–۲۳۲}}</ref> از او به‌عنوان مردی سخاوتمند، کریم و ثابت‌قدم یاد می‌شود که از سخن‌چینان دوری می‌کرد. همچنین شخصیتی بابصیرت داشت و در عقوبت و مجازات بسیار سخت‌گیر بود.

بسیاری از گفتارها، روش‌ها و سیاست‌های او در امور دیوانی و کشورداری در منابع ثبت شده‌است.<ref>{{پک|ثعالبی|۱۹۷۷|ک=تحفه الوزراء|ص=۵۸}}</ref><ref>{{پک|ثعالبی|۱۹۷۷|ک=تحفه الوزراء|ص=۱۷۴}}</ref>وی از علاقه‌مندان و برجسته‌ترین افراد در علم نجوم به‌شمار می‌رفت. تبحر او چنان بود که مأمون در برخی تصمیم‌گیری‌های مهم از علم او بهره می‌برد. مأمون در انتخاب ساعت اعلام ولایتعهدی [[علی بن موسی الرضا]] نیز از او کمک خواست.<ref>{{پک|بهار|۱۳۱۸|ک=مجمل التواریخ والقصص|ص=۳۵۰}}</ref>

=== رابطهٔ فضل با علی بن موسی ===
دربارهٔ مناسبات فضل و علی بن موسی الرضا گزارش‌های مختلف و متناقضی وجود دارد. عده‌ای فضل را شیعه خوانده‌اند و برخی از دشمنی او با علی بن موسی سخن گفته‌اند. دربارهٔ موافقت یا مخالفت خاندان سهل با ولایتعهدی علی بن موسی نیز روایات مختلفی وجود دارد.<ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۳|ک=عیون الاخبارالرضا|ص=۳۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۳|ک=عیون الاخبارالرضا|ص=۳۴۷–۳۴۹}}</ref>
محرک اصلی دعوت علی بن موسی الرضا به ولیعهدی، فضل بود. برخی آن را نقشهٔ مستقیم فضل می‌دانند که به‌وسیلهٔ مأمون عملی شد تا به این روش حکومت عباسیان را به علویان و از طریق آنان به ایرانیان برساند. از طرفی مأمون نیز با این اقدام اهداف خاصی را دنبال می‌کرد؛ او قصد داشت با ولایتعهدی علی بن موسی الرضا شورش علویان را آرام کند، نظارت مستقیم بر فعالیت‌های او داشته باشد و همچنین لباس مشروعیت بر قامت خلافت خود بپوشاند.<ref>{{پک|جعفری|۱۳۴۳|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۲۹۵}}</ref><ref>{{پک|شیخ صدوق|سال۱۳۷۸|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۲۴۱}}</ref>مأمون با اتکا بر سیاست‌های فضل، مبنی بر ولایتعهدی علی بن موسی، شرایط بحرانی خلافت را برای مدتی به‌طور موقت آرام کرد. با این همه ظاهراً روابط علی بن موسی و فضل بیشتر به تیرگی می‌گرایید؛ چراکه از گماردن جاسوس برای علی بن موسی از سوی فضل و سخت‌گیری‌هایش نسبت به او گزارش‌هایی در دست داریم. از طرفی نیز گزارش شده که مأمون به‌اصرار علی بن موسی می‌خواست نماز عید فطر را در مرو برگزار کند؛ اما به‌توصیهٔ فضل بن سهل —که از محبوبیت او نزد مأمون نگران شده بود— از این اقدام جلوگیری کرد؛<ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۳|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۳۴۱}}</ref><ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۷۴|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۳۴۷–۳۴۸}}</ref>
اما مهم‌ترین موردی که این اختلاف را نشان می‌دهد، گزارش علی بن موسی از پنهان‌کاری فضل دربارهٔ اوضاع نابه‌سامان عراق به مأمون است.{{منبع؟}}

=== سرانجام فضل ===
در دوره‌ای که مأمون تصمیم گرفت از خراسان به بغداد بازگردد، به دو دلیل نسبت به فضل بدبین شد: اول آنکه فضل اخبار عراق و مخالفت‌های آن ناحیه را از مأمون پنهان کرده بود و دوم آنکه نارضایتی عباسیان و مردم از حکومت حسن بن سهل در بغداد را به گوش مأمون نرساند. همچنین از نفوذ گستردهٔ او نیز بیم داشت. خلیفه به مخالفت‌های فضل برای بازگشت به بغداد عنایتی نکرد. خلیفه در میان راهِ خراسان به بغداد چهار تن را مأمور کرد تا فضل و علی بن موسی را در حمام سرخس به قتل برسانند. در این هنگام علی بن موسی که از نقشه مطلع شد، از رفتن به حمام سَر باز زد؛ اما فضل طبق نقشه‌ای از پیش تعیین شده در حمام سرخس به‌دست ۴ تن از نزدیکان مأمون با ضرب شمشیر کشته شد.. این اتفاق در برخی منابع دوم شعبان سال ۲۰۲ و در برخی منابع محرم یا صفر ۲۰۳ تاریخ‌گذاری شده‌است. در ادامه مأمون برای رفع اتهام از خود و جلوگیری از شورش سپاهیان، فرمان به قصاص قاتلین داد و برای دستگیری آنان جایزه تعیین کرد تا خود را از این قتل مبری سازد. عباس بن هیثم دینوری آنان را دستگیر کرد و کشت.<ref>{{پک|طبری|بی تا|ک=تاریخ طبری|ص=۵۶۵}}</ref> مأمون سَرهای قاتلین را به‌همراه نامهٔ تسلیت برای برادر فضل، حسن بن سهل، فرستاد، امتیازات فضل را به او واگذار کرد و از دختر حسن بن سهل خواستگاری نمود. این اقدامات جهت جلوگیری از وقوع بحران در راستای مرگ فضل در بغداد بود. سن فضل را هنگام مرگ ۴۲ تا ۶۰ سال ذکر کرده‌اند.{{منبع؟}}

=== القاب فضل ===
مشهورترین لقب فضل ذوالریاستین بود. این عنوان را مأمون به او داده بود؛ یعنی مردی که بر دو کار ریاست می‌کرد و آن دو کار، هم امور کشوری، هم امور لشکری بودند. او نخستین وزیری بود که هم‌زمان لقب و امارت داشت و ادارهٔ امور حکومت به او تفویض شده بود؛ به همین جهت در میان مردم به لقب الوزیر و الامیر نیز شهرت داشت.<ref>{{پک|طقوش|۱۳۸۰|ک=دولت عباسیان|ص=۱۳۲}}</ref>

== رجاء بن ابی‌ضحاک ==
برخی رجاء را اهل جرجیا (منطقه‌ای میان واسط و بغداد که از میان رفته‌است)<ref>{{پک|حموی|۱۹۹۵م|ک=معجم البلدان|ص=۳۵۱}}</ref> و برخی اهل خراسان می‌دانند. از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست؛ اما تاریخ مرگ او سال ۲۲۵ق ذکر شده‌است.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷ق|ک=تاریخ الامم والملوک|ص=۱۱۱}}</ref> در منابع نقل شده که او خویشاوندی نزدیکی با حسن بن سهل و فضل بن سهل داشت و احتمالاً پسر عموی آن‌ها بوده‌است؛ گرچه برخی در نسبت فامیلی رجاء با فضل بن سهل اختلاف‌نظر دارند و او را یکی از بستگان او می‌دانند.<ref>{{پک|ابن عساکر|۱۴۱۵|ک=تاریخ مدینه الدمشق|ص=۱۲۲}}</ref> او از رجال حکومتی در عصر مأمون و [[معتصم]] بود و همان کسی بود که علی بن موسی الرضا را از مدینه به مرو منتقل کرد و گزارش‌هایی از این سفر به مأمون می‌داد. وی در این زمینه از مأمون دستور داشت تا علی بن موسی را برای پذیرش ولایتعهدی محترمانه به مرو آورد. بر پایهٔ روایتی که [[شیخ صدوق]] نقل می‌کند، برخی یاران علی بن موسی در میانهٔ سفر تصمیم به ترور رجاء گرفتند و علی بن موسی الرضا با عبارت «أ تُریدُ أنْ تقتل نفسا مومنه بنفس کافره» آن‌ها را از این کار منع نمود.<ref>{{پک|شیخ صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون الاخبار الرضا|ص=۲۰۶}}</ref> مهدی لاجوردی مصحح کتاب ''عیون الاخبار الرضا'' معتقد است که از این عبارت مدح رجاء برداشت می‌شود.<ref>{{پک|شیخ صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون الاخبارالرضا|ص=۲۰۵}}</ref>
رجاء در زمان مأمون، معتصم و واثق مسئولیت دیوان خراج را بر عهده داشت؛ پس از علی بن موسی الرضا و در زمان خروج مأمون از خراسان جانشین او شد<ref>{{پک|یعقوبی|بی تا|ک=تاریخ یعقوبی|ص=۴۵۳}}</ref> و سپس در دوره‌ای به ولایت جرجان رسید.<ref>{{پک|ابن خلدون|۱۴۰۸ق|ک=تاریخ ابن خلدون|ص=۳۱۳}}</ref>

== غسان بن عباد ==
غسان بن عباد بن ابی‌الفرج یکی از حاکمان خراسان در عصر خلافت مأمون بود که پس از رجاء بن ابی‌ضحاک در سال ۲۰۲ق از سوی حسن بن سهل به‌جای او نشست، پس از مدتی از این مقام برکنار شد و طاهر بن حسین به این مقام برگزیده شد.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=}}</ref> همچنین [[یعقوبی]] در گزارش‌های خود حکومت غسان در خراسان را حکومتی موفق می‌دانست که البته خلاف این گزارش به‌دست مأمون می‌رسید؛ چراکه همین امر موجب برکناری غسان شد. مأمون تهاجمات ترک‌ها به خراسان را از نشانه‌های ضعف غسان قلمداد کرد و این امر در نامه‌هایش به طاهر مشهود است.

نکتهٔ مهم دیگر رابطهٔ خوب غسان با خاندان سامانی بود که به‌دستور مأمون ایجاد شد؛ به‌طوری که او [[نوح بن اسد]] را حاکم سمرقند، [[احمد بن اسد]] را حاکم فرغانه و [[یحیی بن اسد]] را به حکومت چاچ برگزیده بود.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۴|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۳۴۸}}</ref>مأمون پس از برکناری رجاء بن ابی‌ضحاک از حکومت خراسان غسان را جانشین او کرد. بعدها طاهر بن حسین موفق شد نظر خلیفه را نسبت به او تغییر دهد و غسان از حکومت خراسان برکنار شد. غسان بن عباد از خویشاوندان خاندان سهل محسوب می‌شد که در دستگاه خلافت عباسی از افراد برجسته به‌شمار می‌رفت.<ref>{{پک|اکبری|۱۳۸۸|ک=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام|ص=۱۳۰}}</ref>

== میراث ==
فضل بن سهل با حمایت از دبیران ایرانی از جمله [[احمد بن ابی‌خالد احول|احمد بن ابی خالد]]، وزیر آیندهٔ مأمون، آن‌ها را وارد دیوان‌های دستگاه خلافت کرد. او با دعوت از مترجمان به دربار مأمون موجب ترجمهٔ آثار علمی-فلسفی بسیاری به عربی شد. همچنین فضل بن سهل، خطی ابداع کرد که به ریاسی مشهور گشت که از آن خطوط دیگری همچون خط ریاسی بزرگ، خط نیم ریاسی، [[خط ثلث]]، [[خط محقق]]، خط منثور و… مشتق شد.<ref>{{پک|جهشیاری|۱۹۳۸|ک=الوزراء و الکتاب|ص=۳۱۸}}</ref>

== منبع‌شناسی ==
هیچ منبع اختصاصی و مستقلی در رابطه با موضوع خاندان سهل موجود نیست، با این حال می‌توان اطلاعات مربوط به این حوزه را در سایر منابع اولیه و ثانویه مرتبط با عصر عباسی جست و جو کرد.

=== منابع اولیه ===
* ''تاریخ یعقوبی'' از کهن‌ترین کتب تاریخ عمومی که به زبان عربی باقی مانده‌است. این کتاب [[تاریخ اسلام]] رلا تا سال۲۵۲ ذکر کرده‌است که تاریخ عباسیان نیز جزئی از آن به‌شمار می‌آید. این مؤلف دربارهٔ بلدان نیز اثری دارد که اطلاعات تاریخی مفیدی از آن به‌دست می‌آید.
* ''تاریخ الرسل و الملوک'' از محمدبن جریر طبری نیز در زمره تاریخ عمومی قرار می‌گیرد که به ''تاریخ طبری'' شهرت دارد، این اثر مفصل‌ترین تاریخ عمومی اسلامی به زبان عربی است که آن را یکی از مهم‌ترین و معتبرترین منبع تاریخ اسلام می‌دانند. گرچه این کتاب عظیم، با وجود وسعت و جامعیت از حیث اعتبار و ارزش همه جا مورد قبول نیست. با اینحال تاریخ طبری مآخذ اکثر افرادی است که پس ز او به تألیف دربارهٔ تاریخ اسلام پرداختند.<ref>{{پک|زرین کوب|بی تا|ک=ایران در اوایل عهد اسلامی|ص=۲۶}}</ref>
* ''المنتظم فی التاریخ لملوک والامم'' از مآخذ عربی دوره‌های بعد به تألیف ابوالفرج عبدالرحمن الجوزی است که به سبک طبری نوشته شده‌است و بر حسب ترتیب وقایع تاریخ عراق و بغداد را روایت می‌کند.<ref>{{پک|زرین کوب|بی تا|ک=ایران در اوایل عهد اسلامی|ص=۳۰}}</ref>
* الوزراءوالکتاب از ابن عبدوس جهشیاری مهم‌ترین منبع دست اول عصر عباسی است چرا که توسط یکی از دولتمردان عباسی تألیف شده و به معرفی وزیران و کاتبان از زمان رسول خدا تا اوایل خلافت مأمون عباسی پرداخته.
* ''زین الاخبار''به تألیف ابوسعید عبدالحیّ بن ضحاک بن محمود گَردیزی، مشهور به ''تاریخ گردیزی'' پیرامون سال ۴۴۰ هجری قمری نگاشته‌است، و مشتمل است بر تاریخ عالم و اسلام از قدیم‌ترین روزگار تا اندکی بعد از ۴۴۰ مقارن با پایان پادشاهی مودود غزنوی، پسر سلطان محمد غزنوی، که به نثری پخته نوشته شده‌است.<ref>{{پک|نوایی|۱۳۷۶|ک=متون تاریخی به زبان فارسی|ص=۹}}</ref>
* ''عیون أخبار الرضا علیه‌السلام'' (تصحیح لاجوردی)، به قلم ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق، مفصل‌ترین و معتبرترین کتاب در مورد جوانب مختلف زندگانی علی بن موسی الرضا و نیز سخنان ایشان در موضوعات مختلف است که اطلاعات مفصلی دربارهٔ عصر اول عباسی و خاندان سهل می‌دهد. شیخ صدوق در این کتاب روایات مربوط به علی بن موسی الرضت و مجموعه روایاتی را که از او روایت شده، جمع‌آوری کرده‌است. مؤلف، کتاب مذکور را برای هدیه به کتابخانه [[صاحب بن عباد]] دیلمی، وزیر وقت و حاکم شیعی آن دوران، نگاشته‌است.<ref>{{پک|ضمیری|۱۳۸۲|ک=کتاب‌شناسی تفصیلی مذاهب اسلامی|ص=۳۷۴}}</ref>
* ''تاریخ بغداد یا تاریخ مدینه الاسلام'' اثر عربی از مؤلف قرن پنجم، احمد بن علی خطیب بغدادی است، این اثر با مقدمه و تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا الأهرام، به تشریح حال عالمان، محدّثان و بزرگان بغداد پرداخته‌است.
زمان آغاز تألیف، به درستی معلوم نیست، اما ظاهراً مؤلف تا هنگام مرگ پیوسته آن را تکمیل می‌کرده‌است؛ هم‌چنان‌که در شرح حال دو تن از بزرگان، سال درگذشت آنها را ۴۶۳ق، ثبت کرده که سال درگذشت خود او می‌باشد و از منابع دست اول عصر عباسی محسوب می‌شود.
* ''تحفه الوزراء'' اثری از ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبی است که پیرامون موضوع اخلاق و سیاست نگاشته شده. مؤلف، در باب اول کتاب پیرامون کلمه وزارت، منصب وزارت و مناقب و آثار آن و ویژگی‌های وزرای صالح و شایسته مطالبی را بیان می‌کند که در ارتباط با بحث وزارت فضل بن سهل درخور توجه است.<ref>{{پک|ثعالبی|سال|ک=تحفه الوزراء|ص=۳۹}}</ref>

=== منابع ثانویه ===
اغلب اطلاعات موجود دربارهٔ خاندان سهل از منابع دست اول اخذ می‌شود و بخش اندکی از آن را می‌توان از منابع پژوهشی ثانویه به‌دست‌آورد.{{منبع؟}}
* ''وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی'' به قلم سید صادق سجادی
* ''تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری'' اثر ادم متز
* ''تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام'' به تألیف امیر اکبری
* ''تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه'' به قلم احمد خضری
* ''دولت عباسیان'' اثر محمد سهیل طقوش
* ''ایران در اوایل عهد اسلامی'' عبدالحسین زرین‌کوب

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
=== منابع دسته اول ===
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= جهشیاری|نام= ابن عبدوس|کتاب= الوزراءوالکتاب| ناشر=دارالفکر |سال=۱۴۰۸ |مکان=بیروت |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= ابن طقطقی|نام= |کتاب=تاریخ کتاب | ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی |سال= ۱۳۹۰|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=ابن خلدون |نام= |کتاب=مقدمه ابن خلدون | ناشر=انتشارات علمی فرهنگی |سال=۱۳۹۸ |مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=عبدالحسین بن ضحاک |نام= |کتاب=تاریخ گردیزی | ناشر=دنیای کتاب |سال= ۱۳۶۳|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=ابن عساکر |نام= |کتاب=تاریخ مدینه الدمشق | ناشر=دارالفکر |سال=۱۴۱۵ |مکان=بیروت |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= احمد بن ابی یعقوب|نام= |کتاب=تاریخ یعقوبی | ناشر=انتشارات علمی و فرهنگی |سال= ۱۳۸۹|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=ثعالبی|نام=محمد بن اسماعیل |کتاب=تحفه الوزراء | ناشر=رواق هنر |سال= ۱۳۹۵|مکان=تهران |شابک=}}

=== منابع پژوهشی ===
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=طقوش |نام=محمدسهیل |کتاب=دولت عباسیان| ناشر= پژوهشکده حوزه و دانشگاه|سال= ۱۳۸۰|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=اکبری |نام=امیر |کتاب=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام | ناشر=سمت |سال=۱۳۸۸ |مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= شاه ملکی|نام=رضا |کتاب=نفوذ خاندان‌های ایرانی در عصر عباسیان | ناشر=فصلنامه جندی شاپور |سال= |مکان=دانشگاه شهید چمران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=بیات|خسروی |نام=علی|محمدرضا |کتاب=نقش خاندان‌های برجسته ایرانی در فرایند تعامل در فرهنگ ایرانی اسلامی | ناشر=پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی |سال= |مکان= |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= سجادی|نام=صادق |کتاب=وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی | ناشر=انتشارات دکتر محمود افشار |سال= ۱۳۹۹|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=متز |نام=ادام |کتاب=تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری | ناشر=امیرکبیر |سال= ۱۳۶۴|مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=سن |نام=کریستن |کتاب=ایران در زمان ساسانیان | ناشر=نگاه |سال=۱۳۹۳ |مکان=تهران}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=اکبری |نام=امیر |کتاب=تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام | ناشر=سمت |سال=۱۳۸۴ |مکان= تهران|شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=خضری |نام=احمدرضا |کتاب=تاریخ خلافت عباسی | ناشرسمت |سال=۱۳۹۴ |مکان=تهران |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=مصباح |نام=اکبری |کتاب=دلایل انتخاب حسن بن سهل به حکومت بغداد | ناشر= پژوهشنامه تاریخ|سال= |مکان= |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی= جعفریان|نام=رسول |کتاب=حیات فکری سیاسی امامان شیعه | ناشر=موسسه انصاریان |سال= ۱۳۴۳|مکان=قم |شابک=}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=نوایی |نام=عبدالحسین |کتاب=متون تاریخی به زبان فارسی | ناشر= سمت|سال=۱۳۷۶ |مکان=تهران |شابک=}}

[[رده:ایرانی‌تبارهای اهل عراق]]
[[رده:خاندان‌های ایرانی]]
[[رده:نوکیشان شیعه]]
[[رده:وزیران عباسیان]]


text:
# مژده
مژده، روستایی است از توابع بخش کوچصفهان شهرستان رشت در استان گیلان ایران.

## جمعیت
این روستا در دهستان بلسبنه قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱۶۷۷ نفر (۴۲۹خانوار) بوده‌است.

title: مژده

wikitext:
{{Coord|37|15|37|N|49|42|54|E|type:city_scale:50000_region:IR|display=title|notes=<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://geonames.ncc.org.ir/HomePage.aspx?TabID=4572&Site=geonames.ncc.org&Lang=fa-IR |عنوان=: کمیته تخصصی نام نگاری و یکسان سازی نام های جغرافیایی ایران :<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |بازبینی=۱۹ ژوئیه ۲۰۱۱ |archive-date=۲۹ اوت ۲۰۱۱ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829094415/http://geonames.ncc.org.ir/HomePage.aspx?TabID=4572&Site=geonames.ncc.org&Lang=fa-IR |dead-url=yes }}</ref>}}
{{جعبه اطلاعات روستای ایران
|نام رسمی=مژده
|عرض جغرافیایی=
|طول جغرافیایی=
|تصویر=
|اندازه تصویر=
|توضیح تصویر=
|استان=گیلان
|شهرستان=رشت
|بخش= [[بخش کوچصفهان]]
|دهستان=بلسبنه
|نام بومی=
|نام دیکر=
|نام قدیمی=
|تاریخ بنیان‌گذاری=
|جمعیت= ۱۶۷۷ نفر
|رشد جمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|مساحت=
|ارتفاع=
|کد آماری    =۰۰۸۹۳۴
|پیش‌شماره=
|وبگاه=
|پانویس=
}}
'''مژده'''، روستایی است از توابع [[بخش کوچصفهان]] [[شهرستان رشت]] در [[استان گیلان]] [[ایران]].

== جمعیت ==
این روستا در [[دهستان بلسبنه]] قرار دارد و براساس [[سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران|سرشماری مرکز آمار ایران]] [[سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۸۵)|در سال ۱۳۸۵]]، جمعیت آن ۱۶۷۷ نفر (۴۲۹خانوار) بوده‌است.<ref>[http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/08.xls درگاه ملی آمار ایران]</ref>

== منابع ==
{{پانویس}}
{{شهرستان رشت|بخش کوچصفهان}}

[[رده:روستاهای شهرستان رشت|مژده]]

title: مژده

استان: گیلان

شهرستان: رشت

بخش: بخش کوچصفهان

دهستان: بلسبنه

جمعیت: ۱۵۴۹ نفر (سرشماری ۹۵)


text:
# ایوو سوارس
ایوو سوارس (پرتغالی: Ivo Soares؛ زادهٔ ۱۶ دسامبر ۱۹۳۸) بازیکن فوتبال اهل برزیل بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال فلامینگو اشاره کرد.

title: ایوو سوارس

wikitext:
{{Infobox football biography
| name = ایوو سوارس
| image =
| fullname = Ivo Ribeiro Soares
| birth_date = {{Birth date and age|1938|12|16|df=yes}}
| birth_place = [[ریو دو ژانیرو]]
| currentclub =
| death_date =
| death_place =
| height =
| position = [[هافبک]]
| youthyears1 =
| youthclubs1 =
| years1 =
| clubs1 = [[باشگاه فوتبال فلامینگو]]
| caps1 =
| goals1 =
| nationalyears1 =
| nationalteam1 =
| nationalcaps1 =
| nationalgoals1 =
| manageryears1 =
| managerclubs1 =
| medaltemplates =
}}
'''ایوو سوارس''' ({{lang-pt|Ivo Soares}}؛ زادهٔ {{birth date|1938|12|16|df=yes}}) [[بازیکن فوتبال]] اهل [[برزیل]] بود.

از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به [[باشگاه فوتبال فلامینگو]] اشاره کرد.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{sports links}}

{{بازیکن فوتبال-خرد}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:سوارس، ایوو}}
[[رده:افراد زنده]]
[[رده:بازیکنان باشگاه فلامینگو]]
[[رده:بازیکنان فوتبال مرد اهل برزیل]]
[[رده:بازیکنان فوتبال بازی‌های المپیک برزیل]]
[[رده:بازیکنان فوتبال در المپیک تابستانی ۱۹۶۴]]
[[رده:زادگان ۱۹۳۸ (میلادی)]]
[[رده:هافبک‌های فوتبال]]

title: ایوو سوارس

نام کامل: Ivo Ribeiro Soares

زادروز: ۱۶ دسامبر ۱۹۳۸ (۸۶ سال)

زادگاه: ریو دو ژانیرو

title: باشگاه‌های حرفه‌ای*

سالها: باشگاه‌ها · بازی† · (گل)†


text:
# ددمن (کمیک)
دِدمن (به انگلیسی: Deadman) با نام اصلی بوستون برند، یک شخصیت خیالی ابرقهرمان است که در کتب کامیک دی‌سی کامیکس وجود دارد؛ و برای اولین بار، در شمارهٔ ۲۰۵ مجلهٔ کمیک‌های ماجراهای عجیب و غریب در اکتبر ۱۹۶۸ معرفی شد.

title: ددمن (کمیک)

wikitext:
{{جعبه اطلاعات شخصیت کمیک
|نام شخصیت= دِدمن
|تصویر=[[پرونده:Deadman (DC Comics).jpg]]
|توضیحات=
|ناشر= [[دی‌سی کامیکس]]
|اولین حضور= ''ماجراهای عجیب و غریب'' #205 (اکتبر ۱۹۶۷)
|ساخته شده توسط= [[آرنولد دریک]]{{سخ}}کارمین اینفانتینو
|نام کامل= بوستون برند
|گونه=انسان
|جهان زادگاه=زمین
|وابستگی به تیم= نگهبانان جادو{{سخ}}سپاه فانوس سیاه{{سخ}}[[سپاه فانوس سفید]]{{سخ}}[[لیگ عدالت تاریک]]
|هم‌دستان=
|مکمل شخصیت=
|نام مستعار=
|توانایی‌ها= * اوج سطح یک ورزشکار و آکروبات
'''به عنوان روح:'''
* نامرئی شدن، لمس ناپذیری و پرواز
* قادر به تسخیر هر موجود زندهٔ دارای ادراک در کسری از ثانیه
'''توسط حلقه قدرت:'''
* توانایی درمان، رستاخیز مردگان، [[دورنوردی]]
}}
'''دِدمن''' {{انگلیسی|Deadman}} با نام اصلی '''بوستون برند'''، یک شخصیت خیالی [[ابرقهرمان]] است که در کتب کامیک [[دی‌سی کامیکس]] وجود دارد؛ و برای اولین بار، در شمارهٔ ۲۰۵ مجلهٔ کمیک‌های ''ماجراهای عجیب و غریب'' در اکتبر ۱۹۶۸ معرفی شد.

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد ویکی|عنوان =Deadman |پیوند=http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Deadman&oldid=583821100|زبان =انگلیسی|بازیابی= ۸ مارس ۲۰۱۴}}

{{لیگ عدالت تاریک}}

[[رده:ابرقهرمان‌های دی‌سی کامیکس]]
[[رده:ابرقهرمان‌های مرد دی‌سی کامیکس]]
[[رده:ارواح تخیلی]]
[[رده:داستان‌های مصور]]
[[رده:شخصیت‌های خیال‌پردازی دی‌سی کامیکس]]
[[رده:شخصیت‌های کمیک معرفی‌شده در ۱۹۶۷ (میلادی)]]
[[رده:عنوان‌های دی‌سی کامیکس]]
[[رده:کمیک‌های آغازشده در ۱۹۶۷ (میلادی)]]

title: اطلاعات انتشاراتی

ناشر: دی‌سی کامیکس

نخستین حضور: ماجراهای عجیب و غریب #205 (اکتبر ۱۹۶۷)

پدیدآور: آرنولد دریک · کارمین اینفانتینو

title: اطلاعات داستانی

نام کامل: بوستون برند

گونه: انسان

جهان زادگاه: زمین

وابستگی به تیم: نگهبانان جادو · سپاه فانوس سیاه · سپاه فانوس سفید · لیگ عدالت تاریک

تواناییها: - اوج سطح یک ورزشکار و آکروبات به عنوان روح: - نامرئی شدن، لمس ناپذیری و پرواز - قادر به تسخیر هر موجود زندهٔ دارای ادراک در کسری از ثانیه توسط حلقه قدرت: - توانایی درمان، رستاخیز مردگان، دورنوردی


text:
# هیرویوشی تاکایاما
هیرویوشی تاکایاما (انگلیسی: Hiroyoshi Takayama؛ زادهٔ ۱۸ مارس ۱۹۷۴) بازیکن فوتبال است.

title: هیرویوشی تاکایاما

wikitext:
{{Infobox football official
| name = هیرویوشی تاکایاما
| fullname = Hiroyoshi Takayama
| birth_date = {{birth date and age|1974|3|18|df=y}}
| birth_place = [[ژاپن]]
| internationalyears1 = ۲۰۰۴–۲۰۱۳
| internationalyears2 = ۲۰۰۸–۲۰۱۳
| confederation1 = [[فیفا]]
| confederation2 = [[کنفدراسیون فوتبال آسیا]]
| internationalrole1 = Referee
| internationalrole2 = Referee
| sport = [[فوتبال]]
}}
'''هیرویوشی تاکایاما''' ({{lang-en|Hiroyoshi Takayama}}؛ زادهٔ {{birth date|1974|3|18|df=y}}) [[بازیکن فوتبال]] است.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hiroyoshi_Takayama&oldid=808195538|عنوان = Hiroyoshi Takayama|زبان =انگلیسی|بازیابی =۷ فوریه ۲۰۲۰}}

{{بازیکن فوتبال-خرد}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:تاکایاما، هیرویوشی}}

[[رده:افراد زنده]]
[[رده:داوران فوتبال اهل ژاپن]]
[[رده:زادگان ۱۹۷۴ (میلادی)]]

title: هیرویوشی تاکایاما

نام کامل: Hiroyoshi Takayama

زاده: ۱۸ مارس ۱۹۷۴ (۵۰ سال) · ژاپن

title: بین‌المللی

سالها: لیگ · پست

فیفا · Referee

کنفدراسیون فوتبال آسیا · Referee


text:
# زیمنیچه
شهر زیمنیچه (به رومانیایی: Zimnicea) در شهرستان تلئورمن در کشور رومانی واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۱۶٬۷۸۷ نفر  است.

title: زیمنیچه

wikitext:
{{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement-->
|image_skyline=
|subdivision_type=[[فهرست کشورهای مستقل|کشور]]
|subdivision_name={{ROU}}
|timezone=[[زمان اروپای شرقی|EET]]
|utc_offset=+2
|timezone_DST=[[ساعت تابستانی اروپای شرقی|EEST]]
|utc_offset_DST=+3
|map_caption=Mayoralty and Central Park|
official_name=Zimnicea|
|pushpin_map=Romania
|pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->
|pushpin_map_caption=Location of Zimnicea
|pushpin_mapsize
|image_shield=ROU TR Zimnicea CoA.png
|image_map1=Zimnicea jud Teleorman.png|
|image_map=
|subdivision_type1=[[شهرستان‌های رومانی|شهرستان]]|
subdivision_name1=[[شهرستان تلئورمان|تلئورمان]]n County|
|subdivision_type2=[[Subdivisions of Romania|Status]]|
subdivision_name2={{Autolink|Town}}
|settlement_type=شهر||
|leader_title=[[شهردار]]|
leader_name=Petre Pîrvu|
leader_party=[[Social Democratic Party (Romania)|Social Democratic Party]]|
area_total_km2=131.31|
population_as_of=2011|
population_total=14058|latd=43|latm=39|lats=8|latNS=N|longd=25|longm=22|longs=5|longEW=E||
website=
}}
شهر '''زیمنیچه''' {{به رومانیایی|Zimnicea}} در شهرستان تلئورمن در کشور [[رومانی]] واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۱۶٬۷۸۷ نفر <ref>بر پایه سرشماری سال ۲۰۰۲</ref> است.

== جستارهای وابسته ==
* [[رومانی]]
* [[فهرست شهرهای رومانی]]

== منابع ==
* [//de.wikipedia.org/wiki/Zimnicea ویکی‌پدیای آلمانی]
{{پانویس}}
{{استان‌های رومانی}}
{{ویکی‌انبار-رده|Zimnicea}}

{{رومانی-خرد}}

[[رده:پایانه‌های مرزی بلغارستان و رومانی]]
[[رده:شهرهای بندری در رومانی]]
[[رده:شهرهای رومانی]]
[[رده:مناطق مسکونی در دانوب]]
[[رده:مناطق مسکونی در شهرستان تلئورمان]]

title: Zimnicea

شهرستان: تلئورمانn County

Status: Town

title: حکومت

• شهردار: Petre Pîrvu (Social Democratic Party)

title: مساحت

• کل: ۱۳۱٫۳۱ کیلومتر مربع (۵۰٫۷۰ مایل مربع)

title: جمعیت (2011)

• کل: ۱۴٬۰۵۸

منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۲ (EET)

• تابستانی (DST): یوتی‌سی +۳ (EEST)


text:
# پادشاه بی‌تاج (فیلم ۱۹۹۴)
پادشاه بی‌تاج (به هندی: Betaaj Badshah) فیلمی هندی محصول سال ۱۹۹۴ و به کارگردانی اقبال دورانی است. در این فیلم بازیگرانی همچون راج کومار، شاتورگان سینها، مامتا کولکارنی، پریم چوپرا، موکش خانا و آجیت خان ایفای نقش کرده‌اند.

title: پادشاه بی‌تاج (فیلم ۱۹۹۴)

wikitext:
{{جعبه فیلم
  | عنوان=پادشاه بی‌تاج
  | تصویر=Betaaj Badshah.jpg
  |عرض تصویر=
  | زیرنویس=
  | کارگردان=اقبال دورانی
  | تهیه‌کننده=
  | فیلمنامه‌نویس=
  | بازیگران=[[راج کومار]]{{سخ}}[[شاتورگان سینها]]{{سخ}}[[مامتا کولکارنی]]{{سخ}}[[پریم چوپرا]]
  | موسیقی=[[آناند–میلیند]]
 | فیلمبرداری=
  | تدوین=
  | گونه=
  | راوی=
  | توزیع‌کننده=
  | انتشار={{Film date|df=yes|1994|04|08}}
  | استودیو=
  | مدت=
  | زبان=هندی
  | کشور=هند
  | بودجه=
  | فروش=
  | پس_از=
  | پیش_از=
  | درجه فیلم=
  | وبگاه=
  | imdb_id =
  | soure_id =
  | amg_id =
  | جایزه‌ها=
}}
'''''پادشاه بی‌تاج''''' {{به هندی|Betaaj Badshah}} فیلمی هندی محصول سال ۱۹۹۴ و به کارگردانی اقبال دورانی است. در این فیلم بازیگرانی همچون [[راج کومار]]، [[شاتورگان سینها]]، [[مامتا کولکارنی]]، [[پریم چوپرا]]، [[موکش خانا]] و [[آجیت خان]] ایفای نقش کرده‌اند.

== منابع ==
{{پانویس}}
* {{یادکرد-ویکی
|پیوند =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Betaaj_Badshah&oldid=1227836966
|عنوان =Betaaj Badshah
|زبان = انگلیسی
|بازیابی =۱۸ ژانویه ۲۰۲۵
}}

== پیوند به بیرون ==
* {{IMDb title|id=۰۱۱۲۴۸۵}}

{{فیلم-خرد}}
[[رده:فیلم‌های هندی‌زبان دهه ۱۹۹۰ (میلادی)]]
[[رده:فیلم با آهنگ‌سازی آناند-میلیند]]

title: پادشاه بی‌تاج

کارگردان: اقبال دورانی

بازیگران: راج کومار · شاتورگان سینها · مامتا کولکارنی · پریم چوپرا

موسیقی: آناند–میلیند

تاریخهای انتشار: - ۸ آوریل ۱۹۹۴

کشور: هند

زبان: هندی


text:
# قمارباز (رمان)
قمارباز (روسی: Игрок، Igrok) رمان کوتاهی از داستایفسکی، نویسندۀ مشهور روس است، رمان نشان‌دهندۀ اعتیاد خود داستایفسکی به رولت می‌باشد که الهام‌بخش نوشتن این کتاب شد. نویسنده در هنگام نوشتن کتاب، تحت مهلتی سخت برای بازپرداخت بدهیَش ناشی از قمار بود.
قمارباز یکی از آثار درخور و ممتاز داستایفسکی  است که در سن ۴۵ سالگی وی، تنها در مدّت ۲۶ روز نگاشته شده است.
داستان رمان، ماجرای خانواده‌ای روس است که بر اثر تحوّلات و بی‌لیاقتی‌ها ثروت انبوه خود را از دست داده و مجبور به مهاجرت به کشور دیگری شده‌اند. راوی داستان که معلّم فرزندان این خانواده است، داستان را در حالی روایت می‌کند که یا از قمارخانه برگشته است یا در راه قمارخانه است. وی به شانس خودش در قمار اعتقاد دارد امّا در پی باختن در قمار، تمام ثروت خود را از دست می‌دهد.

## داستان
راوی داستان - آلکسی ایوانوویچ - فردی دانشگاه رفته و به قول خودش نجیب‌زاده است که شغل آموزگاری دارد. داستان از جایی شروع می‌شود که وی به عنوان معلّم سرخانهٔ نوه‌های ژنرال در استخدام او است. ژنرال افسر بازنشستهٔ ارتش روسیه است که در ضمن داستان اشاره می‌شود که با درجهٔ سرهنگی بازنشسته شده‌است؛ ولیکن خود را همه جا ژنرال معرفی می‌کند و دیگران نیز او را به این نام می‌خوانند. ژنرال به سبب بدهی سنگین مالی، تمام املاکش را در روسیه گرو گذاشته و حالا همراه خانوادهٔ خود در هتلی در رولتنبورگ اقامت دارد. راوی تعریف می‌کند که جز خانوادهٔ ژنرال و او که به عنوان معلم بچه‌ها ملازم آن‌ها است، چه کسانی در کنار ژنرال هستند: مارکیز دوگریو یک بورژوای فرانوسوی که ژنرال مبلغ زیادی به او بدهکار است، مادمازل بلانش دوکومنژ که ژنرال دل به او بسته همراه با مادرش کنتس دوکومونژ، مستر آسلی یک نجیب زادهٔ انگلیسی که سهام‌دار کارخانهٔ قند است و پرنس نیلسکی که ارتباط خاصی با خانواده ندارد ولی در گردش‌ها آن‌ها را همراهی می‌کند.
راوی، عشق جنون‌آمیزی به پولینا الکساندرونا پراسکوویا - دختر خواندهٔ ژنرال - دارد. این احساس از یک سو و تمایل او برای به چالش کشیدن آدم‌های متظاهر افرادش برای این که نقاب نزاکت و ادب را از چهرهٔ خود بردارند و نیّات مادی و پست خود را نمایان کنند، باعث می‌شود بی‌پروا به بحث‌هایی با ژنرال و دوگریو بپردازد که موجبات خشم و تعجّب ایشان را برمی‌انگیزد؛ ولی نکته‌سنجی‌های رندانهٔ راوی باعث می‌وشود که آن دو در بسیاری از موارد از واکنش دادن به حرف‌های او عاجز شوند. مستر آسلی این رفتار راوی را می‌پسندد و لذا با او طرح دوستی می‌ریزد و ضمن گفتگوهایش با او فاش می‌کند که مادمازل بلانش و دوگریو هیچ‌کدام حقیقتاً نسب اشرافی ندارند.
خالهٔ ژنرال - که ملّاکی پیر در مسکو است، سخت بیمار است. ژنرال به این امید که با مرگ او با ارثی که دریافت خواهد کرد به کارهایش سامانی خواهد داد، به تکاپو می‌افتد و مرتّب تلگراف‌هایی به مسکو می‌فرستد تا از وضعیّت سلامتی خاله که او را «مادر بزرگ» خطاب می‌کنند با خبر شود. بلانش و دوگریو که هرکدام به سهم خویش برای این پول‌ها دندان تیز کرده‌اند، مشوّق ژنرال در ارسال پی‌درپی تلگراف‌ها هستند.
در همین اثناء، پولینا که تنها سلوک پیشینش با راوی خلاصه در ریشخند کردن احساسات او نسبت به خودش می‌شده، نزد راوی می‌آید و پولی به او می‌سپارد و از او می‌خواهد که به کازینو برود و برایش بازی کند. پولینا از گفتن این که انگیزه‌اش از این کار چیست طفره می‌رود و راوی با خودش فکر می‌کند که او حتماً احتیاج مالی قابل ملاحظه‌ای دارد که دست به دامان قمار شده وگرنه بعید است که هدف او صرفاً تفریح باشد. راوی در حالی که سرمایهٔ پولینا را افزایش داده نزد او بازمی‌گردد ولی بار هم با رفتار تحقیرآمیز پولینا مواجه می‌شود. با این همه، می‌پذیرد که به دو شرط دوباره برای او بازی کند: اول این که پولینا انگیزهٔ خودش را از این امر با او در میان بگذارد و دوم این که در صورت برد مبلغ را برای پاداش دادن به راوی نصف نکند. راوی در دفعات بعد در بازی شکست می‌خورد؛ ولیکن این‌طور وانمود می‌کند که آنچه باخته سرمایه خودش بوده تا آبروی پولینا حفظ شود. پولینا بی‌توجه به همهٔ این‌ها مرتب راوی را مسخره می‌کند. خصوصاً به او یادآوری می‌کند که ضمن گردشی که قبلاً در کوهستان داشته‌اند به او گفته‌است که اگر پولینا اراده کند خودش را در درّه می‌اندازد. پولینا برای این که جرأت راوی را به چالش بکشد از او می‌خواهد به بارون و بارونسی که در هتل آن‌ها اقامت دارند اهانت کند. راوی در کمال ناباوری پولینا پیش چشمان بارون متلکی که حاکی از علاقهٔ او به بارونس است، به بارونس می‌گوید و در گستاخانه در جواب خشم بارون لهجهٔ برلینی او را با تمسخر تقلید می‌کند.
بارون شکایت راوی را به ژنرال می‌برد و ژنرال که از یک سو نگران موقعیت اجتماعی سخت متزلزل خود است و از سوی دیگر از طرف بلانش که سال قبل با بارون در همین شهر اصطکاکی داشته و مایل نیست خاطرهٔ ماجرا زنده شود، تحت فشار قرار می‌گیرد و بی‌درنگ عذر آلکسی ایوانوویچ را می‌خواهد و او را به خاطر عدم نزاکتش شماتت می‌کند. راوی با خون‌سردی در توجیه رفتارش آسمان و ریسمان می‌بافد و در نهایت می‌گوید بارون با این کارش به او توهین کرده‌است. چرا که او را آن‌قدر صغیر و وابسته دانسته که نتواند مسئولیت کارهایش را برعهده گیرد و شکایت او را به ژنرال برده. راوی ژنرال را تهدید می‌کند که حتماً از بارون در این زمینه به واسطهٔ مستر آسلی توضیح خواهد خواست و اگر توضیح لازم و عذرخواهی او را دریافت نکند، وی را به دوئل دعوت می‌کند. ژنرال از این بی‌باکی راوی به وحشت می‌افتد و سعی می‌کند با تطمیع او را آرام کند؛ ولی میل شیطنت آمیز راوی به رسوایی به بار آوردن باعث می‌شود که او لج کند. دوگریو برای این که راوی را از تصمیمش منصرف کند واسطه می‌شود و چون سرسختی او را می‌بیند، دست‌خطّی از پولینا به او نشان می‌دهد که از او می‌خواهد ماجرا را تمام کند. راوی به خواست پولینا تن می‌دهد؛ ولی سخت به رابطهٔ او و دوگریو مشکوک می‌شود و حدس می‌زند که پولینا از جانب او و ژنرال تحت فشار بوده که این نامه را نوشته.
چندی بعد در میانهٔ حیرت همگان مادربزرگ با خدم و حشم خود به رولتنبورگ می‌آید. او نه تنها در حال احتضار نیست، بلکه برای تکمیل معالجات خود و استفاده از آب معدنی شفابخش به رولتنبورگ آمده‌است. مادربزرگ به ژنرال می‌گوید که از تلگرام‌هایی که او به مسکو فرستاده آگاه است و می‌داند که آن‌ها در آرزوی مرگ او بوده‌اند. مادربزرگ در حالی که راوی را مأمور می‌کند که شهر را نشان او بدهد، به کازینو می‌رود و با اصرار عجیبش به شرط بستن روی عدد صفر ۱۳۰۰۰ فردریک طلا معادل حدود ۸۰۰۰ روبل برنده می‌شود. مادربزرگ سرمست از پیروزی خودش شب را به بذل و بخشش می‌گذارند و فردا دوباره به کازینو بازمی‌گردد؛ ولی این‌بار سخت می‌بازد. کار به جایی می‌کشد که پول نقدی برای مادربزرگ باقی نمی‌ماند. یک بنگاه مالی و اعتباری اسناد و اوراق بهادار مادربزرگ را به ثمن بخس از او می‌خرد و مادربزرگ با پول نقد حاصل بازی می‌کند و باز می‌بازد. ژنرال و دوگریو وحشت‌زده از این که مادربزرگ تمام اموالش را بر باد دهد، سعی می‌کنند با تهدید او را از ادامهٔ قمار منصرف کنند؛ ولی این‌ها هیچ‌کدام افاقه نمی‌کند. در حالی که راوی دیگر با مادربزرگ در کازینو همراهی نمی‌کند، او با راهنمایی لهستانی‌های شیّادی که دورش را گرفته‌اند آخرین پول‌هایش را می‌بازد و در حالی که فقط به اندازهٔ بازگشت به مسکو برایش پول باقی مانده، رولتنبورگ را به مقصد مسکو ترک می‌کند. قبل از رفتن، از رفتار خودش ابراز ندامت می‌کند و به پولینا پیشنهاد می‌دهد به مسکو بیاید و با او زندگی کند. پولینا که می‌داند ژنرال چنان مفتون عشق بلانش است که کاملاً فرزندخوانده‌هایش را فراموش کرده‌است، از ترس سرنوشت خواهر و برادر کوچکش، درخواست مادربزرگ را مؤدبانه رد می‌کند. بلانش که می‌بیند ژنرال آه در بساط ندارد، او را ترک می‌کند و با پرنس نیلسکی گرم می‌گیرد. ژنرال ضربه روحی شدیدی می‌خورد و تقریباً دیوانه می‌شود. عمر رابطهٔ بلانش با پرنس هم چندان به طول نمی‌انجامد.
در همین اثناء، راوی شبی در بازگشت به اتاقش در هتل، پولینا را آن‌جا می‌یابد. پولینا در حالی که سخت مشوّش است، اعتراف می‌کند که معشوقهٔ دوگریو بوده‌است. پولینا نامهٔ دوگریو را به راوی نشان می‌دهد که حاکی از آن است که با وجود بدهی سنگین ژنرال به او حاضر است ۵۰۰۰۰ فرانک به تلافی محبت‌های پولینا به آنها تخفیف بدهد. پولینا با نفرت می‌گوید که کاش ۵۰۰۰۰ فرانک داشت تا آن را در صورت دوگریو می‌کوبید و بی‌مهری او را تلافی می‌کرد. راوی در حالتی نامتعادل و نشئت‌زده از هتل به کازینو می‌رود و بعد از ساعت‌ها بازی با مبلفی عظیم از بردهایش چنان‌که جیب‌هایش مملو از اسکناس و طلا است و نمی‌تواند راه برود به هتل بازمی‌گردد. پولینا در ابتدا فکر می‌کند که راوی مانند دوگریو می‌خواهد او را با پول بخرد ولی بعد از آن به راوی محبت می‌کند و در صحبت‌های هذیان گونه‌اش اشاره می‌کند که او همان شب با آسلی قرار داشته و چه بسا آسلی همین الان پشت پنجره هتل منتظر او باشد. صبح، پولینا ۵۰۰۰۰ فرانک از راوی طلب می‌کند و وقتی راوی تقاضای او را اجابت می‌کند، پولینا پول‌ها را با تحقیر به صورت او می‌کوبد و از اتاقش می‌گریزد. راوی که مطمئن شده سلامت عقل پولینا زائل گشته‌است، در جستجوی او نزد مستر آسلی می‌رود. آسلی سربسته می‌گوید که پولینا نزد او است و گو این که از سرنوشت محتوم راوی آگاه باشد پیش‌بینی می‌کند که آلکسی ایوانوویچ همان روز رولتنبورگ را به مقصد پاریس ترک خواهد کرد. وقتی راوی بازمی‌گردد، بلانش با عشوه او را برای این که در سفر به پاریس همراهی‌اش کند، اغوا می‌کند. راوی می‌پذیرد که همراه بلانش به پاریس برود.
در پاریس، بلانش پول‌های آلکسی ایوانوویچ را به نحوی افسارگسیخته در راه امور تجمّلی مثل اسب و کالسکۀ مجلّل، مهمانی‌های رقص شبانه و آپارتمان‌های گران‌قیمت خرج می‌کند. او در این میانه از پول‌های خود راوی به او خرجی می‌دهد و نه تنها رابطهٔ عاطفی با او ندارد، بلکه مرتب با معشوق خود، آلبر، دیدار می‌کند. وقتی بلانش متوجه می‌شود که بی‌توجهی راوی به کارهای او نه از سر ساده‌لوحی، که برخاسته از درویش مسلکی و مناعت طبع ذاتی او است، به او ابراز علاقه می‌کند؛ ولی راوی وقعی به او نمی‌نهد. ژنرال در تعقیب بلانش به پاریس می‌آید و بلانش که حالا با پول‌های راوی ظاهر زندگی خود را ساخته، برای مستحکم کردن جایگاه اجتماعی خودش با ژنرال سرانجام ازدواج می‌کند و خرج عروسی را از آخرین اموال باقی‌ماندهٔ آلکسی ایوانوویچ می‌پردازد.
راوی پاریس را ترک می‌کند و در سفرهای پی در پی در شهرهای اروپایی بیش‌تر و بیش‌تر در باتلاق اعتیاد به قمار فرومی‌رود. کار به جایی می‌کشد که به دلیل عجز از پرداخت مبلغ باختش به زندان می‌افتد، ولی ناشناسی که تا پایان داستان مشخص نمی‌شود کیست، قرض او را پرداخته و از حبس خارجش می‌کند. بعد از آزادی در سمت منشی برای یک آلمانی فرومایه کار می‌کند و چون صاحب‌کارش بی‌پول می‌شود، مقرری او را تا حقوق یک نوکر ساده کم می‌کند. راوی در یک قمار پول زیادی برنده می‌شود و صاحب کارش را ترک می‌کند تا به هامبورگ برود؛ ولی درست نیم ساعت قبل از سوار شدن به قطار، عمدۀ پولش را در کازینو می‌بازد. چندی بعد در هامبورگ در پارکی مستر آسلی را می‌بیند و از او احوال پولینا را می‌پرسد. آسلی با اکراه تعریف می‌کند که مادربزرگ در مسکو مرده‌است و مبلغی برای پولینا به ارث گذاشته‌است. پولینا در حال حاضر با خانوادهٔ خواهر آسلی در سوئیس به سر می‌برد. ژنرال از ارثیهٔ مادربزرگ بی‌نصیب نمانده، ولی خود او هم چندی پیش قالب تهی کرده و اموالش همه به بلانش رسیده‌است. راوی اکراه آسلی در حرف زدن دربارهٔ پولینا را حمل بر این می‌کند که او نیز مانند خودش مورد بی‌مهری پولینا قرار گرفته‌است. از همین رو با یادآوری رابطهٔ پولینا با دوگریو نطق قرایی در این باب که دن ژوئن‌های فرانسوی همانند دوگریو همواره گوی سبقت را در دلبری از دوشیزگان روس از امثال خودش و آسلی خواهند ربود، می‌کند. آسلی از حرف‌های راوی به خشم می‌آید و فاش می‌کند که علّت حضور او در هامبورگ این است که پولینا برای آگاهی از احوال راوی او را به آن‌جا فرستاده و پولینا به راوی علاقه‌مند است. راوی با شنیدن این حرف منقلب می‌شود. آسلی هنگام خداحافظی ۱۰ لویی پول به راوی می‌دهد و به او می‌گوید که اگر ایمان داشت او قمار را ترک می‌کند ۱۰۰۰ لیره به او می‌داد تا کاری جدید برای خودش راه بیندازد؛ ولی در شرایط کنونی فکر می‌کند که ۱۰ لویی و ۱۰۰۰ لیره برای راوی فرقی ندارد. راوی با آسلی روبوسی می‌کند و از او خداحافظی می‌کند. او با شنیدن مهر پولینا به خودش برای ترک قمار انگیزه پیدا کرده‌است و در اندیشه است که هامبورگ را به مقصد سوئیس ترک کند. او به یاد می‌آورد که چگونه یک روز در حالی که فقط یک گلدن در جیب داشت، شکست خورده از کازینو بیرون آمده بود، ولی با اراده بازگشته بود و با سرمایه‌ای چند برابر کازینو را ترک کرده بود. او با خود می‌اندیشد که باز هم می‌تواند بعد از شکست برخیزد، بعد از مرگ زنده شود و همه چیز را عوض کند.

## طرح کلی کتاب
دربرگیرنده مناسبات و روابطی است که تمامی انسان‌ها در زندگی روزمره با آن مواجه هستند و مشغلهٔ شخصیت‌های داستان نیز از نوع مشغله‌های ذهنی تمامی انسان‌ها است. دغدغه‌هایی همچون، ثروت، شهرت و… بدین ترتیب ما با یک روایت کاملاً رئال مواجه هستیم.
زندگی در نظر داستایوفسکی همچون یک بازی قمار است که انسان در آن وجود دارد تا فقط انتخاب کند و گردانه را بچرخاند، و اینکه «این انتخاب آیا موفّقیّت و پیروزی دربردارد یا خیر؟» چیزی فرای دستان قدرت بشریت است.
نکته جالب و ظریفی که در قمارباز داستایوفسکی به چشم می‌خورد همزمانی اتفاقات و رویدادهای غافلگیرکننده داستان با خارج شدن از قمارخانه است. یعنی تمام اتفاقات که داستان را می‌بافند زمانی رخ می‌دهد که یکی از شخصیتهای داستان از بازی قمار فارغ شده و در حال بازگشت از قمار خانه به مسافرخانه هستند. بطوریکه گویی آنان به هنگام وارد شدن به قمارخانه گردانهٔ زندگی را به حرکت درمی‌آورند و هر بار بر روی عددی -شرایطی- خاص نشانهٔ گردانه می‌ایستد و چگونگی ادامه زندگیِشان را رقم می‌زند.

## ترجمه‌های فارسی
همانند بسیاری از آثار کلاسیک ادبیّات روسیه، این اثر هم ابتدا نه از زبان اصلی خودش، بلکه از فرانسه به فارسی برگردانده شد. ترجمهٔ جلال آل‌احمد از این اثر از مشهورترین کارهای وی در حوزهٔ ترجمه به‌شمار می‌رود که توسّط انتشارات فردوسی منتشر شده‌است. سروش حبیبی این اثر را مستقیماً از زبان روسی به فارسی برگردانده است و ترجمهٔ وی توسط نشر چشمه منتشر شده‌است.
فهرستی از مترجمان این اثر به فارسی در زیر آمده‌است.
- جلال آل احمد
- صالح حسینی
- سروش حبیبی
- مهرداد مهرین
- حمیدرضا آتش برآب

title: قمارباز (رمان)

wikitext:
{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان           = قمارباز
| عنوان اصلی      = Игрок, Igrok
| برگرداننده      = [[سروش حبیبی]]{{-}}[[صالح حسینی]]{{-}}[[جلال آل احمد]]{{-}}[[حمیدرضا آتش برآب]]
| تصویر           = The Gambler (novel) 1866 first edition cover.jpg
| زیرنویس تصویر   = صفحهٔ عنوان چاپ نخست
| نویسنده         = [[فیودور داستایفسکی]]
| تصویرگر         =
| طراح جلد        =
| زبان            = [[زبان روسی]]
| مجموعه          =
| موضوع           = [[رمان]]
| سبک             =
| ناشر            =
| ناشر فارسی      = انتشارات فردوس{{-}}[[نشر چشمه]]
| محل انتشارات    =
| تاریخ نشر       = ۱۸۶۷
| تاریخ نشر فارسی =
| محل ناشر فارسی  =
| نوع رسانه       =
| صفحه            =
| قطع             =
| شابک            =
| پس از           = ''[[جنایت و مکافات]]''
| پیش از          = ''[[ابله]]''
}}
'''''قمارباز''''' ({{lang-ru|Игрок}}، Igrok) [[رمان کوتاه]]ی از [[داستایفسکی]]، نویسندۀ مشهور روس است، [[رمان]] نشان‌دهندۀ اعتیاد خود داستایفسکی به رولت می‌باشد که الهام‌بخش نوشتن این کتاب شد. نویسنده در هنگام نوشتن کتاب، تحت مهلتی سخت برای بازپرداخت بدهیَش ناشی از [[قمار]] بود.

''قمارباز'' یکی از آثار درخور و ممتاز داستایفسکی  است که در سن ۴۵ سالگی وی، تنها در مدّت ۲۶ روز نگاشته شده است.
داستان رمان، ماجرای خانواده‌ای روس است که بر اثر تحوّلات و بی‌لیاقتی‌ها ثروت انبوه خود را از دست داده و مجبور به مهاجرت به کشور دیگری شده‌اند. راوی داستان که معلّم فرزندان این خانواده است، داستان را در حالی روایت می‌کند که یا از [[قمارخانه]] برگشته است یا در راه قمارخانه است. وی به شانس خودش در قمار اعتقاد دارد امّا در پی باختن در قمار، تمام ثروت خود را از دست می‌دهد.

== داستان ==
راوی داستان - آلکسی ایوانوویچ - فردی دانشگاه رفته و به قول خودش نجیب‌زاده است که شغل آموزگاری دارد. داستان از جایی شروع می‌شود که وی به عنوان معلّم سرخانهٔ نوه‌های [[ژنرال]] در استخدام او است. ژنرال افسر بازنشستهٔ ارتش روسیه است که در ضمن داستان اشاره می‌شود که با درجهٔ سرهنگی بازنشسته شده‌است؛ ولیکن خود را همه جا ژنرال معرفی می‌کند و دیگران نیز او را به این نام می‌خوانند. ژنرال به سبب بدهی سنگین مالی، تمام املاکش را در روسیه گرو گذاشته و حالا همراه خانوادهٔ خود در هتلی در رولتنبورگ اقامت دارد. راوی تعریف می‌کند که جز خانوادهٔ ژنرال و او که به عنوان معلم بچه‌ها ملازم آن‌ها است، چه کسانی در کنار ژنرال هستند: مارکیز دوگریو یک بورژوای فرانوسوی که ژنرال مبلغ زیادی به او بدهکار است، مادمازل بلانش دوکومنژ که ژنرال دل به او بسته همراه با مادرش کنتس دوکومونژ، مستر آسلی یک نجیب زادهٔ انگلیسی که سهام‌دار کارخانهٔ قند است و پرنس نیلسکی که ارتباط خاصی با خانواده ندارد ولی در گردش‌ها آن‌ها را همراهی می‌کند.

راوی، عشق جنون‌آمیزی به پولینا الکساندرونا پراسکوویا - دختر خواندهٔ ژنرال - دارد. این احساس از یک سو و تمایل او برای به چالش کشیدن آدم‌های متظاهر افرادش برای این که نقاب نزاکت و ادب را از چهرهٔ خود بردارند و نیّات مادی و پست خود را نمایان کنند، باعث می‌شود بی‌پروا به بحث‌هایی با ژنرال و دوگریو بپردازد که موجبات خشم و تعجّب ایشان را برمی‌انگیزد؛ ولی نکته‌سنجی‌های رندانهٔ راوی باعث می‌وشود که آن دو در بسیاری از موارد از واکنش دادن به حرف‌های او عاجز شوند. مستر آسلی این رفتار راوی را می‌پسندد و لذا با او طرح دوستی می‌ریزد و ضمن گفتگوهایش با او فاش می‌کند که مادمازل بلانش و دوگریو هیچ‌کدام حقیقتاً نسب اشرافی ندارند.

خالهٔ ژنرال - که ملّاکی پیر در مسکو است، سخت بیمار است. ژنرال به این امید که با مرگ او با ارثی که دریافت خواهد کرد به کارهایش سامانی خواهد داد، به تکاپو می‌افتد و مرتّب [[تلگراف|تلگراف]]<nowiki/>هایی به مسکو می‌فرستد تا از وضعیّت سلامتی خاله که او را «مادر بزرگ» خطاب می‌کنند با خبر شود. بلانش و دوگریو که هرکدام به سهم خویش برای این پول‌ها دندان تیز کرده‌اند، مشوّق ژنرال در ارسال پی‌درپی تلگراف‌ها هستند.

در همین اثناء، پولینا که تنها سلوک پیشینش با راوی خلاصه در ریشخند کردن احساسات او نسبت به خودش می‌شده، نزد راوی می‌آید و پولی به او می‌سپارد و از او می‌خواهد که به کازینو برود و برایش بازی کند. پولینا از گفتن این که انگیزه‌اش از این کار چیست طفره می‌رود و راوی با خودش فکر می‌کند که او حتماً احتیاج مالی قابل ملاحظه‌ای دارد که دست به دامان قمار شده وگرنه بعید است که هدف او صرفاً تفریح باشد. راوی در حالی که سرمایهٔ پولینا را افزایش داده نزد او بازمی‌گردد ولی بار هم با رفتار تحقیرآمیز پولینا مواجه می‌شود. با این همه، می‌پذیرد که به دو شرط دوباره برای او بازی کند: اول این که پولینا انگیزهٔ خودش را از این امر با او در میان بگذارد و دوم این که در صورت برد مبلغ را برای پاداش دادن به راوی نصف نکند. راوی در دفعات بعد در بازی شکست می‌خورد؛ ولیکن این‌طور وانمود می‌کند که آنچه باخته سرمایه خودش بوده تا آبروی پولینا حفظ شود. پولینا بی‌توجه به همهٔ این‌ها مرتب راوی را مسخره می‌کند. خصوصاً به او یادآوری می‌کند که ضمن گردشی که قبلاً در کوهستان داشته‌اند به او گفته‌است که اگر پولینا اراده کند خودش را در درّه می‌اندازد. پولینا برای این که جرأت راوی را به چالش بکشد از او می‌خواهد به بارون و بارونسی که در هتل آن‌ها اقامت دارند اهانت کند. راوی در کمال ناباوری پولینا پیش چشمان بارون متلکی که حاکی از علاقهٔ او به بارونس است، به بارونس می‌گوید و در گستاخانه در جواب خشم بارون لهجهٔ برلینی او را با تمسخر تقلید می‌کند.

بارون شکایت راوی را به ژنرال می‌برد و ژنرال که از یک سو نگران موقعیت اجتماعی سخت متزلزل خود است و از سوی دیگر از طرف بلانش که سال قبل با بارون در همین شهر اصطکاکی داشته و مایل نیست خاطرهٔ ماجرا زنده شود، تحت فشار قرار می‌گیرد و بی‌درنگ عذر آلکسی ایوانوویچ را می‌خواهد و او را به خاطر عدم نزاکتش شماتت می‌کند. راوی با خون‌سردی در توجیه رفتارش آسمان و ریسمان می‌بافد و در نهایت می‌گوید بارون با این کارش به او توهین کرده‌است. چرا که او را آن‌قدر صغیر و وابسته دانسته که نتواند مسئولیت کارهایش را برعهده گیرد و شکایت او را به ژنرال برده. راوی ژنرال را تهدید می‌کند که حتماً از بارون در این زمینه به واسطهٔ مستر آسلی توضیح خواهد خواست و اگر توضیح لازم و عذرخواهی او را دریافت نکند، وی را به دوئل دعوت می‌کند. ژنرال از این بی‌باکی راوی به وحشت می‌افتد و سعی می‌کند با تطمیع او را آرام کند؛ ولی میل شیطنت آمیز راوی به رسوایی به بار آوردن باعث می‌شود که او لج کند. دوگریو برای این که راوی را از تصمیمش منصرف کند واسطه می‌شود و چون سرسختی او را می‌بیند، دست‌خطّی از پولینا به او نشان می‌دهد که از او می‌خواهد ماجرا را تمام کند. راوی به خواست پولینا تن می‌دهد؛ ولی سخت به رابطهٔ او و دوگریو مشکوک می‌شود و حدس می‌زند که پولینا از جانب او و ژنرال تحت فشار بوده که این نامه را نوشته.

چندی بعد در میانهٔ حیرت همگان مادربزرگ با خدم و حشم خود به رولتنبورگ می‌آید. او نه تنها در حال احتضار نیست، بلکه برای تکمیل معالجات خود و استفاده از آب معدنی شفابخش به رولتنبورگ آمده‌است. مادربزرگ به ژنرال می‌گوید که از تلگرام‌هایی که او به مسکو فرستاده آگاه است و می‌داند که آن‌ها در آرزوی مرگ او بوده‌اند. مادربزرگ در حالی که راوی را مأمور می‌کند که شهر را نشان او بدهد، به کازینو می‌رود و با اصرار عجیبش به شرط بستن روی عدد صفر ۱۳۰۰۰ فردریک طلا معادل حدود ۸۰۰۰ روبل برنده می‌شود. مادربزرگ سرمست از پیروزی خودش شب را به بذل و بخشش می‌گذارند و فردا دوباره به کازینو بازمی‌گردد؛ ولی این‌بار سخت می‌بازد. کار به جایی می‌کشد که پول نقدی برای مادربزرگ باقی نمی‌ماند. یک بنگاه مالی و اعتباری اسناد و اوراق بهادار مادربزرگ را به ثمن بخس از او می‌خرد و مادربزرگ با پول نقد حاصل بازی می‌کند و باز می‌بازد. ژنرال و دوگریو وحشت‌زده از این که مادربزرگ تمام اموالش را بر باد دهد، سعی می‌کنند با تهدید او را از ادامهٔ قمار منصرف کنند؛ ولی این‌ها هیچ‌کدام افاقه نمی‌کند. در حالی که راوی دیگر با مادربزرگ در کازینو همراهی نمی‌کند، او با راهنمایی لهستانی‌های شیّادی که دورش را گرفته‌اند آخرین پول‌هایش را می‌بازد و در حالی که فقط به اندازهٔ بازگشت به مسکو برایش پول باقی مانده، رولتنبورگ را به مقصد مسکو ترک می‌کند. قبل از رفتن، از رفتار خودش ابراز ندامت می‌کند و به پولینا پیشنهاد می‌دهد به مسکو بیاید و با او زندگی کند. پولینا که می‌داند ژنرال چنان مفتون عشق بلانش است که کاملاً فرزندخوانده‌هایش را فراموش کرده‌است، از ترس سرنوشت خواهر و برادر کوچکش، درخواست مادربزرگ را مؤدبانه رد می‌کند. بلانش که می‌بیند ژنرال آه در بساط ندارد، او را ترک می‌کند و با پرنس نیلسکی گرم می‌گیرد. ژنرال ضربه روحی شدیدی می‌خورد و تقریباً دیوانه می‌شود. عمر رابطهٔ بلانش با پرنس هم چندان به طول نمی‌انجامد.

در همین اثناء، راوی شبی در بازگشت به اتاقش در هتل، پولینا را آن‌جا می‌یابد. پولینا در حالی که سخت مشوّش است، اعتراف می‌کند که معشوقهٔ دوگریو بوده‌است. پولینا نامهٔ دوگریو را به راوی نشان می‌دهد که حاکی از آن است که با وجود بدهی سنگین ژنرال به او حاضر است ۵۰۰۰۰ فرانک به تلافی محبت‌های پولینا به آنها تخفیف بدهد. پولینا با نفرت می‌گوید که کاش ۵۰۰۰۰ فرانک داشت تا آن را در صورت دوگریو می‌کوبید و بی‌مهری او را تلافی می‌کرد. راوی در حالتی نامتعادل و نشئت‌زده از هتل به کازینو می‌رود و بعد از ساعت‌ها بازی با مبلفی عظیم از بردهایش چنان‌که جیب‌هایش مملو از اسکناس و طلا است و نمی‌تواند راه برود به هتل بازمی‌گردد. پولینا در ابتدا فکر می‌کند که راوی مانند دوگریو می‌خواهد او را با پول بخرد ولی بعد از آن به راوی محبت می‌کند و در صحبت‌های هذیان گونه‌اش اشاره می‌کند که او همان شب با آسلی قرار داشته و چه بسا آسلی همین الان پشت پنجره هتل منتظر او باشد. صبح، پولینا ۵۰۰۰۰ فرانک از راوی طلب می‌کند و وقتی راوی تقاضای او را اجابت می‌کند، پولینا پول‌ها را با تحقیر به صورت او می‌کوبد و از اتاقش می‌گریزد. راوی که مطمئن شده سلامت عقل پولینا زائل گشته‌است، در جستجوی او نزد مستر آسلی می‌رود. آسلی سربسته می‌گوید که پولینا نزد او است و گو این که از سرنوشت محتوم راوی آگاه باشد پیش‌بینی می‌کند که آلکسی ایوانوویچ همان روز رولتنبورگ را به مقصد [[پاریس]] ترک خواهد کرد. وقتی راوی بازمی‌گردد، بلانش با عشوه او را برای این که در سفر به پاریس همراهی‌اش کند، اغوا می‌کند. راوی می‌پذیرد که همراه بلانش به پاریس برود.

در پاریس، بلانش پول‌های آلکسی ایوانوویچ را به نحوی افسارگسیخته در راه امور تجمّلی مثل اسب و کالسکۀ مجلّل، مهمانی‌های رقص شبانه و آپارتمان‌های گران‌قیمت خرج می‌کند. او در این میانه از پول‌های خود راوی به او خرجی می‌دهد و نه تنها رابطهٔ عاطفی با او ندارد، بلکه مرتب با معشوق خود، آلبر، دیدار می‌کند. وقتی بلانش متوجه می‌شود که بی‌توجهی راوی به کارهای او نه از سر ساده‌لوحی، که برخاسته از درویش مسلکی و مناعت طبع ذاتی او است، به او ابراز علاقه می‌کند؛ ولی راوی وقعی به او نمی‌نهد. ژنرال در تعقیب بلانش به پاریس می‌آید و بلانش که حالا با پول‌های راوی ظاهر زندگی خود را ساخته، برای مستحکم کردن جایگاه اجتماعی خودش با ژنرال سرانجام ازدواج می‌کند و خرج عروسی را از آخرین اموال باقی‌ماندهٔ آلکسی ایوانوویچ می‌پردازد.

راوی پاریس را ترک می‌کند و در سفرهای پی در پی در شهرهای اروپایی بیش‌تر و بیش‌تر در باتلاق اعتیاد به قمار فرومی‌رود. کار به جایی می‌کشد که به دلیل عجز از پرداخت مبلغ باختش به زندان می‌افتد، ولی ناشناسی که تا پایان داستان مشخص نمی‌شود کیست، قرض او را پرداخته و از حبس خارجش می‌کند. بعد از آزادی در سمت منشی برای یک آلمانی فرومایه کار می‌کند و چون صاحب‌کارش بی‌پول می‌شود، مقرری او را تا حقوق یک نوکر ساده کم می‌کند. راوی در یک قمار پول زیادی برنده می‌شود و صاحب کارش را ترک می‌کند تا به هامبورگ برود؛ ولی درست نیم ساعت قبل از سوار شدن به قطار، عمدۀ پولش را در کازینو می‌بازد. چندی بعد در هامبورگ در پارکی مستر آسلی را می‌بیند و از او احوال پولینا را می‌پرسد. آسلی با اکراه تعریف می‌کند که مادربزرگ در مسکو مرده‌است و مبلغی برای پولینا به ارث گذاشته‌است. پولینا در حال حاضر با خانوادهٔ خواهر آسلی در [[سوئیس]] به سر می‌برد. ژنرال از ارثیهٔ مادربزرگ بی‌نصیب نمانده، ولی خود او هم چندی پیش قالب تهی کرده و اموالش همه به بلانش رسیده‌است. راوی اکراه آسلی در حرف زدن دربارهٔ پولینا را حمل بر این می‌کند که او نیز مانند خودش مورد بی‌مهری پولینا قرار گرفته‌است. از همین رو با یادآوری رابطهٔ پولینا با دوگریو نطق قرایی در این باب که دن ژوئن‌های فرانسوی همانند دوگریو همواره گوی سبقت را در دلبری از دوشیزگان روس از امثال خودش و آسلی خواهند ربود، می‌کند. آسلی از حرف‌های راوی به خشم می‌آید و فاش می‌کند که علّت حضور او در هامبورگ این است که پولینا برای آگاهی از احوال راوی او را به آن‌جا فرستاده و پولینا به راوی علاقه‌مند است. راوی با شنیدن این حرف منقلب می‌شود. آسلی هنگام خداحافظی ۱۰ لویی پول به راوی می‌دهد و به او می‌گوید که اگر ایمان داشت او قمار را ترک می‌کند ۱۰۰۰ لیره به او می‌داد تا کاری جدید برای خودش راه بیندازد؛ ولی در شرایط کنونی فکر می‌کند که ۱۰ لویی و ۱۰۰۰ لیره برای راوی فرقی ندارد. راوی با آسلی روبوسی می‌کند و از او خداحافظی می‌کند. او با شنیدن مهر پولینا به خودش برای ترک قمار انگیزه پیدا کرده‌است و در اندیشه است که هامبورگ را به مقصد سوئیس ترک کند. او به یاد می‌آورد که چگونه یک روز در حالی که فقط یک گلدن در جیب داشت، شکست خورده از کازینو بیرون آمده بود، ولی با اراده بازگشته بود و با سرمایه‌ای چند برابر کازینو را ترک کرده بود. او با خود می‌اندیشد که باز هم می‌تواند بعد از شکست برخیزد، بعد از مرگ زنده شود و همه چیز را عوض کند.

== طرح کلی کتاب ==
دربرگیرنده مناسبات و روابطی است که تمامی انسان‌ها در زندگی روزمره با آن مواجه هستند و مشغلهٔ شخصیت‌های داستان نیز از نوع مشغله‌های ذهنی تمامی انسان‌ها است. دغدغه‌هایی همچون، ثروت، شهرت و… بدین ترتیب ما با یک روایت کاملاً رئال مواجه هستیم.
زندگی در نظر داستایوفسکی همچون یک بازی قمار است که انسان در آن وجود دارد تا فقط انتخاب کند و گردانه را بچرخاند، و اینکه «این انتخاب آیا موفّقیّت و پیروزی دربردارد یا خیر؟» چیزی فرای دستان قدرت بشریت است.
نکته جالب و ظریفی که در ''قمارباز'' داستایوفسکی به چشم می‌خورد همزمانی اتفاقات و رویدادهای غافلگیرکننده داستان با خارج شدن از قمارخانه است. یعنی تمام اتفاقات که داستان را می‌بافند زمانی رخ می‌دهد که یکی از شخصیتهای داستان از بازی قمار فارغ شده و در حال بازگشت از قمار خانه به مسافرخانه هستند. بطوریکه گویی آنان به هنگام وارد شدن به قمارخانه گردانهٔ زندگی را به حرکت درمی‌آورند و هر بار بر روی عددی -شرایطی- خاص نشانهٔ گردانه می‌ایستد و چگونگی ادامه زندگیِشان را رقم می‌زند.

== ترجمه‌های فارسی ==
همانند بسیاری از آثار کلاسیک ادبیّات روسیه، این اثر هم ابتدا نه از زبان اصلی خودش، بلکه از فرانسه به فارسی برگردانده شد. ترجمهٔ [[جلال آل‌احمد]] از این اثر از مشهورترین کارهای وی در حوزهٔ ترجمه به‌شمار می‌رود که توسّط انتشارات فردوسی منتشر شده‌است. [[سروش حبیبی]] این اثر را مستقیماً از زبان روسی به فارسی برگردانده است و ترجمهٔ وی توسط [[نشر چشمه]] منتشر شده‌است.

فهرستی از مترجمان این اثر به فارسی در زیر آمده‌است.
* [[جلال آل احمد]]
* [[صالح حسینی]]
* [[سروش حبیبی]]
* [[مهرداد مهرین]]
* حمیدرضا آتش برآب

== منابع ==
{{ویکی‌گفتاورد}}
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/wiki/The_Gambler_(novel)|عنوان = The Gambler (novel)|زبان =انگلیسی|بازیابی =۳۱ دسامبر ۲۰۱۵}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}
{{فیودور داستایفسکی}}
{{جلال آل‌احمد}}

[[رده:رمان‌های ۱۸۶۶ (میلادی)]]
[[رده:رمان‌های ۱۸۶۷ (میلادی)]]
[[رده:رمان‌های اگزیستانسیالیستی]]
[[رده:رمان‌های روسی]]
[[رده:رمان‌های روسی ۱۸۶۶ (میلادی)]]
[[رده:رمان‌های روسی مورد اقتباس در فیلم‌ها]]
[[رده:رمان‌های فلسفی روسیه]]
[[رده:رمان‌های فیودور داستایفسکی]]
[[رده:آثار درباره قمار]]

title: قمارباز

نویسنده(ها): فیودور داستایفسکی

عنوان اصلی: Игрок, Igrok

برگرداننده(ها): سروش حبیبیصالح حسینیجلال آل احمدحمیدرضا آتش برآب

زبان: زبان روسی

موضوع(ها): رمان

ناشر: · ناشر فارسی: انتشارات فردوسنشر چشمه

تاریخ نشر: ۱۸۶۷

پس از: 'جنایت و مکافات

پیش از: 'ابله


text:
# کالیسوکوس
کالیسوکوس (نام علمی: Kalisuchus) نام یک سرده از تیره نخست‌سوسماران است.

title: کالیسوکوس

wikitext:
{{Taxobox
| name =کالیسوکوس
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =کالیسوکوس، ''Kalisuchus''
| fossil_range = [[تریاس پیشین]]
| regnum =[[جانوران]]
| phylum =[[طنابداران]]
| classis =[[خزندگان]]
| ordo =
| familia = [[نخست‌سوسماران]]
| genus = '''''Kalisuchus'''''
| species =
| infraclassis = [[شاه‌خزنده‌ریختان]]
| subclassis = [[دوکاوان]]
| binomial =
| range_map =
}}
[[پرونده:Kalisuchus maxilla.png|بندانگشتی|تصویری از استخوان های کالیسوکوس]]
'''کالیسوکوس''' (نام علمی: ''Kalisuchus'') نام یک [[سرده]] از [[تیره (زیست‌شناسی)|تیره]] [[نخست‌سوسماران]] است.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalisuchus&redirect=no&useskin=monobook&oldid=544758576|عنوان = Kalisuchus|زبان =انگلیسی|بازیابی =۱۲ فوریه ۲۰۱۴}}
{{شاه‌خزنده‌ریختان}}

{{زیست‌شناسی-خرد}}

[[رده:خزندگان پیشاتاریخ استرالیا]]
[[رده:خزندگان تریاس]]
[[رده:خزندگان میانه‌زیستی استرالیا]]
[[رده:سنگواره‌های توصیف‌شده در ۱۹۷۹ (میلادی)]]
[[رده:شاه‌سوسماران]]
[[رده:سرده‌های خزندگان پیشاتاریخ]]
[[رده:شاه‌سوسمارریختان]]

title: رده‌بندی علمی

فرمانرو: جانوران

شاخه: طنابداران

رده: خزندگان

زیررده: دوکاوان

فرورده: شاه‌خزنده‌ریختان

تیره: نخست‌سوسماران

سرده: Kalisuchus


text:
# برونوو پاسکویینی
برونوو پاسکویینی (ایتالیایی: Bruno Pasquini; ۲۳ نوامبر ۱۹۱۴ – ۱۲ اوت ۱۹۹۵) دوچرخه‌سوار اهل ایتالیا بود.

title: برونوو پاسکویینی

wikitext:
{{Infobox cyclist
| name = برونوو پاسکویینی
| image =
| caption =
| fullname =
| birth_date = {{birth date|1914|11|23|df=yes}}
| birth_place = [[ماسا کوتزیله]]
| death_date = {{death date and age|1995|8|12|1914|11|23|df=yes}}
| death_place = [[مونته‌کاتینی ترمه]]
| height =
| weight =
| discipline =
| role = Rider
| ridertype =
| amateuryears1 =
| amateurteam1 =
| proyears1 =
| proteam1 =
| majorwins =
| medaltemplates =
| show-medals =
| updated =
| sport = [[ورزش دوچرخه‌سواری]]
| nationality = [[ایتالیا]]
}}
'''برونوو پاسکویینی''' ({{lang-it|Bruno Pasquini}}; {{birth date|1914|11|23|df=yes}} – {{death date|1995|8|12|1914|11|23|df=yes}}) [[دوچرخه‌سوار]] اهل [[ایتالیا]] بود.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bruno_Pasquini&oldid=779865564|عنوان = Bruno Pasquini|زبان =انگلیسی|بازیابی =۲۴ مه ۲۰۱۸}}

{{دوچرخه‌سوار-خرد}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:پاسکویینی، برونوو}}
[[رده:درگذشتگان ۱۹۹۵ (میلادی)]]
[[رده:دوچرخه‌سواران تور دو فرانس]]
[[رده:دوچرخه‌سواران مرد اهل ایتالیا]]
[[رده:زادگان ۱۹۱۴ (میلادی)]]
[[رده:ورزشکاران اهل توسکانی]]

title: برونوو پاسکویینی

زاده: ۲۳ نوامبر ۱۹۱۴ · ماسا کوتزیله، ایتالیا

درگذشت: ۱۲ اوت ۱۹۹۵ (۸۰ سال) · مونته‌کاتینی ترمه

title: اطلاعات تیم

نقش: Rider