text:
# پندار خدا
پندار خدا یا توهم خدا (به انگلیسی: The God Delusion) کتاب غیرداستانی پرفروش در سال ۲۰۰۶، نوشتهٔ زیست‌شناس بریتانیایی، ریچارد داوکینز است. داوکینز عضو آکادمی پادشاهی علوم و ادبیات بریتانیا است و در گذشته کرسی تدریس «فهم عمومی علم» در دانشگاه آکسفورد را داشته‌است.
ریچارد داوکینز، در کتاب توهم خدا بیان می‌کند که خالقی فراطبیعی وجود ندارد و باور به خدا، باوری غلط، بی‌معنی و در تضاد با تمام شواهد موجود است. داوکینز به دیدگاه رابرت پیرسیگ عقیده دارد که می‌گوید:
 هنگامی که کسی دچار توهم می شود، او را دیوانه خطاب می‌کنند. هنگامی که افراد بسیاری دچار یک توهم می‌شوند، مؤمن خوانده می‌شوند.
تا ماه نوامبر سال ۲۰۰۷، نسخهٔ اصلی (انگلیسی) کتاب به فروش ۱٫۵ میلیون نسخه دست یافت و به ۳۱ زبان دنیا ترجمه شد. همچنین این کتاب در نوامبر ۲۰۰۶ در رده دوم کتاب‌های پرفروش آمازون بود. در اوایل دسامبر ۲۰۰۶، به رتبهٔ چهارم کتاب‌های غیرداستانی پرفروش نیویورک تایمز دست یافت و تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۷، در فهرست پرفروش‌ها باقی ماند. این اثر از یکسو مخاطبان زیادی را به سمت خود جلب کرد و از سوی دیگر منتقدانی نیز داشت.
این کتاب توسط فرزام با عنوان «پندار خدا» به فارسی ترجمه شده‌است. ترجمهٔ دیگری از همین کتاب توسط تهرانی، جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز سیاسی با اصلاح و اضافه کردن بخش‌های حذف شدهٔ ترجمهٔ فرزام با عنوان «توهم خدا» گردآوری شده‌است.

## پیش‌زمینه
داوکینز در کتاب‌های پیشین خود که در مورد فرگشت بود علیه خلقت‌گرایی (creationism) مطلب نوشته بود. موضوع اصلی کتاب ساعت‌ساز نابینا که در سال ۱۹۸۶ منتشر شد، این بود که فرگشت قادر به توضیح توهم طراحی در طبیعت است. در کتاب پندار خدا او به‌طور دقیق‌تر به برهان‌هایی پرداخته‌است که برای وجود و عدم وجود خدا مطرح می‌شوند.
داوکینز برای مدت‌ها خواهان نوشتن کتاب عمومی ضد دین بود ولی با مخالفت ناشر روبه‌رو شد. سرانجام در سال ۲۰۰۶ ناشر داوکینز این ایده را پذیرفت. داوکینز این تغییر عقیده را نتیجهٔ «چهار سالِ جرج بوش» می‌داند. تا آن زمان شماری از نویسندگان مانند سام هریس، کریستوفر هیچنز و داوکینز (که رابرت‌ویتزل آنان را «تثلیث نامقدس» می‌نامد) کتاب‌هایی منتشر کرده بودند که آشکارا ضد دین بودند. این کتاب‌ها همگی پرفروش بودند و عکس‌العمل پیروان ادیان را سبب شدند. طبق گزارش سایت آمازون این کتاب باعث افزایش پنجاه درصدی فروش کتاب‌های مربوط به دین (کتاب‌های ضددین مانند: پندار خدا، خدا بزرگ نیست) و همچنین  افزایش ۱۲۰ درصدی فروش انجیل نیز شد.

## خلاصه
کتاب تشکیل‌شده از ده بخش است. چند بخش نخست به این می‌پردازد، که چرا احتمالاً خدایی نیست؛ و بخش‌های بعدی موضوعات مربوط به دین و اخلاقیات را بررسی می‌کند. کتاب به دوست قدیمیِ داوکینز، داگلاس آدامز تقدیم شده و با این گفتار از وی همراه است:
 آیا برای اینکه ببینیم باغ زیباست باید باور کنیم که پریانی هم ته باغ هستند؟
در مقدمهٔ پندار خدا، داوکینز چهار پیام اصلی «آگاهی‌بخشِ» کتاب را چنین بیان می‌کند:

1. خداناباوران می‌توانند زندگی شاد، سرشار، متعادل، و پرباری از لحاظ فکری داشته‌باشند.
2. انتخاب طبیعی و دیگر نظریه‌های علمی بهتر از «فرضیهٔ وجود خدا» به کار تبیین جهان جانداران و چه‌بسا کل کیهان می‌آیند.
3. نباید کودکان را به کیش والدین‌شان دانست و بر آن‌ها برچسب دین خاصی زد. اصطلاحاتی مثل «بچه کاتولیک» یا «بچه مسلمان» باید منزجرکننده محسوب شوند.
4. بی‌خدایان باید به بی‌خدایی خود مفتخر باشند نه شرمنده؛ زیرا بی‌خدایی فرد نشانهٔ صحت و استقلال ذهن اوست.

## درون‌مایه

### یک کافر عمیقاً دین‌دار:
او فصل اول کتابش را با توضیح این نکته آغاز می‌کند که: بسیاری از مفسران، شور و شوق او به علم را نوعی ایمان دینی می‌نامند؛ اما می‌پرسد: «آیا دین کلمهٔ مناسبی برای این شوق است؟» و می‌گوید: این حیرت سرشار از احترام در برابر پیچیدگی طبیعت اساس نگرشی است که می‌توان آن را «دین اینشتینی» خواند؛ زیرا اینشتین واژهٔ «خدا» را به‌عنوان استعاره‌ای برای طبیعت و سرشت رازآمیز کیهان به‌کار می‌برد. اما داوکینز متأسف است که بسیاری از دانشمندان «خدا» را به معنای استعاری همه خدا انگارانه (وحدت وجودی، پانتئیستی) و شاعرانه توصیف می‌کنند که این امر سبب سردرگمی‌ها و بدفهمی‌های فراوان می‌شود.
داوکینز تأکید می‌کند که نقد او به خداباوری، متوجه باور به خالقی فراطبیعی است که «شایستهٔ پرستش باشد». البته او نگرش اینشتینی را محترم می‌شمارد، اما هیچ حرمتی برای ادیان سنتی قائل نیست. به نظر داوکینز، ادیان در برابر انتقاد مصونیتی یافته‌اند که شایستگی‌اش را ندارند. او دیدگاهش را با نقل قولی از داگلاس آدامز شرح می‌دهد:
 دین ایده‌های خاصی در بطن خود دارد که مقدّسات، محرّمات یا مانند آن نامیده می‌شوند و معنای مقدّس و مُحَرَّم بودن این است که شما نباید یک کلمه حرف بد در مورد این ایده‌ها یا انگاره‌ها بزنید. مبادا چنین کنید. چرا نباید؟ چون که نباید. اگر کسی به حزبی رأی دهد که شما مخالف آن باشید، هرقدر بخواهید می‌توانید به او انتقاد کنید، بی‌آن‌که کسی برنجد. اما در مورد دین، اگر کسی بگوید به لحاظ شرعی من نباید یکشنبه‌ها چراغی روشن کنم، شما صرفاً باید بگوئید به اعتقادتان احترام می‌گذارم.
داوکینز در ادامه چندین مثال دیگر مطرح می‌کند که در آن‌ها به دین، موقعیتی استثنایی اعطا شده‌است. مواردی مانند قبول عذر کسانی که به خاطر «عذر شرعی» از خدمت سربازی خودداری می‌کنند، استفاده از تعبیرهای «خوشایندگو» در مورد مجادلات مذهبی، معافیت‌های گوناگون مالیاتی برای فعالیت‌های مذهبی، و بلوای کاریکاتورهای محمد.

### فرضیهٔ وجود خدا:
فصل دوم کتاب با تشریح یهود، خدای عهد عتیق آغاز می‌شود که به نظر داوکینز:
 نامطبوع‌ترین شخصیت داستانی دنیا است: حسود است و به حسادت خود افتخار می‌کند، هیولای بی‌انصافِ کوردل و انتقام‌جوی خونخواری است که پاکسازی قومی می‌کند، زن‌ستیز است و از همجنس‌گرایان نفرت دارد. کودک‌کشی، نسل‌کشی و پسرکشی می‌کند، قدرت‌پرستی است که طاعون می‌فرستد. سادومازوخیستی است بدنهاد، بلهوس و ستمکار.
در ادامه چنین استدلال می‌کند که فرضیهٔ وجود خدا (اینکه موجود فراطبیعی و فراانسانی هوشمند است که به ارادهٔ خود دنیا و مافیها، از جمله خود ما را طراحی و خلق کرده‌است) یک نظریهٔ علمی دربارهٔ جهان است. نظریه‌ای که باید با شک بدان پرداخت همان گونه که به نظریه‌های دیگر می‌پردازیم. به همین دلیل داوکینز استدلال می‌کند که با استفاده از مفهوم تعالیم ناهمپوشان (دین و علم را حیطه‌هایی جداگانه انگاشتن) که استیفن جی گولد پیشنهاد داده‌است، نمی‌توان الهیات را از انتقاد مصون داشت. داوکینز مخالف اگنوستیسیم بی‌طرفانه است که می‌گوید در مورد احتمال وجود خدا، هیچ اظهار نظری نمی‌توان کرد. به علاوه او با پیروی از برتراند راسل استدلال می‌کند که گرچه «نمی‌توانید عدم وجود خدا را ثابت کنید»، اما عدم وجود قوری پرنده را هم نمی‌توانید ثابت کنید، و مانند آن، عدم وجود اسب تک شاخ صورتی نامرئی، هیولای اسپاگتی پرنده، و پری دندان را هم نمی‌توانید ثابت کنید؛ بنابراین، ناتوانی در اثبات عدم وجود خدا هیچ دلیلی برای باور به وجود آن نیست بلکه، به نظر داوکینز، زحمت اثبات، همواره بر دوش مدعی وجود خداست.

### برهان‌های وجود خدا:
در فصل سوم، داوکینز به برهان‌های اصلی مدافع وجود خدا می‌پردازد. او «پنج اثبات» توماس آکویناس را مورد بحث قرار می‌دهد و استدلال می‌کند که سه برهان نخست آن به دور باطل می‌انجامند؛ و
 به هیچ‌وجه معلوم نیست که بتوان با توسل به مفهوم خدا به‌طور طبیعی به این سیر قهقرایی خاتمه داد.
 او پیشنهاد می‌کند که برهان چهارم آکویناس (برهان مراتب) به مانند ایراد ثقیلی از «یک متفرعن متعفن بی‌همتا» سبکسرانه است. او برهان پنجم را، که «برهان نظم» است، به فصل بعد موکول می‌کند که در آن به تشریح نظریه فرگشت [تکامل] می‌پردازد و توسط آن برهان صُنع را رد می‌کند.
او «برهان هستی‌شناسی» آنسلم قدیس را «به زبان کوچه و بازار» برمی‌گرداند و اساساً با اتکا به همان ایراد کلاسیک کانت، این برهان را نیز رد می‌کند. او «برهان زیبایی» را هم با این استدلال که «این برهان توسط مدافعانش تصریح و تدقیق نشده» رد می‌کند. دربارهٔ «برهان تجربهٔ شخصی»، داوکینز یادآور می‌شود که برخی از این تجارب ناشی از توهمات‌اند، و چه بسا همگی زادهٔ پندار باشند. در مورد «برهان اعجاز اناجیل» او معتقد است که انجیل‌ها «افسانه‌های باستانی» هستند. دربارهٔ «برهان دانشمندان دیندار» خاطرنشان می‌کند که چنین دانشمندانی در اقلیت هستند. در نقد برهان «پاسکال قمارباز»، او این فرض را به چالش می‌گیرد که اگر کسی ایمان بیاورد، خدا او را به صِرف ایمانش پاداش می‌دهد و نه به خاطر فضایل یا حقیقت‌جویی او. داوکینز می‌پرسد: «آیا خدا نباید شکاکیت شجاعانهٔ راسل را بیش از قماربازی منفعت‌طلبانهٔ پاسکال ارج نهد؟» در پایان فصل، داوکینز به «برهان‌های بایسی» می‌پردازد که کسانی مانند «استفن آنوین» پیش می‌نهند و احتجاج می‌کند که این برهان‌ها «نعل وارونه می‌زنند».

### چرا به احتمال قریب به یقین خدایی وجود ندارد؟
در فصل چهارم، داوکینز به شرح فرگشت توسط انتخاب طبیعی می‌پردازد تا نادرستی برهان نظم را نشان دهد. او استدلال می‌کند که توضیح وجود خالق عالم سخت‌تر از توضیح پدیده‌هایی است که قرار است با فرض وجود چنان خالقی تبیین شوند. داوکینز منظور خود را با این تمثیل بیان می‌کند که هر نظریه‌ای در مورد وجود کیهان باید همچون «جرثقیل انتخاب طبیعی» باشد و نه «قلاب فضایی» خلقت که فقط مسئله را معلق می‌سازد. او برهان نامحتملیِ وجود خدا را به کار می‌گیرد، و با طرح اصطلاح «گشایش بوئینگ ۷۴۷ غائی» استدلال می‌کند که «خدا به احتمال قریب به یقین وجود ندارد». زیرا «هر قدر ایجاد [چنین] موجودی از نظر احتمالات بعید باشد، وجود سازندهٔ این موجود نیز دست کم همان قدر بعید است. خدا سازندهٔ بوئینگ ۷۴۷ غائی است.»

«بوئینگ ۷۴۷» اشاره‌ای است به جملهٔ فرِد هویل که گفته بود «احتمال ایجاد حیات بر زمین بیش از این احتمال نیست که تندبادی بر یک انبار اوراقی بوزد و از آن قراضه‌ها یک بوئینگ ۷۴۷ بسازد.» ایراد داوکینز به این مدعا این است که
 این مدعی مقدمات انتخاب طبیعی را هم نمی‌داند.
 یک درون مایهٔ عام در کتاب داوکینز این است که سبب تکامل حیات، انتخاب طبیعی بوده نه بخت و اقبال، و پیچیدگی خیره‌کنندهٔ جانداران شاهدی بر وجود یک یا چند خالق نیست. سپس، او با ذکر نمونه‌هایی از موارد ظاهراً طراحی شده استدلال خود را پی می‌گیرد. در پایان فصل نتیجه می‌گیرد که گشایش «۷۴۷ غائی» برهانی کاملاً قوی علیه وجود خداست، و هنوز چشم انتظار است تا «پس از دعوت‌ها و فرصت‌های فراوان، بالأخره الهی‌دانی یافت شود که پاسخی قانع‌کننده به این برهان بدهد.» و سپس از دنیل دنت فیلسوف نقل قول می‌کند که این برهان را «ردّی ردناپذیر» بر وجود خدا می‌خواند که از دو قرن پیش مطرح است.

### ریشه‌های دین:
در فصل پنجم داوکینز به بحث ریشه‌های دین و به این پرسش می‌پردازد که چرا ادیان در همهٔ فرهنگ‌های بشری وجود دارند. او حامی «این نظریه است که دین یک محصول جانبی تصادفی - یک کجروی در چیزی سودمند» بوده‌است، و گمان می‌کند که چه بسا نظریهٔ مم‌ها، و به ویژه استعداد آدمیان برای پذیرش مِم‌های دینی، بتواند توضیح دهد که چرا به نظر او دین می‌تواند مانند «ویروس ذهنی» چنین در میان جوامع شایع شود.
داوکینز معتقد است بین ایمان به معنای عام و ایمان تندروان مذهبی نباید فرقی گذشت. به عقیده داوکینز مذهب میانه‌رو «بارعام» به تندروی مذهبی می‌دهد. در مقابل گفته می‌شود که این مسئله در مقابل مدارا است که در گذشته هم مذهبیون میانه‌رو و هم سکولارها رعایت می‌کردند.

### ریشه‌های اخلاق: چرا ما خوب هستیم؟
در فصل ۶، داوکینز توجه خود را معطوف اخلاقیات می‌کند، و استدلال می‌کند که ما برای خوب بودن نیازی به دین نداریم. در عوض، به باور او اخلاق ما منشأ داروینی دارد: ژن‌های دگرخواه در خلال فرایند فرگشت انتخاب شده‌اند، و ما به‌طور طبیعی واجد نوع‌دوستی هستیم.

### کتاب خوب و تغییر زایتگایست اخلاقی:
مضمون فصل هفتم نیز اخلاقیات است، و در آن احتجاج می‌شود که یک روح زمانه اخلاقی هست که در جوامع تکامل می‌یابد. روح جهانی اغلب در تعارض با اخلاقیات دینی است، که به نظر داوکینز عمدتاً محقر و ددمنشانه هستند. او نمونه‌هایی از اخلاقیات انجیلی را ذکر می‌کند تا آنچه را که بربریت بیشتر اخلاقیات دینی می‌داند، نشان دهد.
به عنوان مثال داوکینز ادعا می‌کند که محبت مورد اشاره عیسی صرفاً از دایره هم کیشان یهودی بیرون نرفته‌است و بدین ترتیب ادعا می‌کند مذهب مروج محبت بدون شرط به همنوعان نیست. نویسنده کتاب فرشته داروین، متذکر می‌شود که این دقیقاً خلاف روایات تاریخی به جای مانده از پیام مسیح است که در عهد جدید آمده‌است.
داوکینز مدعی است اگرچه مارتین لوتر کینگ مسیحی بود، ولی فلسفه نافرمانی مدنی غیر خشونت‌طلبانه خود را مستقیماً از گاندی گرفته بود و از آنجا نقش مذهب را زیر سؤال می‌برد. در مقابل اریک ریتان با استناد به بخشی از کتاب زندگی‌نامه کینگ معتقد است داوکینز دچار اشتباه بدی در ارزیابی شده‌است:
جنبش نافرمانی مدنی حرکتی بود که "مسیح در آن روحیه و انگیزه ایجاد کرد و گاندی تأمین‌کننده روش آن بود."
وی همچنین به بخش‌هایی از گفته‌های کینگ اشاره می‌کند که در آن بر نقش خدا به عنوان نیروی آرامش‌بخش درونی تأکید شده‌است.

### اشکال کار دین کجاست؟ این همه دشمنی چرا؟
سپس، در فصل هشتم، داوکینز به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا چنین احساسات خصمانه‌ای نسبت به دین دارد. او با ذکر مثال‌هایی استدلال می‌کند که دین بر سر راه علم مانع‌تراشی می‌کند، تعصب را تقویت می‌کند، تنگ‌نظری نسبت به همجنس‌گرایان را تشویق می‌کند، و اثرات منفی دیگری نیز بر جامعه دارد؛ مثلاً واعظان مسیحی جنوب آمریکا بردگی سیاهان را با رجوع به انجیل توجیه می‌کردند، به این ترتیب که سیاهان را از نسل فرزندان گناهکار ابراهیم می‌دانسته‌اند. در خلال جنگ‌های صلیبی، کافران و مشرکانی را که به مسیحیت نمی‌گرویدند می‌کشتند، و نمونه‌های دیگر که ذکر شده‌است. در پاسخ به این ادعا که دین در مقابل علم مانع‌تراشی می‌کند، دیوید برلینکسی به یکی از آیات قرآن اشاره می‌کند که در آن آمده «در تبدیل شب و روز به یکدیگر درس‌هایی می‌توان آموخت». او به این گفته تاریخ‌نگار مشهور دیوید کینگ اشاره می‌کند که گفته بود «انجام جنبه‌های متنوعی از آداب و عبادات مذهبی به مدد فرایندهای علمی انجام شده‌است» و نتیجه می‌گیرد رابطهٔ مستقیمی بین تعهد مذهبی و به دنبال علم رفتن وجود دارد.
داوکینز مدعی است مذهب نهایتاً به تراژدی تبدیل می‌شود. در مقابل، مایکل شرمر می‌نویسد:
برای هر یک دانه از این تراژدی‌ها، ۱۰ هزار عمل خیرخواهانه و انسان‌دوستانه وجود دارد که ثبت نمی‌شود… مذهب، مانند هر مکتب اجتماعی که عمق تاریخی و تأثیر فرهنگی دارد، قابل تقلیل به مطلق خوب یا مطلق بد نیست.
داوکینز از عملیات‌های انفجاری نام می‌برد و می‌نویسد اگر تعبد مذهبی وجود نداشت می‌شد شرط خوبی بست که دیگر عملیات استشهادی دیگری نمی‌بود. در حالی که رابرت پیپ با مطالعهٔ همهٔ عملیات‌های شهادت‌طلبانه از سال ۱۹۸۰، نتیجه می‌گیرد ایمان مذهبی (از هر نوعش) نه لازم و نه کافی برای خلق این انفجارها است. پیپ معتقد است انگیزهٔ اصلی سیاست است.

### کودکی، سوءاستفاده، و گریز از دین:
فصل نهم کتاب به این بحث اختصاص یافته که یک زیان دیگر دین، تلقین ایدئولوژی و تعصب به کودکان است. به اعتقاد داوکینز تعلیم آموزه‌های دینی در مدارس مذهبی به کودکان، به مثابهٔ «سوءاستفادهٔ ذهنی» والدین از کودکان است. او از مردم می‌خواهد که هرگاه کسی از «بچه مسلمان» یا «بچه کاتولیک» صحبت کرد، رو در هم کشند، و از خود بپرسند چطور یک کودک را می‌توان چنان رشدیافته تلقی کرد که بتواند دیدگاه‌های مستقلی در مورد کیهان و جایگاه انسان در آن داشته باشد.
برخی نویسندگان با تحسین این حرف داوکینز که تربیت کودک باید بر اساس روش‌های علمی و منطقی باشد، متذکر این مسئله شده‌اند که با تکیه بر دانش نمی‌توان به نفع هیچ‌کدام از اعتقادات مذهبی یا خدا ناباوری نظر داد. علاوه بر این با ذکر مثال به شباهت‌های هستهٔ اصلی روش‌های تربیتی مورد پیشنهاد کتاب‌های تربیت کودک مسیحی و آتئیست همچون تأکید بر صداقت و فروتنی اشاره کرده‌اند.
این سؤال اینجا مطرح می‌شود که از چه سنی آموزش علمی در مدارس باید به کودکان صورت گیرد. آیا نباید به کودک اجازه داد بعد از بلوغ خود انتخاب کند که معرفت علمی و آموزش دیدن تحت سلطهٔ نظام آموزشی را بپذیرد یا نه؟ در هر صورت هر صبح بیدار شدن و مدت قابل توجهی عمر گرانمایه را صرف امری کردن که کودک پذیرش آگاهانه ای از قبول تحصیل آن ندارد بیشتر از آموزه‌های دینی در مقاطع کوتاه ظالمانه می‌نماید.

### یک خلأ ناگزیر:
در فصل پایانی داوکینز این پرسش را مطرح می‌کند که آیا دین، به رغم تمام مشکلاتش پرکنندهٔ «یک خلأ ناگزیر» است؟ آیا مردم برای هدایت و تسلی محتاج دین هستند؟ به نظر داوکینز، این خلاءها را می‌توان به شیوه‌های غیردینی مانند آموزش فلسفه و علم پر کرد. او احتجاج می‌کند که برخلاف جهان‌بینی بی‌خدا، که بسی به زندگی آری-گو است، پاسخ‌های دین به رازهای زندگی کاملاً از این مهم قاصر هستند. اریک ریتان با ذکر نقل و قولی از داوکینز که به قدرت تسلی‌بخشی مذهب اقرار دارد، وی را به تأمل در این مطلب فرا می‌خواند که چرا چنین نقشی برای مذهب در طول تاریخ بشر حفظ شده‌است.

### ضمیمهٔ کتاب:
مخاطب ضمیمهٔ کتاب کسانی هستند که «برای رهایی از دین نیازمند یاری هستند.»

## بازتاب در ترکیه
در ترکیه حدود ۶۰۰۰ نسخه از کتاب فروش رفته بود که در نوامبر ۲۰۰۷ شکایتی مبنی بر «حمله به ارزش‌های مقدس» علیه کتاب مطرح شد و کتاب مورد تحقیق قرار گرفت. ناشر و مترجم ترک، ارول‌کارسلان به جرم برانگیختن بیزاری دینی به زندان محکوم شد. ولی در آوریل ۲۰۰۸ دادگاه متهمان را تبرئه کرد. در مورد مصادرهٔ کتاب، ناظر دادگاه بیان کرد که قدغن کردن آن «به‌طور اساسی آزادی اندیشه را محدود خواهد کرد.»

## ترجمه به فارسی
کتاب پندار خدا با نام «پندار خدا» توسط «ا. فرزام» تا نوامبر ۲۰۰۷ تقریباً به‌طور کامل (به استثنای دو بخش) به فارسی ترجمه شد؛ ولی به علت عدم امکان انتشار در ایران، تنها در نگارش الکترونیک، به شکل پی‌دی‌اف تکثیر شده‌است.
اصلاح شدهٔ کتاب «پندار خدا»، به همراه ترجمهٔ بخش‌های حذف شده و مقدمهٔ نویسنده کتاب بر چاپ جلد شومیز، در کتاب «توهم خدا» توسط «م. تهرانی» گردآوری شده‌است.

## جوایز
داوکینز برای «توهم خدا» در سال ۲۰۰۷، به عنوان "نویسنده سال" در جوایز کتاب بریتانیا انتخاب شد . بنیاد «جووردانو برونو» جایزه "دشنر" سال ۲۰۰۷ را به داوکینز به دلیل سهمی برجسته در تقویت تفکر سکولار، علمی و انسان گرایانه در کتابش اعطا کرد.

## واکنش‌ها
این کتاب واکنش موافقان و مخالفان بسیاری را در پی داشت. به دنبال وارد شدن داوکینز به حوزهٔ فلسفه و الهیات، گروهی از متفکران به او انتقادهایی را وارد نمودند. این افراد، الهی‌دانان مسیحی، فیلسوفان، و بعضاً برخی از خداناباوران و شک‌گرایان بودند.
- وب سایت علمی متاکریتیک گزارش داد که این کتاب دارای نمرهٔ متوسط ۵۹ از ۱۰۰ است.[۴۴]
- مجله پراسپکت که سال قبل از انتشار کتاب پندار خدا، داوکینز را در زمره سه شخصیت روشنفکر برتر معرفی کرده بود، در تغییر موضعی قابل توجه در مقاله‌ای به قلم اندرو براون این کتاب را بی‌دقت و غیرمنسجم خواند.[۴۵]
- دیوید بنتلی هارت، دین‌شناس ارتدوکس شرقی می‌گوید: «داوکینز چندین صفحه از کتابش را به استدلال‌های توماس آکویناس اختصاص داده‌است اما هرگز فکر نکرده‌است که از آثار برخی از محققان و فیلسوفان برجستهٔ دیگر که استدلال‌هایی از این دست آورده‌اند بهره ببرد.»[۴۶]
- ژورنال فلسفه فرگشتی، در مقاله‌ای به قلم رابرت استوارت، داوکینز را متهم به این می‌کند که مفاهیم سؤال‌برانگیز را با واژه‌های علمی می‌پوشاند تا به آن‌ها چهره موجه بدهد. او به این مسئله اشاره می‌کند که داوکینز مبحث «تکامل کیهانی» را در لوای تکامل زیست‌شناسی به خواننده القا می‌نماید؛ بدون اینکه ذره‌ای دلیل برای اثبات آن بیاورد.[۴۷]
- آلیستر مک گراث، دین‌شناس دانشگاه آکسفورد (نویسنده کتاب توهم داوکینز؟ و خدای داوکینز) استدلال می‌کند که داوکینز از الهیات بی اطلاع است پس نمی‌تواند با این شجاعت دین و ایمان را به چالش بکشد.[۴۸]
- الوین پلانتینگا، در مقاله‌ای در نقد کتاب پندار خدا با تأیید این امر که داوکینز یک نویسنده با استعداد در زمینه‌های علمی است می‌نویسد: «با وجود اینکه این کتاب پندار خدا در اصل فلسفی است، داوکینز فیلسوف نیست. او یک زیست‌شناس است. واقعیت این است که بسیاری از استدلال‌های او در کلاس درس فلسفه نمره قبولی نمی‌گیرند.»[۴۹] او در ادامه به یکی از این نوع استدلال‌های اشتباه داوکینز اشاره می‌کند:

ما هیچ ایراد انکار ناپذیری در مورد امکان پذیر بودن p نمی دانیم؛ بنابراین p درست است!
بسیاری از مدافعان داوکینز اما، می‌گویند که منتقدان عموماً منظور واقعی او را اشتباه فهمیده‌اند. داوکینز استدلال می کند که «وجود خدا یک فرضیه علمی است مانند دیگر فرضیه‌ها».
دیوید نیکولز، نویسنده و رئیس بنیاد "آتئیسم استرالیا" طی مناظره ای در رادیو۳ هنگ کنگ، عقاید داوکینز مبنی بر اینکه «مذهب جنبه‌ای "غیرضروری" از مشکلات جهانی است» را تکرار کرد.
داوکینز همچنین در مصاحبه‌ای با مجله تایم گفت:
من فکر می‌کنم که اصل استفان جی گولد یک ترفند کاملاً سیاسی برای جذب مذهبی‌های میانه‌رو به میدان علم بود. اما این یک ایده بسیار پوچ است. مکان های زیادی وجود دارد که دین از میدان علمی دوری می‌کنند. هر گونه اعتقاد به معجزه نه تنها با حقایق علم بلکه با روح علم در تضاد آشکار است.
مارتین ریس، اخترفیزیکدان، عنوان کرده بود که حمله داوکینز به جریان اصلی دین مفید نیست. داوکینز در دفاع از خود، با توجه به ادعای او در کتابش «سکوتگاه کیهانی ما»، مبنی بر اینکه «چنین پرسش‌هایی فراتر از علم است؛ با این حال، آنها از فلسفه دینی و روحانیون هستند» می‌پرسد: «روحانیون چه تخصص‌هایی می‌توانند برای پرسش‌های عمیق کیهان‌شناختی بیاورند که دانشمندان نمی‌توانند؟»
در جای دیگر، داوکینز می‌گوید:
«این تفاوت‌ها در تمام جهان وجود دارد؛ تفاوت بین اعتقادی که فرد آماده دفاع از آن با استناد به شواهد و منطق است، و اعتقاد فردی که چیزی جز سنت، مرجعیت یا وحی از آن پشتیبانی نمی‌کند!»
چندین کتاب هم در مخالفت و یا در پاسخ به «توهم خدا» نوشته شده‌است. از جمله کتاب آلیستر مک‌گراث با نام «پندار داوکینز؟» و کتاب «خدا توهم نیست» نوشتهٔ توماس کرین.

لیست کتاب‌ها:
الوین پلانتینگا The Dawkins Confusion
Anthony Kenny Knowledge Belief and Faith
تامس نیگل The Fear of Religion
مایکل روس Chicago Journals Review
ریچارد سوئین‌برن Response to Richard Dawkins
John Cornwell A Question of Respect
آلیستر مکگرات The Dawkins Delusion
H. Allen Orr A Mission to Convert
تری ایگلتون London Review of Books Lunging, Flailing, Mispunching:
آنتونی فلو The God Delusion Review - Dawkins response
Murrough O'Brien of ایندیپندنت Our Teapot which art in heaven Dawkins responds:
مارلین رابینسون The God Delusion Review, Harper's Magazine 2006

title: پندار خدا

wikitext:
{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان           = توهم خدا
| عنوان اصلی      = ''The God Delusion''
| برگرداننده      = ا. فرزام _ م. تهرانی
| تصویر           = [[پرونده:The God Delusion.jpg|250px]]
| زیرنویس تصویر   = تصویر روی جلد
| نویسنده         = [[ریچارد داوکینز]]
| تصویرگر         =
| طراح جلد        =
| زبان            = [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]
| مجموعه          =
| موضوع           = [[نقد دین]]
| سبک             = [[علم]]ی، [[فلسفه|فلسفی]]
| ناشر            = بنتم بوکس
| ناشر فارسی      =
| محل انتشارات    =
| تاریخ نشر       = ۲ اکتبر ۲۰۰۶
| تاریخ نشر فارسی =
| محل ناشر فارسی  =
| نوع رسانه       = جلد سخت، جلد نرم و کتاب صوتی
| صفحه            = ۴۰۶
| شابک = 0-618-68000-4
| پس از           = [[داستان نیاکان]]
| پیش از          = [[بزرگ‌ترین نمایش روی زمین: مدرکی برای تکامل]]
}}
'''''پندار خدا''''' یا '''''توهم خدا''''' {{انگلیسی|The God Delusion}} [[کتاب]] [[غیرداستانی]] پرفروش در سال ۲۰۰۶،<ref>{{cite journal|last=Orr|first=H. Allen|authorlink=H. Allen Orr|date=۱۱ January ۲۰۰۷|title=A Mission to Convert|journal=[[New York Review of Books]]|location=New York|volume=۵۴|issue=۱|url=http://www.nybooks.com/articles/19775}}</ref> نوشتهٔ [[زیست‌شناس]] [[بریتانیایی‌ها|بریتانیایی]]، [[ریچارد داوکینز]] است. داوکینز عضو [[فرهنگستان|آکادمی]] پادشاهی علوم و [[ادبیات]] [[بریتانیا]] است و در گذشته کرسی تدریس «فهم عمومی [[علم]]» در [[دانشگاه آکسفورد]] را داشته‌است.<ref>{{cite web |url=http://www.edge.org/3rd_culture/bios/dawkins.html |title=The Third Culture: Richard Dawkins |accessdate=۲۰۰۸-۰۳-۰۸ |publisher=Edge.org}}</ref><ref>{{cite book|last=Staff|title=Who's Who|publisher=[[A & C Black]]|location=London|year=۲۰۰۸|chapter=(Clinton) Richard Dawkins|accessdate=۲۰۰۸-۰۷-۲۹}}</ref>

[[ریچارد داوکینز]]، در کتاب توهم خدا بیان می‌کند که خالقی [[فراطبیعی]] وجود ندارد و باور به [[خدا]]، باوری غلط، بی‌معنی و در تضاد با تمام شواهد موجود است. [[ریچارد داوکینز|داوکینز]] به دیدگاه [[رابرت پیرسیگ]] عقیده دارد که می‌گوید:
{{Blockquote | هنگامی که کسی دچار توهم می شود، او را دیوانه خطاب می‌کنند. هنگامی که افراد بسیاری دچار یک توهم می‌شوند، مؤمن خوانده می‌شوند.}}
<ref name="preface">{{یادکرد|فصل= |کتاب= God Delusion |ناشر= Houghton Mifflin|شهر= Boston|کوشش= |ویرایش= |سال= ۲۰۰۶ |شابک=0-618-68000-4 |نویسنده= Dawkins, Richard |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه=ص۴۰۶ |زبان=en |مقاله= |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}} ; {{PDF|[http://www.randomhouse.com.au/Downloads/News/GodDelusion_extract_revised.pdf on-line]|۱۰۱ KB}}</ref>تا ماه نوامبر سال ۲۰۰۷، نسخهٔ اصلی (انگلیسی) کتاب به فروش ۱٫۵ میلیون نسخه دست یافت و به ۳۱ زبان دنیا ترجمه شد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |عنوان = ریچارد داوکینز - دانش و بیخدایی جدید | پیوند = http://media.libsyn.com/media/pointofinquiry/POI_2007_12_7_Richard_Dawkins.mp3 |ژورنال= |نشریه=ریچارد داوکینز در [[پوینت آف اینکوایری]] |تاریخ=۸ دسامبر ۲۰۰۷ |دوره= |شماره= |شاپا=}} بازیابی‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۰۷.</ref> همچنین این کتاب در نوامبر ۲۰۰۶ در رده دوم کتاب‌های پرفروش [[آمازون (وبگاه)|آمازون]] بود.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Amazon.com book page - search for sales rank for current position | پیوند = http://www.amazon.com/dp/0618680004/ |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}}</ref><ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش=Observer |سال=|شابک=|نویسنده= جیمی دوارد|نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Atheists top book charts by deconstructing God | پیوند = http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,1934353,00.html |ژورنال= |نشریه= |تاریخ=۲۰۰۶-۱۰-۲۹ |دوره= |شماره= |شاپا=}}</ref> در اوایل دسامبر ۲۰۰۶، به رتبهٔ چهارم [[ناداستان|کتاب‌های غیرداستانی]] پرفروش ''[[نیویورک تایمز]]'' دست یافت<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Hardcover Nonfiction - New York Times | پیوند = http://www.nytimes.com/2006/12/03/books/bestseller/1203besthardnonfiction.html?_r=1&oref=slogin |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2006-12-2.</ref> و تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۷، در فهرست پرفروش‌ها باقی ماند.<ref>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= RichardDawkins.net |سال= |شابک= |نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان= en |عنوان= ''The God Delusion'' One-Year Countdown |پیوند= http://richarddawkins.net/article,1599,The-God-Delusion-One-Year-Countdown,RichardDawkinsnet |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date= ۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date= ۲۸ اوت ۲۰۰۸ |archive-url= https://web.archive.org/web/20080828171533/http://richarddawkins.net/article,1599,The-God-Delusion-One-Year-Countdown,RichardDawkinsnet |dead-url= yes}} Retrieved on 2007-10-5.</ref> این اثر از یکسو مخاطبان زیادی را به سمت خود جلب کرد و از سوی دیگر منتقدانی نیز داشت.

این کتاب توسط فرزام با عنوان «پندار خدا» به [[فارسی]] ترجمه شده‌است.<ref name=":0">[http://iransecular.info/library سایت مترجم کتاب پندار خدا نوشتهٔ ریچارد داوکینز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919100124/http://www.iransecular.info/library |date=۱۹ سپتامبر ۲۰۱۰}} {{نشان زبان|fa}}</ref> ترجمهٔ دیگری از همین کتاب توسط تهرانی، [[جامعه‌شناس]] و [[نظریه‌پرداز]] [[سیاسی]] با اصلاح و اضافه کردن بخش‌های حذف شدهٔ ترجمهٔ فرزام با عنوان «[[توهم خدا]]» گردآوری شده‌است.<ref name=":0"/>

== پیش‌زمینه ==
[[داوکینز]] در کتاب‌های پیشین خود که در مورد [[فرگشت]] بود علیه [[خلقت‌گرایی]] (creationism) مطلب نوشته بود. موضوع اصلی کتاب [[ساعت‌ساز نابینا]] که در سال ۱۹۸۶ منتشر شد، این بود که [[فرگشت]] قادر به توضیح توهم طراحی در طبیعت است. در کتاب ''پندار خدا'' او به‌طور دقیق‌تر به برهان‌هایی پرداخته‌است که برای وجود و عدم وجود خدا مطرح می‌شوند.

داوکینز برای مدت‌ها خواهان نوشتن کتاب عمومی [[ضد دین]] بود ولی با مخالفت [[ناشر]] روبه‌رو شد. سرانجام در سال ۲۰۰۶ ناشر داوکینز این ایده را پذیرفت. داوکینز این تغییر عقیده را نتیجهٔ «چهار سالِ [[جرج بوش]]» می‌داند.<ref>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= RichardDawkins.net |سال= |شابک= |نویسنده= Dawkins, {{چر}}Richard |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان= en |عنوان= Richard Dawkins explains his latest book |پیوند= http://richarddawkins.net/mainPage.php?bodyPage=article_body.php&id=170 |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date= ۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date= ۱۳ اکتبر ۲۰۰۷ |archive-url= https://web.archive.org/web/20071013220047/http://richarddawkins.net/mainPage.php?bodyPage=article_body.php&id=170 |dead-url= yes }} Retrieved on 2007-9-14.</ref> تا آن زمان شماری از نویسندگان مانند [[سام هریس]]، [[کریستوفر هیچنز]] و [[ریچارد داوکینز|داوکینز]] (که رابرت‌ویتزل آنان را «[[تثلیث]] نامقدس» می‌نامد) کتاب‌هایی منتشر کرده بودند که آشکارا ضد دین بودند.<ref>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش=Atlantic Free Press |سال= |شابک= |نویسنده=ویتزل، {{چر}}رابرت |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان=en |عنوان=Hitchens, Dawkins, Harris: The Unholy Trinity... Thank God. |پیوند=http://www.atlanticfreepress.com/content/view/2112/1/ |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date=۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date=۱۵ سپتامبر ۲۰۰۷ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915142352/http://www.atlanticfreepress.com/content/view/2112/1/ |dead-url=yes }}</ref> این کتاب‌ها همگی پرفروش بودند و عکس‌العمل پیروان ادیان را سبب شدند.<ref>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= RichardDawkins.net |سال= |شابک= |نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان= en |عنوان= The Fleas Are Multiplying! |پیوند= http://richarddawkins.net/article,1617,The-Fleas-Are-Multiplying,RichardDawkinsnet |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date= ۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date= ۱۱ مه ۲۰۰۸ |archive-url= https://web.archive.org/web/20080511182149/http://richarddawkins.net/article,1617,The-Fleas-Are-Multiplying,RichardDawkinsnet |dead-url= yes}} Retrieved on 2007-9-11.</ref> طبق گزارش سایت [http://www.amazon.co.uk/ آمازون] این کتاب باعث افزایش پنجاه درصدی فروش کتاب‌های مربوط به دین (کتاب‌های ضددین مانند: [[پندار خدا]]، [[خدا بزرگ نیست]]) و همچنین  افزایش ۱۲۰ درصدی فروش ''[[انجیل]]'' نیز شد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= آبزرور |سال=|شابک=|نویسنده=اسمیت، {{چر}}دیوید |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Believe it or not: the sceptics beat God in bestseller battle | پیوند = http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,2147152,00.html |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}}</ref>

== خلاصه ==
کتاب تشکیل‌شده از ده بخش است. چند بخش نخست به این می‌پردازد، که چرا احتمالاً خدایی نیست؛ و بخش‌های بعدی موضوعات مربوط به دین و [[اخلاق|اخلاقیات]] را بررسی می‌کند. کتاب به دوست قدیمیِ داوکینز، [[داگلاس آدامز]]<ref>داگلاس، یادت به خیر. تو باهوش‌ترین،آزاداندیش‌ترین، بذله‌گوترین، بلندقدترین، و احتمالاً تنها گرویدهٔ من بودی. ای کاش این کتاب می‌توانست تو را بخنداند – هرچند نه آن‌قدر که تو مرا خنداندی. ص۱۱۷ کتاب ''پندار خدا''</ref> تقدیم شده و با این گفتار از وی همراه است:
{{Blockquote | آیا برای اینکه ببینیم باغ زیباست باید باور کنیم که پریانی هم ته باغ هستند؟}}

در مقدمهٔ ''پندار خدا''، داوکینز چهار پیام اصلی «آگاهی‌بخشِ» کتاب را چنین بیان می‌کند:

{{Blockquote |
# [[خداناباوری|خداناباوران]] می‌توانند زندگی شاد، سرشار، متعادل، و پرباری از لحاظ فکری داشته‌باشند.
# [[انتخاب طبیعی]] و دیگر نظریه‌های علمی بهتر از «[[فرضیه|فرضیهٔ]] وجود خدا» به کار تبیین جهان جانداران و چه‌بسا کل [[کیهان]] می‌آیند.
# نباید [[کودک|کودکان]] را به کیش والدین‌شان دانست و بر آن‌ها برچسب [[دین]] خاصی زد. اصطلاحاتی مثل «بچه [[کلیسای کاتولیک|کاتولیک]]» یا «بچه [[مسلمان]]» باید منزجرکننده محسوب شوند.
# بی‌خدایان باید به بی‌خدایی خود مفتخر باشند نه شرمنده؛ زیرا بی‌خدایی فرد نشانهٔ صحت و استقلال ذهن اوست.<ref>{{یادکرد وب |url=http://rdawkins.com/?p=5 |title=مروری بر کتاب ''پندار خدا'' نوشتهٔ ریچارد داوکینز |accessdate=۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025214854/http://rdawkins.com/?p=5 |archivedate=۲۵ اکتبر ۲۰۰۸ |dead-url=yes}}</ref>}}

== درون‌مایه ==
=== یک کافر عمیقاً دین‌دار: ===
او فصل اول کتابش را با توضیح این نکته آغاز می‌کند که: بسیاری از مفسران، شور و شوق او به علم را نوعی ایمان دینی می‌نامند؛ اما می‌پرسد: «آیا دین کلمهٔ مناسبی برای این شوق است؟» و می‌گوید: این حیرت سرشار از احترام در برابر پیچیدگی طبیعت اساس نگرشی است که می‌توان آن را «دین [[آلبرت اینشتین|اینشتینی]]» خواند؛ زیرا [[انیشتین|اینشتین]] واژهٔ «خدا» را به‌عنوان استعاره‌ای برای طبیعت و سرشت رازآمیز کیهان به‌کار می‌برد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده=رندرسون، {{چر}}جیمز |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Childish superstition: Einstein's letter makes view of religion relatively clear | پیوند = http://www.guardian.co.uk/science/2008/may/12/peopleinscience.religion/print |ژورنال= |نشریه= [[گاردین|Guardian]] |تاریخ= ۱۳ May, ۲۰۰۸ |دوره= |شماره= |شاپا=}}</ref><ref>[http://secularismforiran.com/Enstein_Religion&Science.htm بررسی دین و علم - آلبرت اینشتین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201114315/http://www.secularismforiran.com/Enstein_Religion&Science.htm |date=۱ دسامبر ۲۰۰۹}} {{نشان زبان|fa}}</ref> اما داوکینز متأسف است که بسیاری از دانشمندان «خدا» را به معنای استعاری همه خدا انگارانه ([[وحدت وجود]]ی، [[همه‌خدایی|پانتئیستی]]) و شاعرانه توصیف می‌کنند که این امر سبب سردرگمی‌ها و بدفهمی‌های فراوان می‌شود.

داوکینز تأکید می‌کند که نقد او به خداباوری، متوجه باور به خالقی [[فراطبیعی]] است که «شایستهٔ پرستش باشد».<ref>کتاب ''پندار خدا''، ص۱۳</ref> البته او نگرش [[آلبرت اینشتین|اینشتینی ر]]<nowiki/>ا محترم می‌شمارد، اما هیچ حرمتی برای ادیان سنتی قائل نیست. به نظر داوکینز، ادیان در برابر انتقاد مصونیتی یافته‌اند که شایستگی‌اش را ندارند. او دیدگاهش را با نقل قولی از [[داگلاس آدامز]] شرح می‌دهد:
{{Blockquote | دین ایده‌های خاصی در [[بطن (قلب)|بطن]] خود دارد که مقدّسات، محرّمات یا مانند آن نامیده می‌شوند و معنای مقدّس و مُحَرَّم بودن این است که شما نباید یک کلمه حرف بد در مورد این ایده‌ها یا انگاره‌ها بزنید. مبادا چنین کنید. چرا نباید؟ چون که نباید. اگر کسی به حزبی رأی دهد که شما مخالف آن باشید، هرقدر بخواهید می‌توانید به او انتقاد کنید، بی‌آن‌که کسی برنجد. اما در مورد دین، اگر کسی بگوید به لحاظ شرعی من نباید یکشنبه‌ها چراغی روشن کنم، شما صرفاً باید بگوئید به اعتقادتان احترام می‌گذارم.}}

داوکینز در ادامه چندین مثال دیگر مطرح می‌کند که در آن‌ها به دین، موقعیتی استثنایی اعطا شده‌است. مواردی مانند قبول عذر کسانی که به خاطر «عذر شرعی» از خدمت سربازی خودداری می‌کنند، استفاده از تعبیرهای «خوشایندگو» در مورد مجادلات [[مذهبی]]، معافیت‌های گوناگون مالیاتی برای فعالیت‌های مذهبی، و بلوای [[کاریکاتورهای محمد در یولاندز پستن|کاریکاتورهای محمد]].

=== فرضیهٔ وجود خدا: ===
فصل دوم کتاب با تشریح [[یهوه|یهود]]، خدای [[عهد عتیق]] آغاز می‌شود که به نظر داوکینز:
{{Blockquote | نامطبوع‌ترین شخصیت داستانی دنیا است: حسود است و به حسادت خود افتخار می‌کند، [[هیولا]]<nowiki/>ی بی‌انصافِ کوردل و انتقام‌جوی خونخواری است که [[پاک‌سازی قومی|پاکسازی قومی]] می‌کند، [[زن‌ستیزی|زن‌ستیز]] است و از [[همجنس‌گرایان]] نفرت دارد. [[کودک‌کشی]]، [[نسل‌کشی]] و پسرکشی می‌کند، قدرت‌پرستی است که [[طاعون]] می‌فرستد. [[سادومازوخیسم|سادومازوخیستی]] است بدنهاد، بلهوس و ستمکار.<ref>کتاب پندار خدا، ص ۳۱</ref>}}
در ادامه چنین استدلال می‌کند که فرضیهٔ وجود خدا (اینکه موجود [[فراطبیعی]] و فراانسانی هوشمند است که به ارادهٔ خود دنیا و مافیها، از جمله خود ما را طراحی و خلق کرده‌است) یک [[نظریه|نظریهٔ علمی]] دربارهٔ جهان است. نظریه‌ای که باید با شک بدان پرداخت همان گونه که به نظریه‌های دیگر می‌پردازیم.<ref>کتاب پندار خدا، ص ۵۰</ref> به همین دلیل داوکینز استدلال می‌کند که با استفاده از مفهوم تعالیم ناهمپوشان (دین و علم را حیطه‌هایی جداگانه انگاشتن) که [[استیفن جی گولد]] پیشنهاد داده‌است، نمی‌توان [[الهیات]] را از انتقاد مصون داشت. داوکینز مخالف [[ندانم‌گویی|اگنوستیسیم]] بی‌طرفانه است که می‌گوید در مورد احتمال وجود خدا، هیچ اظهار نظری نمی‌توان کرد. به علاوه او با پیروی از [[برتراند راسل]] استدلال می‌کند که گرچه «نمی‌توانید عدم وجود خدا را ثابت کنید»، اما عدم وجود قوری پرنده را هم نمی‌توانید ثابت کنید، و مانند آن، عدم وجود [[اسب تک شاخ صورتی نامرئی]]، [[هیولای اسپاگتی پرنده]]، و [[پری دندان]] را هم نمی‌توانید ثابت کنید؛ بنابراین، ناتوانی در اثبات عدم وجود خدا هیچ دلیلی برای باور به وجود آن نیست بلکه، به نظر داوکینز، زحمت اثبات، همواره بر دوش مدعی وجود خداست.

=== برهان‌های وجود خدا: ===
در فصل سوم، [[ریچارد داوکینز|داوکینز]] به برهان‌های اصلی مدافع وجود خدا می‌پردازد. او «پنج اثبات» [[توماس آکویناس]] را مورد بحث قرار می‌دهد و استدلال می‌کند که سه برهان نخست آن به دور باطل می‌انجامند؛ و {{Blockquote | به هیچ‌وجه معلوم نیست که بتوان با توسل به مفهوم خدا به‌طور طبیعی به این سیر قهقرایی خاتمه داد.}} او پیشنهاد می‌کند که برهان چهارم آکویناس (برهان مراتب) به مانند ایراد ثقیلی از «یک متفرعن متعفن بی‌همتا» سبکسرانه است. او برهان پنجم را، که «[[برهان نظم]]» است، به فصل بعد موکول می‌کند که در آن به تشریح [[نظریه]] [[فرگشت]] [تکامل] می‌پردازد و توسط آن [[برهان نظم|برهان صُنع]] را رد می‌کند.

او «[[برهان وجودی آنسلم|برهان هستی‌شناسی]]» [[انسلم|آنسلم قدیس]] را «به زبان کوچه و بازار» برمی‌گرداند و اساساً با اتکا به همان ایراد [[کلاسیک]] [[کانت]]، این برهان را نیز رد می‌کند. او «برهان زیبایی» را هم با این استدلال که «این برهان توسط مدافعانش تصریح و تدقیق نشده» رد می‌کند. دربارهٔ «برهان تجربهٔ شخصی»، داوکینز یادآور می‌شود که برخی از این تجارب ناشی از توهمات‌اند، و چه بسا همگی زادهٔ پندار باشند. در مورد «برهان اعجاز اناجیل» او معتقد است که [[انجیل]]ها «افسانه‌های باستانی» هستند. دربارهٔ «برهان دانشمندان دیندار» خاطرنشان می‌کند که چنین دانشمندانی در اقلیت هستند. در نقد برهان «[[شرط‌بندی پاسکال|پاسکال قمارباز]]»، او این فرض را به چالش می‌گیرد که اگر کسی ایمان بیاورد، خدا او را به صِرف ایمانش پاداش می‌دهد و نه به خاطر فضایل یا حقیقت‌جویی او. داوکینز می‌پرسد: «آیا خدا نباید شکاکیت شجاعانهٔ راسل را بیش از [[قمارباز]]ی منفعت‌طلبانهٔ پاسکال ارج نهد؟» در پایان فصل، داوکینز به «برهان‌های بایسی» می‌پردازد که کسانی مانند «استفن آنوین» پیش می‌نهند و احتجاج می‌کند که این برهان‌ها «نعل وارونه می‌زنند».

=== چرا به احتمال قریب به یقین خدایی وجود ندارد؟ ===
{{اصلی|بوئینگ ۷۴۷ غایی}}
در فصل چهارم، داوکینز به شرح [[فرگشت]] توسط [[انتخاب طبیعی]] می‌پردازد تا نادرستی [[برهان نظم]] را نشان دهد. او استدلال می‌کند که توضیح وجود خالق عالم سخت‌تر از توضیح پدیده‌هایی است که قرار است با فرض وجود چنان خالقی تبیین شوند. داوکینز منظور خود را با این تمثیل بیان می‌کند که هر نظریه‌ای در مورد وجود [[کیهان]] باید همچون «[[جرثقیل]] [[انتخاب طبیعی]]» باشد و نه «[[آسانسور فضایی|قلاب فضایی]]» خلقت که فقط مسئله را معلق می‌سازد. او برهان نامحتملیِ وجود خدا را به کار می‌گیرد، و با طرح اصطلاح «گشایش [[بوئینگ ۷۴۷]] غائی»<ref>کتاب پندار خدا، ص ۱۱۴</ref> استدلال می‌کند که «خدا به احتمال قریب به یقین وجود ندارد». زیرا «هر قدر ایجاد [چنین] موجودی از نظر احتمالات بعید باشد، وجود سازندهٔ این موجود نیز دست کم همان قدر بعید است. خدا سازندهٔ بوئینگ ۷۴۷ غائی است.»

«[[بوئینگ ۷۴۷]]» اشاره‌ای است به جملهٔ [[فرد هویل|فرِد هویل]] که گفته بود «احتمال ایجاد حیات بر زمین بیش از این احتمال نیست که تندبادی بر یک انبار اوراقی بوزد و از آن قراضه‌ها یک بوئینگ ۷۴۷ بسازد.» ایراد داوکینز به این مدعا این است که {{Blockquote | این مدعی مقدمات انتخاب طبیعی را هم نمی‌داند.}} یک درون مایهٔ عام در کتاب داوکینز این است که سبب تکامل حیات، انتخاب طبیعی بوده نه بخت و اقبال، و پیچیدگی خیره‌کنندهٔ جانداران شاهدی بر وجود یک یا چند خالق نیست. سپس، او با ذکر نمونه‌هایی از موارد ''ظاهراً طراحی شده'' استدلال خود را پی می‌گیرد. در پایان فصل نتیجه می‌گیرد که گشایش «۷۴۷ غائی» برهانی کاملاً قوی علیه وجود خداست، و هنوز چشم انتظار است تا «پس از دعوت‌ها و فرصت‌های فراوان، بالأخره الهی‌دانی یافت شود که پاسخی قانع‌کننده به این برهان بدهد.» و سپس از [[دنیل دنت]] [[فیلسوف]] نقل قول می‌کند که این برهان را «ردّی ردناپذیر» بر وجود خدا می‌خواند که از دو قرن پیش مطرح است.

=== ریشه‌های دین: ===
در فصل پنجم داوکینز به بحث ریشه‌های دین و به این پرسش می‌پردازد که چرا ادیان در همهٔ فرهنگ‌های بشری وجود دارند. او حامی «این نظریه است که دین یک محصول جانبی تصادفی - یک کجروی در چیزی سودمند» بوده‌است،<ref>«من از جملهٔ شمار فزایندهٔ زیست‌شناسانی هستم که دین را یک محصول فرعی از چیزی دیگر می‌دانند.» پندار خدا، ص ۱۸۸</ref> و گمان می‌کند که چه بسا [[نظریهٔ مم‌ها]]، و به ویژه استعداد آدمیان برای پذیرش مِم‌های دینی، بتواند توضیح دهد که چرا به نظر او دین می‌تواند مانند «ویروس ذهنی» چنین در میان جوامع شایع شود.<ref>«هدف این بخش، طرح این پرسش است که آیا نظریهٔ مِمی می‌تواند در مورد خاص دین کارآ باشد.» (اشاره به بخش اصلی در فصل ۵)، پندار خدا، ص ۱۹۱</ref>
داوکینز معتقد است بین ایمان به معنای عام و ایمان تندروان مذهبی نباید فرقی گذشت. به عقیده داوکینز مذهب میانه‌رو «بارعام» به تندروی مذهبی می‌دهد. در مقابل گفته می‌شود که این مسئله در مقابل [[مدارا]] است که در گذشته هم مذهبیون میانه‌رو و هم سکولارها رعایت می‌کردند.<ref>God and the new atheism, p. 9</ref>

=== ریشه‌های اخلاق: چرا ما خوب هستیم؟ ===
در فصل ۶، داوکینز توجه خود را معطوف اخلاقیات می‌کند، و استدلال می‌کند که ما برای خوب بودن نیازی به دین ''نداریم''. در عوض، به باور او اخلاق ما منشأ [[داروین]]ی دارد: ژن‌های دگرخواه در خلال فرایند فرگشت انتخاب شده‌اند، و ما به‌طور طبیعی واجد نوع‌دوستی هستیم.

=== کتاب خوب و تغییر زایتگایست اخلاقی: ===
مضمون فصل هفتم نیز اخلاقیات است، و در آن احتجاج می‌شود که یک روح زمانه اخلاقی هست که در جوامع تکامل می‌یابد. روح جهانی اغلب در تعارض با اخلاقیات دینی است، که به نظر داوکینز عمدتاً محقر و ددمنشانه هستند. او نمونه‌هایی از اخلاقیات [[انجیل]]ی را ذکر می‌کند تا آنچه را که بربریت بیشتر اخلاقیات دینی می‌داند، نشان دهد.
به عنوان مثال داوکینز ادعا می‌کند که محبت مورد اشاره [[عیسی]] صرفاً از دایره هم کیشان یهودی بیرون نرفته‌است و بدین ترتیب ادعا می‌کند مذهب مروج محبت بدون شرط به همنوعان نیست. نویسنده کتاب فرشته داروین، متذکر می‌شود که این دقیقاً خلاف روایات تاریخی به جای مانده از پیام مسیح است که در عهد جدید آمده‌است.<ref>Darwin's Angel: An angelic riposte to The God Delusion, John Cornwell, p. 77</ref>
داوکینز مدعی است اگرچه [[مارتین لوتر کینگ]] مسیحی بود، ولی [[فلسفه]] [[نافرمانی مدنی]] غیر خشونت‌طلبانه خود را مستقیماً از [[گاندی]] گرفته بود و از آنجا نقش مذهب را زیر سؤال می‌برد. در مقابل اریک ریتان با استناد به بخشی از کتاب زندگی‌نامه کینگ معتقد است داوکینز دچار اشتباه بدی در ارزیابی شده‌است:

جنبش [[نافرمانی مدنی]] حرکتی بود که "[[مسیح]] در آن روحیه و انگیزه ایجاد کرد و [[گاندی]] تأمین‌کننده روش آن بود."

وی همچنین به بخش‌هایی از گفته‌های کینگ اشاره می‌کند که در آن بر نقش خدا به عنوان نیروی آرامش‌بخش درونی تأکید شده‌است.<ref>Is God A Delusion: A Reply to Religion's Cultured Despisers, p. 42</ref>

=== اشکال کار دین کجاست؟ این همه دشمنی چرا؟ ===
سپس، در فصل هشتم، داوکینز به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا چنین احساسات خصمانه‌ای نسبت به دین دارد. او با ذکر مثال‌هایی استدلال می‌کند که دین بر سر راه علم مانع‌تراشی می‌کند، تعصب را تقویت می‌کند، تنگ‌نظری نسبت به [[همجنس‌گرایان]] را تشویق می‌کند، و اثرات منفی دیگری نیز بر جامعه دارد؛ مثلاً واعظان [[مسیحی]] جنوب [[آمریکا]] [[بردگی]] سیاهان را با رجوع به انجیل توجیه می‌کردند، به این ترتیب که سیاهان را از نسل فرزندان گناهکار [[ابراهیم]] می‌دانسته‌اند. در خلال [[جنگ‌های صلیبی]]، [[کافر]]ان و [[مشرک]]انی را که به [[مسیحیت]] نمی‌گرویدند می‌کشتند، و نمونه‌های دیگر که ذکر شده‌است.<ref>کتاب پندار خدا فصل ۸ و ۹</ref> در پاسخ به این ادعا که دین در مقابل علم مانع‌تراشی می‌کند، [[دیوید برلینکسی]] به یکی از آیات قرآن اشاره می‌کند که در آن آمده «در تبدیل شب و روز به یکدیگر درس‌هایی می‌توان آموخت». او به این گفته تاریخ‌نگار مشهور دیوید کینگ اشاره می‌کند که گفته بود «انجام جنبه‌های متنوعی از آداب و عبادات مذهبی به مدد فرایندهای علمی انجام شده‌است» و نتیجه می‌گیرد رابطهٔ مستقیمی بین تعهد مذهبی و به دنبال علم رفتن وجود دارد.<ref>The Devil's Delusion, David Berlinski, p. 14</ref>

داوکینز مدعی است مذهب نهایتاً به [[تراژدی]] تبدیل می‌شود.<ref>Dawkin's Delusion, p. 99</ref> در مقابل، [[مایکل شرمر]] می‌نویسد:

برای هر یک دانه از این تراژدی‌ها، ۱۰ هزار عمل خیرخواهانه و انسان‌دوستانه وجود دارد که ثبت نمی‌شود… مذهب، مانند هر مکتب اجتماعی که عمق تاریخی و تأثیر فرهنگی دارد، قابل تقلیل به مطلق خوب یا مطلق بد نیست.<ref>Michael Shermer, (How we believe (New York:Freeman, 2000)p. 71 [http://afterall.net/quotes/491865/ link]</ref>

داوکینز از عملیات‌های انفجاری نام می‌برد و می‌نویسد اگر تعبد مذهبی وجود نداشت می‌شد شرط خوبی بست که دیگر عملیات استشهادی دیگری نمی‌بود.<ref>The God Delusion, p. 247-348</ref> در حالی که [[رابرت پیپ]] با مطالعهٔ همهٔ عملیات‌های شهادت‌طلبانه از سال ۱۹۸۰، نتیجه می‌گیرد ایمان مذهبی (از هر نوعش) نه لازم و نه کافی برای خلق این انفجارها است. پیپ معتقد است انگیزهٔ اصلی سیاست است.<ref>Darwin's Angel: An angelic riposte to The God Delusion, p. 80</ref><ref>[http://danieldrezner.com/research/guest/Pape1.pdf Robert Page, "The Strategic Logic of Suicide Terrorism," American Political Science Review Vol. 97, No. 3 August 2003]</ref>

=== کودکی، سوءاستفاده، و گریز از دین: ===
فصل نهم کتاب به این بحث اختصاص یافته که یک زیان دیگر دین، تلقین [[ایدئولوژی]] و تعصب به کودکان است. به اعتقاد داوکینز تعلیم آموزه‌های دینی در مدارس مذهبی به کودکان، به مثابهٔ «'''سوءاستفادهٔ ذهنی'''» والدین از کودکان است. او از مردم می‌خواهد که هرگاه کسی از «بچه مسلمان» یا «بچه کاتولیک» صحبت کرد، رو در هم کشند، و از خود بپرسند چطور یک کودک را می‌توان چنان رشدیافته تلقی کرد که بتواند دیدگاه‌های مستقلی در مورد کیهان و جایگاه انسان در آن داشته باشد.<ref>پندار خدا صص ۳۸۰–۳۸۲</ref>

برخی نویسندگان با تحسین این حرف داوکینز که تربیت کودک باید بر اساس روش‌های علمی و منطقی باشد، متذکر این مسئله شده‌اند که با تکیه بر دانش نمی‌توان به نفع هیچ‌کدام از اعتقادات مذهبی یا خدا ناباوری نظر داد. علاوه بر این با ذکر مثال به شباهت‌های هستهٔ اصلی روش‌های تربیتی مورد پیشنهاد کتاب‌های تربیت کودک مسیحی و [[آتئیست]] همچون تأکید بر صداقت و فروتنی اشاره کرده‌اند.<ref>Religion and the New Atheism: A Critical Appraisal, Brill Publishers, Editted by Amarnath Amarasingam, [http://books.google.com/books?id=Ri65bB04dlwC&lpg=PP1&ots=2A3JlEL2Mj&dq=Religion%20and%20the%20New%20Atheism&pg=PA45#v=snippet&q=children%20extols%20humility&f=false pp. 190-191]</ref>
این سؤال اینجا مطرح می‌شود که از چه سنی آموزش علمی در مدارس باید به کودکان صورت گیرد. آیا نباید به کودک اجازه داد بعد از بلوغ خود انتخاب کند که معرفت علمی و آموزش دیدن تحت سلطهٔ نظام آموزشی را بپذیرد یا نه؟ در هر صورت هر صبح بیدار شدن و مدت قابل توجهی عمر گرانمایه را صرف امری کردن که کودک پذیرش آگاهانه ای از قبول تحصیل آن ندارد بیشتر از آموزه‌های دینی در مقاطع کوتاه ظالمانه می‌نماید.

=== یک خلأ ناگزیر: ===
در فصل پایانی داوکینز این پرسش را مطرح می‌کند که آیا دین، به رغم تمام مشکلاتش پرکنندهٔ «یک خلأ ناگزیر» است؟ آیا مردم برای هدایت و تسلی محتاج دین هستند؟ به نظر داوکینز، این خلاءها را می‌توان به شیوه‌های غیردینی مانند آموزش فلسفه و علم پر کرد. او احتجاج می‌کند که برخلاف [[جهان‌بینی]] [[بی‌خدایی|بی‌خدا]]، که بسی به زندگی ''آری-گو'' است، پاسخ‌های دین به رازهای زندگی کاملاً از این مهم قاصر هستند. اریک ریتان با ذکر نقل و قولی از داوکینز که به قدرت تسلی‌بخشی مذهب اقرار دارد، وی را به تأمل در این مطلب فرا می‌خواند که چرا چنین نقشی برای مذهب در طول تاریخ بشر حفظ شده‌است.<ref>Is God a Delusion, By Eric Reitan, p. 37</ref>

=== ضمیمهٔ کتاب: ===
مخاطب ضمیمهٔ کتاب کسانی هستند که «برای رهایی از دین نیازمند یاری هستند.»

== بازتاب در ترکیه ==
[[پرونده:The God Delusion Turkish.jpg|بندانگشتی|چپ|100px|تصویر نسخهٔ ترکی کتاب پندار خدا]]
در [[ترکیه]] حدود ۶۰۰۰ نسخه از کتاب فروش رفته بود<ref name='Turkish Daily'>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال= |شابک= |نویسنده=Tiryaki, {{چر}}Sylvia |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان=en |عنوان=''The God Delusion'' in Turkey |پیوند=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=90179 |ژورنال= |نشریه=Turkish Daily News |تاریخ=۳ December, ۲۰۰۷ |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date=۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date=۲۹ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029040639/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=90179 |dead-url=yes }}</ref> که در نوامبر ۲۰۰۷ شکایتی مبنی بر «حمله به ارزش‌های مقدس» علیه کتاب مطرح شد و کتاب مورد تحقیق قرار گرفت. ناشر و مترجم ترک، ارول‌کارسلان به جرم برانگیختن بیزاری دینی به زندان محکوم شد.<ref name='CNN 2007-11-28'>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال= |شابک= |نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان=en |عنوان=Turkey probes atheist's 'God' book |پیوند=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/11/28/dawkins.turkey.ap/index.html |ژورنال= |نشریه=AP, CNN |تاریخ=۲۸ November ۲۰۰۷ |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date=۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date=۲۹ نوامبر ۲۰۰۷ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129222236/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/11/28/dawkins.turkey.ap/index.html |dead-url=yes}}</ref> ولی در آوریل ۲۰۰۸ دادگاه متهمان را تبرئه کرد. در مورد مصادرهٔ کتاب، ناظر دادگاه بیان کرد که قدغن کردن آن «به‌طور اساسی [[اندیشه آزاد|آزادی اندیشه]] را محدود خواهد کرد.»<ref name='NTVMSNBC 2008-04-02'>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = 'Tanrı Yanılgısı' kitabı beraat etti | پیوند = http://www.ntvmsnbc.com/news/441428.asp (ترکی) |ژورنال= |نشریه=AA |تاریخ=۲ April ۲۰۰۸ |دوره= |شماره= |شاپا=}}</ref>

== ترجمه به فارسی ==
[[پرونده:Pendaare Khodaa.JPG|بندانگشتی|چپ|100px|تصویر نسخهٔ فارسی کتاب پندار خدا]]
کتاب پندار خدا با نام «پندار خدا» توسط «ا. فرزام» تا نوامبر ۲۰۰۷ تقریباً به‌طور کامل (به استثنای دو بخش) به [[فارسی]] ترجمه شد؛ ولی به علت عدم امکان انتشار در ایران، تنها در نگارش الکترونیک، به شکل پی‌دی‌اف تکثیر شده‌است.<ref>.[http://www.secularismforiran.com/dawkins-pendarekhoda-index.htm وبگاه مترجم ایرانی کتاب پندار خدا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012001920/http://www.secularismforiran.com/dawkins-pendarekhoda-index.htm |date=۱۲ اکتبر ۲۰۰۸}}</ref>

اصلاح شدهٔ کتاب «پندار خدا»، به همراه ترجمهٔ بخش‌های حذف شده و مقدمهٔ نویسنده کتاب بر چاپ جلد شومیز، در کتاب «توهم خدا» توسط «م. تهرانی» گردآوری شده‌است.

== جوایز ==
[[ریچارد داوکینز|داوکینز]] برای «توهم خدا» در سال ۲۰۰۷، به عنوان "نویسنده سال" در [[جوایز کتاب بریتانیا]] انتخاب شد . بنیاد «جووردانو برونو» جایزه "دشنر" سال ۲۰۰۷ را به داوکینز به دلیل '''سهمی برجسته در تقویت تفکر سکولار، علمی و انسان گرایانه''' در کتابش اعطا کرد.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Deschner Prize to Richard Dawkins|نشانی=https://www.giordano-bruno-stiftung.de/en/news/deschner-prize-richard-dawkins|وبگاه=www.giordano-bruno-stiftung.de|تاریخ=2007-06-01|بازبینی=2023-09-15|کد زبان=en}}</ref>

== واکنش‌ها ==
این کتاب واکنش موافقان و مخالفان بسیاری را در پی داشت.<ref>{{یادکرد |فصل= |کتاب= |ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= ریچارد داوکینز دات نت |سال= |شابک= |نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها= |ترجمه= |صفحه= |زبان= en |عنوان= Flea of the week |پیوند= http://richarddawkins.net/article,2482,Flea-of-the-week,RichardDawkinsnet |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا= |access-date= ۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ |archive-date= ۲۱ ژوئن ۲۰۰۸ |archive-url= https://web.archive.org/web/20080621215128/http://richarddawkins.net/article,2482,Flea-of-the-week,RichardDawkinsnet |dead-url= yes}}</ref> به دنبال وارد شدن داوکینز به حوزهٔ [[فلسفه]] و [[الهیات]]، گروهی از متفکران به او انتقادهایی را وارد نمودند. این افراد، الهی‌دانان مسیحی، فیلسوفان، و بعضاً برخی از خداناباوران و شک‌گرایان بودند.
* وب سایت علمی [[متاکریتیک]] گزارش داد که این کتاب دارای نمرهٔ متوسط ۵۹ از ۱۰۰ است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/The_God_Delusion#cite_note-26|عنوان=Metacritic website}}</ref>
* مجله پراسپکت که سال قبل از انتشار کتاب پندار خدا، داوکینز را در زمره سه شخصیت روشنفکر برتر معرفی کرده بود، در تغییر موضعی قابل توجه در مقاله‌ای به قلم [[اندرو براون]] این کتاب را بی‌دقت و غیرمنسجم خواند.<ref>[http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/dawkinsthedogmatist/ Dawkins the dogmatist]</ref>
* دیوید بنتلی هارت، دین‌شناس [[کلیسای ارتدکس شرقی|ارتدوکس شرقی]] می‌گوید: «[[داوکینز]] چندین صفحه از کتابش را به استدلال‌های توماس آکویناس اختصاص داده‌است اما هرگز فکر نکرده‌است که از آثار برخی از محققان و فیلسوفان برجستهٔ دیگر که استدلال‌هایی از این دست آورده‌اند بهره ببرد.»<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/The_God_Delusion#cite_note-35|عنوان=David Bentley Hart}}</ref>
* ژورنال فلسفه [[فرگشت]]ی، در مقاله‌ای به قلم رابرت استوارت، داوکینز را متهم به این می‌کند که مفاهیم سؤال‌برانگیز را با واژه‌های علمی می‌پوشاند تا به آن‌ها چهره موجه بدهد. او به این مسئله اشاره می‌کند که داوکینز مبحث «تکامل کیهانی» را در لوای تکامل زیست‌شناسی به خواننده القا می‌نماید؛ بدون اینکه ذره‌ای دلیل برای اثبات آن بیاورد.<ref>{{یادکرد وب|url=http://www.evolutionary-philosophy.net/review_god_delusion.html|title=Review - The God Delusion by Richard Dawkins|accessdate=۱۰ اوت ۲۰۱۴|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070331101137/http://www.evolutionary-philosophy.net/review_god_delusion.html|archivedate=۳۱ مارس ۲۰۰۷|dead-url=yes}}</ref>
* [[آلیستر مک‌گراث|آلیستر مک گراث]]، دین‌شناس [[دانشگاه آکسفورد]] (نویسنده کتاب توهم داوکینز؟ و خدای داوکینز) استدلال می‌کند که داوکینز از الهیات بی اطلاع است پس نمی‌تواند با این شجاعت دین و ایمان را به چالش بکشد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/The_God_Delusion#cite_note-34|عنوان=Alister Mac Rass}}</ref>
* [[الوین پلانتینگا]]، در مقاله‌ای در نقد کتاب پندار خدا با تأیید این امر که داوکینز یک نویسنده با استعداد در زمینه‌های علمی است می‌نویسد: «با وجود اینکه این کتاب پندار خدا در اصل فلسفی است، داوکینز فیلسوف نیست. او یک زیست‌شناس است. واقعیت این است که بسیاری از استدلال‌های او در کلاس درس فلسفه نمره قبولی نمی‌گیرند.»<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://richarddawkins.net/articles/676-the-dawkins-confusion-naturalism-ad-absurdum |عنوان=The Dawkins Confusion: Naturalism ad absurdum - Alvin Plantinga - RichardDawkins.net |بازبینی=۱۰ اوت ۲۰۱۴ |archive-date=۲۸ اکتبر ۲۰۱۱ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028173347/http://richarddawkins.net/articles/676-the-dawkins-confusion-naturalism-ad-absurdum |dead-url=yes}}</ref> او در ادامه به یکی از این نوع استدلال‌های اشتباه داوکینز اشاره می‌کند:
{{نقل قول|ما هیچ ایراد انکار ناپذیری در مورد امکان پذیر بودن p نمی دانیم؛ بنابراین p درست است!}}بسیاری از مدافعان داوکینز اما، می‌گویند که '''منتقدان عموماً منظور واقعی او را اشتباه فهمیده‌اند.''' داوکینز استدلال می کند که «وجود خدا یک فرضیه علمی است مانند دیگر فرضیه‌ها».<ref>{{Cite journal|date=2023-08-18|title=The God Delusion|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_God_Delusion&oldid=1170940408|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>

دیوید نیکولز، نویسنده و رئیس بنیاد "آتئیسم استرالیا" طی مناظره ای در رادیو۳ هنگ کنگ، عقاید داوکینز مبنی بر اینکه «مذهب جنبه‌ای "غیرضروری" از مشکلات جهانی است» را تکرار کرد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.rthk.org.hk/rthk/radio3/backchat/20070404.html|عنوان=بازخورد دیوید نیکولز|وبگاه=رادیو۳ هنگ کنگ|بازبینی=۱۵ سپتامبر ۲۰۲۳|archive-date=۳۰ آوریل ۲۰۰۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430003341/http://www.rthk.org.hk/rthk/radio3/backchat/20070404.html|dead-url=yes}}</ref>
داوکینز همچنین در مصاحبه‌ای با [[تایم|مجله تایم]] گفت'':''
من فکر می‌کنم که [[اصل استفان جی گولد]] یک ترفند کاملاً سیاسی برای جذب مذهبی‌های میانه‌رو به میدان علم بود. اما این یک ایده بسیار پوچ است. مکان های زیادی وجود دارد که دین از میدان علمی دوری می‌کنند. هر گونه اعتقاد به معجزه نه تنها با حقایق علم بلکه با روح علم در تضاد آشکار است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1555132-3,00.html|عنوان=مصاحبه داوکیز با مجله تایم|بازبینی=۱۵ سپتامبر ۲۰۲۳|archive-date=۱۱ فوریه ۲۰۱۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211180034/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1555132-3,00.html|dead-url=yes}}</ref>
مارتین ریس، [[اخترفیزیک|اخترفیزیکدان]]، عنوان کرده بود که حمله داوکینز به جریان اصلی دین مفید نیست.<ref>{{یادکرد خبر|عنوان=Scientists divided over alliance with religion|نشانی=https://www.theguardian.com/science/2007/may/29/controversiesinscience.peopleinscience|کوشش=The Guardian|تاریخ=2007-05-29|تاریخ بازبینی=2023-09-15|شاپا=0261-3077|زبان=en-GB|نام=Alok|نام خانوادگی=Jha|نام۲=science|نام خانوادگی۲=correspondent}}</ref> [[ریچارد داوکینز|داوکینز]] در دفاع از خود، با توجه به ادعای او در کتابش «سکوتگاه کیهانی ما»، مبنی بر اینکه «چنین پرسش‌هایی فراتر از علم است؛ با این حال، آنها از فلسفه دینی و روحانیون هستند» می‌پرسد: «روحانیون چه تخصص‌هایی می‌توانند برای پرسش‌های عمیق کیهان‌شناختی بیاورند که دانشمندان نمی‌توانند؟»<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.secularhumanism.org/library/fi/dawkins_18_2.html|عنوان=پاسخ های داوکیز|بازبینی=۱۵ سپتامبر ۲۰۲۳|archive-date=۱۹ آوریل ۲۰۰۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20080419125549/http://www.secularhumanism.org/library/fi/dawkins_18_2.html|url-status=bot: unknown}}</ref>

در جای دیگر، داوکینز می‌گوید:
{{نقل قول|«این تفاوت‌ها در تمام جهان وجود دارد؛ تفاوت بین اعتقادی که فرد آماده دفاع از آن با استناد به شواهد و منطق است، و اعتقاد فردی که چیزی جز سنت، مرجعیت یا وحی از آن پشتیبانی نمی‌کند!»<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_God_Delusion</ref>}}چندین کتاب هم در مخالفت و یا در پاسخ به «توهم خدا» نوشته شده‌است. از جمله کتاب [[آلیستر مک‌گراث]] با نام «[[پندار داوکینز؟]]» و کتاب «[[خدا توهم نیست]]» نوشتهٔ [[توماس کرین]].

لیست کتاب‌ها:{{چپ‌چین}}
[[الوین پلانتینگا]] The Dawkins Confusion<ref name='Plantinga'>{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/bc/2007/002/1.21.html | title=The Dawkins Confusion - Naturalism ad absurdum | work=Books & Culture, a Christian Review | author = [[الوین پلانتینگا]] | year=۲۰۰۷ | accessdate=۲۰۰۷-۰۳-۰۲}}</ref>

[[Anthony Kenny]] Knowledge Belief and Faith<ref>{{cite journal |first=Anthony |last=Kenny |authorlink=Anthony Kenny |title=Knowledge, Belief, and Faith |journal=Philosophy |volume=۸۲ |issue=۰۳ |pages=۳۸۱–۳۹۷ |month=July | year=۲۰۰۷ |doi=۱۰٫۱۰۱۷/S۰۰۳۱۸۱۹۱۰۷۰۰۰۰۱۰}}</ref>

[[تامس نیگل]] The Fear of Religion<ref>{{cite news |first=Thomas |last=Nagel |authorlink=Thomas Nagel |title=The Fear of Religion |work=[[نیو ریپابلیک|The New Republic]] |url=http://www.tnr.com/article/the-fear-religion | date=۲۰۰۶-۱۰-۲۳ |accessdate=۲۰۰۷-۰۹-۱۲}}</ref>

[[مایکل روس]] Chicago Journals Review<ref>{{cite web |url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/529280 | title=Richard Dawkins: ''The God Delusion'' | work=Chicago Journals | author = [[مایکل روس|Michael Ruse]] | month=December | year=۲۰۰۷ | accessdate=۲۰۰۸-۰۵-۳۱}}</ref>

[[ریچارد سوئین‌برن]] Response to Richard Dawkins<ref>{{cite web|url=http://users.ox.ac.uk/~orie0087/pdf_files/Responses%20to%20Controversies/Response%20to%20Dawkins%27%20The%20God%20Delusion%20(revised)_copy(1).pdf|title=Response to Richard Dawkins' comments on my writings in his book ''The God Delusion'' | accessdate = ۲۰۱۰-۰۳-۱۰|last=Swinburne|first=Richard| format = PDF}}</ref>

[[جان کرنول|John Cornwell]] A Question of Respect<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2102-2375182.html | title=A question of respect. | work=Times Online | author=John Cornwell | accessdate=۲۰۰۶-۱۱-۰۶ | location=London | date=۲۰۰۶-۱۰-۰۱ | archive-date=۱۹ فوریه ۲۰۲۱ | archive-url=https://web.archive.org/web/20210219113832/https://www.thetimes.co.uk/ | dead-url=yes }}</ref>

[[آلیستر مکگرات]] The Dawkins Delusion<ref>{{cite book |first=Alister |last=McGrath |authorlink=Alister McGrath |title=[[پندار داوکینز؟]] |publisher= SPCK |year=۲۰۰۷ |page=۲۰}} Also expressed in his review [http://www.theosthinktank.co.uk/The_Dawkins_Delusion.aspx?ArticleID=50&PageID=47&RefPageID=11 «The Dawkins Delusion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223201549/http://www.theosthinktank.co.uk/The_Dawkins_Delusion.aspx?ArticleID=50&PageID=47&RefPageID=11 |date=۲۳ فوریه ۲۰۰۷}}.</ref>

[[H. Allen Orr]] A Mission to Convert<ref>{{Cite journal | title=A Mission to Convert | author=H. Allen Orr | issue=۵۴٫۱ | month=January | year=۲۰۰۷ | journal=New York Review of Books | url=http://www.nybooks.com/articles/19775 | accessdate=۲۰۰۷-۰۳-۰۳}}</ref>

[[تری ایگلتون]] ''[[London Review of Books]]'' Lunging, Flailing, Mispunching:<ref name=eagleton>{{Cite journal | title=Lunging, Flailing, Mispunching | author=Terry Eagleton | journal=London Review of Books | url=http://www.lrb.co.uk/v28/n20/eagl01_.html | volume=۲۸ | issue=۲۰ | date=۲۰۰۶-۱۰-۱۹ | accessdate=۲۰۰۶-۱۱-۲۶}}</ref>

[[آنتونی فلو]] The God Delusion Review<ref>{{cite web |url=http://www.bethinking.org/science-christianity/intermediate/flew-speaks-out-professor-antony-flew-reviews-the-god-delusion.htm | title=Flew Speaks Out: Professor Antony Flew reviews ''The God Delusion'' |work=bethinking.org | author = Anthony Flew | accessdate=۲۰۰۸-۱۲-۲۵}}</ref> - Dawkins response<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?xml=/earth/2008/08/01/scidawkin101.xml |title=Richard Dawkins branded 'secularist bigot' by veteran philosopher |work=telegraph.co.uk |author=Martin Beckford |accessdate=۲۰۰۸-۱۲-۲۹ |location=London |date=۲۰۰۸-۰۸-۰۲ |archive-date=28 اکتبر 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028175434/http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?xml=%2Fearth%2F2008%2F08%2F01%2Fscidawkin101.xml}}</ref>

Murrough O'Brien of ''[[ایندیپندنت]]'' Our Teapot which art in heaven<ref>Murrough O'Brien, [http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-god-delusion-by-richard-dawkins-425934.html "Our Teapot, which art in heaven,»] [[ایندیپندنت]]، November 26, 2006</ref> Dawkins responds:<ref name='Dawkins 2007-09-17'>{{cite web |url=http://richarddawkins.net/articleComments,1647,Do-you-have-to-read-up-on-leprechology-before-disbelieving-in-them,Richard-Dawkins-The-Independent,page27 |title=Do you have to read up on leprechology before disbelieving in them? |accessdate=۲۰۰۷-۱۱-۱۴ |last=Dawkins |first=Richard |date=۲۰۰۷-۰۹-۱۷ |work=RichardDawkins.net |archive-date=۱۴ دسامبر ۲۰۰۷ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214014838/http://richarddawkins.net/articleComments,1647,Do-you-have-to-read-up-on-leprechology-before-disbelieving-in-them,Richard-Dawkins-The-Independent,page27 |dead-url=yes}}</ref>

[[مارلین رابینسون]] The God Delusion Review, Harper's Magazine 2006<ref>{{cite web|url=http://solutions.synearth.net/2006/10/20/|title=The God Delusion|work=solutions.synearth.net|author=Marilynne Robinson|accessdate=۲۰۱۰-۰۴-۰۴|archive-date=12 مارس 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033819/http://solutions.synearth.net/2006/10/20/}}</ref>
{{پایان چپ‌چین}}

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== پیوند به بیرون ==
{{ویکی‌گفتاورد}}
* [https://web.archive.org/web/20100212193102/http://www.richarddawkins.net/mainPage.php?bodyPage=godDelusion.php توضیحات پندار خدا] در سایت رسمی ریچارد داوکینز
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/newsnight/5372458.stm Newsnight Book Club] گزیده‌هایی از پندار خدا
* [http://richarddawkins.net/article,303,Reading-of-The-God-Delusion-in-Lynchburg-VA,Richard-Dawkins--C-SPAN2 Video: Dawkins' reading from ''The God Delusion'' at Randolph-Macon Woman's College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205044017/http://richarddawkins.net/article,303,Reading-of-The-God-Delusion-in-Lynchburg-VA,Richard-Dawkins--C-SPAN2 |date=۵ فوریه ۲۰۰۹}}.{{رچ}} ۲۳ اکتبر ۲۰۰۶.
* [http://audio.wnyc.org/bl/bl042307dpod.mp3 صوتی]: مصاحبهٔ ریچارد داوکینز با برایان‌لرر.
* [http://s3.picofile.com/file/7422743973/The_God_Delusion_Dr_soroush.mp3.html نقد عبدالکریم سروش بر کتاب «پندار خدا»]

{{ریچارد داوکینز}}
{{بی‌خدایی نو}}
{{نقد دین}}

[[رده:ادبیات علوم شناختی]]
[[رده:ادبیات فلسفه دین]]
[[رده:برهان‌های اثبات نبودن خدا]]
[[رده:برهان‌های فلسفی]]
[[رده:ضدخدایی]]
[[رده:کتاب‌ها به زبان انگلیسی]]
[[رده:کتاب‌های با موضوع‌های مرتبط با بی‌خدایی]]
[[رده:کتاب‌های درباره بی‌خدایی]]
[[رده:کتاب‌های ریچارد داوکینز]]
[[رده:کتاب‌های سانسورشده]]
[[رده:کتاب‌های غیرداستانی انگلیسی]]
[[رده:کتاب‌های غیرداستانی ۲۰۰۶ (میلادی)]]
[[رده:کتاب‌های منتقد اسلام]]
[[رده:کتاب‌های منتقد دین]]
[[رده:کتاب‌های منتقد مسیحیت]]

title: توهم خدا

نویسنده(ها): ریچارد داوکینز

عنوان اصلی: 'The God Delusion'

برگرداننده(ها): ا. فرزام _ م. تهرانی

زبان: انگلیسی

موضوع(ها): نقد دین

گونه(های) ادبی: علمی، فلسفی

ناشر: بنتم بوکس

تاریخ نشر: ۲ اکتبر ۲۰۰۶

گونه رسانه: جلد سخت، جلد نرم و کتاب صوتی

شمار صفحات: ۴۰۶

شابک: شابک ۰−۶۱۸−۶۸۰۰۰−۴

پس از: داستان نیاکان


text:
# زبرپرده‌سانان
زبرپرده‌سانان(نام علمی: Hymenochaetales) نام یک راسته از رده کلاه‌قارچان است.

wikiname: fawiki

title: زبرپرده‌سانان

in_language: fa

wikitext:
{{Taxobox
| name =زبرپرده‌سانان
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image = Inonotus tamaricis 01.JPG
| image_caption =زبرپرده‌سانان، ''Hymenochaetales''
| fossil_range =
| regnum =[[قارچ]]
| phylum =
| classis =[[کلاه‌قارچان]]
| ordo = '''Hymenochaetales'''
| familia =
| genus =
| species =
| binomial =
| range_map =
}}
'''زبرپرده‌سانان'''{{علمی|Hymenochaetales}} نام یک [[راسته (زیست‌شناسی)|راسته]] از [[رده (زیست‌شناسی)|رده]] [[کلاه‌قارچان]] است.

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
*{{یادکرد-ویکی|پیوند =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hymenochaetales&redirect=no&oldid=613287594|عنوان = Hymenochaetales|زبان =انگلیسی|بازیابی =۱۴ ژوئیه ۲۰۱۴}}
== پیوند به بیرون ==
{{انبار-رده}}

{{زیست‌شناسی-خرد}}

[[رده:زبرپرده‌سانان]]
[[رده:آرایه (زیست‌شناسی) توصیف‌شده در ۱۹۷۷ (میلادی)]]

title: رده‌بندی علمی

فرمانرو: قارچ

رده: کلاه‌قارچان

راسته: Hymenochaetales


text:
# مردم کنگو
مردم کنگو یا باکانگو (به کنگویی: “hunters / شکارچیان”) از نژاد بانتو و مردمی هستند که در ساحل غربی آفریقا از پوینته نویره در جمهوری کنگو تا لوآندا در آنگولا زندگی می‌کنند.
آنها به زبان کنگویی(کیکونگو) سخن می‌گویند و در اواخر قرن بیستم در حدود ۱۰٬۲۲۰٬۰۰۰ نفر بوده‌اند.

title: مردم کنگو

wikitext:
{{جعبه اطلاعات قومیت‌های ایران|
|group=Bakongo
|image=
|poptime=۱۰ میلیون
|popplace=[[جمهوری دموکراتیک کنگو]], [[آنگولا]], [[جمهوری کنگو]]
|rels=[[مسیحیت]], [[روح‌باوری]]
|langs=[[زبان کنگوئی]], [[زبان لینگالایی]], [[زبان پرتغالی]], [[زبان فرانسوی]]
|related=other [[بانتو|بانتوs]]
}}
'''مردم کنگو''' یا '''باکانگو''' (به [[کنگویی]]: “hunters / شکارچیان”<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co. , 1900.</ref>) از [[نژاد بانتو]] و مردمی هستند که در ساحل غربی آفریقا از [[پوینته نویره]] در [[جمهوری کنگو]] تا [[لوآندا]] در [[آنگولا]] زندگی می‌کنند.
آنها به [[زبان کنگویی]]([[کیکونگو]]) سخن می‌گویند و در اواخر قرن بیستم در حدود ۱۰٬۲۲۰٬۰۰۰ نفر بوده‌اند.<ref>See José Redinha, ''Etnias e culturas de Angola'', Luanda: Instituto de Investigação Científica de Angola, 1975.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

[[رده:مردم کنگو]]
[[رده:اقوام آفریقا]]
[[رده:اقوام در آنگولا]]
[[رده:اقوام در جمهوری دموکراتیک کنگو]]
[[رده:اقوام در جمهوری کنگو]]
[[رده:اهالی بانتو]]
[[رده:پادشاهی کنگو]]

title: زبان‌ها

زبانها: زبان کنگوئی, زبان لینگالایی, زبان پرتغالی, زبان فرانسوی

title: دین

دین: مسیحیت, روح‌باوری

title: قومیت‌های وابسته

قومیتهای وابسته: other بانتوs


text:
# سی‌سی‌جی‌اس بردبری
سی‌سی‌جی‌اس بردبری (به انگلیسی: CCGS Bradbury) یک کشتی است که طول آن ۱۵۸ فوت (۴۸ متر) می‌باشد. این کشتی در سال ۱۹۱۵ ساخته شد.

title: سی‌سی‌جی‌اس بردبری

wikitext:
{|{{Infobox ship begin}}
|+سی‌سی‌جی‌اس بردبری
{{Infobox ship image
|Ship image= [[پرونده:CCGS Bradbury.JPG|275px|CCGS Bradbury in Marine Museum of Manitoba]]
}}
{{Infobox ship career
|Ship flag=
|Ship namesake=
|Ship laid down=۳۰ نوامبر ۱۹۱۵
|Ship launched=
|Ship acquired=
|Ship ordered=
|Ship commissioned=۳۰ نوامبر ۱۹۱۵
|Ship christened=
|Ship completed=
|Ship original cost=
|Ship homeport=
|Ship motto=
|Ship nickname=
|Ship captured=
|Ship badge=
}}
{{Infobox ship characteristics
|Ship displacement=
|Ship length={{convert|158|ft|m}}
|Ship beam=
|Ship height=
|Ship draught=
|Ship hold depth=
|Ship draft=
|Ship depth=
|Ship tonnage=
|Ship speed={{convert|15|kn|km/h}}
}}
|}'''سی‌سی‌جی‌اس بردبری''' {{انگلیسی|CCGS Bradbury}} یک کشتی است که طول آن {{convert|158|ft|m}} می‌باشد. این کشتی در سال [[۱۹۱۵ (میلادی)|۱۹۱۵]] ساخته شد.
== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}
* {{یادکرد-ویکی|پیوند =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=CCGS_Bradbury&redirect=no&useskin=monobook&oldid=545400400|عنوان = CCGS Bradbury|زبان =انگلیسی|بازیابی =۳۰ نوامبر ۲۰۱۳}}
== پیوند به بیرون ==
{{انبار-رده}}

{{کشتی-خرد}}

[[رده:کشتی‌های ۱۹۱۵ (میلادی)]]
[[رده:کشتی‌های ساخت کبک]]
[[رده:کشتی‌های موزه در منیتوبا]]

title: پیشینه

آباندازی: ۳۰ نوامبر ۱۹۱۵

اعزام: ۳۰ نوامبر ۱۹۱۵

title: مشخصات اصلی

درازا: ۱۵۸ فوت (۴۸ متر)

سرعت: ۱۵ گره (۲۸ کیلومتر بر ساعت)


text:
# انیس (مونتانا)
انیس (به انگلیسی: Ennis) شهری در ایالت مونتانا کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۸۳۸ نفر بوده‌است.

## موقعیت جغرافیایی
موقعیت جغرافیایی شهرها و مناطق اطراف به شرح زیر است:

title: انیس (مونتانا)

wikitext:
{{Infobox settlement
|official_name=Ennis, Montana
|settlement_type=[[شهرک]]
|nickname=
|motto=

|image_skyline=Ennismainstreet.jpg
|imagesize=250px
|image_caption=Main Street
|image_flag=
|image_seal=

|image_map=Madison_County_Montana_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Ennis_Highlighted.svg
|mapsize=250px
|map_caption=Location of Ennis, Montana
|image_map1=
|mapsize1=
|map_caption1=

|subdivision_type=[[فهرست کشورهای مستقل|کشور]]
|subdivision_name=[[ایالات متحده آمریکا]]
|subdivision_type1=[[تقسیمات سیاسی ایالات متحده آمریکا|ایالت]]
|subdivision_name1=[[مونتانا]]
|subdivision_type2=[[List of counties in Montana|شهرستان]]
|subdivision_name2=[[شهرستان مدیسون، ایالت مونتانا]]
|government_footnotes=
|government_type=
|leader_title=
|leader_name=
|leader_title1=
|leader_name1=
|established_title=
|established_date=

|unit_pref=Imperial
|area_footnotes=
|area_magnitude=
|area_total_km2=2.05
|area_land_km2=2.02
|area_water_km2=0.03
|area_total_sq_mi=0.79
|area_land_sq_mi=0.78
|area_water_sq_mi=0.01

|population_as_of=[[سرشماری ۲۰۱۰ ایالات متحده آمریکا|۲۰۱۰]]
|population_est=853
|pop_est_as_of=2012
|population_footnotes=
|population_total=838
|population_density_km2=414.8
|population_density_sq_mi=1074.4

|timezone=[[Mountain Time Zone|MST]]
|utc_offset=-7
|timezone_DST=MDT
|utc_offset_DST=-6
|elevation_footnotes=
|elevation_m=1506
|elevation_ft=4941
|latd=45|latm=20|lats=46|latNS=N
|longd=111|longm=43|longs=56|longEW=W

|postal_code_type=[[زیپ‌کد]]
|postal_code=59729
|area_code=[[Area code 406|406]]
|blank_name=[[استاندارد پردازش اطلاعات فدرال|FIPS code]]
|blank_info=30-24475
|blank1_name=[[سامانه اطلاعات نام‌های جغرافیایی|GNIS]] feature ID
|blank1_info=0783212
|website=
|footnotes=
}}
'''انیس''' {{انگلیسی|Ennis}} شهری در [[ایالت مونتانا]] کشور [[ایالات متحده آمریکا]] است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۸۳۸ نفر بوده‌است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=United States of America: largest cities and towns and statistics of their population|نشانی=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-2&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-223|ناشر=world-gazetteer|تاریخ بازبینی=29 Jan 2013|کد زبان=en|archive-date=23 آوریل 2013|archive-url=https://archive.today/20130423031342/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-2&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-223}}</ref>

== موقعیت جغرافیایی ==
موقعیت جغرافیایی شهرها و مناطق اطراف به شرح زیر است:

[[پرونده:Blank map.svg|400px|چپ|Localidades na vizinhança]]
{{Image label|x=0.5|y=0.5|scale=400|text=[[پرونده:Map pointer black.svg|20px|انیس]]'''انیس'''}}
{{Image label|x=0.169|y=0.527|scale=400|text=[[پرونده:Small-city-symbol.svg|6px|شهر با 116 جمعیت (2000)]][[آلدر، مونتانا]] {{چر}}(۲۹ کیلومتر)}}
{{Image label|x=0.881|y=0.595|scale=400|text=[[پرونده:Small-city-symbol.svg|10px|شهر با 1221 جمعیت (2000)]][[بیگ اسکای، مونتانا]] {{چر}}(۳۵ کیلومتر)}}
{{Image label|x=0.453|y=0.054|scale=400|text=[[پرونده:Small-city-symbol.svg|6px|شهر با 162 جمعیت (2000)]][[هریسون، مونتانا]] {{چر}}(۴۰ کیلومتر)}}
{{Image label|x=0.092|y=0.362|scale=400|text=[[پرونده:Small-city-symbol.svg|8px|شهر با 659 جمعیت (2000)]][[شریدن، مونتانا]] {{چر}}(۳۸ کیلومتر)}}
{{Image label|x=0.316|y=0.565|scale=400|text=[[پرونده:Small-city-symbol.svg|6px|شهر با 130 جمعیت (2000)]][[Virginia City (Montana)|Virginia City]] {{چر}}(۱۷ کیلومتر)}}

{{پاک‌کن}}

== جستارهای وابسته ==
*[[فهرست شهرهای مونتانا]]

== منابع ==
{{پانویس|چپ‌چین=بله}}

{{مونتانا-خرد}}

[[رده:شهرک‌های شهرستان مدیسون، ایالت مونتانا]]
[[رده:شهرک‌های مونتانا]]

title: Ennis, Montana

ایالت: مونتانا

شهرستان: شهرستان مدیسون، ایالت مونتانا

title: مساحت

• کل: ۰٫۷۹ مایل مربع (۲٫۰۵ کیلومتر مربع)

• خشکی: ۰٫۷۸ مایل مربع (۲٫۰۲ کیلومتر مربع)

• آب: ۰٫۰۱ مایل مربع (۰٫۰۳ کیلومتر مربع)

ارتفاع: ۴۹۴۱ فوت (۱۵۰۶ متر)

title: جمعیت (۲۰۱۰)

• کل: ۸۳۸

• برآورد (2012): ۸۵۳

• تراکم: ۱۰۷۴٫۴/مایل مربع (۴۱۴٫۸/کیلومتر مربع)

منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۷ (MST)

• تابستانی (DST): یوتی‌سی -۶ (MDT)


text:
# شیخ مفید
مُحمّد بن مُحمّد بن نُعمان (۹۴۸–۱۰۲۲م) (ذیقعده ۳۳۶ ق در عراق - ۳ رمضان ۴۱۳ بغداد) ملقب به شیخ مُفید و معروف به ابن المعلّم، فقیه و متکلم و از علمای برجستهٔ شیعهٔ سدهٔ ۴ هجری قمری بود که مکتب کلامی شیعه را توسعه داد.
مفید کسی بود که ضرورت وجود امام در هر عصر و عصمت امام و نص را برای فرقه‌های امامیه تعریف کرد. مفید منکرین امامت را کافر می‌دانست.

## شرایط تاریخی
سدهٔ چهارم تاریخ اسلام سدهٔ شکوفایی علمی است، که هم‌زمان با استقرار دولت آل بویه در بغداد است. در این دوران دانش‌های مختلفی بالیدن گرفتند و کتاب‌های گوناگونی در بیشتر شاخه‌های علمی نگاشته شد. بسیاری از حکومت‌ها همچون آل بویه در ایران و عراق، سامانیان در خراسان و ترکستان و ماوراالنهر، زیاریان در طبرستان، و دیگر دولت‌های اسلامی در رشد و شکوفایی دانش نقش گسترده‌ای داشتند. در این دوران بغداد مرکز علمی جهان اسلام لقب گرفت و در قلمرو دولت‌های اسلامی دانشمندان و اندیشمندان برجسته‌ای در حوزه‌های علمی مختلف ظهور کردند. عضدالدوله دیلمی نقش مهمی در این شکوفایی داشته است. وی به‌عنوان سلطان دانشمند آل بویه، پایه‌گذار کتابخانهٔ گران‌قیمتی به نام عضدالدوله در شیراز و کتابخانهٔ صاحب ابن عباد و ابن عمید در ری، مشهور است. وزیر آل بویه، شخصی به نام شاپور ابن اردشیر، در سال ۳۸۱ کتابخانهٔ بزرگی به نام دارالعلم بنا می‌کند که پس از مرگ وی ادارهٔ آن به‌دست شیخ مفید می‌افتد. اهمیت تاریخی این دوره از آن روست که به دلیل روی کار آمدن دولت‌های شیعی مستقل، همچون آل بویه در ایران، شیعیان توانستند عقیده‌های خود را تا حدود بسیاری به‌صورت آزاد بیان کنند.

## زندگی

### نام و نسب
ذهبی در کتاب العبر دربارهٔ مفید نوشته است که ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادی کرخی، دانشمند شیعی و مؤلف چند کتاب است. از این عبارات بر می‌آید نام وی همان ابو عبدالله محمد ابن محمد بن نعمان است و به القابی همچون ابن المعلم، ابن العلم نیز نامبردار است. العکبری نیز که در انتهای نام وی دیده می‌شود حاکی از محلی است که وی در آن زاده شده است.
نجاشی، از رجال‌نویسان مشهور و یکی از شاگردان مفید، دربارهٔ نسب وی چنین آورده است:
«محمد ابن محمد ابن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعید بن جبیر بن وهیب ابن هلال ابن اوس بن سنان بن عبدالدار ابن الریان بن قطر بن زیاد بن الحارث بن مالک بن ربیعه بن کعب بن الحارث بن کعب بن یعرب ابن قحطان.
نسب خانوادگی وی به اعراب اصیل قحطانی از طایفه حارث بن مالک و نیز از قبیل حارث ابن کعب بوده و ملقب به حارثی است. نیای پنجم وی سعید ابن جبیر نام دارد که به نظر برخی همچون شبیری غیر از سعید ابن جبیر تابعی است که از دانشمندان آزاده بوده است.»

### لقب مفید
به گفتهٔ شوشتری و خوانساری، لقب مفید از جانب رمانی به شیخ نعمان داده شده است. البته برخی از اقوال دیگر، لقب مفید را برخاسته از گفتگوی علمی میان ابو نعمان و قاضی عبدالجبار می‌دانند. برخی چون ابن شهر آشوب بر این باورند که لقب مفید از جانب امام غایب به وی داده شده است. امام غایب شیعیان در نامه‌ای ابن نعمان را به این لقب خوانده است. مک درموت معنای مفید را سودمند برای امام غائب و آموزنده و فایده‌رسان برای شاگردانش می‌داند.
برخی گفته‌اند لقب «مفید» را علی بن عیسی معتزلی در عهد جوانی، در نتیجهٔ مباحثه با وی به او داد.

### احترام دیگران نسبت به او
او مورد تحسین و احترام بزرگان اهل تسنن از قبیل، ابن حجر عسقلانی، ابن عماد حنبلی، شافعی، فقیه کاوان، ملا اسعد دزلی، زاهد دوره په‌مان و دیگران بود. شیخ طوسی دربارهٔ او در الفهرست می‌نویسد:
«محمد بن محمد بن نعمان، معروف به ابن المعلم (ابوالعلی معری این لقب را به وی داده)، از متکلمان امامیه است. درعصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهی گردید. در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهن دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات حاضرجواب بود. او در بین دانشمندان جهان اسلام دارای جایگاهی بسیار بالا و در علم تاریخ صاحب معتبرترین کتاب‌هاست! او بیش از ۲۰۰ جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد.»
در تاریخ بغداد، خطیب بغدادی در باب شیخ مفید می‌گوید وی شیخ رافضیان و در تعلیم اندیشهٔ آن‌ها بسیار ماهر بود و چندین کتاب در دفاع از اصول عقاید رافضیان نگاشته است.
ابن ندیم، بیان می‌کند: «ابن المعلم، ابوعبدالله، در زمان ما رهبری متکلمان شیعه با اوست. وی در ترکیب کلام بنابر اعتقاد همکاران خود برجسته است و عقل نکته‌سنج و قدرت نفوذ فراوان دارد. من با او ملاقات کرده‌ام و او را بسیار روشن دیده‌ام.»
مناظرات مفید با قاضی عبدالجبار رئیس فرقه معتزله بغداد و قاضی ابوبکر باقلانی رئیس اشاعره معروف بود.
پس از مرگ هشتادهزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سید مرتضی علم‌الهدی بر او نماز گزارد و در پایین پای محمد بن علی التقی (پیشوای نهم شیعیان) و استادش ابن قولویه مدفون گردید.

## استادان
در علم کلام: طاهر غلام ابی الحبیش و ابوالحسین علی ابن عبدالله بن وصیف (ناشی اصغر)
در علم حدیث: علی ابن محمد الرفاع و ابو جعفر ابن قولویه و شیخ صدوق

## شاگردان
معروفترین شاگردان او عبارتند از:
- سید مرتضی
- سید رضی
- شیخ طوسی

## تأثیرها

### در مورد امامت
مفید فرقه‌های امامیه را قائلین به وجوب امامت و عصمت و نص (اینکه امامت توسط متون مقدس ذکر شده است) تعریف کرد. او بر این باور بود که امامان بر همهٔ انبیا، به استثنای محمد، برتری دارند. از نظر مفید، امامان می‌توانند در اجرای احکام، مجازات‌ها، و تربیت بشر جای پیامبران را بگیرند.

### نوآوری در فقه شیعه[۱۲]

#### در مبانی فقه
یکی از تأثیرهای مهم وی، توجه به منبع اجماع است.

#### در آرای فقهی
پیش از وی پر از رویکردهای مخالف با اجماع و شهرت و روایات علاجیه بوده است. شیخ مفید با رویکردی گسترده‌تر توانست نظر و رویکردی دیگر در این زمینه در پیش گیرد. از جمله این موارد می‌توان به باطل شدن وضو در حالت خواب نشسته، مستحب دانستن غسل احرام و غیره اشاره کرد. به‌طوری‌که پیش از وی به شهرت و اجماع توجه نمی‌شده است، ولی پس از وی به شهرت و اجماع توجه فراوانی می‌شود. بسیاری از فتواهای نادر در آرای فقهیان شیعه پیش از وی همچون ابن عقیل، الناصر و شیخ صدوق به سبب مخالفت با اجماع مطرح شده‌اند؛ آرایی همچون جایز بودن وضو و غسل با گلاب، جایز نبودن پرداخت زکات به همسر و غیره. فاضل استرآبادی معتقد است که استناد به شهرت و اجماع از آرای ابتکاری شیخ مفید است، چنان‌که در فتواهای شیخ مفید هیچ‌گونه نظری که مخالف با شهرت و اجماع باشد دیده نمی‌شود. استفاده از دلیل‌های عقلی از دیگر اثرگذاری‌های وی است. چنان‌که پس از وی از عقل به عنوان یکی از منابع حکم شرعی در فقه شیعه یاد شده است.
از دیگر اثرگذاری‌های وی می‌توان به بحث مرجحات متعارضین یا برتری‌دهنده‌های روایت‌های متعارض اشاره کرد که بر اساس معیارهایی چون درستی سند حدیث، هماهنگی با مشهور و اجماع و ناسازگاری با عامه، روایتی بر دیگر روایات ترجیح و برتری داده می‌شد.

#### در آموزش فقه
تا پیش از وی شیوه آموزش فقه به صورت کلاسیک و سازمان یافته مطرح نبوده است و عمدتاً مبتنی بر برگزاری کلاس‌های نقل متون حدیث بوده است. سازمان یافتگی، به مشهور شدن شیخ مفید و فقیهان بعد از وی و تضارب آراء میان آن‌ها کمک شایانی کرده است.

#### همکاری با سلطان
به گفتهٔ احمد پاکتچی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مسئلهٔ همکاری با سلطان، که در آن دوره مسئله‌ای رایج در محافل امامیه بوده است نزد شیخ مفید در برخی یادداشت‌هایش در کتاب المقنعه دلالت بر نگاهی نو به حیات سیاسی امامیه می‌کند به گونه‌ای که می‌توان گفت نوعی از ولایت فقیه در این نگرش تبلور دارد.

### آرای کلامی
شیخ مفید برخلاف نظر اکثر متکلمان امامیه، که معتقد بودند ارادهٔ خدا همان علم به اصلح و ذات است و جز این چیزی را برای خدا اثبات نمی‌کند، بر این باور بود که صفت اراده صفت ذات نیست بلکه صفت فعل است و این نظر را از طریق روایات مستند کرد. خلاصهٔ بیان شیخ مفید چنین است:
«ارادهٔ خداوند نفس فعل است، و در بندگان اراده به معنی ضمیر و حالتی است که بعد از تصور فعل تصدیق به فایده و ملایمت آن با غرایز و طبایع و سنجش سود و زیان، و تصدیق برجحان کفّهٔ سود بر زیان و اشتیاق و علاقهٔ مفرط، در نفس انسان حاصل می‌شود که موجب رجحان طرف وجود فعل نسبت به عدمش می‌گردد، و در نتیجه، قدرت به ضمیمهٔ اراده و اختیار، اعطاء ضرورت، به وجود فعلی نموده، آن فعل موجود می‌شود؛ و اگر خواسته باشیم همان حالت که در انسان بعد از مقدمات مزبور، وجود پیدا می‌کند را برای خداوند قائل شویم ناچار باید حدوث آن حالت را قبول کنیم و لازم می‌شود که خداوند دارای صفت حادث و محل حوادث باشد. پس ارادهٔ خداوند همان فعل اوست و لاغیر. روایاتی که از معصوم رسیده این عقیده را صریحاً اثبات می‌کند؛ مثلاً روایتی که صدوق در کتاب توحید و عیون اخبار الرضا، از صفوان بن یحیی نقل می‌کند. صفوان می‌گوید به حضرت رضا گفتم که خبر ده مرا از ارادهٔ خدای عز وجل بندگان، فرمود ارادهٔ مخلوق عبارت از ضمیر است ولی ارادهٔ خالق احداث و ایجاد اوست لاغیر؛ چه خداوند تأمل و فکر و تصمیم و قصد ندارد و این صفات از صفات ممکنات و از ساحت خداوند منتفی می‌باشد.» (با تصرف)

## آثار
«شیخ مفید» از دانشمندان جهان اسلام است که با پایه‌گذاری اندیشهٔ کلام شیعه در عرصه‌های علمی، فکری و فرهنگی مسلمانان تأثیر بسیار شگرفی نهاد و راهگشای دانش‌پژوهان و اندیشمندان بسیاری شد. شیخ نجاشی، که از شاگردان اوست، در کتاب رجال خود ۱۷۱ اثر او را نام برده است. مارتین مک درموت تعداد ۱۷۲ عنوان از آثار وی را در کتاب خود ذکر کرده است.
برخی از آثار او عبارتند از:
علم کلام و عقاید
- '' اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات ''

کتابی نوشته شیخ مفید در زمینه علم کلام است. این کتاب به پیشنهاد فردی به نام سید نقیب نوشته شده است. احتمال قوی‌تر آن است که کتاب به پیشنهاد سید رضی نوشته شده باشد. این کتاب به موضوعات کلامی می‌پردازد که مورد اختلاف اهل سنت و شیعه است. همچنین در آن به اختلاف نظرهای شیعهٔ دوازده امامی با دیگر شاخه‌های شیعی، همچون زیدیه، نیز اشاره شده است. در این کتاب ۱۷۶ مسئله مطرح شده است. برخی از مباحث این کتاب به صورت زیر هستند:
کتاب به پنج بخش تقسیم شده است که عبارتند از:
1. بخش اول: توضیح معنای شیعه و معتزله و منشأ آن‌ها
2. بخش دوم: تفاوت اصلی امامیه با دیگر فرق شیعه
3. یخش سوم:توضیح تفاوت‌های امامیه و معتزله
4. بخش چهارم:گزارشی از ماثورات امامیه
5. بخش پنجم:چند مسئله عقلی[۱۹]

- شرح عقاید صدوق
- اجوبه المسائل السرویه
- نکت الاعتقادیه

علامه زنجانی در دیباچه‌ای که در وصف این کتاب نگاشته است بر این باور است که شیخ مفید این کتاب را برای شیعه‌شناسی و تمایز شیعه از دیگر فرقه‌های کلامی به خصوص معتزله و فرق منشعب از شیعه همچون زیدیه به رشتهٔ تحریر درآورده است. چنان‌که در باب نخست پس از ایضاح معنای شیعه در لغت و اصطلاح، و نیز معتزله، باب مستقلی را اختصاص داده است.
فقه
- المقنعه
- الاعلام
- المسائل الصاغانیه
- جوابات اهل الموصل فی العدد الرویه
- جواب اهل الرقه فی الاهله و العدد

اخلاق اسلامی و حدیث
- الامالی

غیبت
- الفصول العشره فی الغیبه
- الجوابات فی الخروج المهدی (عج

دیگر آثار
- الجمل،النصره فی حرب البصره
- الفرائض
- الکلام فی دلائل القرآن
- وجوه اعجاز القرآن
- النصرة فی فضل القرآن
- البیان فی تألیف القرآن
- الافصاح
- الایضاح
- الارکان
- الارشاد العیون

## ارجاعات
1. 1 2  McDermott, Martin J. (1978). The Theology of Al-Shaikh Al-Mufīd. Dar el-Machreq éditeurs. ISBN 978-2-7214-5601-4.
2. ↑  أوائل المقالات - شیخ مفید - صفحة ٤٤.
3. 1 2  سید محمدجواد شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید به استقبال هزاره مفید، (نشریه): نور علم 1368 شماره 33، صص 133-134
4. 1 2  http://www.ensani.ir/storage/Files/20101115101211-321.pdf
5. ↑  http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-mufid-SIM_5316?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Al+Mufid
6. ↑  مکدرموت ۱۳۶۳، صص. ۱۴–۱۳.
7. 1 2 3 4  «شیخ مفید». کتابخانه طهور.[پیوند مرده][پیوند مرده]
8. 1 2  عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، وبگاه حوزه
9. 1 2  مکدرموت ۱۳۶۳، صص. ۹–۱۲.
10. ↑  مکدرموت ۱۳۶۳، ص. ۱۵.
11. ↑  مکدرموت ۱۳۶۳، ص. ۱۶.
12. ↑  استرآبادی ۱۳۸۵، ص. ۱۰.
13. 1 2 3  استرآبادی ۱۳۸۵.
14. ↑  استرآبادی ۱۳۸۵، ص. ۲۹.
15. ↑  https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/4697
16. ↑  علم کلام، جلد اول، در اثبات صانع و صفات جمال و جلالش بمنطق وحی، فلاسفه شرق و غرب و متکلمان و بحث و انتقاد از فلسفه ماتریالیسم دیلکتیک، سید احمد صفایی،انتشارات دانشگاه تهران چ دوم، تهران 1345ش، ص 238
17. ↑  شیخ مفید؛ بزرگ متکلم شیعه، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) http://www.irna.ir
18. ↑  http://www.iranicaonline.org/articles/bibliographies-iia
19. ↑  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۶.
20. ↑  مقدمه و تعلیقه شیخ فضل‌الله زنجانی بر کتاب اوائل المقالات، زبان عربی مکتبه سروش تبریز،1323ش، ص 20

title: شیخ مفید

wikitext:
{{دیگر کاربردها}}
{{Infobox religious biography
| religion=[[اسلام]]
| occupation = [[scholarly method|پژوهشگر]] [[مسلمان]]
| era = [[دوران طلایی اسلام]]
| image =Al-Shaykh al-Mufid.png
| caption =
| name = '''ابو عبدالله مُحمّد بن مُحمّد بن نُعمان'''
| title= '''الشیخ المفید'''
| birth_date = ۹۴۸ میلادی
| birth_place =[[Ukbara|عکبرا]]
| death_date = {{سال مرگ و سن|۱۰۲۲|۹۴۸}}
| denomination = [[شیعه]]
| Maddhab = [[فقه امامیه]]
| creed=[[شیعه دوازده‌امامی]]
| ethnicity =
| region =
| notable_ideas=
| main_interests = [[علم کلام]]، [[حدیث]]، [[علم رجال]]، [[اصول فقه|اصول]] و [[فقه]]
| influences =[[شیخ صدوق]]
| influenced = [[سید مرتضی علم‌الهدی]]، [[سید رضی]] و [[شیخ طوسی]]
| works = [[الامالی]]، [[Awail Al Maqalat|اوائل المقالات]] و [[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد]]
}}
{{شیعه}}
'''مُحمّد بن مُحمّد بن نُعمان''' (۹۴۸–۱۰۲۲م) ([[ذیقعده]] ۳۳۶ ق در عراق - ۳ رمضان ۴۱۳ بغداد) ملقب به '''شیخ مُفید''' و معروف به '''ابن المعلّم'''، [[فقیه]] و [[متکلم]] و از علمای برجستهٔ [[شیعه|شیعهٔ]] سدهٔ ۴ هجری قمری بود که مکتب کلامی شیعه را توسعه داد.

مفید کسی بود که ضرورت وجود امام در هر عصر و '''[[عصمت]]''' امام و '''[[نص]]''' را برای [[فرقه‌های امامیه]] تعریف کرد.<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=McDermott, Martin J. (1978). The Theology of Al-Shaikh Al-Mufīd. Dar el-Machreq éditeurs. ISBN 978-2-7214-5601-4.}}</ref> مفید منکرین امامت را کافر می‌دانست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=أوائل المقالات - شیخ مفید - صفحة ٤٤}}</ref>

== شرایط تاریخی ==
سدهٔ چهارم [[تاریخ اسلام]] سدهٔ شکوفایی علمی است، که هم‌زمان با استقرار دولت [[آل بویه]] در [[بغداد]] است. در این دوران دانش‌های مختلفی بالیدن گرفتند و کتاب‌های گوناگونی در بیشتر شاخه‌های علمی نگاشته شد. بسیاری از حکومت‌ها همچون آل بویه در ایران و [[عراق]]، [[سامانیان]] در [[خراسان]] و [[ترکستان]] و [[ماوراءالنهر|ماوراالنهر]]، [[زیاریان]] در [[طبرستان]]، و دیگر دولت‌های اسلامی در رشد و شکوفایی دانش نقش گسترده‌ای داشتند. در این دوران بغداد مرکز علمی جهان اسلام لقب گرفت و در قلمرو دولت‌های اسلامی دانشمندان و اندیشمندان برجسته‌ای در حوزه‌های علمی مختلف ظهور کردند. [[عضدالدوله دیلمی]] نقش مهمی در این شکوفایی داشته است. وی به‌عنوان سلطان دانشمند آل بویه، پایه‌گذار کتابخانهٔ گران‌قیمتی به نام عضدالدوله در [[شیراز]] و کتابخانهٔ [[صاحب بن عباد|صاحب ابن عباد]] و [[ابن عمید]] در ری، مشهور است. وزیر آل بویه، شخصی به نام شاپور ابن اردشیر، در سال ۳۸۱ کتابخانهٔ بزرگی به نام [[دارالعلم]] بنا می‌کند که پس از مرگ وی ادارهٔ آن به‌دست شیخ مفید می‌افتد. اهمیت تاریخی این دوره از آن روست که به دلیل روی کار آمدن دولت‌های شیعی مستقل، همچون [[آل بویه]] در ایران، شیعیان توانستند عقیده‌های خود را تا حدود بسیاری به‌صورت آزاد بیان کنند.<ref name=ToolAutoGenRef2>سید محمدجواد شبیری، ناگفته‌هایی از حیات شیخ مفید به استقبال هزاره مفید، (نشریه): نور علم 1368 شماره 33، صص 133-134</ref><ref name=ToolAutoGenRef4>http://www.ensani.ir/storage/Files/20101115101211-321.pdf</ref>

== زندگی ==
=== نام و نسب ===
[[ذهبی]] در کتاب العبر دربارهٔ مفید نوشته است که ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادی کرخی، دانشمند شیعی و مؤلف چند کتاب است. از این عبارات بر می‌آید نام وی همان ابو عبدالله محمد ابن محمد بن نعمان است و به القابی همچون ابن المعلم، ابن العلم نیز نامبردار است. العکبری نیز که در انتهای نام وی دیده می‌شود حاکی از محلی است که وی در آن زاده شده است.<ref>http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-mufid-SIM_5316?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Al+Mufid</ref>

نجاشی، از رجال‌نویسان مشهور و یکی از شاگردان مفید، دربارهٔ نسب وی چنین آورده است:

{{گفتاورد|«محمد ابن محمد ابن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعید بن جبیر بن وهیب ابن هلال ابن اوس بن سنان بن عبدالدار ابن الریان بن قطر بن زیاد بن الحارث بن مالک بن ربیعه بن کعب بن الحارث بن کعب بن یعرب ابن قحطان.
نسب خانوادگی وی به اعراب اصیل قحطانی از طایفه حارث بن مالک و نیز از قبیل حارث ابن کعب بوده و ملقب به حارثی است. نیای پنجم وی سعید ابن جبیر نام دارد که به نظر برخی همچون شبیری غیر از سعید ابن جبیر تابعی است که از دانشمندان آزاده بوده است.»<ref name="ToolAutoGenRef2"/><ref name="ToolAutoGenRef4"/>}}

=== لقب مفید ===
به گفتهٔ شوشتری و خوانساری، لقب مفید از جانب رمانی به شیخ نعمان داده شده است. البته برخی از اقوال دیگر، لقب مفید را برخاسته از گفتگوی علمی میان ابو نعمان و [[قاضی عبدالجبار]] می‌دانند. برخی چون [[ابن شهرآشوب|ابن شهر آشوب]] بر این باورند که لقب مفید از جانب امام غایب به وی داده شده است. امام غایب شیعیان در نامه‌ای [[ابن نعمان]] را به این لقب خوانده است. مک درموت معنای مفید را سودمند برای امام غائب و آموزنده و فایده‌رسان برای شاگردانش می‌داند.{{sfnfa|مکدرموت|۱۳۶۳|صص=۱۴–۱۳}}

برخی گفته‌اند لقب «مفید» را ''علی بن عیسی'' [[معتزلی]] در عهد جوانی، در نتیجهٔ مباحثه با وی به او داد.<ref name="tahoor">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.tahoor.com/page.php?pid=3629|زبان=فارسی|عنوان=شیخ مفید|ناشر=کتابخانه طهور}}{{پیوند مرده|date=اکتبر ۲۰۱۹|bot=InternetArchiveBot}}[http://alaam.tahoor.com/docs/6e28af011551.php]{{پیوند مرده|date=اکتبر ۲۰۱۹|bot=InternetArchiveBot}}</ref>

=== احترام دیگران نسبت به او ===
او مورد تحسین و احترام بزرگان [[اهل تسنن]] از قبیل، ''[[ابن حجر عسقلانی]]''، ''[[ابن عماد حنبلی]]''، ''[[شافعی]]''، ''فقیه کاوان''، ''ملا اسعد دزلی''، ''زاهد دوره په‌مان'' و دیگران بود. ''[[شیخ طوسی]]'' دربارهٔ او در [[الفهرست (طوسی)|الفهرست]] می‌نویسد:
{{گفتاورد|«محمد بن محمد بن نعمان، معروف به ابن المعلم (ابوالعلی معری این لقب را به وی داده)، از متکلمان [[امامیه]] است. درعصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهی گردید. در [[فقه]] و [[علم کلام|کلام]] بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهن دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات حاضرجواب بود. او در بین دانشمندان جهان اسلام دارای جایگاهی بسیار بالا و در علم تاریخ صاحب معتبرترین کتاب‌هاست! او بیش از ۲۰۰ جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد.»<ref name="فقهای نامدار شیعه">عقیقی بخشایشی، ''[http://www.hawzah.net/Per/F/FDefa.asp?URL=/per/f/do.asp?a=fdba5.htm فقهای نامدار شیعه]''، وبگاه حوزه</ref>}}

در [[تاریخ بغداد]]، [[خطیب بغدادی]] در باب شیخ مفید می‌گوید وی شیخ رافضیان و در تعلیم اندیشهٔ آن‌ها بسیار ماهر بود و چندین کتاب در دفاع از اصول عقاید رافضیان نگاشته است.{{sfnfa|مکدرموت|۱۳۶۳|صص=۹–۱۲}}

[[ابن ندیم]]، بیان می‌کند: «ابن المعلم، ابوعبدالله، در زمان ما رهبری متکلمان شیعه با اوست. وی در ترکیب کلام بنابر اعتقاد همکاران خود برجسته است و عقل نکته‌سنج و قدرت نفوذ فراوان دارد. من با او ملاقات کرده‌ام و او را بسیار روشن دیده‌ام.»{{sfnfa|مکدرموت|۱۳۶۳|صص=۹–۱۲}}

مناظرات مفید با ''[[قاضی عبدالجبار]]'' رئیس فرقه [[معتزله]] بغداد و ''[[قاضی ابوبکر باقلانی]]'' رئیس [[اشاعره]] معروف بود.<ref name="tahoor"/>

پس از مرگ هشتادهزار تن از [[شیعیان]] او را تشییع کردند و ''[[سید مرتضی علم‌الهدی]]'' بر او نماز گزارد و در پایین پای ''[[محمد بن علی التقی]]'' (پیشوای نهم شیعیان) و استادش ''[[ابن قولویه]]'' مدفون گردید.<ref name="tahoor"/>

== استادان ==
در علم کلام: طاهر غلام ابی الحبیش و ابوالحسین علی ابن عبدالله بن وصیف (ناشی اصغر){{sfnfa|مکدرموت|۱۳۶۳|ص=۱۵}}

در علم حدیث: علی ابن محمد الرفاع و ابو جعفر ابن قولویه و [[شیخ صدوق]]{{sfnfa|مکدرموت|۱۳۶۳|ص=۱۶}}

== شاگردان ==
معروفترین شاگردان او عبارتند از:
* ''[[سید مرتضی]]''
* ''[[سید رضی]]''
* ''[[شیخ طوسی]]''

== تأثیرها ==
=== در مورد امامت ===
مفید [[فرقه‌های امامیه]] را قائلین به '''وجوب امامت''' و '''[[عصمت]]''' و '''[[نص]]''' (اینکه امامت توسط متون مقدس ذکر شده است) تعریف کرد. او بر این باور بود که امامان بر همهٔ انبیا، به استثنای محمد، برتری دارند. از نظر مفید، امامان می‌توانند در اجرای احکام، مجازات‌ها، و تربیت بشر جای پیامبران را بگیرند.<ref name=":0"/>

=== نوآوری در فقه شیعه{{sfnfa|استرآبادی|۱۳۸۵|ص=۱۰}} ===
==== در مبانی فقه ====
یکی از تأثیرهای مهم وی، توجه به منبع [[اجماع]] است.

==== در آرای فقهی ====
پیش از وی پر از رویکردهای مخالف با اجماع و شهرت و روایات علاجیه بوده است. شیخ مفید با رویکردی گسترده‌تر توانست نظر و رویکردی دیگر در این زمینه در پیش گیرد. از جمله این موارد می‌توان به باطل شدن وضو در حالت خواب نشسته، [[مستحب]] دانستن غسل احرام و غیره اشاره کرد.{{sfnfa|استرآبادی|۱۳۸۵}} به‌طوری‌که پیش از وی به شهرت و اجماع توجه نمی‌شده است، ولی پس از وی به شهرت و اجماع توجه فراوانی می‌شود. بسیاری از فتواهای نادر در آرای فقهیان شیعه پیش از وی همچون [[ابن عقیل]]، الناصر و [[شیخ صدوق]] به سبب مخالفت با اجماع مطرح شده‌اند؛ آرایی همچون جایز بودن [[وضو]] و [[غسل]] با [[گلاب]]، جایز نبودن پرداخت [[زکات]] به همسر و غیره. فاضل استرآبادی معتقد است که استناد به شهرت و اجماع از آرای ابتکاری شیخ مفید است، چنان‌که در فتواهای شیخ مفید هیچ‌گونه نظری که مخالف با شهرت و اجماع باشد دیده نمی‌شود.{{sfnfa|استرآبادی|۱۳۸۵}} استفاده از دلیل‌های عقلی از دیگر اثرگذاری‌های وی است. چنان‌که پس از وی از [[عقل]] به عنوان یکی از منابع حکم شرعی در فقه شیعه یاد شده است.

از دیگر اثرگذاری‌های وی می‌توان به بحث مرجحات متعارضین یا برتری‌دهنده‌های روایت‌های متعارض اشاره کرد که بر اساس معیارهایی چون درستی [[حدیث|سند حدیث]]، هماهنگی با مشهور و اجماع و ناسازگاری با [[اهل سنت|عامه]]، روایتی بر دیگر روایات ترجیح و برتری داده می‌شد.{{sfnfa|استرآبادی|۱۳۸۵}}

==== در آموزش فقه ====
تا پیش از وی شیوه آموزش فقه به صورت کلاسیک و سازمان یافته مطرح نبوده است و عمدتاً مبتنی بر برگزاری کلاس‌های نقل متون حدیث بوده است. سازمان یافتگی، به مشهور شدن شیخ مفید و فقیهان بعد از وی و تضارب آراء میان آن‌ها کمک شایانی کرده است.{{sfnfa|استرآبادی|۱۳۸۵|ص=۲۹}}

==== همکاری با سلطان ====
به گفتهٔ احمد پاکتچی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مسئلهٔ همکاری با سلطان، که در آن دوره مسئله‌ای رایج در محافل امامیه بوده است نزد شیخ مفید در برخی یادداشت‌هایش در کتاب المقنعه دلالت بر نگاهی نو به حیات سیاسی امامیه می‌کند به گونه‌ای که می‌توان گفت نوعی از ولایت فقیه در این نگرش تبلور دارد.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/4697</ref>

=== آرای کلامی ===
شیخ مفید برخلاف نظر اکثر متکلمان امامیه، که معتقد بودند ارادهٔ خدا همان علم به اصلح و ذات است و جز این چیزی را برای خدا اثبات نمی‌کند، بر این باور بود که صفت اراده صفت ذات نیست بلکه صفت فعل است و این نظر را از طریق روایات مستند کرد. خلاصهٔ بیان شیخ مفید چنین است:

«ارادهٔ خداوند نفس فعل است، و در بندگان اراده به معنی ضمیر و حالتی است که بعد از تصور فعل تصدیق به فایده و ملایمت آن با غرایز و طبایع و سنجش سود و زیان، و تصدیق برجحان کفّهٔ سود بر زیان و اشتیاق و علاقهٔ مفرط، در نفس انسان حاصل می‌شود که موجب رجحان طرف وجود فعل نسبت به عدمش می‌گردد، و در نتیجه، قدرت به ضمیمهٔ اراده و اختیار، اعطاء ضرورت، به وجود فعلی نموده، آن فعل موجود می‌شود؛ و اگر خواسته باشیم همان حالت که در انسان بعد از مقدمات مزبور، وجود پیدا می‌کند را برای خداوند قائل شویم ناچار باید حدوث آن حالت را قبول کنیم و لازم می‌شود که خداوند دارای صفت حادث و محل حوادث باشد. پس ارادهٔ خداوند همان فعل اوست و لاغیر. روایاتی که از معصوم رسیده این عقیده را صریحاً اثبات می‌کند؛ مثلاً روایتی که صدوق در کتاب توحید و عیون اخبار الرضا، از [[صفوان بن یحیی]] نقل می‌کند. صفوان می‌گوید به حضرت رضا گفتم که خبر ده مرا از ارادهٔ خدای عز وجل بندگان، فرمود ارادهٔ مخلوق عبارت از ضمیر است ولی ارادهٔ خالق احداث و ایجاد اوست لاغیر؛ چه خداوند تأمل و فکر و تصمیم و قصد ندارد و این صفات از صفات ممکنات و از ساحت خداوند منتفی می‌باشد.» (با تصرف)<ref>علم کلام، جلد اول، در اثبات صانع و صفات جمال و جلالش بمنطق وحی، فلاسفه شرق و غرب و متکلمان و بحث و انتقاد از فلسفه ماتریالیسم دیلکتیک، سید احمد صفایی،انتشارات دانشگاه تهران چ دوم، تهران 1345ش، ص 238</ref>

== آثار ==
«شیخ مفید» از دانشمندان جهان اسلام است که با پایه‌گذاری اندیشهٔ کلام شیعه در عرصه‌های علمی، فکری و فرهنگی مسلمانان تأثیر بسیار شگرفی نهاد و راهگشای دانش‌پژوهان و اندیشمندان بسیاری شد.<ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81859494/ شیخ مفید؛ بزرگ متکلم شیعه]، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) http://www.irna.ir</ref> [[شیخ نجاشی]]، که از شاگردان اوست، در کتاب [[رجال]] خود ۱۷۱ اثر او را نام برده است.<ref name=tahoor/><ref name="فقهای نامدار شیعه"/> مارتین مک درموت تعداد ۱۷۲ عنوان از آثار وی را در کتاب خود ذکر کرده است.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/bibliographies-iia</ref>
برخی از آثار او عبارتند از:

;علم کلام و عقاید:
* <nowiki>'' اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات ''</nowiki>
کتابی نوشته شیخ مفید در زمینه علم کلام است. این کتاب به پیشنهاد فردی به نام سید نقیب نوشته شده است. احتمال قوی‌تر آن است که کتاب به پیشنهاد [[سید رضی]] نوشته شده باشد. این کتاب به موضوعات کلامی می‌پردازد که مورد اختلاف اهل سنت و شیعه است. همچنین در آن به اختلاف نظرهای شیعهٔ دوازده امامی با دیگر شاخه‌های شیعی، همچون [[زیدیه]]، نیز اشاره شده است. در این کتاب ۱۷۶ مسئله مطرح شده است. برخی از مباحث این کتاب به صورت زیر هستند:
کتاب به پنج بخش تقسیم شده است که عبارتند از:
# بخش اول: توضیح معنای شیعه و معتزله و منشأ آن‌ها
# بخش دوم: تفاوت اصلی امامیه با دیگر فرق شیعه
# یخش سوم:توضیح تفاوت‌های امامیه و معتزله
# بخش چهارم:گزارشی از ماثورات امامیه
# بخش پنجم:چند مسئله عقلی<ref>{{یادکرد وب |url=http://www.ketabnews.com/detail-10027-fa-1.html |title=نسخه آرشیو شده |accessdate=۲۲ نوامبر ۲۰۱۶ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161116020601/http://www.ketabnews.com/detail-10027-fa-1.html |archivedate=۱۶ نوامبر ۲۰۱۶ |dead-url=yes}}</ref>
* ''شرح عقاید صدوق''
* ''اجوبه المسائل السرویه''
* ''نکت الاعتقادیه''

علامه زنجانی در دیباچه‌ای که در وصف این کتاب نگاشته است بر این باور است که شیخ مفید این کتاب را برای شیعه‌شناسی و تمایز شیعه از دیگر فرقه‌های کلامی به خصوص معتزله و فرق منشعب از شیعه همچون زیدیه به رشتهٔ تحریر درآورده است. چنان‌که در باب نخست پس از ایضاح معنای شیعه در لغت و اصطلاح، و نیز معتزله، باب مستقلی را اختصاص داده است.<ref>مقدمه و تعلیقه شیخ فضل‌الله زنجانی بر کتاب اوائل المقالات، زبان عربی مکتبه سروش تبریز،1323ش، ص 20</ref>
;فقه
* ''[[المقنعه]]''
* ''الاعلام''
* ''المسائل الصاغانیه''
* ''جوابات اهل الموصل فی العدد الرویه''
* ''جواب اهل الرقه فی الاهله و العدد''

;اخلاق اسلامی و حدیث
* ''[[الامالی]]''

;غیبت
* ''الفصول العشره فی الغیبه''
* ''الجوابات فی الخروج المهدی (عج''

;دیگر آثار
* '''[[الجمل،النصره فی حرب البصره]]'''
* ''الفرائض''
* ''الکلام فی دلائل القرآن''
* ''وجوه اعجاز القرآن''
* ''النصرة فی فضل القرآن''
* ''البیان فی تألیف القرآن''
* ''الافصاح''
* ''الایضاح''
* ''الارکان''
* ''[[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد|الارشاد العیون]]''

== ارجاعات ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
{{پانویس}}
{{آغاز منابع}}
* سنگربانان اسلام (تألیف [[سید هادی غضنفری]] سال نشر ۱۳۷۲ قم)
* {{یادکرد ژورنال|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/65018/شیخ-مفید-و-نوسازی-فقه-شیعه-بخش-نخست- |عنوان=شیخ مفید و نوسازی فقه شیعه (بخش نخست) |نام=محمدفاضل |نام خانوادگی=استرآبادی | پیوند مؤلف=محمدفاضل استرآبادی | ژورنال = فقه و مبانی حقوق | سال = 1385 | شماره = 3}}
* {{یادکرد| عنوان = اندیشه‌های کلامی شیخ مفید | نام خانوادگی = مکدرموت | نام = مارتین | مترجم = [[احمد آرام]] | سال = 1363 | ناشر = مؤسسهٔ مطالعات اسلامی [[دانشگاه مک‌گیل]] شعبهٔ تهران}}
{{پایان منابع}}

== پیوند به بیرون ==
* [http://fa.wikishia.net/view/شیخ_مفید شیخ مفید در ویکی شیعه]
{{مراجع تقلید شیعه}}

{{ترتیب‌پیش‌فرض:شیخ مفید}}
[[رده:اسلام‌شناسان مسلمان شیعه]]
[[رده:اهالی بغداد]]
[[رده:درگذشتگان ۱۰۲۲ (میلادی)]]
[[رده:درگذشتگان ۴۱۳ (قمری)]]
[[رده:روحانیان شیعه سده ۵ (قمری)]]
[[رده:زادگان ۳۳۶ (قمری)]]
[[رده:زادگان ۹۴۸ (میلادی)]]
[[رده:شیعیان اهل عراق]]
[[رده:عالمان شیعه]]
[[رده:عالمان مسلمان]]
[[رده:عرب‌ها]]
[[رده:عرب‌های سده ۱۰ (میلادی)]]
[[رده:عرب‌های سده ۱۱ (میلادی)]]
[[رده:متکلمان]]
[[رده:مراجع تقلید درگذشته]]

title: ابو عبدالله مُحمّد بن مُحمّد بن نُعمان

عنوان(ها): الشیخ المفید

title: اطلاعات شخصی

زاده: ۹۴۸ میلادی · عکبرا

درگذشته: ۱۰۲۲ (۷۳−۷۴ سال)

دین: اسلام

دوران: دوران طلایی اسلام

فرقه: شیعه

مذهب: فقه امامیه

عقیده: شیعه دوازده‌امامی

زمینههای علمی: علم کلام، حدیث، علم رجال، اصول و فقه

آثار برجسته: الامالی، اوائل المقالات و الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد

پیشه: پژوهشگر مسلمان

title: رهبر مسلمان

رهبر مسلمان: تأثیرگذاران - شیخ صدوق

رهبر مسلمان: تأثیرپذیرندگان - سید مرتضی علم‌الهدی، سید رضی و شیخ طوسی

title: عقاید

اصول: توحید • نبوت • معاد یا قیامت • عدل • امامت

فروع: نماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف • نهی از منکر • تولی • تبری

عقاید برجسته: مهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبرا)، انتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی

title: شخصیت‌ها

چهارده معصوم: محمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی

صحابه محترم نزد شیعه: مردان: سلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • هانی بن عروه • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه · زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه

رجال و علما: کشته‌شدگان کربلا • فهرست رجال حدیث شیعه • اصحاب اجماع • روحانیان شیعه • عالمان شیعه • مراجع تقلید

title: مکان‌های متبرک

مکانهای متبرک: مکه و مسجدالحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا · دمشق و زینبیه • قم، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران • شیراز و حرم شاهچراغ • کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و حرم شاه عبدالعظیم · مسجد • امامزاده • حسینیه

title: روزهای مقدس

روزهای مقدس: عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرم)، تاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه

title: رویدادها

رویدادها: رویداد مباهله • رویداد غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه زهرا • قتل عثمان • جنگ جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر •

title: کتاب‌ها

کتابها: قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه · کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه · مصحف فاطمه • مصحف علی • رساله حقوق • اسرار آل محمد · وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان · تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه

title: شاخه‌ها

شاخهها: دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیه • زیدیه • غلاه • واقفیه

title: منابع اجتهاد

منابع اجتهاد: کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع