text:
# مردم کرد
مردم کُرد مردم ایرانی تباری هستند که در منطقه‌ای به وسعت تقریبی ۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع در ایران (به ویژه در غرب و شمال شرق ایران) و بخش‌هایی از خاورمیانه (به ویژه در ترکیه، عراق، سوریه، قفقاز و اسرائیل) و آسیای مرکزی (به ویژه در قزاقستان و ترکمنستان) زندگی می‌کنند. کُردها به زبان‌های کردی و زبان‌های زازا-گورانی که متعلق به شاخه ایرانی غربی از زبان‌های ایرانی هستند، سخن می‌گویند.در سال‌های اخیر به علت جنگ‌های داخلی و خارجی جمعیت زیادی از کردها به اروپا مهاجرت کردند که پرتعدادترین آن‌ها در کشورهای آلمان، فرانسه، سوئد و انگلستان هستند. کردها از اقوام آریایی تبار و از ساکنان کهن فلات ایران هستند.
تمامی مناطق کُردنشین به غیر از مناطقی واقع در سوریه امروزی، تا دوران صفویان جزئی از ایران بودند که بخش‌های بزرگی از این مناطق طی جنگ چالدران در سال‌های ۱۵۱۲–۱۵۲۰ میلادی، به دولت عثمانی واگذار شد. به‌دنبال شکست امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول و تجزیه آن در اوایل قرن بیستم، این مناطق در سه کشور ترکیه، عراق و سوریه قرار گرفتند.

## کُردها در اسطوره‌های ایرانی
فردوسی در داستان قیام کاوه آهنگر علیه ضحاک ماردوش در شاهنامه به کُردها چنین اشاره می‌کند:
هنگامی که ضحاک ماردوش برای آرام کردن مارهای روی دوش‌هایش به پیروی از اهریمن دستور داد تا هر روز دو جوان ایرانی را بکشند و مغز سرهایشان را طعمه مارها کنند، در این هنگام دو آشپز ایرانی به نام‌های ارمایل و گرمایل به زیرکی خود را به دربار رساندند و در آشپزخانه ضحاک مشغول کار شدند.
این دو نفر هر روز یکی از دو جوان را که رشید تر از دیگری بود رها می‌کردند و مغز سر دومی را با مغز سر گوسفندی می‌آمیختند و طعمهٔ مارها می‌کردند. تا دست کم یکی از دو نفر را نجات داده باشند. جوان رشید رهایی یافته به کوه‌ها پناه می‌برد و در آن‌جا چوپانی پیشه می‌کرد و پنهانی روزگار می‌گذرانید.
فردوسی سپس می‌گوید:
| خورشگر بدیشان بزی چند و میش |  | سپردی و صحرا نهادند پیش |

| کنون کُرد از آن تخمه دارد نژاد |  | که ز آباد ناید به دل برش یاد |

یعنی از افزایش نسل این جوانان نژاده و رشید، جمعیت «کُرد» پدید آمد.محمد بن جریر طبری نیز در تاریخ طبری همین مطلب را نقل کرده است.
این اوج حضور کُردها در شاهنامه فردوسی است که در داستان کاوه آهنگر و ضحاک آمده است.

## پیشینهٔ واژه کُرد
به گفته گودفری رولز شرق‌شناس انگلیسی، اصطلاح کرد مربوط به کاردا سومری است که در لوح‌های سفالی سومری هزاره سوم قبل از میلاد یافت شد. وی در مقاله ای که در سال ۱۹۲۳ منتشر شد نوشت که اصطلاح کرد در ملل مختلف به‌طور متفاوتی مورد استفاده قرار نگرفته است و با بررسی تغییرات فلسفی کاردا در زبان‌های مختلف مانند کوردونی، گردینی، کردیویی، کاردوچی، کاردوینی، قردو، کاردایی، قارداوی، او دریافت که شباهت‌ها بدون شک به تبار مشترک اشاره دارد.
با این حال دیدگاه‌های مخالفی وجود دارد که نام کردها را از قردو و کوردوئن نمی‌گیرند؛ بلکه به جای آن از کیرتی (کیرتایی) مشتق شده‌اند.
در مورد اسم پارسی میانه kwrt- که از یک نام خانوادگی باستانی سرچشمه گرفته است، استدلال شده است که در نهایت ممکن است یک نام کاردا (Kar-da) در عصر داوود را منعکس کند. این نام در دوران باستان کلاسیک به عنوان نام اصلی کوردوئن (Corduene) و ساکنان آن بود، که توسط گزنفون به عنوان قبیله کاردوچوها (Carduchoi) که مخالف عقب‌نشینی قبیله بودند ذکر شد. این دیدگاه توسط برخی از منابع آکادمیک اخیر که کوردین را به عنوان منطقه کردستان اولیه در نظر گرفته‌اند، پشتیبانی می‌شود. با این حال، برخی از محققان مدرن این ارتباطات را رد می‌کنند. متناوباً، kwrt- ممکن است مشتق از نام قبیله Cyrtii باشد. شرف‌خان بدلیسی در قرن شانزدهم بیان می‌کند که چهار بخش «کردها» وجود دارد: کورمانج، لر، کلهر و گوران، که هر یک از آنها با گویش یا تنوع زبانی متفاوت صحبت می‌کنند. پل (۲۰۰۸) خاطرنشان می‌کند که استفاده از اصطلاح کرد در قرن ۱۶ بیدلیسی، صرف نظر از گروه‌بندی زبانی، ممکن است باز هم هویت قومی «کردی» ایرانیان شمال غربی اولیه را که کرمانج، کلهر و گوران را متحد می‌کند منعکس کند.
گزنفون (فیلسوف و مورخ یونانی قرن چهارم قبل از میلاد)، حدود ۲۴۰۰ سال پیش، تمام منطقهٔ غرب را کُردو نامیده است.
استرابون به قوم کرتی در سرزمین ماد اشاره می‌کند، وی از اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی را به عنوان اقوام کوهستان نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:

تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.

احمد کسروی در کتاب کاروند از قول استرابون می‌نویسد:

استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه نشین سرزمین ماد را بدینسان نام می‌برد: کردتیان، آماردان، تپوران، کادوسیان.

شرف‌خان بدلیسی مورخ قرن دهم در کتاب شرفنامه (یا تاریخ مفصل کُردستان) در مورد لفظ کُرد می‌گوید:
«لفظ کُرد تعبیر از شجاعت است، چرا که اکثر شجاعان روزگار و پهلوانان نامدار از این طایفه برخاسته‌اند؛ مانند رستم زال که در ایام حکومت پادشاهی کی‌قباد می‌زیسته و از طایفهٔ اکراد بوده و چون تولد او در سیستان بوده، به رستم زابلی اشتهار یافته است»...
و سپس در مورد معنای واژهٔ کُرد نتیجه‌گیری می‌کند:
واژه کُرد به معنی مرد جنگی دلیر؛ مرد شمشیرزن و مرد دلاور است.

### کُردها و هوری‌ها
منابع سریانی اولیه از اصطلاحات هوردانای(Hurdanaye)، کوردانای(Kurdanaye) و کوردایه(Kurdaye) برای اشاره به کردها استفاده می‌کنند. به گفته میکائیل سوری، هوردانای از اعراب جدا شد و به امپراتور بیزانس تئوفیلوس پناه بردند. او همچنین از سپاهیان پارسی یاد می‌کند که در سال ۸۴۱ با موسی رئیس هوردانای در منطقه قَردو(Qardu) جنگیدند. به گفته بارهبریوس، پادشاهی به نام کردانای(Kurdanaye) ظاهر شد و آنها در سال ۸۲۹ علیه اعراب قیام کردند. در قرن ۲۲ پیش از میلاد، شیروان و به‌طور کلی نیمهٔ شمالی استان ایلام، به نام هورتی(Hurti) شناخته شده است. بر پایه نظریه ای از مهرداد ایزدی هوری‌ها اجداد باستانی کردها بودند که به اسامی خوریت(Khurrites) و هوریت (hurrites) در منابع تاریخی ذکر شده‌اند. هوری‌ها در مدتی طولانی در مناطق کوهستانی زاگرس- توروس-پنتوس گسترش یافتند و در دشت‌های مجاور بین‌النهرین و فلات ایران نفوذ کردند. با این حال، آنها هرگز خیلی از کوه‌ها دور نشدند. چهار مرکز تجاری افسانه ای، آراپها، ملیدی، آراتا و واشوکانی در تجارت بین منطقه ای خود با اقتصادهای خارج از کوهستان محصولات خود را با نام هوری ارائه کردند. با قطعیت، آراپها در کرکوک مدرن، ملیدی با ملطیه، در حالی که آراتا و واشوکان به ترتیب با مکان‌های باستانی غنی گودین تپه (نزدیک کنگاور در جنوب شرقی کردستان، ایران) و تل فخاریا (غرب قامشلی، در غرب - مرکز کردستان، سوریه) شناسایی می‌شوند. در اواسط هزاره دوم پیش از میلاد، به نظر می‌رسد که فرهنگ و مردم کردستان تحت یک هویت هوری متحد شده است. ایزدی نزدیک به سه چهارم نام‌های طوایف کردی و تقریباً نیمی از نام‌های توپوگرافی و شهری را نیز دارای منشأ هوری می‌داند. بسیاری از نقوش خالکوبی که توسط کردها بر روی بدن خود طرح می‌گردد به عنوان کپی از روی مجسمه‌های هوری دیده می‌شود. برخی از نقوش هوری به‌طور برجسته بر روی دیوار زیارتگاه لالش حکاکی شده است. پژوهش در داده‌های ژنتیک از میان ۷۷۴۶ کرومزوم مربوط به سه جمعیت کُرد در گرجستان، ایران و عراق نشان داد کُردها به یک بستر ژنتیکی باستانی تعلق دارند. بر اساس شواهد دیگر از جمله اپیدمیولوژی و فارماکوژنومیک و همچنین انسان‌شناسی گفته می‌شود که یکی از کهن‌ترین گروه‌های اجدادی کردها، هوری‌ها بوده‌اند. با این حال هیچ نتیجه قطعی برای استنباط اینکه بیشتر مردم کرد یا از خاورمیانه یا از آسیای مرکزی سرچشمه گرفته‌اند وجود ندارد. لورنس وادل میتانی هارا ماد‌های نخستین توصیف کرده است.میتانی‌ها مردمانی با زبان هوری، زبانی غیر سامی و هندواروپایی بودند. نخستین پادشاه میتانی به نام کِرتا یک پادشاه افسانه‌ای هوری است. به‌طور سنتی تصور می‌شود که او سلسله میتانی را پایه‌گذاری کرده است. کشف مهری مربوط به ۱۵۴۰ پیش از میلاد که روی آن نوشته شده بود «شوتارن، پسر کرتا، پادشاه میتانی.» ظهور میتانی تحت فرمان کرتا را نشان می‌دهد.

### پیش از مهاجرت آریاها
ریشه واژهٔ کرد به درستی مشخص نیست. دانشگاه کمبریج نخستین اشاره به نام کرد را لوح سومری هزاره سوم پیش از میلاد می‌داند. در اسناد کهن تمدن ماری مربوط به چهار هزار سال پیش بارها به دولت شهری در شمال موصل به اسم کُردا اشاره شده است که پادشاه آن را شَرکُردا می‌نامیدند که در زبان هوری شَر به معنای سرکرده و رهبر است. رینولدز بر این باور است نام کرد از واژه کردو که برای نخستین‌بار در یک سنگ‌نبشته سومری مربوط به هزارهٔ سوم پیش از میلاد با عنوان «زمین کار-دا» آمده است در ارتباط است. کردو از نظر ریشه‌شناسی مربوط به اصطلاح آشوری اورارتو که همان آرارات می‌باشد است. به باور آستریان، منطقی‌ترین توضیح این است که این واژه با کیرتی‌ها (یک قبیله باستانی) در ارتباط باشد. امان‌الله قرشی قدیمی‌ترین سند را در رابطه با واژه کرد، واژه «بیت قردو» می‌داند که در عهد پادشاهی گیمیل‌سین از سلسله سوم سلاطین اور در قرن ۲۲ پیش از میلاد به کردستان فعلی عراق و ایران و ترکیه اطلاق می‌شده و حکومت آن در آن زمان به امیری به نام وردننر (Vard-nannar) سپرده شده است. وی این واژه را واژه آرامی دانسته است. در همان زمان به منطقه موسوم به جزیره ابن‌عمر در آرامی گُزرتای قردو گفته می‌شده است. از نظر قرشی کرد یک واژه گیتایی است (واژه‌ای که در یک زبان منسوخ معنا داشته و اکنون معنای خود را از دست داده است) و معتقد است که این واژه سومری یا آشوری نیست و با واژه بابلیای که بدان شبیه است و معنای پهلوان دارد تنها در لفظ شبیه است، چرا که بسیار قدیم‌تر از به قدرت رسیدن بابلی‌هاست و دیگر اینکه کرد (قردو) در ابتدا نام مکان بوده و پهلوان نمی‌تواند نام مکان باشد.
همان ناحیه بیت قردو در جغرافیای آشور، بعدها توسط یونانیان کردوئن، کردوئنه یا کردوئنا نامیده‌شد و این عقیده نیز وجود دارد که نام کرد برگرفته از سرزمین باستانی کردوئنا باشد که در جنوب دریاچهٔ وان|، جایی میان موش و دیاربکر امروزی بوده است.
امان‌الله قرشی نام کردوئن را نیز واژه‌ای گیتایی و هندواروپایی غربی می‌داند که در دوران هیتی‌ها به ناحیه مزبور داده شده است. نام این محل در اسناد ارمنی به صورت کُردُخوی آمده که بخش آخر آن علامت جمع زبان ارمنی است. برخی نیز اعتقاد دارند ریشه این نام از قوم باستان گوتی گرفته شده است.

### پس از مهاجرت آریاها
واژهٔ کرد به صورت «کورت» در متون پارسی میانه دیده می‌شود و از پارسی میانه به زبان عربی به صورت «کرد» انتقال یافته است. به باور امان‌الله قرشی واژه کردو که پیشتر نام مکان بود در دوران مادها به ساکنان محل گفته شد و ساکنان سرزمین کردوئن را کردو یا کاردو نامیدند. گزنفون در بازگشت ده هزار نفر این مردم را کُردوک (کاردوخ) خوانده است. به باور او در دوران اشکانی علاوه بر کردوئن (جنوب شرقی ارمنستان قدیم و همسایه جنوبی آذربایجان) که از قدیم کردنشین بوده است، منطقه موسوم به ادیابن (هدیپ) در قلب آشور باستان به مرکزیت اربیل در کنار رود زاب نیز کردنشین بوده است.
در سال ۱۹۶۱، یکی از شاگردان معروف مینورسکی بنام دی.ان. مک کنزی که جزو سرشناس‌ترین متخصصین فارسی میانه (پهلوی) و زبان کردی شمرده می‌شود، مقاله‌ای با عنوان «ریشه‌های زبان کردی» نوشت. او با رد این دیدگاه، آن را سیاسی و تحریف تاریخ دانسته و نوشت: «موضع کردهای معاصر به تاریخ از یک انگیزه بسیار ساده سرچشمه می‌گیرد و آن هم نیاز به اجداد قهرمان است و از آنجا که دوره امپراتوری مادها هنوز به اصطلاح صاحبی ندارد، کردهای معاصر پنهان نمی‌کنند که می‌خواهند مادهای باستان را در این نقش ببینند» او در ادامه می‌نویسد: «امروزه با رشد ناسیونالیسم کردی این نام (یعنی «کُرد») چنان بکار برده می‌شود که گویا شامل همه ملل و قوم‌های ساکن بین ترک‌ها و عرب‌ها در غرب و ایرانیان خود ایران در شرق می‌شود. این تعبیر در میان مردم ایرانی (به غیر از کردها) شامل لرها و قبایل گورانی هم گردانیده می‌شود» پیش از او مینورسکی نیز تبارشناسی کردها به عنوان تیپی جداگانه در خاورمیانه را ناممکن دانسته و آن‌ها تلفیقی از تیپ عربی، نسطوری، بابلی می‌دانست.
علی جوادی تاریخ‌دان و متخصص اقوام باستانی نیز این ادعا را علاوه بر منظر نژادی، از دید زبانی نیز بررسی کرده و آن را سیاسی دانسته و معتقد است که مادها که در اواخر هزاره دوم و نخست‌های هزاره یکم پ.م. به فلات ایران کنونی و از جمله آتروپاتن بعدی آمدند، از نظر قومی با ده‌ها قبیله بومی این مناطق درآمیختند و زبانشان در مناطق مادنشین مجموعاً مادی (یعنی گونه غربی و شمال غربی زبان‌های ایرانی) شد. به همیت جهت گونه‌های زبان مادی در دوره پس از هخامنشیان تبدیل به گونه‌های مختلف فارسی میانه در آتروپاتن می‌شود و امروزه زبان‌های گیلکی، تاتی (از جمله تاتی جنوبی، آذری باستان)، تالشی، کردی، زازاکی و گورانی مشتقات معاصر آن زبان مادی باستان هستند که با دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی و به‌ویژه فارسی آمیزش یافته‌اند. بر همین اساس از دید او: «برخلاف برخی ادعاها، کردی به تنهائی باقیمانده زبان باستان مادی نیست. تصور چنین چیزی دور از جدیت علمی است.» او ادامه می‌دهد: «بیشک بخشی از «ترکیب تباری» و ژنتیک اکثر کردها به دوران ماد برمی گردد، لیکن تنها ریشه کردهای معاصر نیست که قسماً به مادها می‌رسد. آن‌ها به همان درجه نوادگان مادهای گذشته و آمیزه با اقوام و تبارهای دیگر فلات ایران و شرق آناتولی-شمال عراق هستند که آذربایجانیان و مردم همدان، گیلان، استان مرکزی، اصفهان و حتی فارس و عیلام حاملین این ترکیب قومی و تباری بشمار می‌روند.» به عبارت دیگر تمامی مردمان ساکن نواحی ماد کوچک و بزرگ که بخش بزرگی از ایران را در بر می‌گیرد، حتی آذربایجانی‌ها نیز، هرچند به زبان‌هایی متفاوت سخن می‌گویند، چنان‌که دیاکونوف اشاره می‌کند باقی ماندگان مادهای باستان هستند و کردها هیچ جایگاه متفاوتی برای مدعی میراث بری آن‌ها ندارند.

### تغییر معنایی واژه کرد در دوره پس از ورود اعراب به ایران
واژهٔ کرد در دوره پس از ورود اعراب به ایران و در متون عربی واژه کرد به معنای مردمان کوچ‌نشین و عشایر و رمه‌گردان انتقال یافت و از بار معنایی قدیمی و باستانی خود خارج گردید. پس از حمله اعراب به ایران، ایرانیان دست به شورش‌های متعدد و مقاومت زدند (از جمله بابک خرمدین). مثلاً محمد بن جریر طبری می‌نویسد:
…در همین روز خبر رسید که «موصل» بشوریده و کردان در آن‌جا پراکنده‌اند. مُسَیب بن زُهیر، حاکم کوفه، که دوست برمکیان بود، به منصور خلیفه عباسی پیشنهاد کرد که کار خواباندن شورش کردان را به خالد برمکی واگذارد که «او برای خواباندن آن شورش تواناست». منصور این پیشنهاد را پذیرفت و خالد را به حکومت موصل برگماشت….
بسیاری بر این باورند که کردوئنه همان مکانی است که امروزه کردستان نامیده می‌شود. و دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده است.
برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کردستان است. برخی منابع آکادمیک تازه معتقدند باید پروتو-کرد دانسته شود. نمونه‌های زیادی از این‌گونه نام‌ها وجود دارد که به دلیل سختی بیان حرف «خ» در لاتین است. با اینحال باور بر این است که مردم کردوئنا به زبانی ایرانی سخن می‌گفته‌اند. بعد از تمدن کردوئنه یا کردوئنا که در اطراف دریاچه وان بود، اولین مکانی که کرد خطاب شد جاییست که تقریباً مطابق با استان ایلام کنونی تا حدود خانقین کنونی در عراق بود.شرف‌الدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرفنامه خود ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین کردستان و حکام کرد را برمی‌شمارد.
لسترنج می‌گوید آنچه دربارهٔ اصل ایالت کردستان می‌گویند این است که در دوره امپراتوری سلجوقیان، سلطان سنجر سلجوقی قسمت غربی ایالت جبال یعنی آنچه که از توابع کرماشان بود جدا کرد و آن را کردستان نامید و برادرزاده خود سلیمان شاه معروف به ابوه یا ایوه را فرمان‌فرمای آنجا قرار داد.
در دوران اسلامی واژه کرد به معنای رمه‌گردانان و کوچ‌نشینان ایرانی‌تبار به کار رفته است و طوایف دیگر ایرانی را نیز «کرد» نامیده‌اند. از دوران سلجوقیان، مناطق وسیع کوهستانی غرب فلات ایران کردستان نام می‌گیرد. اما معنای اجتماعی واژه کرد هنوز ادامه دارد و شرف‌خان بدلیسی کردها را بر پایهٔ شیوهٔ زندگی و اجتماعی نزدیک، به چهار گونه تعریف می‌کند که از نظر زبان و شیوه زندگی از یکدیگر متفاوتند: کلهر، لر، گوران و کرمانج. ولی او مردمان رعیت که چنین شیوه زندگی را نداشتند یا جزو قبیله‌ای نبودند را کرد حساب نمی‌کند. مینورسکی نیز در رابطه با این عبارت شرفخان بدلیسی بر این نظر است که کرمانجی (کرمانجی شمالی، کرمانجی میانی و کرمانجی جنوبی) را امروز بتوان جزو زبان‌های کردی دانست.
حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد: «پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌تبار) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنان‌که اعراب را کردهای سورستان.»
ولادمیر الکسیویچ ایوانف می‌گوید نام کرد در سده‌های میانه (کم و بیش از سده پنجم میلادی تا شانزدهم میلادی) نامی بود که بر همهٔ رمه‌گران و کوچ‌گران ایرانی اطلاق می‌شد.
دیوید نیل مکنزی می‌گوید: اگر به حدود دوران گسترش امپراتوری عرب‌ها نگاه کنیم، خواهیم یافت که عنوان کرد با رمه‌گر و کوچ‌گر دارای یک معنی است.
مارتین فان براینسن، پژوهشگر هلندی و کردشناس می‌گوید :

نام قومی «کرد» که در منابع قرن نخست اسلام دیده می‌شود بر یک پدیده رمه‌گرایی و شاید واحدهای سیاسی نامیده می‌شد و نه یک گروه زبانی. یک یا دو بار «کردهای عرب» در منابع نام برده شدند. اما در پایان قرن دهم میلادی، این نام برای گروه‌های متعدد رمه‌داران و کوچ‌گران ایرانی‌زبان به کار می‌رفته است که از دریاچهٔ وان تا دریاچهٔ ارومیه و مناطقی از قفقاز زندگی می‌کردند. اگر در آن زمان روستانشینی بودند که به زبان‌های کردی امروز تکلم می‌کردند، هنوز نام «کرد» در آن زمان شامل آن‌ها نمی‌شد.
ولادمیر مینورسکی ایران‌شناس و مورخ و کردشناس نیز می‌گوید:
در زمان پس از حمله اعراب، لغت قومی‌کرد برای تیره‌های قبایل گوناگون ایرانی‌تبار و ایرانی‌شده بکار می‌رفت.
ریچارد فرای، ایران‌شناس و پروفسور دانشگاه هاروارد نیز می‌گوید:

قبایل همیشه بخشی از تاریخ ایران بودند هرچند منابع در مورد آن‌ها کم است زیرا آن‌ها خود تاریخ‌ساز نبودند. عنوان فراگیر و عامیانه «کرد» که در بسیاری از کتاب‌های عربی و حتی پهلوی (کارنامه اردشیر بابکان) دیده می‌شود نامی بود که فراگیرنده همه کوچ‌گران و چادرنشینان بود حتی اگر با مردمانی که امروز نام «کرد» دارند از پیوند زبانی نبودند. برای نمونه، برخی از منابع مردمان لرستان را کرد نامیدند و همچنین قبایل کوهستان و حتی بلوچان کرمان.
در کارنامه اردشیر بابکان (پاپکان) هم کردان به معنی عشایر و شبان آمده است، نه نام و نژاد یا قبیله. در زبان طبری امروز نیز کلمهٔ کرد به معنی چوپان و شبان است.
آنچه که روشن است، تحول واژهٔ کرد از یک معنی اجتماعی و شیوهٔ زندگی گروه‌های مختلف ایرانی‌تبار به معنی قومی امروز آن بسیار طول کشید.

### در رد نظریهٔ کوچ‌نشین‌بودنِ معنای کُرد
نام کرد بارها در کتیبه‌های سومر، آشور و بابل آورده شده است. فردیناند هنر بیشلر ریشهٔ اسم کرد را سومری می‌داند
نام کُرد مشتق شده از گوتی نه تنها گوتیوم در کردستان معاصر (مابین استانهای کرمانشاه، لرستان و کردستان) واقع شده است خود نام «کُرد ” توسط محققان به عنوان تنها شکل تغییر یافته از واژه کهن «گوتی» مشاهده شده است. پروفسور هوورت موافق با اشتقاق کُردستان از گوتیوم بوده، و لغت باستانی برای کُردها، ” کاردوخی» یا «کاردو ” بابلی‌ها برای کُردها، با ‘گوتی» یکسان می‌داند هونیگمن به همین ترتیب نام «کرد» از کلمه “گوتی ” مشتق می‌کند: “کردها بومی، افراد غیر عرب که برای هزاران سال در خاورمیانه زندگی می‌کرده‌اند. نامشان از گوتی باستان (گوتی-گورتی-کردی)، فاتحان بابل مشتق شده است. ته لک بر این عقیده است که: ” دست کم دو خط از تبار قابل مشاهده است، که در برگیرنده تمام شاخه‌های خود را در منطقه اصلی در حال حاضر از کُردها هستند. اکثریت قریب به اتفاق محققان از زمینه‌های مختلف تاریخ، مردم‌شناسی، مردم نگاری و زبانشناسی کُردهای معاصر را به عنوان بازماندگان گوتین‌های باستانی سومر باز شناخته‌اند. نام‌های محلی شواهد فراوان در حمایت از ارتباط بین کُردها و گوتیَن‌ها بیشتر به وسیله نام‌های مکانی کُردستان فراهم شده است. در واقع، نام محلی کوه جودی و قبیله کُردزبان جودیخانلو بقایای فسیلی نام پر هیبت پشت سر گذاشته توسط «گوتی‌ها» هستند.
استرابون تاریخ‌نگار و جغرافی‌دان یونانی در کتابش، جغرافیا، از سرزمین کردستان به عنوان گوردیان نام برده است که شباهت زیادی به اسمه کرد کنونی و گرد ایرانی دارد
استرابون اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی را به عنوان اقوام کوهستان‌نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:

تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.

احمد کسروی در کتاب کاروند از قول استرابون می‌نویسد:

استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه نشین سرزمین ماد را بدینسان نام می‌برد: کردتیان، آماردان، تپوران، کادوسیان.

ای.ام. ارانسکی زبانشناس روسی در کتاب فقه‌اللغه ایرانی می‌نویسد ارمنی‌ها به کردها کردوک و سریانی‌ها نیز قردو می‌گفتند. در کتیبه‌های توکولتی نینورا پادشاه آشور بارها از مردمانی به اسم گوتی و گاهی کورتی نام برده شده است در متون پارسی میانه نیز بارها به اسم کورت خطاب به مردمان کرد برمی‌خوریم که این اسم بعد از حملهٔ مسلمانان و تسلط زبان عربی بر ایران به (کرد) تغییر یافت
جرارد رایور در کتاب الکرد فی المصادر القدیمیه نوشته است در طول تاریخ از کردها به اسمهای مختلفی از جمله کاردو، کوردوئینی، کوردیایوس، کوردیایا و کورتی نام برده شده است
دکتر ادریسیان در کتاب کرد و کردستان از وجود اسم سرزمین کارداکا در کتیبه‌های سومری نام می‌برد و اسمهای گوتی، کورتی و کاردو را یکی می‌داند که توسط زبانهای مختلف دیگر ملل هربار به یک نحو از آنها نام برده شده است
گزنفون و آریستوبولوس از سرداران یونانی مردمان کرد را کاردو و کاردوخی نامیده‌اند که تمدن کوردوئنه را در شمال میان‌رودان تشکیل دادند. دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده است. برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کردستان است

### کتاب‌ها و لغت‌نامه‌ها در رابطه با واژه کُرد
قاموس‌الاعلام ترکی عثمانی: کُردها در شرق امپراتوری عثمانی و غرب ایران و جاهای دیگر ساکن‌اند، آنان قوم بزرگی‌اند که به شاخه‌ای از آریاییان ایرانی نسبت داده می‌شوند. کُردها معمولاً جسور و جنگاور و سوارکار هستند؛ آدم‌هایی ماهر و هنرمند بار می‌آیند، در علم، تربیت و تمدن‌هم استعداد فوق‌العاده‌ای دارند.

فرهنگ فارسی عمید: (تلفظ پهلوی: KURT)، قومی آریای که در نواحی غربی ایران، عراق، ترکیه و سوریه بسرمیبرند و به طوایف زیادی تقسیم می‌شوند، کُردهای ایران بسیار دلیر هستند و اغلب به زبان کُردی تکلم می‌کنند و مذهب تسنن دارند، طوایف معتبر آنها عبارت‌انداز مکری، کلهر، شکاک، سنجابی، کلیایی، اردلان، زنگنه و کرند.

فرهنگنامه فارسی، واژگان و اعلام: کرد/KORD اسم یک قوم سفیدپوست آریایی، بومی ایران باختری، عراق، سوریه، ترکیه و ارمنستان.

لغت‌نامه دهخدا: کُرد، اقوام ایرانی ساکن ایران، ترکیه، عراق، قفقاز.

فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی-فارسی: کُرد-اکْراد؛ طایفه‌ای هستند در قسمت غربی ایران و شمال عراق.

فرهنگ جدید عربی-فارسی (منجدالطلاب): کُرد (الکُرْد-الکْراد) طایفه کُرد، اکْراد.

فرهنگ معاصر عربی-فارسی آذرتاش و آذرنوش:  الکُردْ: کُردها، نژاد کُرد؛ بلادالکُرد: کردستان، سرزمین‌های کردنشین؛ جبلُ‌لاکْراد: کردستان.

## محدوده قومی
مردم کرد از اقوام اصیلی هستند که در بسیاری از نقاط ایران و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. روشن است که محدوده تاریخی و سیاسی کردستان با محدوده قومی واقعی آن منطبق نیست؛ بنابراین محدوده هر یک از سرزمین‌های مورد نظر باید کم و بیش، حدودی تعریف شوند.

در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری از غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، کردها همه‌جا هستند؛ ولی در شمال برخی اوست‌ها و چرکس‌ها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاچه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک برخی کلدانی‌ها و آشوریان و در شهرهای اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ میلادی همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمن‌ها زندگی می‌کنند.

### کردستان ترکیه
در ترکیه، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارزروم-قارص بود. در ناحیه ارزروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیب‌های غربی کوه آرارات، باشندگان اصلی بخش‌های کاقیزمان و توزلوجااند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای فرات و در ناحیه سیواس، بخش‌های کانغالی و دیوریغی حضور دارند. کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی گروه‌های مهم کرد در هیمنه و در شهرهای بزرگ استانبول، آنکارا و ازمیر هستند. به اختصار از ۸۱ ایل یا استان ترکیه کردها در ۲۱ ایل زندگی می‌کنند؛ که در شمال شرقی، استان‌های ارزنجان، ارزروم و قارص، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های ملطیه، تونج‌ایلی، الازیغ، موش، کاراکوزه (اغری)، سپس آدیامان، دیاربکر، سعرد، بیتلیس، و وان، نهایتاً استان‌های جنوبی شانلی‌اورفه، ماردین و چلامریک (حکاری) هستند.
همچنین جمعیت شایان توجهی از کردها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه پراکنده‌اند. این جمعیت که بیش‌تر کردهای آناتولی مرکزی خوانده می‌شوند بیش‌تر باشندگان برخی استان‌های مرکزی آناتولی چون استان قونیه را شکل می‌دهند. بیشتر جمعیت کردهای ترکیه سنی‌مذهب هستند، اما جمعیت قابل توجهی از آنان را نیز علوی‌ها تشکیل می‌دهند.

### کردستان ایران
در ایران، کردها در بخش‌هایی از شمال غربی و غرب کشور زندگی می‌کنند. کردها در استان آذربایجان غربی در بیشتر شهرها و شهرستان‌های این استان مانند بوکان، مهاباد، پیرانشهر، سردشت، اشنویه، ارومیه، نقده، ماکو، شوط، پلدشت، چایپاره، خوی، سلماس چالدران، شاهین‌دژ و تکاب زندگی می‌کنند. در استان کردستان به مرکزیت سنندج در سقز، بانه، مریوان، قروه، بیجار، دیواندره، کامیاران، دهگلان، سروآباد و اورامان؛ در استان همدان در شهرهای اسدآباد، ایل چهاردولی؛، نهاوند در استان کرمانشاه به مرکزیت کرمانشاه در کنگاور، صحنه، اسلام‌آباد غرب، گیلانغرب، سرپل ذهاب، پاوه، سنقر، جوانرود، روانسر، دالاهو، ثلاث باباجانی و قصر شیرین، هرسین و در استان ایلام به مرکزیت ایلام در شهرستان‌های ایلام، چوار، آبدانان، بدره، ایوان، ملکشاهی، مهران، سیروان و چرداول و دهلران کردنشین هستند.
همچنین در گروه‌های جداگانه دیگری از کردها در خراسان نظیر بجنورد، قوچان، درگز، کلات، شیروان، فاروج، اسفراین و در استان فارس مانند آباده و کرمان نیز زندگی می‌کنند. کردهای زیادی در شهرهای بزرگی چون حومه تهران و مشهد زندگی می‌کنند. در شرق و خارج از ایران، ایل مهم کردی در بلوچستان یافت می‌شود. شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است.

### کردستان عراق
در عراق کردها در شمال و شمال‌شرقی کشور در استان‌های اربیل، سلیمانیه، دهوک و قسمت‌هایی از استان‌های نینوا و دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین حضور دارند. سمچر و شیخان مردمی یزیدی دارند. لواهای کرکوک اربیل و سلیمانی (تماماً کرد) و لوای دیاله، ناحیه‌های خانقین و مندلی که در آن کردهای ایران از غرب زاگرس همسایه‌اند. کردهای در بغداد و موصل پرشمارند.
جدا از اشتراکات دیرینه تاریخی و فرهنگی کهن میان ایرانیان و کردهای عراق، مانند اسطوره‌ها و آئین‌هایی چون نوروز)، حکومت‌های معاصر ایران نیز ارتباط خوبی با کردهای عراق داشته‌اند. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران جمهوری اسلامی ارتباط خود با دو حزب مهم کردی عراق حزب دموکرات کردستان عراق و اتحادیه میهنی کردستان حفظ کرده است. بسیاری از زخمی‌های خیزش شعبانیه در سال ۱۹۹۱ میلادی در بیمارستان‌های ایران درمان شدند. بسیاری مردم عادی (برای کار) و رهبران کرد (به خاطر مسائل سیاسی) در ایران زندگی کرده‌اند. برای نمونه، مسعود بارزانی متولد مهاباد است. در جنگ ایران و عراق نیز کردهای مبارز علیه صدام، همکاری‌های وسیعی با ایران داشتند. در دهه ۱۹۹۰ میلادی در جریان درگیری میان دو حزب عمده کرد، ایران (و آمریکا) میانجیگر صلح بین آن‌ها بودند.

### کردستان سوریه
در سوریه آن‌ها در سه بخش شمال کشور و در جنوب اتوبانی که سرحدی را شکل می‌دهد حضور داشته و با همتایانشان در ترکیه در تماس مستقیم هستند. کمربندی ۴۰ کیلومتری در داغ کرد؛ گروهی در محدوه ۶۰x۴۰ کیلومتری در شرق فرات در نزدیکی جرابلس و نهایتاً کمربندی ۲۵۰ کیلومتری در ۳۰ کیلومتری در جزیره بین خابور حضور دارند. دمشق، حمات و حلب هزاران کرد دارند.

### قفقاز
در ماوراء قفقاز، هنوز کردهایی زندگی می‌کنند. در ارمنستان در رایون‌های اپران، بسرگچر، هوکتمبریا تالین و اچمیادزین، در جمهوری آذربایجان ۲۵ روستا در رایون‌های کلباجان، لاچین و کوباتلی هستند. کردهایی در باکو، ایروان و تفلیس زندگی می‌کنند.

### حدود کردستان
حدود نادقیق سرحدات کردستان از تخمین دقیق مساحت آن جلوگیری می‌کند. دانشنامه بریتانیکا، طول کردستان را ۶۰۰ مایل (۹۶۰ کیلومتر) و پهنایش را ۱۵۰ مایل (۲۴۰ کیلومتر) تخمین می‌زند. قاموس العالم، استانبول ۱۸۹۶ که دربارهٔ ولایات کرد عثمانیست طول آن را ۹۰۰ کیلومتر و پهنایش را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر می‌نویسد. در حال حاضر، استان‌های مختلف کردستان ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در ترکیه، ۱۲۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در ایران، ۶۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در عراق، و ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع را در سوریه در بر می‌گیرند. کل مساحت کردستان حدوداً ۳۹۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.

## تاریخ
اقوامی از آریایی‌ها که به آن‌ها ماد گفته می‌شد از جنوب سیبری حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد کوچ کرده که عمدتاً ساکن غرب ایران شدند و این اقوام با اقوام بومی که در این سرزمین ساکن بوده در هم آمیختند و به مرور زمان موفق به تأسیس اولین حکومت آریایی در غرب ایران با نام حکومت مادها گردیدند و نخستین شهرهای ایران مانند همدان، که دیاکو آن را بنیان نهاد، و ملایر را ساختند.

### دوران باستان
کشور کرداکا در یک لوح گلی سومری مربوط به هزارهٔ سوم قبل از میلاد ذکر شده است. این سرزمین در کنار «مردمان سو» قرار داشت، که جی‌آردرایور آن را بین دریاچه ارومیه و دریاچه وان جای داده‌است. هزار سال بعد، مردمانی که احتمالاً قورطیه (Qur-ṭi-e) نامیده می‌شدند (خوانش نامشان قطعی نیست)، به گفتهٔ درایور، این قوم با کرداکا مرتبط دانسته شده و در غرب دریاچه وان قرار داشته‌است، و در کتیبه‌های شاه آشوری‌ها، تیگلات-پیلسر یکم، ذکر شده‌اند. در اواخر سدهٔ پنجم پیش از میلاد، گزنفون از کاردوخویان یاد می‌کند، مردمانی که در شرق رود بوطان می‌زیستند؛ این نام بعدها به شکل‌های قَردو یا کوردوئنه و دیگر نام‌های جغرافیایی مشابه در نزدیکی کوه جودی، در کرانهٔ چپ دجله، باقی ماند. ارتباط میان واژهٔ کرد و قَردو و همچنین همانندسازی کردها با کاردوخویان، بر اساس شباهت اسامی و هم‌خوانی سرزمین محل سکونت، در آغاز سدهٔ بیستم به‌طور گسترده پذیرفته شد. اما مارتین هارتمان، تئودور نلدکه و اف.ه.وایسباخ آن را از نظر زبان‌شناختی ناممکن دانستند و در عوض، سیرتیان‌ها، قبیله‌ای ساکن در سرزمین ماد و پارس، را به‌عنوان نیاکان کردها معرفی کردند. آن زمان، پیوند میان کُرد و قردو/کاردوخوی‌ها توسط بسیاری از پژوهشگران رد شده‌است.
بسیاری از کُردها خود را از مادها، یک قوم باستانی می‌دانند و حتی از تقویمی استفاده می‌کنند که از سال ۶۱۲ پیش از میلاد آغاز می‌شود؛ زمانی که پایتخت آشوریان، شهر نینوا، توسط مادها فتح شد؛ که آن‌را گاه‌شماری کردی می‌نامند. ادعای نسبت به مادها در متن سرود ملی کردها نیز بیان شده‌است: «ما فرزندان مادها و کیخسرو هستیم.» هم زبان کردی و هم زبان مادی (درباره‌ی آن اطلاعات بسیار کمی در دست است) در دسته‌بندی زبان‌های ایرانی غربی قرار می‌گیرند، اما اجماع علمی کنونی بر این است که هیچ جد پیشین معتبر و مستندی برای زبان‌های کردی وجود ندارد. شواهد موجود نشان می‌دهد که کردی از زبان مادها منشعب نشده است.
دیوید نیل مکنزی نظریه‌ای ارائه کرده است که بر اساس آن، کُردی و فارسی در اوایل از زیرگروه زبانی مادها جدا شده و به طور موازی با هم تکامل یافته‌اند. بیش‌از سایر زبان‌های شمال‌غربی ایرانی شباهت‌های اساسیِ مشخصی میان کردی و فارسی وجود دارد که برخی پژوهشگران را به این نتیجه رسانده است که کردی از همان ابتدا در مجاورت فارسی توسعه یافته و بعداً گویشوران کردی به قلمرو مادها مهاجرت کرده‌اند.
واژه کُرد نخستین‌بار در منابع عربی قرن هفتم مشاهده شده‌است. کتاب‌های دوره اوایل اسلامی، از جمله آثارهای افسانه‌ای مانند شاهنامه و کارنامه اردشیر بابکان که به زبان فارسی میانه هستند، و همچنین سایر منابع اوایل اسلامی، نام کُرد را به‌طور رسمی و ثبت‌شده در آن زمان نشان می‌دهند. کُردها دارای پیشینه‌های قومی متنوع هستند.
در دوران ساسانیان، در کارنامه اردشیر بابکان، یک نوشته کوتاه‌نثر به زبان فارسی میانه، اردشیر یکم به تصویر کشیده شده که با کُردها و رهبرشان، مادیک، جنگیده است. پس از تحمل شکست سنگین اولیه، اردشیر یکم موفق شد کُردها را تحت سلطه خود درآورد.

## مردم کرد
به‌طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آن‌ها را شکست می‌داده‌اند. حمدالله مستوفی در نزهت القلوب در قرن ۷۴۰ ه.ق که اسامی ۱۶ ولایت کردستان را نام برده بجز شهرزور که اکنون جز کشور عراق است همگی جز ایران و نواحی شمالی عراق از جمله موصل، کرکوک و اربیل جز ولایات عرب و ولایات دیاربکر ذکر شده‌اند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان و گوتیان و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند.
زبان‌های کردی (سورانی/کُرمانجی) با سایر زبان‌های ایرانی مانند فارسی و بختیاری و مازندرانی (طبری) و تاتی و تالشی و گیلکی و بلوچی از یک ریشهٔ واحد هستند.
در دوره‌های تاریخ، منطقهٔ کردستان بخشی از امپراتوری‌های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت. در زمان ساسانیان منطقه امروزی عراق را ناحیه آسورستان یا دل ایرانشهر می‌نامیدند. بیشتر بخش شرقی منطقه امروزی کردستان عراق در زمان ساسانیان در استان شادپیروز قرار داشت.
تمام سرزمین کردستان یکی از ایالات ایران بوده است. در جنگ چالدران (۱۵۱۴ میلادی) بر اثر شکست ایران در برابر امپراتوری عثمانی بخش بزرگی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب امپراتوری عثمانی گردید. حضور کُردها در حیطه نفوذ و اقتدار دو امپراتوری موجود، خواه ناخواه پای کُردها را به مناقشات باز می‌کرد. بر اساس قراین تاریخی کُردها به واسطه ساختار قبیله‌ای و رقابت‌های درون قبیله‌ای برای حفظ اقتدار و قدرت خود بدون توجه به ایدئولوژی و مذهب قدرت‌های موجود به یکی از آن قدرت‌ها گرایش پیدا می‌کردند. در این بین هر کدام از دو امپراتوری دارای دیدگاه‌های واقع بینانه‌تر و منطقی‌تر بوده‌اند، می‌توانستند از این قوم و قبایل در راستای منافع خود بهره بگیرند. با بهره‌گیری شاهان صفویه و بعدها قاجاریه از اهرم قدرت ایل‌های کرد در مرزهای غربی پس از جنگ چالدران، ایران در چندین نوبت بر امپراتوری عثمانی غلبه نمود. هر چند در این میان برخی از ایل‌های کرد جدا شده از ایران به امپراتوری عثمانی یاری می‌رساندند که هیچ‌گاه موفقیتی کسب نکردند و تجاوزات آن‌ها با شکست همراه می‌شد. امپراتوری عثمانی سال‌ها بر بخش جداشده سرزمین کردستان از ایران، فرمان راندند تا این‌که با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمینهای عربی، آسیای کوچک و بالکان تدریجاً تقسیم یا مستقل گردیدند. بخش جداشدهٔ سرزمین کردستان از ایران، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد.

## جمعیت و سرزمین کردستان
به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته است، تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا بر برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به‌طور تقریبی در سال ۲۰۰۹، ۲۸٬۵ تا ۳۰ میلیون تن در منطقه‌ای به وسعت ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع است. ناحیه زیست کردزبان‌ها عمدتاً کوهستانی است که از شرق به دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد می‌یابد. در طرف جنوب هم کرمانشاه، و تا جنوب استان ایلام و از طرف دیگر به کرکوک و موصل ختم می‌شود. از شمال به طرف ماردین، ویران‌شهر و شانلی‌اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات می‌رود تا به کمالیه می‌رسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستان‌های مرگان‌داغ و هارال‌داغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد می‌یابد. البته در تمام مناطق ذکر شده بسیاری اقوام غیر کردزبان نیز زندگی می‌کنند.
کوه‌های این منطقه در زمستان پوشیده از برف است و در تابستان با آب شدن برف‌ها، به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌شود. چراگاه‌های آن که در دوران‌های دور پرورش‌دهندهٔ اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای رمه‌ها و دام‌های ایل‌های کرد ایران از اهمیت به سزایی برخوردارند. مناطق کردستان اگر چه کوهستانی است، دارای دره‌های وسیع و حاصل‌خیزی نیز هست.

## زبان کردی
کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. این زبان از عربی و ترکی تأثیر چندان نپذیرفته و کمابیش اصیل مانده است. زبان کردی دارای ادبی پهناور است. قدیم‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده. زبان کردی با دسته شمالی لهجه‌های ایرانی غربی و از زبان‌های مهم دسته شمال غربی به‌شمار می‌رود اما نزدیکی زیادی با زبان پارسی باستان و پارسیگ ساسانی دارد و صاحب همتون و تصنیف‌ها و قصه‌ها و سنت‌های ادبی است.
زبان کردی به پنج دستهٔ عمده تقسیم می‌شود.
۱. شمالی یا کرمانجی (شامل سنجاری، جدیکانی، ارفی، بوتانی، بایزیدی، هکاری، سورچی، کرمانجی خراسانی، شکاکی، وانی، شمدینانی، جزیری و بادینانی) ۲. میانی یا سورانی (شامل مکریانی، پژدری، خوشناوی، اربیلی، اردلانی، سلیمانیه‌ای، ورماوه‌ای، گرمیانی، کرکوکی، بنگردی، رواندزی و جافی) ۳.جنوبی (شامل:
کردی ایلامی، کردلی، کرماشانی، کلهری، لکی، کردی بغدادی) ۴. زازاکی یا زازایی درمحدودهٔ گویش‌های شمالی است (شامل:کردکی. کرمانجکی. دملکی)۵. هورامی یا گورانی درمحدودهٔ گویش میانی است (شامل: حلبچه ای. پاوه‌ای. مریوانی) تقسیم می‌شود. در کل، زبان کردی میانجی دو زبان بزرگ قبل از اسلام یعنی پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است؛ هرچه به شمال برویم زبان کردها به پهلوی اشکانی نزدیک می‌شود و هرچه به سمت جنوب بیاییم به زبان پهلوی ساسانی نزدیک می‌شود. گرنوت وینفوهر بیشتر کردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی می‌داند. در کل، زبان کردی به پارسی نزدیک‌تر است تا اشکانی. زبان‌های گورانی و زازکی هم به پارتی اشکانی_مادی نزدیک‌ترند. مک کنزی پس از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کُردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجهٔ دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسهٔ خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کُردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان هاست – مانند بلوچی یا لُری، تاتی – آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده است که می‌دانیم ریشه‌اش در شرق دریای خزر بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده است.

زبان کردی در عراق در کنار زبان عربی رسمی است. در ارمنستان نیز به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود. زبان کردی در ایران به عنوان یک زبان محلی پذیرفته شده اگرچه رسانه‌ها برای عدم استفاده از آن و جایگزینی آن با فارسی تلاش می‌کنند. در ترکیه هم کردها با وجود اینکه بزرگ‌ترین اقلیت کشور هستند اما زبانشان به رسمیت شناخته نمی‌شود به طوری‌که حتی لیلا زانا نمایندهٔ پارلمان ترکیه به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد. در سوریه فدراسیون شمال سوریه در کنار زبان عربی کردی هم در مدارس تدریس می‌شود.

در کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، آلمان و سوئد نیز اقلیت کرد زبان زندگی می‌کنند.
دو گویش گورانی و زازاکی توسط بسیاری از زبان شناسان به علت تفاوت با سایر گویش‌های کردی، در زمرهٔ زبان کردی شناخته نمی‌شوند. البته گویشوران این دو زبان از نظر قومیت جز مردمان کردتبار هستند و خودشان را کرد می‌دانند. همچنین در مورد زبان لکی به عنوان یکی از زبانهای کردی یا گویشی از زبان کردی نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ چنان‌که برخی از منابع آن را شاخه‌ای از گورانی، لری، بازماندهٔ فارسی باستان و برخی نیز لکی را یک زبان مستقل دانسته‌اند.

## دین
دین اکثریت مردم کرد اسلام است. بیشتر کردها مسلمان سنی و پیرو فقه شافعی هستند. اکثریت کردهای استان آذربایجان غربی مسلمان و سنی شافعی هستند. در استان کردستان نیز اکثریت سنی هستند، اما در شرق استان در شهرستان‌های بیجار و قروه کردهای شیعه و اقلیتی از کردهای یارسان نیز زندگی می‌کنند. در استان کرمانشاه بخشی سنی و بخشی پیرو آئین یارسان (اهل حق) و بخشی هم شیعه هستند؛ و در ایلام تقریباً همهٔ مردم شیعه هستند. اکثریت کردهای کرمانج شمال شرق ایران (خراسان) هم شیعه هستند و کردهای ساکن در استان‌های مازندران و قزوین برخی شیعه و برخی یارسان هستند. در کردستان عراق اکثریت با مسلمانان اهل سنت است ولی اقلیتی از دیگر ادیان و مذاهب مانند ایزدی و یارسان (کاکه ای) هم در آنجا زندگی می‌کنند در کردستان ترکیه اقلیتی ار کردهای علوی مذهب در استان‌های تونجلی و حکاری زندگی می‌کنند. گفتنی است دو طریقت قادریه و نقشبندیه مریدان زیادی در کردستان دارند و هنوز هم در خانقاهها مشغول به ذکر هستند. سایر کردها نیز از بجوران‌ها ،زرتشتی، مسیحی یا یهودی هستند که بیشتر در کشورهای اروپایی سکوت دارند.

## فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ کُردی میراثی است از مردمان باستانی گوناگونی که کُردهای امروزی و جامعهٔ آن‌ها را شکل داده‌اند. همانند بسیاری از دیگر جمعیت‌های خاورمیانه، میزان بالایی از تأثیرات متقابل میان کُردها و مردمان همسایه‌شان مشهود است؛ بنابراین، در فرهنگ کُردی عناصری از فرهنگ‌های گوناگون دیده می‌شود. با این حال، در مجموع، فرهنگ کُردی به فرهنگ دیگر مردمان ایرانی نزدیک‌تر است، به‌ویژه آن‌هایی که از نظر جغرافیایی در گذشته بیشترین نزدیکی را با کُردها داشته‌اند، مانند فارسی‌زبانان و لُرها. برای نمونه، کُردها نیز نوروز (۲۱ مارس) را به عنوان آغاز سال نو جشن می‌گیرند. در برخی از افسانه‌های کردی، منشأ این جشن را به کیومرث، نخستین پادشاه پیشدادی، منسوب می‌دارند. (کیومرث به کردی، کیموروس) در کوهستان‌های رواندوز در شرق شهر «دیانا»، با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. به این مناسبت، دستور می‌دهد تا در کوه‌ها و بلندی‌ها آتش بیفروزند و خبر پیروزی را به همه‌جا برسانند. او فرمان می‌دهد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به‌مدت نُه روز ادامه دهند.
بوکه باران، از آداب و رسوم باران خواهی در کردستان است که در ایام خشکسالی یا سال‌هایی که میزان بارندگی آن کم است برگزار می‌شود. بوک به معنی عروسک است. دختران نوجوان روستا با استفاده از دو تکه چوب عروسکی ساخته و لباسی از پارچه‌های رنگی بر تن آن عروسک می‌پوشانند و برای آن سربندی درست می‌کنند. سپس آن عروسک را در دست می‌گیرند و در حالی که شعر می‌خوانند در کوچه‌ها می‌گردند. هنگام عبور «بوکه باران» از کوچه‌ها اهالی بر آن عروسک آب می‌پاشند به نیت این که باران و گندم در آن سال فراوان باشد. اهالی هدایایی مانند تخم مرغ، پول یا گردو به دختران می‌دهند. دختران پس از گذراندن بوک (عروسک) از همه کوچه‌ها آن را به قبرستان یا زیارتگاه موجود در روستا می‌برند، سپس آن را می‌سوزانند یا به آب می‌اندازند و هدایای جمع‌آوری شده را بین خود تقسیم می‌کنند. اهالی روستای هشمیز از دهستان ژاورود شرقی، بخش مرکزی شهر سنندج در منطقه‌ای سرد و خشک در ۳۶ کیلومتری جنوب غرب سنندج به این عروسک «بووکه چووینه»(bokâ cuwina) گویند و آن عروسک چوبی را در گهواره‌ای گذاشته و می‌چرخانند. این دختران هنگام چرخاندن عروسک در کوچه‌ها اشعاری را آوازوار و آهنگین و به صورت دسته‌جمعی می‌خوانند.
زبان‌های کردی‌تبار شامل ۳ گروه است: کردی شمالی، کردی مرکزی، کردی جنوبی.
بیشتر کردها مسلمان هستند و سایر آنان نیز ایزدی، یارسان، مسیحی و یهودی هستند. نوروز در میان کردها جشن قومی است که در افسانه‌های کردی منشأ این جشن را به کیومرث، نخستین پادشاه پیشدادی، منسوب می‌دارند. وی با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. او فرمان داد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به مدت نُه روز ادامه دهند به این مناسبت، آن را جه‌ژنی نه‌ورۆز(جشن نوروز) نامیدند و بعدها نوروز نامگذاری شد.

### زن
به‌طور کلی، حقوق و برابری زنان کُرد در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم به دلیل جنبش‌های پیشرو در درون جامعهٔ کُرد بهبود یافته است. با این حال، با وجود این پیشرفت‌ها، سازمان‌های حقوق زنان کُرد و سازمان ملل همچنان از مشکلاتی مربوط به نابرابری جنسیتی، ازدواج‌های اجباری، قتل‌های ناموسی در کردستان عراق گزارش می‌دهند.

### فرهنگ عامه (فولکلور)
کُردها دارای سنتی غنی از فرهنگ عامه هستند که تا زمان‌های اخیر عمدتاً به صورت شفاهی یا از راه آواز از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد. هرچند برخی از داستان‌های نویسندگان کُرد در سراسر کردستان شناخته‌شده بودند، بیشتر داستان‌هایی که گفته یا خوانده می‌شدند تنها در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم به نگارش درآمده‌اند. بسیاری از این داستان‌ها بنا بر گفته‌ها قدمتی چندین سده‌ای دارند.
فرهنگ عامهٔ کُردی از نظر هدف و سبک بسیار گوناگون است؛ در میان آن می‌توان داستان‌هایی دربارهٔ طبیعت، حیوانات انسان‌گونه، عشق، قهرمانان و جنگجویان، موجودات اسطوره‌ای و زندگی روزمره یافت. شماری از این شخصیت‌های اسطوره‌ای را می‌توان در فرهنگ‌های دیگر نیز دید، همچون سیمرغ و کاوهٔ آهنگر در اسطوره‌شناسی گسترده‌تر ایرانی، و داستان‌های شاه‌ماران در سراسر آناتولی. افزون بر این، برخی از داستان‌ها می‌توانند صرفاً جنبهٔ سرگرمی داشته باشند یا جنبه‌ای آموزشی یا مذهبی. رایج‌ترین داستان تکرارشونده دربارهٔ روباه باشد که با زیرکی و هوشمندی بر گونه‌های کم‌هوش‌تر غلبه می‌کند، اما اغلب خود نیز با سرانجامی ناخوشایند روبه‌رو می‌شود.
موضوع دیگری که در فولکلور کُردی بسیار رایج است، سرچشمه یا پیدایش یک قبیله است؛ این داستان‌ها معمولاً روایت می‌کنند که یک قبیله از کجا آمده، چگونه شکل گرفته و پیشینهٔ آنچه بوده است، و اغلب با عناصر اسطوره‌ای یا قهرمانانه همراه هستند. گاهی اوقات داستان‌گوها برای تعریف کردن داستان خود برای مخاطبان به روستاهای همجوار خود سفر می‌کردند و گاهی مخاطبان برای شنیدن داستان به روستای داستان‌گو سفر می‌کردند، گاهی این مخاطبا شامل یک روستا می‌شدند؛ این روایت‌ها به‌ویژه در زمستان رونق داشت، زمانی که تفریح و سرگرمی کم بود و مردم مجبور بودند شب‌ها را در خانه بگذرانند.
هم‌زمان با تنوع گروه‌های کُرد، اگرچه برخی داستان‌ها و عناصر در سراسر کُردستان رایج بودند، برخی دیگر منحصر به یک منطقه خاص بودند و این وابسته به منطقه، دین یا گویش بود. یهودیان کرد شهر زاخو شاید بهترین نمونه از این موضوع باشند؛ داستان‌گوهای با استعداد آن‌ها به دلیل داشتن سنت شفاهی منحصربه‌فرد، در سراسر منطقه بسیار مورد احترام بوده‌اند. نمونه دیگر از اساطیر کُردهای ایزدی هستند، و داستان‌های کُردهای درسیم، که تأثیر قابل توجهی از فرهنگ مردم ارمنی داشته‌اند. در دوران جرم بودن زبان کردی پس از کودتای سال ۱۹۸۰، دنگ‌بِژها (خوانندگان) و چیرۆک‌بِژها (روایت‌گران) مجبور به سکوت شدند و بسیاری از داستان‌ها در معرض خطر قرار گرفتند. در سال ۱۹۹۱، زبان کُردی از حالت جرم خارج شد، اما افزایش دسترسی به رادیوها و تلویزیون‌ها باعث کاهش علاقه به روایت‌های سنتی شد. با این حال، تعدادی از نویسندگان در حفظ این داستان‌ها گام‌های بلندی برداشتند.

### بافندگی
بافت کُردی در سراسر جهان شهرت دارد و نمونه‌های عالی هم در فرش‌ها و کیف‌ها دیده می‌شود. مشهورترین فرش‌های کُردی، فرش‌های منطقه بیجار در استان کردستان هستند. به دلیل روش منحصر به فردی که در بافت فرش‌های بیجار به کار می‌رود، این فرش‌ها بسیار مقاوم و مستحکم هستند و به همین دلیل به آن‌ها «فرش‌های آهنین ایران» گفته می‌شود. فرش‌های بیجار تنوع زیادی دارند و طرح‌های آن‌ها از نقش‌های گل، مدال، حیوانات تا سایر تزئینات متغیر است. آن‌ها معمولاً دو تار دارند و از نظر رنگ‌بندی بسیار پررنگ و جذاب هستند. با توجه به افزایش علاقه به این فرش‌ها در قرن گذشته و کاهش نیاز به مقاومت بالای آن‌ها، فرش‌های جدید بیجار دارای طرح‌هایی ظریف‌تر و با جزئیات دقیق‌تر شده‌اند.
فرش کُردی دیگری که شناخته‌شده است، فرش سنه (تلفظ سنندج به کُردی) است که به عنوان پیچیده‌ترین فرش‌های کُردی شناخته می‌شود. این فرش‌ها به‌ویژه به دلیل تراکم گره بالای خود و استفاده از پشم مرغوب کوهی مشهور هستند. در سایر مناطق کُردستان مانند کرمانشاه، سیرت، ملطیه و بتلیس نیز فرش‌ها به میزان وسیعی بافته می‌شدند.
کیف‌های کُردی عمدتاً به آثار ایل جاف که در ناحیه مرزی ایران و عراق زندگی می‌کنند، مشهور هستند. این کیف‌ها دارای همان ویژگی‌های فرش‌های کُردی هستند؛ بسیار رنگارنگ، محکم در طراحی و اغلب دارای طرح‌های مدالیون. آن‌ها به‌ویژه در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در غرب محبوب بودند.

### صنایع دستی
فراتر از بافت و پوشاک، صنایع دستی کُردی دیگری نیز وجود دارند که سنتاً اغلب توسط قبایل کوچ‌نشین کُرد ساخته می‌شدند. این صنایع دستی به‌ویژه در ایران شناخته شده‌اند، به‌ویژه صنایع دستی مناطق کرمانشاه و سنندج. در میان این صنایع می‌توان به تخته شطرنج، تعویذها، جواهرات، تزئینات، سلاح‌ها و سازها اشاره کرد.

### تتو
تزئین بدن با تتو (در کُردی: دِق) در میان کُردها رایج است، هرچند تتوهای دائمی در اسلام سنی مجاز نیستند. از این رو، تصور می‌شود که این تتوهای سنتی ریشه در دوران پیش از اسلام دارند.
جوهر تتو با مخلوط کردن دوده با شیر (معمولاً شیر مادر) و مایع سمی از کیسه صفرا یک حیوان ساخته می‌شود. طرح با استفاده از یک شاخه نازک روی پوست کشیده شده و سپس با سوزن زیر پوست تزریق می‌شود. این تتوها معانی و کاربردهای متنوعی دارند، از جمله محافظت در برابر شر یا بیماری‌ها، افزایش زیبایی و نمایش وابستگی‌های قبیله‌ای. نمادهای مذهبی نیز در میان تتوهای سنتی و مدرن کُرد رایج است. تتوها در میان زنان بیشتر از مردان رایج بودند و معمولاً روی پاها، چانه، پیشانی و سایر نقاط بدن قرار می‌گرفتند.
محبوبیت تتوهای دائمی و سنتی در میان نسل جدید کُردها به شدت کاهش یافته است. با این حال، تتوهای مدرن در حال رایج‌تر شدن هستند؛ و تتوهای موقت همچنان در مناسبت‌های خاص (مانند حنا، شب قبل از عروسی) و به‌عنوان ادای احترام به میراث فرهنگی استفاده می‌شوند.

### سینما
موضوعات اصلی سینمای کُردی، فقر و سختی‌هایی است که کُردها مجبور به تحمل آن هستند. اولین فیلم‌هایی که به فرهنگ کُردی پرداخته‌اند، در واقع در ارمنستان فیلم‌برداری شدند. فیلم زاره که در سال ۱۹۲۷ به تهیه‌کنندگی هامو بکنازاریان منتشر شد، داستان زاره و عشق او به چوپان سیدو و مشکلاتی که این دو تحت تأثیر بزرگان دهکده تجربه می‌کنند را روایت می‌کند. در سال‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۵۹، دو مستند دربارهٔ کُردهای ایزدی در ارمنستان ساخته شد. این آثار تولید مشترک ارمنی-کُردی بودند و ه. کوچاریان و هجییه جندی برای ساخت مستند کُردهای ارمنستان شوروی با یکدیگر همکاری کردند. و ارِب سامیلوف و س. جامهاریان برای ساخت مستند کُردهای ارمنستان.
نخستین فیلم‌های کُردی که مورد تحسین منتقدان قرار گرفتند و شهرت یافتند توسط ییلماز گونی ساخته شدند. او در آغاز بازیگری محبوب شد و برندهٔ جوایز در ترکیه بود و به دلیل چهرهٔ خشنش لقب چیرکین کرال (پادشاه زشت) را گرفته بود. اما در ادامهٔ دوران حرفه‌ای خود، به ساخت فیلم‌های اجتماعی-انتقادی و سیاسی روی آورد. فیلم‌های گِله (Sürü، ۱۹۷۹)، راه (Yol، ۱۹۸۲) و دیوار (Duvar، ۱۹۸۹) از آثار شناخته‌شدهٔ او هستند که از میان آن‌ها، فیلم دوم (راه) موفق به دریافت نخل طلای جشنواره کِن (معتبرترین جایزه جهان) ۱۹۸۲ شد.
یکی دیگر از کارگردانان برجستهٔ کُرد بهمن قبادی است. نخستین فیلم بلند او با نام زمانی برای مستی اسب‌ها در سال ۲۰۰۰ منتشر شد. این فیلم با تحسین گستردهٔ منتقدان روبه‌رو شد و جوایز متعددی را به دست آورد. دیگر فیلم‌های او نیز به همین سبک و سیاق ساخته شدند و موفقیت‌هایی کسب کردند. این موفقیت‌ها او را به یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌سازان معاصر ایران تبدیل کرده است. اخیراً او فیلم فصل کرگدن‌ها را منتشر کرده است که با بازی بهروز وثوقی، مونیکا بلوچی و یلماز اردوغان ساخته شده و زندگی پرآشوب یک شاعر کُرد را روایت می‌کند.

### ۱۰ مارس روز جهانی لباس کردی
لباس کُردی یکی از شاخصه‌های هویتی مردم کُرد است و زیبایی و اهمیت آن به اندازه‌ای است که به یک ویترین جهانی تبدیل شده و روزی را در تقویم جهانی (۱۰مارس) به خود اختصاص داده است.

## مناطق کردنشین ایران
نواحی کُردنشین ایران شامل: قسمت‌هایی از استان آذربایجان غربی که از نواحی غربی شهرستان ماکو شروع می‌شود و با دربرگرفتن بخش‌های غربی استان و برخی از شهرستان‌های جنوب آذربایجان غربی مانند شهرستان مهاباد و شهرستان بوکان، شامل دیگر استان‌های غرب ایران یعنی بیشتر مناطق کردستانکرمانشاه و ایلام و بخش‌هایی از استان همدان می‌شود، همچنین تقریباً نیمی از جمعیت استان خراسان شمالی نیز کرد هستند. در سایر استان‌ها نیز به خصوص خراسان رضوی، گیلان، البرز، تهران، مازندران و اردبیل نیز اقلیت کرد وجود دارد. در استان یزد شهر ابرکوه روستای مهرآباد یک اقلیت ۵۰۰۰ نفری کرد وجود دارد. شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است این شهر در قرن یازده میلادی که تمام بخش‌های کردستان قسمتی از حکومت سلجوقی بود به عنوان مرکز کردستان شناخته می‌شد. درآمیختگی و همزیستی کردهای ارومیه و مناطق شمالی تر با همسایگان ترک سبب شده که بسیاری از عناصر فرهنگ کردی گروه‌های قومی کُرد، از جمله زبان، جایش را به زبان و فرهنگ ترک بدهد؛ از این‌رو ایوانف شناسایی هویت کردهای کرمانج ایران را مشکل دانسته است و آن‌ها را ترک‌زبانانی می‌داند که رفته رفته هویت کردی را از دست می‌دهند.

## ژنتیک و تبار
کردها از قوم‌های مورد توجه آریایی گران بوده‌اند. باور عمومی نزد آریایی گران این بوده است که چون کردها مردمانی کوه‌زی بوده‌اند، نسبت به خویشاوندان دشتی/شهری خود از اختلاط با نژادهای دیگر دور بوده‌اند. در دهه‌های پیش از جنگ جهانی دوم که نظریه‌های نژاد برتر و آریاییگری خصوصاً از نوع موبورِ اروپای شمالی شیوع داشت، کردهای مناطق کوهستانی را بر اساس نظریهٔ گهوارهٔ اروپای شمالی آریایی‌ها در زمرهٔ آریایی‌های بلند قامت، موبور و چشم آبی (Homo europeus nordicus) طبقه‌بندی کردند.
عده ای نیز کردها را به یک بستر ژنتیکی باستانی خاورمیانه/قفقاز/مدیترانه تعلق دارند و یکی از اجداد محتمل آنها، هوریان باستان (در ۳هزار سال ق. م) هستند.
همچنین فرهنگ کردهارا می‌توان در فرهنگ حلف(۶هزار سال ق. م، تل حلف، دیاربکر) جست‌وجو کرد.

### قرابت ژنتیکی با سایر مردمان
کردها از منظر دنای میتوکندریایی (نسب مادری) به اروپاییان و از منظر دنای کروموزوم وای (نسب پدری) به مردمان قفقازی نزدیک هستند و به‌طور کلی، به مردمان آسیای غربی نزدیک و از مردمان آسیای مرکزی دور هستند.
از لحاظ تنوع ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس I لرهای لرستان و یاسوج به کردها نزدیکترند تا به لرهای لردگان. اما در کل همهٔ آنها با همدیگر و با یهودیان، گرجیان و ارمنیان نیز قرابت ژنتیکی دارند. کردها و آذریان ایران نیز از لحاظ ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس II نزدیکی زیادی با همدیگر دارند.

## نگارخانه
- نقاشی یک شکارچی نجیب زاده کرد سال۱۸۶۲
- تصویر قدیمی از دو مرد کرد در سال ۱۸۷۳ میلادی
- تصویری از پوشش مرد کرد (سمت چپ) در ارومیه سال ۱۸۹۴ میلادی[۲۶۶]
- قالی کردی بیجار
- هه‌وری یا گُلوَنی یکی از نمادهای مردمان کرد
- تصویری از پوشش دختر کرد(سمت چپ) در کنار دختر ترکمن (وسط) و ارمنی (راست) سال ۱۸۷۳ میلادی

title: مردم کرد

wikitext:
{{تغییر مسیر۲|کرد|اکراد|دیگر کاربردهای کرد|کرد (ابهام‌زدایی)|روستایی با نام اکراد|اکراد (شیراز)}}
{{bots|deny=Citation bot}}
{{Infobox ethnic group
| image            =Kurdish men traditional clothing.jpg
| caption          =
| group            = مردم کرد
| native_name      = {{Langx|ku|کورد}}
| pop              = ۳۰–۴۰ میلیون<ref name="CIAonline">{{cite book|title=The World Factbook|edition=Online|date=2015|publisher=US [[سیا]]|location=Langley, Virginia|issn=1553-8133|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|access-date=2 August 2015|archive-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|dead-url=yes}} A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are {{تا تاریخ|lc=y|2015|8}} – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.</ref>{{سخ}}({{ریزه میزه|''[[کتاب حقایق جهانی]]''، برآورد ۲۰۱۵}}){{سخ}}۳۶٫۴–۴۵٫۶ میلیون<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] by the [[Kurdish Institute of Paris]], 2017 estimate. The Kurdish population is estimated at 15–20 million in Turkey, 10–12 million in Iran, 8–8.5 million in Iraq, 3–3.6 million in Syria, 1.2–1.5 million in the European diaspora, and 400k–500k in the former USSR—for a total of 36.4 million to 45.6 million globally.</ref>{{سخ}}({{ریزه میزه|[[انستیتوی کردی پاریس]]، برآورد ۲۰۱۷}})
| region1          = {{پرچم|Turkey}}
| pop1             = ۱۴٫۳–۲۰ میلیون (برآورد)
| ref1             = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/>
| region2          = {{پرچم|Iran}}
| pop2             = ۸٫۲–۱۲ میلیون (برآورد)
| ref2             = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/>
| region3          = {{پرچم|Iraq}}
| pop3             = ۵٫۶–۸٫۵ میلیون (برآورد)
| ref3             = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/>
| region4          = {{پرچم-کشور|Syrian opposition|name=سوریه}}
| pop4             = ۲–۳٫۶ میلیون (برآورد)
| ref4             = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/>
| region5          = {{پرچم|Germany}}
| pop5             = ۱٫۲–۱٫۵ میلیون
| ref5             =<ref>{{cite web|url=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|title="Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung" – Politik|date=21 March 2018|publisher=Süddeutsche.de|access-date=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|title=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|date=5 September 2018|publisher=heise.de|access-date=18 May 2019}}</ref>
| region6          = {{پرچم|Azerbaijan}}
| pop6             = ۱۵۰٬۰۰۰–۱۸۰٬۰۰۰
| ref6             =<ref name="coucileub">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm The cultural situation of the Kurds]'', <cite>A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006</cite>.</ref><!-- تکمیل یادکرد توسط ربات از ویکی انگلیسی --><ref name="Vanly">Ismet Chériff Vanly, "The Kurds in the Soviet Union", in: Philip G. Kreyenbroek & S. Sperl (eds.), The Kurds: A Contemporary Overview (London: Routledge, 1992). pg 164: Table based on 1990 estimates: Azerbaijan (180,000), Armenia (50,000), Georgia (40,000), Kazakhstan (30,000), Kyrghizistan (20,000), Uzbekistan (10,000), Tajikistan (3,000), Turkmenistan (50,000), Siberia (35,000), Krasnodar (20,000), Other (12,000), Total 450,000</ref>
| region7          = {{پرچم|France}}
| pop7             = ۱۵۰٬۰۰۰
| ref7             =<ref>{{cite news|title=3 Kurdish women political activists shot dead in Paris|url=http://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|access-date=9 June 2014|publisher=CNN|date=11 January 2013}}</ref>
| region8          = {{پرچم|Sweden}}
| pop8             = ۱۰۰٬۰۰۰+
| ref8             =<ref>{{Cite web|title=NATO Membership for Sweden: Between Turkey and the Kurds|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/nato-membership-sweden-between-turkey-and-kurds|access-date=2023-08-07|publisher=The Washington Institute|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Will exiled Kurds pay price of Sweden's NATO entry?|work=The Christian Science Monitor|url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2023/0228/Will-exiled-Kurds-pay-price-of-Sweden-s-NATO-entry|access-date=2023-08-07|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-05-24|title=NATO bid reignites Sweden's dispute with Turkey over Kurds|url=https://www.politico.eu/article/sweden-finland-nato-turkey-erdogan-magdalena-anderssonkurdish-rights/|access-date=2023-08-07|website=POLITICO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=TT|date=2017-09-23|title=Svenskkurder: Självständighet kan inte vänta|language=sv|work=Svenska Dagbladet|url=https://www.svd.se/a/P7M45/svenskkurder-sjalvstandighet-kan-inte-vanta|access-date=2023-08-07|issn=1101-2412}}</ref>
| region9          = {{پرچم|Netherlands}}
| pop9             = ۱۰۰٬۰۰۰
| ref9             =<ref>{{cite news|title=Diaspora Kurde|url=https://www.institutkurde.org/kurdorama/|website=Institutkurde.org|access-date=2 November 2019|language=fr}}</ref>
| region10         = {{پرچم|Russia}}
| pop10            = ۶۳٬۸۱۸
| ref10            =<ref>{{cite web|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|work=Demoscope.ru|access-date=4 July 2012|dead-url=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|archive-date=21 May 2012}}</ref>
| region11         = {{پرچم|Belgium}}
| pop11            = ۵۰٬۰۰۰
| ref11            =<ref name=IKP>{{cite web|title=The Kurdish Diaspora|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/|website=Institut Kurde de Paris|access-date=9 June 2014}}</ref>
| region12         = {{Nowrap|{{flag|United Kingdom}}}}
| pop12            = ۴۹٬۸۴۱
| ref12            =<ref name="uk1">{{cite web|title=QS211EW – Ethnic group (detailed)|url=http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/CT0010/view/2092957703|work=nomis|publisher=Office for National Statistics|access-date=3 August 2013}}</ref><ref name="uk2">{{cite web|title=Ethnic Group – Full Detail_QS201NI|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/2011_Northern_Ireland_census_results_-_Ethnic_group_(QS201NI).pdf|access-date=4 September 2013}}</ref><ref name="uk3">{{cite web|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland – Ethnic group (detailed)|url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|publisher=Scotland Census|access-date=29 September 2013|archive-date=21 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521214855/http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/rel2A_Ethnicity_detailed_Scotland.pdf|dead-url=yes}}</ref>
| region13         = {{پرچم| Kazakhstan}}
| pop13            = ۴۷٬۹۳۸
| ref13            =<ref>{{cite web|title=Ethnic composition of Kazakhstan 2021|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2021.htm|access-date=4 July 2022}}</ref>
| region14         = {{پرچم|Armenia}}
| pop14            = ۳۷٬۴۷۰
| ref14            =<ref>{{cite web|title=Information from the 2011 Armenian National Census|url=http://www.armstat.am/file/doc/99478353.pdf|language=hy|work=Statistics of Armenia|access-date=27 May 2014}}</ref>
| region15         = {{پرچم| Switzerland}}
| pop15            = ۳۵٬۰۰۰
| ref15            =<ref>{{cite web|title=Switzerland|url=http://www.ethnologue.com/country/CH|work=Ethnologue|access-date=14 January 2015}}</ref>
| region16         = {{پرچم| Denmark}}
| pop16            = ۳۰٬۰۰۰
| ref16            =<ref>{{cite news|title=Fakta: Kurdere i Danmark|url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/|access-date=24 December 2013|newspaper=Jyllandsposten|date=8 May 2006|language=da}}</ref>
| region17         = {{پرچم| Jordan}}
| pop17            = ۳۰٬۰۰۰
| ref17            =<ref>{{cite web|title=Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan|url=http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf|access-date=10 November 2012|first1=Mahmoud A.|last1=Al-Khatib|first2=Mohammed N.|last2=Al-Ali|page=12}}</ref>
| region18         = {{پرچم| Austria}}
| pop18            = ۲۳٬۰۰۰
| ref18            =<ref>{{cite web|title=Austria|url=http://www.ethnologue.com/country/AT|work=Ethnologue|access-date=14 January 2015}}</ref>
| region19         = {{پرچم| Greece}}
| pop19            = ۲۲٬۰۰۰
| ref19            =<ref>{{cite web|title=Greece|url=http://www.ethnologue.com/country/GR/|work=Ethnologue|access-date=14 January 2015}}</ref>
| region20         = {{پرچم| United States}}
| pop20            = ۲۰٬۵۹۱–۴۰٬۰۰۰
| ref20            =<ref name="USCensus">{{cite web|title=2011–2015 American Community Survey Selected Population Tables|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|archive-url=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|dead-url=yes|archive-date=12 February 2020|publisher=Census Bureau|access-date=29 March 2019}}</ref>
| region21         = {{پرچم| Canada}}
| pop21            = ۱۶٬۳۱۵
| ref21            =<ref>{{cite web|title=Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|access-date=3 February 2018|date=25 October 2017}}</ref>
| region22         = {{پرچم| Finland}}
| pop22            = ۱۵٬۸۵۰
| ref22            =<ref>{{cite web|title=Language according to age and sex by region 1990 – 2021|url=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|publisher=Statistics Finland|access-date=27 November 2022}}</ref>
| region23         = {{پرچم| Georgia (country)}}
| pop23            = ۱۳٬۸۶۱
| ref23            =<ref>{{cite web|title=Population/Census|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf|website=geostat.ge}}</ref>
| region24         = {{پرچم| Kyrgyzstan}}
| pop24            = ۱۳٬۲۰۰
| ref24            =<ref>{{cite web|title=Number of resident population by selected nationality|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|publisher=United Nations|access-date=9 July 2012|dead-url=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf|archive-date=10 July 2012}}</ref>
| region25         = {{پرچم| Australia}}
| pop25            = ۱۰٬۱۷۱
| ref25            =<ref>{{cite web|year=2022|title=Australia – Ancestry|url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10|access-date=27 November 2022}}</ref>
| languages        = {{فهرست ناگلوله‌ای|
* اکثریت:<ref name="Iranatlas">{{cite web|title=Atlas of the Languages of Iran A working classification|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|website=Languages of Iran|access-date=25 May 2019}}</ref>
* [[زبان‌های کردی|زبان کردی]]
* {{Hlist|([[کرمانجی]]|[[سورانی]]|[[کردی جنوبی]]|[[زبان لکی|لکی]])}}
* اقلیت:<ref name="leezenberg">{{cite journal|author1=Michiel Leezenberg|title=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?|journal=ILLC – Department of Philosophy, University of Amsterdam|page=1|year=1993|url=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|access-date=29 May 2019|archive-date=12 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712070357/http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf|dead-url=yes}}</ref>
* {{Hlist|[[زازاکی]]|[[زبان گورانی|گورانی]]|دیگر زبان‌ها}}
}}
| religions        = عمدتاً [[اسلام]]{{Efn|[[مسلمانان کرد]] را ببینید.}} (اکثریت [[سنی]]، اقلیت بزرگی [[شیعه]] و [[علویان (ترکیه)|علوی]]){{Efn|[[علویان کرد]] را ببینید.}}{{سخ}}اقلیت چشمگیری: [[ایزدی (دین)|ایزدی]] و [[اهل حق|یارسان]]{{سخ}}دیگران (شامل [[مزدیسنا]] و [[مسیحیت]]){{Efn|[[مسیحیان کردی]] را ببینید.}}<ref>{{cite web|title=Kurds in Turkey|url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/|title=Learn About Kurdish Religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle|title=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}</ref>
| related          = دیگر [[مردمان ایرانی‌تبار]]
| footnotes        =
}}
{{کردها}}
[[File:Kurdish Areas Sorani.png|بندانگشتی|نقشهٔ مناطق کردنشین]]
'''مردم کُرد''' مردم [[مردمان ایرانی‌تبار|ایرانی تباری]]<ref>Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D.N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online. <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010103558/http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0544 |date=10 اکتبر 2017}}> Excerpt 1:"The Kurds, an Iranian people of the Near East, live at the junction of more or less laicised Turkey"
* Michael G. Morony, "Iraq After the Muslim Conquest", Gorgias Press LLC, 2005. pg 265: "Kurds were the only smaller ethnic group native to Iraq. As with the Persians, their presence along the northeastern edge of Iraq was merely an extension of their presence in Western Iran. All of the non-Persian, tribal, pastoral, Iranian groups in the foothills and the mountains of the Zagros range along the eastern fringes of Iraq were called Kurds at that time."</ref><ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009: "The ancient history of the Kurds, as in case of many other Iranian ethnic groups (Baluchis, etc.), can be reconstructed but in a very tentative and abstract form"</ref><ref>Michael G. Morony, "Iraq After the Muslim Conquest", Gorgias Press LLC, 2005. pg 265: "Kurds were only small ethnic group native to Iraq. As with the Persians, their presence along the northeastern edge of Iraq was merely an extension of their presence in Western Iran. All of the non-Persian, tribal, pastoral, Iranian groups in the foothills and the mountains of the Zagros range along the eastern fringes of Iraq were called Kurd at that time.</ref><ref>E. J. van Donzel, "Islamic desk reference ", BRILL, 1994. ISBN 90-04-09738-4. pg 222: "Kurds/Kurdistan: the Kurds are an Iranian people who live mainly at the junction of more or less laicised Turkey, Shi'i Iran Arab Sunni Iraq and North Syria and the former Soviet Transcaucasia. Several dynasties, such as the Marwanids of Diyarbakir, the Ayyubids, the Shaddadis and possibly the Safawids, as well as prominent personalities, were of Kurdish origin.</ref><ref>John Limbert, ''The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran'', Iranian Studies, Vol.1, No.2, Spring 1968, pp.41-51. p.41: "In these last areas, the historic road from Baghdad to Hamadan and beyond divides the Kurds from their Iranian cousins, the Lurs."</ref><ref>RUSSELL, JR 1990 «Pre-Christian Armenian Religion*, dans Aufstieg und Nieder- gang der Romischen Welt, II, 18.4, p. 2679-2692, Berlin-New York, 1990. , pg 2691: "A study of the pre-Islamic religion of the Kurds, an Iranian people who inhabited southern parts of Armenia from ancient times to present, has yet to be written"</ref><ref>Discoveries from Kurdish Looms by [[Robert D. Biggs]], Mary and Leigh Block Gallery, Northwestern University, 1983, p.9 [http://books.google.com/books?id=JCHrAAAAMAAJ&q=%22Ethnically+the+Kurds+are+an+Iranian+people%22&dq=%22Ethnically+the+Kurds+are+an+Iranian+people%22&hl=en&sa=X&ei=QitmT8WFEKOciQL21ISjDw&ved=0CDAQ6AEwAA "Ethnically the Kurds are an Iranian people"]</ref> هستند که در منطقه‌ای به وسعت تقریبی ۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع در [[ایران]] (به ویژه در غرب و شمال شرق ایران) و بخش‌هایی از [[خاورمیانه]] (به ویژه در [[ترکیه]]، [[عراق]]، [[سوریه]]، [[قفقاز]] و [[اسرائیل]]) و [[آسیای مرکزی]] (به ویژه در [[قزاقستان]] و [[ترکمنستان]]) زندگی می‌کنند. کُردها به [[زبان‌های کردی]] و [[زبان‌های زازا-گورانی]] که متعلق به [[زبان‌های ایرانی غربی|شاخه ایرانی غربی]] از [[زبان‌های ایرانی]] هستند، سخن می‌گویند.<ref>{{Cite journal|date=2023-12-23|title=Kurds|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurds&oldid=1191408658|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>در سال‌های اخیر به علت جنگ‌های داخلی و خارجی جمعیت زیادی از [[کردهای ایران|کردها]] به [[اروپا]] مهاجرت کردند که پرتعدادترین آن‌ها در کشورهای [[آلمان]]، [[فرانسه]]، [[سوئد]] و [[انگلستان]] هستند.<ref>''کرد و پراکندگی او در گسترهٔ ایران‌زمین''، ح. بهتویی، تهران، ۱۳۷۷.

* ''ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران''. علی میرنیا. تهران: نسل دانش، ۱۳۶۸.
* آیت محمدی. ''سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم''. قم: پرسمان، ۱۳۸۲
* ''کردها نوادگان مادها''. و. مینورسکی. نشر ژیار، ۱۳۸۲
* سیسیل جی ادموندز. ''کردها، ترک‌ها، عرب‌ها''، ترجمهٔ [[ابراهیم یونسی]]، ص ۱۳.
* [http://www.fareiran.com/no6/6.htm بنیان‌های تاریخی کردان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113134422/http://www.fareiran.com/no6/6.htm|date=۱۳ ژانویه ۲۰۰۷}}
* [[واسیلی نیکیتین]]. ''کرد و کردستان''، ترجمهٔ [[محمد قاضی]]. نشر درایت، ۱۳۶۳، صص ۴۲–۵۱،</ref> کردها از اقوام [[آریایی]] تبار و از ساکنان کهن [[فلات ایران]] هستند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=معرفی بخش «کردشناسی» دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/130060/معرفی-بخش-«کردشناسی»-دائرةالمعارف-بزرگ-اسلامى|وبگاه=www.cgie.org.ir|بازبینی=2022-12-31|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=مردم‌شناسی|نشانی=http://www.ostan-ks.ir/home/سیمای-استان/مردم-شناسی/مردم-شناسی/|وبگاه=پرتال استانداری کرمانشاه|بازبینی=2022-06-27|کد زبان=en|archive-date=۳ اکتبر ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003085620/http://www.ostan-ks.ir/home/%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C/|dead-url=yes}}</ref>

تمامی مناطق کُردنشین به غیر از مناطقی واقع در سوریه امروزی، تا [[دودمان صفویان|دوران صفویان]] جزئی از ایران بودند که بخش‌های بزرگی از این مناطق طی [[جنگ چالدران]] در سال‌های ۱۵۱۲–۱۵۲۰ میلادی، به [[دولت عثمانی]] واگذار شد. به‌دنبال شکست [[امپراتوری عثمانی]] در [[جنگ جهانی اول]] و [[تجزیه امپراتوری عثمانی|تجزیه آن]] در اوایل قرن بیستم، این مناطق در سه کشور [[ترکیه]]، [[عراق]] و [[سوریه]] قرار گرفتند.<ref>http://akharinkhabar.ir/book/3740725</ref><ref>ساجدی، امیر، امجدیان، فرامرز: [http://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=148151 تأثیر فدرالیسم کردستان عراق بر هنجارهای سیاسی و قومیتیِ کردهای ایران]. نشریهٔ ''دانشنامه''، بهار ۱۳۹۰، دوره‌ی…؟ شمارهٔ ۸۰ (علوم سیاسی). صص ۵۷–۸۰.</ref><ref>* ''کرد و پراکندگی او در گسترهٔ ایران‌زمین''. ح. بهتویی. تهران، ۱۳۷۷.
* ''ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران''، علی میرنیا، تهران: نسل دانش، ۱۳۶۸ از مناطق زیر نام می‌برد: در استان‌های [[استان آذربایجان غربی|آذربایجان غربی]]، [[استان آذربایجان شرقی|آذربایجان شرقی]]، [[استان کردستان|کردستان]]، [[استان ایلام|ایلام]]، [[استان همدان|همدان]]، [[استان خوزستان|خوزستان]]، [[استان گیلان|گیلان]]، [[استان مازندران|مازندران]]، [[استان قزوین|قزوین]]، [[استان تهران|تهران]]، [[استان اصفهان|اصفهان]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]]، [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]، [[استان کرمان|کرمان]]، [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]]، [[استان یزد|یزد]]</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes |عنوان= KURDISH TRIBES|ناشر= [[دانشنامه ایرانیکا|دانشنامهٔ ایرانیکا]]|تاریخ= ۱۶ ژوئن ۲۰۰۴|تاریخ بازدید= ۳۰ ژوئن ۲۰۱۵}}</ref><ref>ایران، ''دائرةالمعارف بزرگ اسلامی''، جلد ۱۰، تهران، ۱۳۸۰</ref><ref>آیت محمدی. ''سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم''. قم: پرسمان، ۱۳۸۲</ref><ref name="ReferenceA">واسیلی نیکیتین. ''کرد و کردستان''، ترجمهٔ محمد قاضی. نشر درایت، ۱۳۶۳، صص ۴۲–۵۱.</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=The Kurdish population|نشانی=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004|وبگاه=Institutkurde.org|بازبینی=2020-06-14|کد زبان=fr}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=The Time of the Kurds|نشانی=https://on.cfr.org/1Q9PWRG|وبگاه=on.cfr.org|بازبینی=2020-06-14|کد زبان=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Kurdish|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish|website=Ethnologue}}</ref><ref>محمد معین. ''فرهنگ فارسی (متوسط)'' (شش‌جلدی). تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۲</ref><ref>احسان یارشاطر: «زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی». مقدمهٔ ''لغت‌نامه‌ی'' دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۳۷</ref><ref name=ToolAutoGenRef3>''جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی''. دکتر حشمت الله طبیبی. تهران: دانشگاه تهران، آذر ۱۳۷۱</ref>

== کُردها در اسطوره‌های ایرانی ==
[[فردوسی]] در داستان قیام [[کاوه آهنگر]] علیه [[ضحاک|ضحاک ماردوش]] در [[شاهنامه]] به کُردها چنین اشاره می‌کند:

هنگامی که [[ضحاک|ضحاک ماردوش]] برای آرام کردن مارهای روی دوش‌هایش به پیروی از [[اهریمن]] دستور داد تا هر روز دو جوان ایرانی را بکشند و مغز سرهایشان را طعمه مارها کنند، در این هنگام دو آشپز ایرانی به نام‌های [[ارمایل]] و [[گرمایل]] به زیرکی خود را به دربار رساندند و در آشپزخانه [[ضحاک]] مشغول کار شدند.

این دو نفر هر روز یکی از دو جوان را که رشید تر از دیگری بود رها می‌کردند و مغز سر دومی را با مغز سر گوسفندی می‌آمیختند و طعمهٔ مارها می‌کردند. تا دست کم یکی از دو نفر را نجات داده باشند. جوان رشید رهایی یافته به کوه‌ها پناه می‌برد و در آن‌جا چوپانی پیشه می‌کرد و پنهانی روزگار می‌گذرانید.

[[فردوسی]] سپس می‌گوید:

{{شعر}}
{{ب|خورشگر بدیشان بزی چند و میش|سپردی و صحرا نهادند پیش}}
{{پایان شعر}}
{{شعر}}
{{ب|کنون کُرد از آن تخمه دارد نژاد|که ز آباد ناید به دل برش یاد}}
{{پایان شعر}}

یعنی از افزایش نسل این جوانان نژاده و رشید، جمعیت «کُرد» پدید آمد.<ref name="ReferenceC">{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه فردوسی|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=گویا|سال=1396|شابک=|مکان=تهران|صفحات=}}</ref>[[محمد بن جریر طبری]] نیز در ''[[تاریخ طبری]]'' همین مطلب را نقل کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=[[تاریخ بلعمی|تاریخنامه طبری]]|ناشر=سروش|جلد=اول|صفحه=۱۰۳|نام خانوادگی۱=[[ابوعلی بلعمی]]}}</ref>

این اوج حضور کُردها در [[شاهنامه فردوسی]] است که در داستان [[کاوه آهنگر]] و [[ضحاک]] آمده است.{{مدرک}}

== پیشینهٔ واژه کُرد ==
{{اصلی|خاستگاه و ریشه اقوام کرد}}
به گفته گودفری رولز شرق‌شناس انگلیسی، اصطلاح کرد مربوط به کاردا سومری است که در لوح‌های سفالی سومری هزاره سوم قبل از میلاد یافت شد. وی در مقاله ای که در سال ۱۹۲۳ منتشر شد نوشت که اصطلاح کرد در ملل مختلف به‌طور متفاوتی مورد استفاده قرار نگرفته است و با بررسی تغییرات فلسفی کاردا در زبان‌های مختلف مانند کوردونی، گردینی، کردیویی، کاردوچی، کاردوینی، قردو، کاردایی، قارداوی، او دریافت که شباهت‌ها بدون شک به تبار مشترک اشاره دارد.<ref name=jndr>{{cite journal|last1=Driver|first1=G. R.|title=The Name Kurd and Its Philological Connexions|page=401}}</ref>

با این حال دیدگاه‌های مخالفی وجود دارد که نام کردها را از قردو و کوردوئن نمی‌گیرند؛ بلکه به جای آن از کیرتی (کیرتایی) مشتق شده‌اند.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref>

در مورد اسم [[پارسی]] میانه kwrt- که از یک نام خانوادگی باستانی سرچشمه گرفته است، استدلال شده است که در نهایت ممکن است یک نام کاردا (Kar-da) در عصر داوود<ref>Hakan Ozoglu, ''Kurdish notables and the Ottoman State'', 2004, SUNY Press, 186 pp. , {{ISBN|0-7914-5993-4}} (See p. 23)</ref> را منعکس کند.<ref>G. S. Reynolds, "A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana", ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 124, No. 4 (October –December , 2004), pp. 675–689. (see pp. 683, 684 & 687)</ref><ref>Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp. , Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|978-0-521-20091-2}}, (see footnote of p. 257)</ref> این نام در دوران باستان کلاسیک به عنوان نام اصلی کوردوئن (Corduene) و ساکنان آن بود، که توسط گزنفون به عنوان قبیله کاردوچوها (Carduchoi) که مخالف عقب‌نشینی قبیله بودند ذکر شد. این دیدگاه توسط برخی از منابع آکادمیک اخیر که کوردین را به عنوان منطقه کردستان اولیه در نظر گرفته‌اند، پشتیبانی می‌شود.<ref name="Fundação Calouste Gulbenkian 1989">''Revue des études arméniennes'', vol. 21, 1988–1989, p. 281, By Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian, Published by Imprimerie nationale, P. Geuthner, 1989.</ref> با این حال، برخی از محققان مدرن این ارتباطات را رد می‌کنند.<ref>Mark Marciak ''Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West'', 2017. [https://books.google.com/books?id=hwEtDwAAQBAJ&pg=PA204&lpg=PA204&dq=karduchoi&source=bl&ots=X1oR3pse_k&sig=ACfU3U0Lf-JZqEfUXqy19iXEUc3eNOvCUw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiCoK-kjpPkAhUMC6wKHZqyDNUQ6AEwFnoECAkQAQ#v=onepage&q&f=false] pp. 220-221</ref><ref>Victoria Arekelova, Garnik S. Asatryan ''Prolegomena To The Study Of The Kurds'', Iran and The Caucasus, 2009 [https://www.academia.edu/8625114/GARNIK_ASATRIAN._PROLEGOMENA_TO_THE_STUDY_OF_THE_KURDS] pp. 82</ref> متناوباً، kwrt- ممکن است مشتق از نام قبیله Cyrtii باشد. شرف‌خان بدلیسی در قرن شانزدهم بیان می‌کند که چهار بخش «کردها» وجود دارد: کورمانج، لر، کلهر و گوران، که هر یک از آنها با گویش یا تنوع زبانی متفاوت صحبت می‌کنند. پل (۲۰۰۸) خاطرنشان می‌کند که استفاده از اصطلاح کرد در قرن ۱۶ بیدلیسی، صرف نظر از گروه‌بندی زبانی، ممکن است باز هم هویت قومی «کردی» ایرانیان شمال غربی اولیه را که کرمانج، کلهر و گوران را متحد می‌کند منعکس کند.

[[گزنفون]] (فیلسوف و مورخ یونانی قرن چهارم قبل از میلاد)، حدود ۲۴۰۰ سال پیش، تمام منطقهٔ غرب را کُردو نامیده است.<ref name="pavehpress.ir">{{یادکرد وب|نویسنده=هادی محمودی|کد زبان=|تاریخ=۱۹ بهمن ۱۳۹۶|وبگاه=پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس|نشانی=http://www.pavehpress.ir/هُورامی-ها-و-ریشه-های-مردمانش-هادی-محم/|عنوان=هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|بازبینی=۷ مارس ۲۰۱۸|archive-date=۲۱ فوریه ۲۰۱۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161850/http://www.pavehpress.ir/%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85/|dead-url=yes}}</ref><ref name="salampaveh.ir">{{یادکرد وب|نویسنده=هادی محمودی|کد زبان=|تاریخ=۱۸ بهمن ۱۳۹۶|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی سلام پاوه|نشانی=http://www.salampaveh.ir/67979/هُورامی-ها-و-ریشه-های-مردمانش-هادی-محم/|عنوان=هورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|بازبینی=۷ مارس ۲۰۱۸|archive-date=۱۳ سپتامبر ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913183611/http://www.salampaveh.ir/67979/%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85/|dead-url=yes}}</ref><ref name="ReferenceD">{{یادکرد خبر|تاریخ=۱۹ بهمن ۱۳۹۶|عنوان=هورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|ناشر=پایگاه خبری هزار ماسوله|doi=|تاریخ بازدید=}}</ref><ref name="ReferenceE">{{یادکرد خبر|تاریخ=۱۸ بهمن ۱۳۹۶|عنوان=هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|ناشر=پایگاه خبری نوریاو|doi=|تاریخ بازدید=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کوروش نامه؛ گزنفون|نام خانوادگی=مشایخی (فرهاد)|نام=رضا|ناشر=شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|سال=۱۳۹۲|شابک=|مکان=|صفحات=}}</ref>

[[استرابون]] به قوم کرتی در سرزمین ماد اشاره می‌کند، وی از اقوام [[کادوسیان|کادوسی]]، [[مردم آمارد|آماردی]]، [[مردم مازندرانی|تپوری]] و [[مردم کرد|کرتی]] را به عنوان اقوام کوهستان نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:<ref>All regions of this country are fertile except the part towards the north, which is mountainous and rugged and cold, the abode of the mountaineers called Cadusii, Amardi, Tapyri, Cyrtii and other such peoples, who are migrants and predatory. strabo (11.13.3)</ref>
{{نقل قول|
تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.
}}

[[احمد کسروی]] در کتاب [[کاروند]] از قول [[استرابون]] می‌نویسد:<ref>{{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱=عبدلی |نام۱=علی |تاریخ=1380 |عنوان=نگاهی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به قوم تالش |پیوند= http://ensani.ir/fa/article/154295/نگاهی-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-به-قوم-تالش |ژورنال=فصلنامه مطالعات ملی |دوره= |شماره=8 |صفحات=115 |doi= |تاریخ بازبینی=}}</ref>
{{نقل قول|
استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه نشین [[سرزمین ماد]] را بدینسان نام می‌برد: کردتیان، [[مردم آمارد|آماردان]]، [[قوم تپور|تپوران]]، [[کادوسیان]].
}}

[[شرف‌خان بدلیسی]] مورخ قرن دهم در کتاب [[شرفنامه بدلیسی|شرفنامه]] (یا [[شرفنامه بدلیسی|تاریخ مفصل کُردستان]]) در مورد لفظ کُرد می‌گوید:

{{گفتاورد|«لفظ کُرد تعبیر از شجاعت است، چرا که اکثر شجاعان روزگار و پهلوانان نامدار از این طایفه برخاسته‌اند؛ مانند [[رستم|رستم زال]] که در ایام حکومت پادشاهی [[کیقباد|کی‌قباد]] می‌زیسته و از طایفهٔ اکراد بوده و چون تولد او در [[سیستان]] بوده، به [[رستم زابلی]] اشتهار یافته است»...}}

و سپس در مورد معنای واژهٔ کُرد نتیجه‌گیری می‌کند:
{{گفتاورد|واژه کُرد به معنی مرد جنگی دلیر؛ مرد شمشیرزن و مرد دلاور است.<ref name="salampaveh.ir"/><ref name="ReferenceD"/><ref name="ReferenceE"/><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=هادی محمودی|کد زبان=|تاریخ=۱۹ بهمن ۱۳۹۶|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی پاوه پرس|نشانی=http://www.pavehpress.ir/هُورامی-ها-و-ریشه-های-مردمانش-هادی-محم/|عنوان=هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|بازبینی=۷ مارس ۲۰۱۸|archive-date=۲۱ فوریه ۲۰۱۸|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161850/http://www.pavehpress.ir/%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرفنامه یا تاریخ مفصّل کُردستان؛|نام خانوادگی=بدلیسی|نام=شرف الدین|ناشر=محمد عباسی افست|سال=۱۳۴۳|شابک=|مکان=تهران|صفحات=}}</ref>}}

=== کُردها و هوری‌ها ===
منابع سریانی اولیه از اصطلاحات هوردانای(Hurdanaye)، کوردانای(Kurdanaye) و کوردایه(Kurdaye) برای اشاره به کردها استفاده می‌کنند. به گفته میکائیل سوری، هوردانای از اعراب جدا شد و به امپراتور بیزانس تئوفیلوس پناه بردند. او همچنین از سپاهیان پارسی یاد می‌کند که در سال ۸۴۱ با موسی رئیس هوردانای در منطقه قَردو(Qardu) جنگیدند. به گفته بارهبریوس، پادشاهی به نام کردانای(Kurdanaye) ظاهر شد و آنها در سال ۸۲۹ علیه اعراب قیام کردند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Mouawad, R.J. (1992). "The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of the Orthodox Syriacs". Parole de l'Orient. XVII: 127–141.}}</ref> در قرن ۲۲ پیش از میلاد، [[شیروان (ایلام)|شیروان]] و به‌طور کلی نیمهٔ شمالی [[استان ایلام]]، به نام هورتی(Hurti) شناخته شده است.<ref name="From Culture to Ethnicity to Conflict: An Anthropological Perspective on International Ethnic Conflict">{{cite book|last=Eller|first=Jack David|title=Kurdish History and Kurdish Identity|page=153|url=https://books.google.com/books?id=a8CxvhZfPYoC&q=From+Culture+to+Ethnicity+to+Conflict:+An+Anthropological+Perspective+on+...|isbn=978-0-472-08538-5|year=1999}}</ref> بر پایه نظریه ای از [[مهرداد ایزدی]] [[هوری‌ها]] اجداد باستانی کردها بودند که به اسامی خوریت(Khurrites) و هوریت (hurrites) در منابع تاریخی ذکر شده‌اند. هوری‌ها در مدتی طولانی در مناطق کوهستانی [[زاگرس]]- [[توروس]]-[[پنتوس]] گسترش یافتند و در دشت‌های مجاور بین‌النهرین و فلات ایران نفوذ کردند. با این حال، آنها هرگز خیلی از کوه‌ها دور نشدند. چهار مرکز تجاری افسانه ای، [[:en:Arrapha|آراپها]]، ملیدی، [[:en:Aratta|آراتا]] و [[:en:Washukanni|واشوکانی]] در تجارت بین منطقه ای خود با اقتصادهای خارج از کوهستان محصولات خود را با نام [[هوری‌ها|هوری]] ارائه کردند. با قطعیت، آراپها در [[کرکوک]] مدرن، ملیدی با [[:ku:Meletî#Ber%C3%AE_zay%C3%AEn%C3%AA|ملطیه]]، در حالی که [[آراتا]] و واشوکان به ترتیب با مکان‌های باستانی غنی [[گودین‌تپه|گودین تپه]] (نزدیک [[کنگاور]] در جنوب شرقی کردستان، ایران) و [[:en:Tell_Fekheriye|تل فخاریا]] (غرب قامشلی، در غرب - مرکز کردستان، سوریه) شناسایی می‌شوند. در اواسط هزاره دوم پیش از میلاد، به نظر می‌رسد که فرهنگ و مردم کردستان تحت یک هویت هوری متحد شده است. ایزدی نزدیک به سه چهارم نام‌های طوایف کردی و تقریباً نیمی از نام‌های توپوگرافی و شهری را نیز دارای منشأ هوری می‌داند. بسیاری از نقوش خالکوبی که توسط کردها بر روی بدن خود طرح می‌گردد به عنوان کپی از روی مجسمه‌های هوری دیده می‌شود. برخی از نقوش هوری به‌طور برجسته بر روی دیوار زیارتگاه [[لالش]] حکاکی شده است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady|نشانی=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/|وبگاه=KURDISTANICA|تاریخ=2018-10-09|بازبینی=2022-09-02|کد زبان=en-US}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شهید ح. خطلک. سکاها به داردی‌ها. تاریخ ناگفته قوم زایی پشتون با مختصرهای قومیتی در مورد همه ملیت‌ها و قومیت‌های منطقه ای. ص 45}}</ref> پژوهش در داده‌های ژنتیک از میان ۷۷۴۶ کرومزوم مربوط به سه جمعیت کُرد در گرجستان، ایران و عراق نشان داد کُردها به یک بستر ژنتیکی باستانی تعلق دارند. بر اساس شواهد دیگر از جمله اپیدمیولوژی و فارماکوژنومیک و همچنین انسان‌شناسی گفته می‌شود که یکی از کهن‌ترین گروه‌های اجدادی کردها، هوری‌ها بوده‌اند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=Antonio Arnaiz-Villena, Jose Palacio-Grüber,Ester Muñiz,Cristina CamposJavier Alonso-Rubio,Eduardo Gomez-Casado, Shadallah Fareq Salih, Manuel Martin-Villa, and Rawand Al-Qadi|کد زبان=en|تاریخ=2017|نشانی=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5256937/|عنوان=Genetic HLA Study of Kurds in Iraq, Iran and Tbilisi (Caucasus, Georgia): Relatedness and Medical Implications}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Arnaiz-Villena A. , Karin M. , Bendikuze N. , Gomez-Casado E. , Moscoso J. , Silvera C.et al. HLA alleles and haplotypes in the Turkish population: relatedness to Kurds, Armenians and other Mediterraneans. Tissue Antigens (2001). 57, 308–317.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Arnaiz-Villena A. , Gomez-Casado E. & Martinez-Laso J. Population genetic relationships between Mediterranean populations determined by HLA allele distribution and a historic perspective. Tissue Antigens (2002). 60, 111–121}}</ref> با این حال هیچ نتیجه قطعی برای استنباط اینکه بیشتر مردم کرد یا از خاورمیانه یا از آسیای مرکزی سرچشمه گرفته‌اند وجود ندارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Nasidze I. , Quinque D. , Ozturk M. , Bendukidze N. & Stoneking M. MtDNA and Y-chromosome variation in Kurdish groups. Ann. Hum. Genet. (2005). 69, 401–412}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Grugni V. , Battaglia V. , Hooshiar K.B. , Parolo S. , Al Zahery N. , Achilli A.et al. Ancient migratory events in the Middle East: new clues from the Y-chromosome variation of modern Iranians. PLoS. One. (2012). 7}}</ref> [[لورنس وادل]] [[میتانی]] هارا [[پادشاهی ماد|ماد]]های نخستین توصیف کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=— Austine Waddell, Austine Waddell.The Phoenician Origin of the Britons, Scots & Anglo- Saxons.p.14}}</ref>میتانی‌ها مردمانی با [[زبان هوری]]،<ref name="ToolAutoGenRef12">{{یادکرد وب|عنوان=Mitanni {{!}} ancient empire, Mesopotamia, Asia|نشانی=https://www.britannica.com/place/Mitanni|وبگاه=Encyclopedia Britannica|بازبینی=2021-08-31|کد زبان=en}}</ref> زبانی غیر سامی و [[زبان‌های هندواروپایی|هندواروپایی]]<ref name="ToolAutoGenRef12"/> بودند. نخستین پادشاه میتانی به نام کِرتا یک پادشاه افسانه‌ای هوری است. به‌طور سنتی تصور می‌شود که او سلسله میتانی را پایه‌گذاری کرده است. کشف مهری مربوط به ۱۵۴۰ پیش از میلاد که روی آن نوشته شده بود «شوتارن، پسر کرتا، پادشاه میتانی.» ظهور میتانی تحت فرمان کرتا را نشان می‌دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لوی، هیلدگارد، (1964). یادداشت‌هایی دربارهٔ سازمان سیاسی آسیای صغیر در زمان متون قدیم آشوری. اورینتالیا، ج. 33، ص 181-198.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اسپین، اورلاندو او. نیکولف، جیمز بی (2007). فرهنگ مقدماتی الهیات و معارف دینی. ص. 1309|شابک=978-0-8146-5856-7}}</ref>

=== پیش از مهاجرت آریاها ===
ریشه واژهٔ کرد به درستی مشخص نیست.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity"</ref> دانشگاه کمبریج نخستین اشاره به نام کرد را لوح سومری هزاره سوم پیش از میلاد می‌داند.<ref>{{Cite journal|last=Driver|first=G. R.|date=1923-07|title=The Name Kurd and its Philological Connexions|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/name-kurd-and-its-philological-connexions/2B082E676ADF5F4ACEE0351F9F30660E|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|language=en|volume=55|issue=3|pages=393–403|doi=10.1017/S0035869X00067605|issn=1474-0591}}</ref> در اسناد کهن تمدن ماری مربوط به چهار هزار سال پیش بارها به دولت شهری در شمال موصل به اسم کُردا اشاره شده است که پادشاه آن را شَرکُردا می‌نامیدند که در زبان هوری شَر به معنای سرکرده و رهبر است.<ref>Ferdinand Hennerbichler (2010). Die Herkunft der Kurden: interdisziplinäre Studie. p. 106.</ref> رینولدز بر این باور است نام کرد از واژه کردو که برای نخستین‌بار در یک سنگ‌نبشته [[سومری]] مربوط به هزارهٔ سوم پیش از میلاد با عنوان «زمین کار-دا» آمده است در ارتباط است. کردو از نظر ریشه‌شناسی مربوط به اصطلاح آشوری [[اورارتو]] که همان آرارات می‌باشد است.<ref>G. S. Reynolds, ''A Reflection on Two Qurʾānic Words (Iblīs and Jūdī), with Attention to the Theories of A. Mingana'', Journal of the American Oriental Society, Vol. 124, No. 4 (October –December , 2004), pp. 675–689. (see p.683, 684 & 687)</ref> به باور آستریان، منطقی‌ترین توضیح این است که این واژه با کیرتی‌ها (یک قبیله باستانی) در ارتباط باشد.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp. 1–58, 2009: "Evidently, the most reasonable explanation of this ethnonym must be sought for in its possible connections with the Cyrtii (Cyrtaei) of the Classical authors."</ref> [[امان‌الله قرشی]] قدیمی‌ترین سند را در رابطه با واژه کرد، واژه «''بیت قردو''» می‌داند که در عهد پادشاهی گیمیل‌سین از [[سلسله سوم اور|سلسله سوم سلاطین اور]] در قرن ۲۲ پیش از میلاد به کردستان فعلی [[کردستان عراق|عراق]] و [[کردستان ایران|ایران]] و [[کردستان ترکیه|ترکیه]] اطلاق می‌شده و حکومت آن در آن زمان به امیری به نام ''وردننر'' (Vard-nannar) سپرده شده است. وی این واژه را واژه [[زبان آرامی|آرامی]] دانسته است. در همان زمان به منطقه موسوم به [[جزیره ابن عمر|جزیره ابن‌عمر]] در آرامی ''گُزرتای قردو'' گفته می‌شده است.<ref name="قرشی">قرشی، امان‌الله. ''ایران‌نامک: نگرشی نو به تاریخ و نام ایران''، تهران: هرمس، چاپ سوم: ۱۳۸۹؛ ص ۲۵۴.</ref> از نظر قرشی کرد یک [[واژه گیتایی]] است (واژه‌ای که در یک زبان منسوخ معنا داشته و اکنون معنای خود را از دست داده است) و معتقد است که این واژه [[زبان سومری|سومری]] یا [[زبان اکدی|آشوری]] نیست و با واژه [[زبان اکدی|بابلی]]ای که بدان شبیه است و معنای پهلوان دارد تنها در لفظ شبیه است، چرا که بسیار قدیم‌تر از به قدرت رسیدن [[تمدن بابل|بابلی‌ها]]ست و دیگر اینکه کرد (قردو) در ابتدا نام مکان بوده و پهلوان نمی‌تواند نام مکان باشد.<ref name="قرشی"/>

همان ناحیه بیت قردو در [[آشور|جغرافیای آشور]]، بعدها توسط یونانیان ''کردوئن''، ''کردوئنه'' یا ''کردوئنا'' نامیده‌شد و این عقیده نیز وجود دارد که نام کرد برگرفته از سرزمین باستانی [[کردوئنا]] باشد که در جنوب [[دریاچه وان|دریاچهٔ وان]]|، جایی میان [[موش (شهر)|موش]] و [[دیاربکر]] امروزی بوده است.<ref>N. Maxoudian, ''Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC'', Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref name="A%25252525252ED%25252525252E%252525252520Lee%25252525252C%2525252525201991%252525252520pp%25252525252E%252525252520366-374">A.D. Lee, ''The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia'', Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref name=ToolAutoGenRef5>J. den Boeft, ''Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII'', 299 pp. , Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, ''Political life and culture in late Roman society'', 304 pp. , 1985</ref><ref name=ToolAutoGenRef4>George Henry Townsend, ''A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records'', 1116 pp. , Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, ''Rome on the Euphrates: the story of a frontier'', 481 pp. , 1966. (see p.342)</ref>

امان‌الله قرشی نام کردوئن را نیز واژه‌ای گیتایی و هندواروپایی غربی می‌داند که در دوران [[هیتی‌ها]] به ناحیه مزبور داده شده است. نام این محل در اسناد ارمنی به صورت ''کُردُخوی'' آمده که بخش آخر آن علامت جمع زبان ارمنی است.<ref name="قرشی"/> برخی نیز اعتقاد دارند ریشه این نام از قوم باستان [[گوتیان|گوتی]] گرفته شده است.<ref name="books.google.com.tr">{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://books.google.com.tr/books?id=kzrFOhXDp5wC&pg=PA123&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=OhWyUaaOKZKyhAfh44CgDw&ved=0CFgQ6AEwBQ#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false |عنوان= | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref><ref name="ReferenceF">{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false|عنوان=Encyclopedia of the peaple in africa and the middle east | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref>

=== پس از مهاجرت آریاها ===
واژهٔ کرد به صورت «کورت» در [[پارسی میانه|متون پارسی میانه]] دیده می‌شود و از [[پارسی میانه]] به [[زبان عربی]] به صورت «کرد» انتقال یافته است.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009. Excerpt 1: ""Generally, the etymons and primary meanings of tribal names or ethnonyms, as well as place names, are often irrecoverable; Kurd is also an obscurity" " Excerpt 2: "It is clear that kurt in all the contexts has a distinct social sense, “nomad, tent-dweller”. It could equally be an attribute for any Iranian ethnic group having similar characteristics. To look for a particular ethnic sense here would be a futile exercise." pg 24: "The Pahlavi materials clearly show that kurd in pre-Islamic Iran was a social label, still a long way off from becoming an ethnonym or a term denoting a distinct group of people."[http://www.archive.org/details/ProlegomenaToTheStudyOfTheKurds]</ref> به باور [[امان‌الله قرشی]] واژه کردو که پیشتر نام مکان بود در دوران [[مادها]] به ساکنان محل گفته شد و ساکنان سرزمین کردوئن را ''کردو'' یا ''کاردو'' نامیدند. [[کسنوفون|گزنفون]] در [[آناباسیس|بازگشت ده هزار نفر]] این مردم را کُردوک (کاردوخ) خوانده است.<ref name="قرشی"/> به باور او در [[اشکانیان|دوران اشکانی]] علاوه بر کردوئن (جنوب شرقی ارمنستان قدیم و همسایه جنوبی آذربایجان) که از قدیم کردنشین بوده است، منطقه موسوم به ادیابن (هدیپ) در قلب [[آشور|آشور باستان]] به مرکزیت [[اربیل]] در کنار [[رود زاب]] نیز کردنشین بوده است.<ref name="قرشی ۱">قرشی، امان‌الله. ''ایران‌نامک: نگرشی نو به تاریخ و نام ایران''، تهران: هرمس، چاپ سوم: ۱۳۸۹؛ ص ۹–۲۳۸.</ref>

در سال ۱۹۶۱، یکی از شاگردان معروف مینورسکی بنام دی.ان. مک کنزی که جزو سرشناس‌ترین متخصصین فارسی میانه (پهلوی) و زبان کردی شمرده می‌شود، مقاله‌ای با عنوان «ریشه‌های زبان کردی» نوشت. او با رد این دیدگاه، آن را سیاسی و تحریف تاریخ دانسته و نوشت: «موضع کردهای معاصر به تاریخ از یک انگیزه بسیار ساده سرچشمه می‌گیرد و آن هم نیاز به اجداد قهرمان است و از آنجا که دوره امپراتوری مادها هنوز به اصطلاح صاحبی ندارد، کردهای معاصر پنهان نمی‌کنند که می‌خواهند مادهای باستان را در این نقش ببینند»<ref>(2) MacKenzie, D. N. : The Origins of Kurdish, in: Transactions of the Philological Society, 1961, 69</ref> او در ادامه می‌نویسد: «امروزه با رشد ناسیونالیسم کردی این نام (یعنی «کُرد») چنان بکار برده می‌شود که گویا شامل همه ملل و قوم‌های ساکن بین ترک‌ها و عرب‌ها در غرب و ایرانیان خود ایران در شرق می‌شود. این تعبیر در میان مردم ایرانی (به غیر از کردها) شامل لرها و قبایل گورانی هم گردانیده می‌شود»<ref>MacKenize, ibid</ref> پیش از او مینورسکی نیز تبارشناسی کردها به عنوان تیپی جداگانه در خاورمیانه را ناممکن دانسته و آن‌ها تلفیقی از تیپ عربی، نسطوری، بابلی می‌دانست.<ref>Minorsky, V. : Kurds, Anthropology, Sociology and Ethnography; in: The Encyclopaedia of Islam, vol. V, Leiden 1927,1150</ref>

علی جوادی تاریخ‌دان و متخصص اقوام باستانی نیز این ادعا را علاوه بر منظر نژادی، از دید زبانی نیز بررسی کرده و آن را سیاسی دانسته و معتقد است که مادها که در اواخر هزاره دوم و نخست‌های هزاره یکم پ.م. به فلات ایران کنونی و از جمله آتروپاتن بعدی آمدند، از نظر قومی با ده‌ها قبیله بومی این مناطق درآمیختند و زبانشان در مناطق مادنشین مجموعاً مادی (یعنی گونه غربی و شمال غربی زبان‌های ایرانی) شد. به همیت جهت گونه‌های زبان مادی در دوره پس از هخامنشیان تبدیل به گونه‌های مختلف فارسی میانه در آتروپاتن می‌شود و امروزه زبان‌های گیلکی، تاتی (از جمله تاتی جنوبی، آذری باستان)، تالشی، کردی، زازاکی و گورانی مشتقات معاصر آن زبان مادی باستان هستند که با دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی و به‌ویژه فارسی آمیزش یافته‌اند. بر همین اساس از دید او: «برخلاف برخی ادعاها، کردی به تنهائی باقیمانده زبان باستان مادی نیست. تصور چنین چیزی دور از جدیت علمی است.»<ref>https://cheshmandaz.org/2016/11/29/ریشه-یابی-کُردها-و-زبان-آنها/</ref> او ادامه می‌دهد: «بیشک بخشی از «ترکیب تباری» و ژنتیک اکثر کردها به دوران ماد برمی گردد، لیکن تنها ریشه کردهای معاصر نیست که قسماً به مادها می‌رسد. آن‌ها به همان درجه نوادگان مادهای گذشته و آمیزه با اقوام و تبارهای دیگر فلات ایران و شرق آناتولی-شمال عراق هستند که آذربایجانیان و مردم همدان، گیلان، استان مرکزی، اصفهان و حتی فارس و عیلام حاملین این ترکیب قومی و تباری بشمار می‌روند.»<ref>َJavadi, Abbas, Ibid</ref> به عبارت دیگر تمامی مردمان ساکن نواحی ماد کوچک و بزرگ که بخش بزرگی از ایران را در بر می‌گیرد، حتی آذربایجانی‌ها نیز، هرچند به زبان‌هایی متفاوت سخن می‌گویند، چنان‌که دیاکونوف اشاره می‌کند باقی ماندگان مادهای باستان هستند و کردها هیچ جایگاه متفاوتی برای مدعی میراث بری آن‌ها ندارند.<ref>Javadi, Abbas, Ibid</ref>

=== تغییر معنایی واژه کرد در دوره پس از ورود اعراب به ایران ===
واژهٔ کرد در دوره پس از ورود اعراب به ایران و در متون عربی واژه کرد به معنای مردمان کوچ‌نشین و عشایر و رمه‌گردان انتقال یافت و از بار معنایی قدیمی و باستانی خود خارج گردید.{{مدرک}}<ref>[http://www.pavehpress.ir/هُورامی-ها-و-ریشه-های-مردمانش-هادی-محم/ پاوه‌پرس: ''هورامی‌ها و ریشه‌های مردمان‌اش''، نوشتۀ هادی محمودی، نوشته‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۶؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221161850/http://www.pavehpress.ir/%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85/ |date=۲۱ فوریه ۲۰۱۸}} بازدید در ۱۰ شهریور ۱۳۹۷.</ref> پس از [[حمله اعراب به ایران]]، ایرانیان دست به شورش‌های متعدد و مقاومت زدند (از جمله [[بابک خرمدین]]). مثلاً [[محمد بن جریر طبری]] می‌نویسد:{{سخ}}…در همین روز خبر رسید که «موصل» بشوریده و کردان در آن‌جا پراکنده‌اند. مُسَیب بن زُهیر، حاکم کوفه، که دوست [[خاندان برمکی|برمکیان]] بود، به [[منصور (خلیفه)|منصور خلیفه عباسی]] پیشنهاد کرد که کار خواباندن شورش کردان را به [[خالد بن برمک|خالد برمکی]] واگذارد که «او برای خواباندن آن شورش تواناست». منصور این پیشنهاد را پذیرفت و خالد را به حکومت موصل برگماشت….<ref name="ReferenceA"/><ref>محمد بن جریر طبری، ابوالقاسم حالت تاریخ طبری، ابوالقاسم حالت، ج۱۱، ص۴۹۷۷</ref>{{سخ}}بسیاری بر این باورند که کردوئنه همان مکانی است که امروزه [[کردستان]] نامیده می‌شود.<ref name="A%25252525252ED%25252525252E%252525252520Lee%25252525252C%2525252525201991%252525252520pp%25252525252E%252525252520366-374"/><ref name=ToolAutoGenRef5/><ref name=ToolAutoGenRef4/><ref>N. Maxoudian, ''Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC'', Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952، pp. 156–163.</ref><ref>J. F. Matthews, ''Political life and culture in late Roman society'', 304 pp. ، 1985</ref><ref>F. Stark, ''Rome on the Euphrates: the story of a frontier'', 481 pp. ، 1966. (see p.342)</ref> و [[دانشنامه کلمبیا]] این ارتباط را ذکر کرده است.<ref>http://www.encyclopedia.com/topic/Kurds.aspx#4</ref>

برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند ''کاردوخی'' معادل لغوی باستانی [[کردستان]] است.<ref>Rawlinson, George, ''The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7'', 1871. [http://www.gutenberg.org/etext/16167 (copy at Project Gutenberg)]</ref><ref>[http://www.columbia.edu/acis/ets/Graesse/orblatg.html#Gordyene Orbis Latinus], University of Columbia.</ref><ref>{{یادکرد وب |url=http://www.bartleby.com/65/ku/Kurds.html |title=Kurds. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07<!-- Bot generated title --> |accessdate=24 آوریل 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018061248/http://www.bartleby.com/65/ku/Kurds.html |archivedate=18 اکتبر 2006 |dead-url=yes}}</ref> برخی منابع آکادمیک تازه معتقدند باید پروتو-کرد دانسته شود.<ref name="Fundação Calouste Gulbenkian 1989">Revue des études arméniennes, vol.21, 1988-1989, p.281, By Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian, Published by Imprimerie nationale, P. Geuthner, 1989.</ref> نمونه‌های زیادی از این‌گونه نام‌ها وجود دارد که به دلیل سختی بیان حرف «خ» در لاتین است.<ref>M.Th. Houtsma, ''E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936'', {{ISBN|90-04-08265-4|en}}, see p.1133</ref> با اینحال باور بر این است که مردم کردوئنا به [[زبانهای ایرانی|زبانی ایرانی]] سخن می‌گفته‌اند.<ref>[http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/aveol-0-X.html M. Chahin, Before the Greeks, p. 109, James Clarke & Co., 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924023825/https://lrc.la.utexas.edu/eieol/aveol/00|date=۲۴ سپتامبر ۲۰۱۸}}, ISBN 0-7188-2950-6</ref> بعد از تمدن [[کردوئنه]] یا کردوئنا که در اطراف [[دریاچه وان]] بود، اولین مکانی که کرد خطاب شد جاییست که تقریباً مطابق با استان ایلام کنونی تا حدود خانقین کنونی در عراق بود.<ref name=ToolAutoGenRef2>ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان1387</ref>[[شرف‌الدین بدلیسی]] حدود کردستان را در روزگار [[صفویان|صفوی]] و در کتاب [[شرفنامه]] خود ذکر می‌کند و در [[شرفنامه]] سرزمین [[کردستان]] و حکام کرد را برمی‌شمارد.<ref name="ReferenceB"/>
لسترنج می‌گوید آنچه دربارهٔ اصل ایالت کردستان می‌گویند این است که در دوره امپراتوری [[سلجوقیان]]، سلطان سنجر سلجوقی قسمت غربی ایالت جبال یعنی آنچه که از توابع کرماشان بود جدا کرد و آن را کردستان نامید و برادرزاده خود سلیمان شاه معروف به ابوه یا ایوه را فرمان‌فرمای آنجا قرار داد.<ref name=ToolAutoGenRef3/><ref>لسترنج، سرزمینهای خلافت شرقی، ص208</ref>

در دوران اسلامی واژه کرد به معنای رمه‌گردانان و کوچ‌نشینان ایرانی‌تبار به کار رفته است و طوایف دیگر ایرانی را نیز «کرد» نامیده‌اند.<ref>Richard Frye,"The Golden age of Persia", Phoneix Press, 1975. Second Impression December 2003. pp 111: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not.
The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"</ref> از دوران [[سلجوقیان]]، مناطق وسیع کوهستانی غرب فلات ایران [[کردستان]] نام می‌گیرد. اما معنای اجتماعی واژه کرد هنوز ادامه دارد و شرف‌خان بدلیسی کردها را بر پایهٔ شیوهٔ زندگی و اجتماعی نزدیک، به چهار گونه تعریف می‌کند که از نظر زبان و شیوه زندگی از یکدیگر متفاوتند: کلهر، لر، گوران و کرمانج.<ref>G. Asatrian, [http://rbedrosian.com/Downloads/Asatrian_Kurds.pdf Prolegomena to the Study of the Kurds], Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009.
It seems, the social aspect
of the term Kurd was prevalent even in the times of Sharaf Khan (16th
century), who used the 􀀖􀀆yefe-ye akr􀀆d (“race of Kurds”) to imply ethnic
groups of different kinds but with similar lifestyles and social and economic
setups. The Kurds, according to him, “are of four kinds (qism),
and their language(s) and habits are different from each other: first, the
Kurm􀀆n􀀊; second, the Lur; third, the Kalhor; [and] fourth, the G􀀉r􀀆n”
(Scheref 1862: 13). One thing, however, is certain: the process of the
evolution of this social term into an ethnonym took, no doubt, a long
time-span (see Graph 1), going through different peripeteia of semantic
crystallisation and choice of the relevant denotatum or referent
[http://www.archive.org/details/ProlegomenaToTheStudyOfTheKurds]</ref> ولی او مردمان رعیت که چنین شیوه زندگی را نداشتند یا جزو قبیله‌ای نبودند را کرد حساب نمی‌کند.<ref>Martin van Bruinessen.
"The ethnic identity of the Kurds", in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613-21.
The ruler of the autonomous Kurdish emirate of Bitlis,
Sharaf al-Din Khan, composed a history of the Kurds, Sharafnama (1005/1596), in
which he compiled detailed information on Kurdish dynasties of the past and all tribes
of his day. He included Sunnis and Yezidis as well as Alevi Kurds, and the speakers of
Zaza as well as of Kurmanji dialects, and even such groups that would not be
considered as Kurds today, such as the Lor and Bahtiyari in Iran. Both authors paid
little attention to the lower strata of society; where they spoke of Kurds they seemed to
mean the ruling families and their tribal followers only. Not all tribesmen, it should be
stressed, were pastoral nomads or transhumants. There were also sedentary tribesmen,
who were free cultivators or had become townsmen.
[http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/]</ref> [[مینورسکی]] نیز در رابطه با این عبارت شرفخان بدلیسی بر این نظر است که [[کرمانجی]] ([[کردی کرمانجی|کرمانجی شمالی]]، [[کردی سورانی|کرمانجی میانی]] و [[کردی جنوبی|کرمانجی جنوبی]]) را امروز بتوان جزو [[زبان‌های کردی]] دانست.<ref>V. Minorsky, "The Guran" , BSOAS, University of London, Vol. 11, No. 1 (1943
pp 75-103
This enumeration gives a clear idea of the main groups of the Iranian mountaineers, but only the Kurmanj,
and possibly the Kalhur, come under the heading Kurd, whereas the Lur and the Guran stand apart, both for linguistic
and ethnological reasons.</ref>

[[حمزه اصفهانی]] در کتاب سنی ''ملوک الارض و الانبیا'' می‌نویسد: «پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌تبار) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنان‌که اعراب را کردهای سورستان.»<ref>تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلاه و السلام نویسنده:حمزه اصفهانی، حمزه بن حسن. ناشر: منشورات دار مکتبه الحیاه. متن: «کانت الفرس تسمی الدیلم الاکراد طبرستان کما کانت تسمی العرب اکراد سورستان»</ref>

[[ولادمیر الکسیویچ ایوانف]] می‌گوید نام کرد در سده‌های میانه (کم و بیش از سده پنجم میلادی تا شانزدهم میلادی) نامی بود که بر همهٔ رمه‌گران و کوچ‌گران ایرانی اطلاق می‌شد.<ref>Wladimir Iwanov:"The term Kurd in the middle ages was applied to all nomads of Iranian origin".(Wladimir Ivanon, "The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia", Published by G. Bardim 1940. pg 42(</ref>

[[دیوید نیل مکنزی]] می‌گوید: اگر به حدود دوران گسترش امپراتوری عرب‌ها نگاه کنیم، خواهیم یافت که عنوان کرد با رمه‌گر و کوچ‌گر دارای یک معنی است.<ref>David Mackenzie: "If we take a leap forward to the Arab conquest we find that the name Kurd has taken a new meaning becoming practically synonmous with 'nomad', if nothing more pejorative" D.N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", Transactions of Philological Society, 1961, pp 68-86</ref>

[[مارتین فان براینسن]]، پژوهشگر هلندی و کردشناس می‌گوید :{{سخ}}
نام قومی «کرد» که در منابع قرن نخست اسلام دیده می‌شود بر یک پدیده رمه‌گرایی و شاید واحدهای سیاسی نامیده می‌شد و نه یک گروه زبانی. یک یا دو بار «کردهای عرب» در منابع نام برده شدند. اما در پایان قرن دهم میلادی، این نام برای گروه‌های متعدد رمه‌داران و کوچ‌گران ایرانی‌زبان به کار می‌رفته است که از [[دریاچه وان|دریاچهٔ وان]] تا [[دریاچه ارومیه|دریاچهٔ ارومیه]] و مناطقی از [[قفقاز]] زندگی می‌کردند. اگر در آن زمان روستانشینی بودند که به زبان‌های کردی امروز تکلم می‌کردند، هنوز نام «کرد» در آن زمان شامل آن‌ها نمی‌شد.<ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds", in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60].
Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613-21. excerpt: "The ethnic label "Kurd" is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice, "Arabic Kurds" are mentioned. By the 10th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus...If there was a Kurdish speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them."</ref>

[[ولادمیر مینورسکی]] ایران‌شناس و مورخ و کردشناس نیز می‌گوید:
در زمان پس از حمله اعراب، لغت قومی‌کرد برای تیره‌های قبایل گوناگون ایرانی‌تبار و ایرانی‌شده بکار می‌رفت.<ref>V. Minorsky, Encyclopedia of Islam: "We thus find that about the period of the Arab conquest a single ethnic term Kurd (plur. Akrād) was beginning to be applied to an amalgamation of Iranian or iranicised tribes. , "Kurds" in Encyclopaedia of Islam". Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. accessed 2007.</ref>

[[ریچارد فرای]]، ایران‌شناس و پروفسور دانشگاه هاروارد نیز می‌گوید:{{سخ}}
قبایل همیشه بخشی از تاریخ ایران بودند هرچند منابع در مورد آن‌ها کم است زیرا آن‌ها خود تاریخ‌ساز نبودند. عنوان فراگیر و عامیانه «کرد» که در بسیاری از کتاب‌های عربی و حتی پهلوی ([[کارنامه اردشیر بابکان]]) دیده می‌شود نامی بود که فراگیرنده همه کوچ‌گران و چادرنشینان بود حتی اگر با مردمانی که امروز نام «کرد» دارند از پیوند زبانی نبودند. برای نمونه، برخی از منابع مردمان لرستان را کرد نامیدند و همچنین قبایل کوهستان و حتی بلوچان کرمان.<ref>Richard Frye,"The Golden age of Persia", Phoneix Press, 1975. Second Impression December 2003. pp 111: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not. The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"</ref>

در [[کارنامه اردشیر بابکان]] (پاپکان) هم کردان به معنی عشایر<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/karnamag-i-ardasir C. G. CERETI, "KĀR-NĀMAG Ī ARDAŠĪR Ī PĀBAGĀN" in Encycloapedia Iranica]
Kurds (a term that in pre-Islamic times designated the various nomadic lineages, rather than a specific ethnicity).</ref> و شبان آمده است، نه نام و نژاد یا قبیله. در [[زبان طبری]] امروز نیز کلمهٔ کرد به معنی چوپان و شبان است.<ref>''واژه‌نامهٔ طبری''، صادق کیا، ص ۱۶۶</ref>
آنچه که روشن است، تحول واژهٔ کرد از یک معنی اجتماعی و شیوهٔ زندگی گروه‌های مختلف ایرانی‌تبار به معنی قومی امروز آن بسیار طول کشید.<ref>G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009.
It seems, the social aspect
of the term Kurd was prevalent even in the times of Sharaf Khan (16th
century), who used the 􀀖􀀆yefe-ye akr􀀆d (“race of Kurds”) to imply ethnic
groups of different kinds but with similar lifestyles and social and economic
setups. The Kurds, according to him, “are of four kinds (qism),
and their language(s) and habits are different from each other: first, the
Kurm􀀆n􀀊; second, the Lur; third, the Kalhor; [and] fourth, the G􀀉r􀀆n”
(Scheref 1862: 13). One thing, however, is certain: the process of the
evolution of this social term into an ethnonym took, no doubt, a long
time-span (see Graph 1), going through different peripeteia of semantic
crystallisation and choice of the relevant denotatum or referent
[http://www.archive.org/details/ProlegomenaToTheStudyOfTheKurds]</ref>

=== در رد نظریهٔ کوچ‌نشین‌بودنِ معنای کُرد ===
نام کرد بارها در کتیبه‌های سومر، آشور و بابل آورده شده است. فردیناند هنر بیشلر ریشهٔ اسم کرد را سومری می‌داند<ref>منشأ کرد_نوشته فردیناند هنر بیشلر</ref><ref>چایلد، ویر گوردون (۱۳۸۷). آریایی‌ها. ترجمهٔ محمدتقی فرامرزی. تهران: انتشارات نگاه. شابک ۹۶۴-۳۵۱-۳۴۸-۳</ref>

نام کُرد مشتق شده از گوتی نه تنها گوتیوم در کردستان معاصر (مابین استانهای [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]، [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان کردستان|کردستان]]) واقع شده است خود نام «کُرد ” توسط محققان به عنوان تنها شکل تغییر یافته از واژه کهن «گوتی» مشاهده شده است. پروفسور هوورت موافق با اشتقاق کُردستان از گوتیوم بوده، و لغت باستانی برای کُردها، ” کاردوخی» یا «کاردو ” بابلی‌ها برای کُردها، با ‘گوتی» یکسان می‌داند هونیگمن به همین ترتیب نام «کرد» از کلمه “گوتی ” مشتق می‌کند: “کردها بومی، افراد غیر عرب که برای هزاران سال در خاورمیانه زندگی می‌کرده‌اند. نامشان از گوتی باستان (گوتی-گورتی-کردی)، فاتحان بابل مشتق شده است. ته لک بر این عقیده است که: ” دست کم دو خط از تبار قابل مشاهده است، که در برگیرنده تمام شاخه‌های خود را در منطقه اصلی در حال حاضر از کُردها هستند. اکثریت قریب به اتفاق محققان از زمینه‌های مختلف تاریخ، مردم‌شناسی، مردم نگاری و زبانشناسی کُردهای معاصر را به عنوان بازماندگان گوتین‌های باستانی سومر باز شناخته‌اند. نام‌های محلی شواهد فراوان در حمایت از ارتباط بین کُردها و گوتیَن‌ها بیشتر به وسیله نام‌های مکانی کُردستان فراهم شده است. در واقع، نام محلی کوه جودی و قبیله کُردزبان جودیخانلو بقایای فسیلی نام پر هیبت پشت سر گذاشته توسط «گوتی‌ها» هستند.<ref>Omran Yahya Feili; Arlene R. Fromchuck (1986). Michael Curtis (ed.). The Middle East Reader. Transaction Books. p. 123. ISBN 978-1-4128-3779-8. تاریخ ایران، [[پرسی سایکس|سِر پرسی سایکس]]، ۱۳۵۶</ref><ref>Jamie Stokes, ed. (2009). "Kurds". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. Facts on File. p. 380. کتاب تاریخ ایران دکتر خنجی</ref><ref>illiam Linn Westermann (1944). Peoples of the Near East Without a National Future. Council on Foreign Relations. p. 8.</ref>

استرابون تاریخ‌نگار و جغرافی‌دان یونانی در کتابش، [[جغرافیا (استرابون)|''جغرافیا'']]، از سرزمین کردستان به عنوان گوردیان نام برده است که شباهت زیادی به اسمه کرد کنونی و گرد ایرانی دارد<ref>جغرافیای استرابون. سرزمین‌های تحت کنترل هخامنشیان</ref>

[[استرابون]] اقوام [[کادوسیان|کادوسی]]، [[مردم آمارد|آماردی]]، [[مردم مازندرانی|تپوری]] و کرتی را به عنوان اقوام کوهستان‌نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:<ref>All regions of this country are fertile except the part towards the north, which is mountainous and rugged and cold, the abode of the mountaineers called Cadusii, Amardi, Tapyri, Cyrtii and other such peoples, who are migrants and predatory. strabo (11.13.3)</ref>
{{نقل قول|
تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.
}}

[[احمد کسروی]] در کتاب [[کاروند]] از قول استرابون می‌نویسد:<ref>{{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی۱=عبدلی |نام۱=علی |تاریخ=1380 |عنوان=نگاهی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به قوم تالش |پیوند= http://ensani.ir/fa/article/154295/نگاهی-فرهنگی-اجتماعی-و-سیاسی-به-قوم-تالش |ژورنال=فصلنامه مطالعات ملی |دوره= |شماره=8 |صفحات=115 |doi= |تاریخ بازبینی=}}</ref>
{{نقل قول|
استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته است، اقوام کوه نشین [[سرزمین ماد]] را بدینسان نام می‌برد: کردتیان، [[مردم آمارد|آماردان]]، [[قوم تپور|تپوران]]، [[کادوسیان]].
}}

ای.ام. ارانسکی زبانشناس روسی در کتاب فقه‌اللغه ایرانی می‌نویسد ارمنی‌ها به کردها کردوک و سریانی‌ها نیز قردو می‌گفتند. در کتیبه‌های توکولتی نینورا پادشاه آشور بارها از مردمانی به اسم گوتی و گاهی کورتی نام برده شده است در متون پارسی میانه نیز بارها به اسم کورت خطاب به مردمان کرد برمی‌خوریم که این اسم بعد از حملهٔ مسلمانان و تسلط زبان عربی بر ایران به (کرد) تغییر یافت<ref>فقه اللغه ایرانی_ای. ام. ارانسکی</ref>

جرارد رایور در کتاب الکرد فی المصادر القدیمیه نوشته است در طول تاریخ از کردها به اسمهای مختلفی از جمله کاردو، کوردوئینی، کوردیایوس، کوردیایا و کورتی نام برده شده است<ref>الکُرد فی المصادر القدیمیه_جرار درایور</ref>

دکتر ادریسیان در کتاب کرد و کردستان از وجود اسم سرزمین کارداکا در کتیبه‌های سومری نام می‌برد و اسمهای گوتی، کورتی و کاردو را یکی می‌داند که توسط زبانهای مختلف دیگر ملل هربار به یک نحو از آنها نام برده شده است<ref>ادریسیان، غلامعلی (۱۳۸۰)، کردستان در هزاره‌های ماقبل تاریخ، تهران: انتشارات امیرکبیر</ref>

گزنفون و آریستوبولوس از سرداران یونانی مردمان کرد را کاردو و کاردوخی نامیده‌اند که تمدن کوردوئنه را در شمال میان‌رودان تشکیل دادند. دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده است. برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کردستان است<ref>Rawlinson, George, The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7, 1871. (copy at Project Gutenberg)</ref>

=== کتاب‌ها و لغت‌نامه‌ها در رابطه با واژه کُرد ===
'''[[قاموس‌الاعلام]] ترکی عثمانی''': <small>کُردها در شرق [[امپراتوری عثمانی]] و غرب ایران و جاهای دیگر ساکن‌اند، آنان قوم بزرگی‌اند که به شاخه‌ای از [[آریاییان]] ایرانی نسبت داده می‌شوند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=قاموس‌الاعلام ترکی|سال=١٨٩۶|جلد=۵| صفحه=٣٨۴٠|مکان=استانبول}}</ref> کُردها معمولاً جسور و جنگاور و سوارکار هستند؛ آدم‌هایی ماهر و هنرمند بار می‌آیند، در علم، تربیت و تمدن‌هم استعداد فوق‌العاده‌ای دارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=قاموس‌الاعلام ترکی|سال=١٨٩۶|جلد=۵| صفحه=٣٨۴٢|مکان=استانبول}}</ref></small>
{{سخ}}'''فرهنگ فارسی عمید''': <small>(تلفظ [[زبان پهلوی|پهلوی]]: KURT)، قومی آریای که در نواحی غربی ایران، [[عراق]]، [[ترکیه]] و [[سوریه]] بسرمیبرند و به طوایف زیادی تقسیم می‌شوند، کُردهای ایران بسیار دلیر هستند و اغلب به زبان کُردی تکلم می‌کنند و [[مذهب تسنن]] دارند، طوایف معتبر آنها عبارت‌انداز [[مکری]]، [[کلهر]]، [[شکاک]]، [[ایل سنجابی|سنجابی]]، کلیایی، اردلان، زنگنه و کرند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ فارسی عمید|سال=|جلد=٣| صفحه=|مکان=}}</ref></small>
{{سخ}}'''فرهنگنامه فارسی، واژگان و اعلام''': <small>کرد/KORD اسم یک قوم سفیدپوست آریایی، بومی ایران باختری، عراق، سوریه، ترکیه و [[ارمنستان]].<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگنامه فارسی، واژگان و اعلام|سال=|جلد=٣|صفحه=٢١۶٧|مکان=}}</ref></small>
{{سخ}}'''لغت‌نامه دهخدا''': <small>کُرد، اقوام ایرانی ساکن ایران، ترکیه، عراق، [[قفقاز]].<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=لغت‌نامه دهخدا|سال=|جلد=٢| صفحه=|مکان=}}</ref></small>
{{سخ}}'''فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی-فارسی''': <small>کُرد-اکْراد؛ طایفه‌ای هستند در قسمت غربی ایران و شمال عراق.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی-فارسی|سال=|جلد=١| صفحه=٧١٠|مکان=}}</ref></small>
{{سخ}}'''فرهنگ جدید عربی-فارسی (منجدالطلاب)''': <small>کُرد (الکُرْد-الکْراد) طایفه کُرد، اکْراد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ جدید عربی-فارسی ترجمه منجدالطلاب|سال=|جلد=١| صفحه=۴٧۴|مکان=}}</ref></small>
{{سخ}}'''فرهنگ معاصر عربی-فارسی آذرتاش و آذرنوش''': <small> الکُردْ: کُردها، نژاد کُرد؛ بلادالکُرد: کردستان، سرزمین‌های کردنشین؛ '''جبلُ‌لاکْراد: کردستان'''.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ جدید عربی-فارسی آذرتاش و آذرنوش|سال=|جلد=| صفحه=۵٨٩|مکان=}}</ref></small>

== محدوده قومی ==
مردم کرد از اقوام اصیلی هستند<ref>Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D.N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online</ref> که در بسیاری از نقاط ایران<ref name="ReferenceC"/><ref name="ReferenceB"/><ref>آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲</ref> و نیز در بخش‌های دیگری از [[خاورمیانه]] و [[آسیای مرکزی]] زندگی می‌کنند. روشن است که محدوده تاریخی و سیاسی کردستان با محدوده قومی واقعی آن منطبق نیست؛ بنابراین محدوده هر یک از سرزمین‌های مورد نظر باید کم و بیش، حدودی تعریف شوند.

در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری از غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، کردها همه‌جا هستند؛ ولی در شمال برخی اوست‌ها و چرکس‌ها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاچه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک برخی کلدانی‌ها و آشوریان و در شهرهای اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ میلادی همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمن‌ها زندگی می‌کنند.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>[[پرونده:Day Marivan.JPG|بندانگشتی|263x263px|[[مریوان]]، [[استان کردستان]] ایران]]

=== کردستان ترکیه ===
{{اصلی|کردستان ترکیه}}

در ترکیه، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارزروم-قارص بود. در ناحیه ارزروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیب‌های غربی [[کوه آرارات]]، باشندگان اصلی بخش‌های [[کاقیزمان]] و [[توزلوجا]]اند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای [[فرات]] و در ناحیه [[سیواس]]، بخش‌های [[کانغالی]] و [[دیوریغی]] حضور دارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Ahmady, Kameel. Another look at east and southeast Turkey. GABB Publication, Diyarbakır, 2009. p 17.}}</ref> کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی گروه‌های مهم کرد در [[هیمنه]] و در شهرهای بزرگ استانبول، [[آنکارا]] و [[ازمیر]] هستند. به اختصار از ۸۱ ایل یا استان ترکیه کردها در ۲۱ ایل زندگی می‌کنند؛ که در شمال شرقی، استان‌های ارزنجان، ارزروم و قارص، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های [[ملطیه]]، [[استان تونج‌ایلی|تونج‌ایلی]]، [[الازیغ]]، [[موش (شهر)|موش]]، کاراکوزه (اغری)، سپس [[آدیامان]]، دیاربکر، [[سعرد]]، [[بیتلیس]]، و وان، نهایتاً استان‌های جنوبی [[استان شانلی‌اورفه|شانلی‌اورفه]]، [[استان ماردین|ماردین]] و چلامریک ([[حکاری]]) هستند.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>
[[پرونده:Kurdish majority Turkey-es.svg|بندانگشتی|مناطق کردنشین ترکیه]]
همچنین جمعیت شایان توجهی از کردها در سراسر فلات [[آناتولی]] تا کرانه‌های دریای مدیترانه پراکنده‌اند. این جمعیت که بیش‌تر [[کردهای آناتولی مرکزی]] خوانده می‌شوند بیش‌تر باشندگان برخی استان‌های مرکزی آناتولی چون [[استان قونیه]] را شکل می‌دهند. بیشتر جمعیت کردهای ترکیه [[شافعی|سنی‌مذهب]] هستند، اما جمعیت قابل توجهی از آنان را نیز [[علویان (ترکیه)|علوی‌ها]] تشکیل می‌دهند.<ref name="ToolAutoGenRef2"/><ref>سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964</ref><ref>دانشنامه دانش گستر، تهران مؤسسه علمی فرهنگی دانش گستر</ref>

=== کردستان ایران ===
{{اصلی|کردستان ایران}}
[[پرونده:Nowruz 2017 in Bisaran, Kurdistan province.jpg|بندانگشتی|نگاره‌ای از یک دختر کرد و مادربزرگش در [[شهرستان سروآباد]]]]
در ایران، کردها در بخش‌هایی از شمال غربی و غرب کشور زندگی می‌کنند. کردها در [[استان آذربایجان غربی]] در بیشتر شهرها و شهرستان‌های این استان مانند [[بوکان]]، [[مهاباد]]، [[پیرانشهر]]، [[سردشت]]، [[اشنویه]]، [[ارومیه]]، [[نقده]]، [[ماکو]]، [[شوط]]، [[پلدشت]]، [[چایپاره]]، [[خوی]]، [[سلماس]] [[چالدران]]، [[شاهین‌دژ]] و [[تکاب]] زندگی می‌کنند. در [[استان کردستان]] به مرکزیت [[سنندج]] در [[سقز]]، [[بانه]]، [[مریوان]]، [[قروه]]، [[بیجار]]، [[دیواندره]]، [[کامیاران]]، [[دهگلان]]، [[سروآباد]] و [[اورامان (سروآباد)|اورامان]]؛ در [[استان همدان]] در شهرهای [[اسدآباد (همدان)|اسدآباد]]، [[ایل چهاردولی|ایل چهاردولی؛]]، [[نهاوند]] در [[استان کرمانشاه]] به مرکزیت [[کرمانشاه]] در [[کنگاور]]، [[صحنه]]، [[اسلام‌آباد غرب]]، [[گیلانغرب]]، [[سرپل ذهاب]]، [[پاوه]]، [[سنقر]]، [[جوانرود]]، [[روانسر]]، [[شهرستان دالاهو|دالاهو]]، [[شهرستان ثلاث باباجانی|ثلاث باباجانی]] و [[قصر شیرین]]، [[هرسین]] و در [[استان ایلام]] به مرکزیت [[ایلام]] در شهرستان‌های [[ایلام]]، [[شهرستان چوار|چوار]]، [[آبدانان]]، [[شهرستان بدره|بدره]]، [[شهرستان ایوان|ایوان]]، [[شهرستان ملکشاهی|ملکشاهی]]، [[شهرستان مهران|مهران]]، [[سیروان]] و [[چرداول]] و [[دهلران]] کردنشین هستند.
همچنین در گروه‌های جداگانه دیگری از کردها در [[خراسان]] نظیر [[بجنورد]]، [[قوچان]]، [[درگز]]، [[شهرستان کلات|کلات]]، [[شیروان]]، [[فاروج]]، [[اسفراین]] و در [[استان فارس]] مانند آباده و [[استان کرمان|کرمان]] نیز زندگی می‌کنند. کردهای زیادی در شهرهای بزرگی چون حومه [[تهران]] و [[مشهد]] زندگی می‌کنند. در شرق و خارج از ایران، ایل مهم کردی در [[بلوچستان]] یافت می‌شود.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/><ref>طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاریی:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref><ref>علیرضایی، کرم، [http://anthropology.ir/node/12511 بونگ‌های مادرانه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222001200/http://anthropology.ir/node/12511 |date=22 فوریه 2012}}، تهران: پازینه، ۱۳۸۶.</ref><ref name="zaban">{{یادکرد وب|عنوان=شهر الکترونیک ایلام|ناشر=شهرداری ایلام|نشانی=http://e-ilam.ir/index.aspx?siteid=76&pageid=505|تاریخ بازدید=۲۸ مارس ۲۰۱۰|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009103235/http://e-ilam.ir/index.aspx?siteid=76&pageid=505|archivedate=۹ اکتبر ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref><ref>فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. علیرضا اسدی. ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۱. ص۱۰۶.</ref><ref>طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)</ref> شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است.<ref name="mehrnews.com">{{cite web|title=کرمانشاه؛ پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران|url=http://www.mehrnews.com/news/1563659/کرمانشاه-پرجمعیت-ترین-شهر-کردنشین-ایران|website=خبرگزاری مهر|language=fa|date=23 March 2012}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=معرفی کرمانشاه - دفتر همکاریهای بین‌الملل - پرتال دانشگاه رازی کرمانشاه|نشانی=https://int.razi.ac.ir/معرفی-کرمانشاه|وبگاه=دفتر همکاریهای بین‌الملل|بازبینی=2025-05-23|کد زبان=fa-IR}}</ref>

=== کردستان عراق ===
{{اصلی|کردستان عراق}}

در عراق کردها در شمال و شمال‌شرقی کشور در استان‌های [[استان اربیل|اربیل]]، [[استان سلیمانیه|سلیمانیه]]، [[استان دهوک|دهوک]] و قسمت‌هایی از استان‌های [[استان نینوا|نینوا]] و [[استان دیاله|دیاله]]، [[کرکوک]] و [[استان صلاح‌الدین|صلاح‌الدین]] حضور دارند. سمچر و شیخان مردمی یزیدی دارند. لواهای کرکوک اربیل و سلیمانی (تماماً کرد) و لوای دیاله، ناحیه‌های [[خانقین]] و مندلی که در آن کردهای ایران از غرب زاگرس همسایه‌اند. کردهای در بغداد و موصل پرشمارند.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>

جدا از اشتراکات دیرینه تاریخی و فرهنگی کهن میان ایرانیان و کردهای عراق، مانند اسطوره‌ها و آئین‌هایی چون [[نوروز]])، حکومت‌های معاصر ایران نیز ارتباط خوبی با کردهای عراق داشته‌اند. پس از [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران]] جمهوری اسلامی ارتباط خود با دو حزب مهم کردی عراق [[حزب دموکرات کردستان عراق]] و [[اتحادیه میهنی کردستان]] حفظ کرده است. بسیاری از زخمی‌های [[خیزش شعبانیه]] در سال ۱۹۹۱ میلادی در بیمارستان‌های ایران درمان شدند. بسیاری مردم عادی (برای کار) و رهبران کرد (به خاطر مسائل سیاسی) در ایران زندگی کرده‌اند. برای نمونه، مسعود بارزانی متولد مهاباد است. در [[جنگ ایران و عراق]] نیز کردهای مبارز علیه صدام، همکاری‌های وسیعی با ایران داشتند. در دهه ۱۹۹۰ میلادی در جریان درگیری میان دو حزب عمده کرد، ایران (و [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]]) میانجیگر صلح بین آن‌ها بودند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=رضا علیجانی-تحلیلگر سیاسی|کد زبان=fa|تاریخ=۲۵ مهر ۱۳۹۶|وبگاه=بی‌بی‌سی فارسی|نشانی=http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-41650876|عنوان=ایران و کردهای عراق}}</ref>

=== کردستان سوریه ===
{{اصلی|کردستان سوریه}}در سوریه آن‌ها در سه بخش شمال کشور و در جنوب اتوبانی که سرحدی را شکل می‌دهد حضور داشته و با همتایانشان در ترکیه در تماس مستقیم هستند. کمربندی ۴۰ کیلومتری در داغ کرد؛ گروهی در محدوه ۶۰x۴۰ کیلومتری در شرق فرات در نزدیکی [[جرابلس]] و نهایتاً کمربندی ۲۵۰ کیلومتری در ۳۰ کیلومتری در جزیره بین [[خابور]] حضور دارند. [[دمشق]]، [[حمات]] و [[حلب]] هزاران کرد دارند.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>

=== قفقاز ===
در ماوراء [[قفقاز]]، هنوز کردهایی زندگی می‌کنند. در ارمنستان در رایون‌های اپران، بسرگچر، هوکتمبریا تالین و اچمیادزین، در جمهوری آذربایجان ۲۵ روستا در رایون‌های کلباجان، لاچین و کوباتلی هستند. کردهایی در باکو، ایروان و [[تفلیس]] زندگی می‌کنند.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>

=== حدود کردستان ===
حدود نادقیق سرحدات کردستان از تخمین دقیق مساحت آن جلوگیری می‌کند. [[دانشنامه بریتانیکا]]، طول کردستان را ۶۰۰ [[مایل]] (۹۶۰ کیلومتر) و پهنایش را ۱۵۰ مایل (۲۴۰ کیلومتر) تخمین می‌زند. قاموس العالم، استانبول ۱۸۹۶ که دربارهٔ ولایات کرد عثمانیست طول آن را ۹۰۰ کیلومتر و پهنایش را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر می‌نویسد. در حال حاضر، استان‌های مختلف کردستان ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در ترکیه، ۱۲۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در ایران، ۶۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در عراق، و ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع را در سوریه در بر می‌گیرند. کل مساحت کردستان حدوداً ۳۹۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.<ref name="referenceworks.brillonline.com"/>

== تاریخ ==
{{بخش گسترش}}
{{اصلی|تاریخ کردها}}
اقوامی از [[آریاییها|آریایی‌ها]] که به آن‌ها [[ماد]] گفته می‌شد از جنوب [[سیبری]] حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد کوچ کرده که عمدتاً ساکن غرب ایران شدند و این اقوام با اقوام بومی که در این سرزمین ساکن بوده در هم آمیختند و به مرور زمان موفق به تأسیس اولین حکومت آریایی در غرب ایران با نام [[ماد|حکومت مادها]] گردیدند و نخستین شهرهای ایران مانند [[همدان]]، که [[دیاکو]] آن را بنیان نهاد، و [[ملایر]] را ساختند.<ref name="pavehpress.ir"/><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=هادی محمودی|کد زبان=|تاریخ=۱۸ بهمن ۱۳۹۶|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی سلام پاوه|نشانی=http://www.salampaveh.ir/67979/هُورامی-ها-و-ریشه-های-مردمانش-هادی-محم/|عنوان=هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|بازبینی=۷ مارس ۲۰۱۸|archive-date=۱۳ سپتامبر ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913183611/http://www.salampaveh.ir/67979/%D9%87%D9%8F%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد خبر|تاریخ=۱۸ بهمن ۱۳۹۶|عنوان=هورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|ناشر=پایگاه خبری هزار ماسوله|doi=|تاریخ بازدید=}}</ref><ref>{{یادکرد خبر|تاریخ=۱۸ بهمن ۱۳۹۶|عنوان=هورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش|ناشر=پایگاه خبری نوریاو|doi=|تاریخ بازدید=}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ کرد و کردستان جلد اول|نام خانوادگی=مردوخ کردستانی|نام=آیت الله محمد|ناشر=کتاب‌خانه ملی تحت شماره 1593|سال=1353|شابک=|مکان=تهران|صفحات=123}}</ref>
=== دوران باستان ===
{{نوشتار اصلی|خاستگاه و ریشه کردها}}
کشور کرداکا در یک لوح گلی سومری مربوط به هزارهٔ سوم قبل از میلاد ذکر شده است.{{Sfn|Bois|Minorsky|MacKenzie|2012|p=447, Column 2}} این سرزمین در کنار «مردمان سو» قرار داشت، که جی‌آردرایور آن را بین [[دریاچه ارومیه]] و [[دریاچه وان]] جای داده‌است.<ref name=":5">{{cite journal|title=The Name Kurd and its Philological Connexions|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=55|issue=3|pages=393–403|doi=10.1017/S0035869X00067605|year=1923|last1=Driver|first1=G. R.|s2cid=162528712}}</ref> هزار سال بعد، مردمانی که احتمالاً قورطیه (Qur-ṭi-e) نامیده می‌شدند (خوانش نامشان قطعی نیست)،{{Sfn|Bois|Minorsky|MacKenzie|2012|p=447, Column 2}} به گفتهٔ درایور، این قوم با کرداکا مرتبط دانسته شده و در غرب دریاچه وان قرار داشته‌است، و در کتیبه‌های شاه [[آشوری|آشوری‌ها]]، [[تیگلات-پیلسر یکم]]، ذکر شده‌اند.<ref name=":5" /> در اواخر سدهٔ پنجم پیش از میلاد، [[گزنفون]] از کاردوخویان یاد می‌کند، مردمانی که در شرق رود بوطان می‌زیستند؛ این نام بعدها به شکل‌های قَردو یا [[کردوئنه|کوردوئنه]] و دیگر نام‌های جغرافیایی مشابه در نزدیکی [[کوه جودی]]، در کرانهٔ چپ [[دجله]]، باقی ماند. ارتباط میان واژهٔ کرد و قَردو و همچنین همانندسازی کردها با کاردوخویان، بر اساس شباهت اسامی و هم‌خوانی سرزمین محل سکونت، در آغاز سدهٔ بیستم به‌طور گسترده پذیرفته شد. اما [[مارتین هارتمان]]، [[تئودور نلدکه]] و اف.ه.وایسباخ آن را از نظر زبان‌شناختی ناممکن دانستند و در عوض، سیرتیان‌ها، قبیله‌ای ساکن در [[سرزمین ماد]] و [[پارس]]، را به‌عنوان نیاکان کردها معرفی کردند.{{Sfn|Bois|Minorsky|MacKenzie|2012|pp=447-448}}{{Efn|پیشنهاد همسان‌انگاری میان کردها و سیرتیان‌ها ابتدا توسط [[فریدریش کارل آندرئاس]] مطرح شد. با این حال، [[گارنیک آساطریان]] معتقد است که اگرچه شباهت نام‌های قومی میان این دو گروه محتمل است، اما نمی‌توان این شباهت را به عنوان نشانه‌ای از اصل و نسب واقعی کُردها از سیرتیان‌ها در نظر گرفت.{{Sfn|Asatrian|2009|pp=26-27}}}} آن زمان، پیوند میان کُرد و قردو/کاردوخوی‌ها توسط بسیاری از پژوهشگران رد شده‌است.{{Sfn|Asatrian|2009|p=25: "Its [the ethnonym Kurd's] possible connection to Xenephon's καρδόυχοι must be considered now as obsolete [...]. This view was thoroughly discussed and rejected by Th. Nöldeke just on the threshold of the 20th century [...]. And though some two decades later G. R. Driver [...] had attempted to revive the ''Kurd''/καρδόυχοι (Arm. ''Kordu-kʻ'') correlation, nonetheless, it was not accepted within iranological academic circles for phonetic and historical reasons"}}<ref>{{cite book |last=Marciak |first=Michał |authorlink=Michał Marciak |title=Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West |date= |publisher=Brill |year=2017 |isbn=978-90-04-35072-4 |location=Leiden |pages=[https://books.google.com/books?id=hwEtDwAAQBAJ&dq=karduchoi&pg=PA220 220]–221|quote=It is frequently stated that Gordyene was 'an apparently Kurdish or proto-Kurdish state,' and that its population were ancestors of the modern Kurds. However, this identification, which is apparently based on the similarity of the names of the two peoples, the Καρδοῦχοι and the Kurds (as well as on a very partial overlap of the inhabited territories), is rejected by many scholars on linguistic grounds.}}</ref>

بسیاری از کُردها خود را از [[مادها]]، یک قوم باستانی می‌دانند و حتی از تقویمی استفاده می‌کنند که از سال ۶۱۲ پیش از میلاد آغاز می‌شود؛ زمانی که پایتخت [[آشوریان]]، شهر [[نینوا]]، توسط مادها فتح شد؛ که آن‌را [[گاه‌شماری کردی]] می‌نامند.<ref>{{cite encyclopedia |title=Iran v. Peoples of Iran (1) A General Survey |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey |access-date=4 March 2016 |last=Frye |first=Richard Nelson |author-link=Richard N. Frye}}</ref> ادعای نسبت به مادها در متن [[ای رقیب|سرود ملی کردها]] نیز بیان شده‌است: «ما فرزندان مادها و [[هووخشتره|کیخسرو]] هستیم.»<ref>{{cite book|author=Ofra Bengio|title=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland|url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ&pg=PA87|date=15 November 2014|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-75813-1|page=87}}</ref> هم [[زبان‌های کردی|زبان کردی]] و هم [[زبان مادی]] (درباره‌ی آن اطلاعات بسیار کمی در دست است) در دسته‌بندی [[زبان‌های ایرانی غربی]] قرار می‌گیرند، اما اجماع علمی کنونی بر این است که هیچ جد پیشین معتبر و مستندی برای زبان‌های کردی وجود ندارد. شواهد موجود نشان می‌دهد که کردی از زبان مادها منشعب نشده است.
[[دیوید نیل مکنزی]] نظریه‌ای ارائه کرده است که بر اساس آن، کُردی و [[فارسی]] در اوایل از زیرگروه زبانی مادها جدا شده و به طور موازی با هم تکامل یافته‌اند. بیش‌از سایر زبان‌های شمال‌غربی ایرانی شباهت‌های اساسیِ مشخصی میان کردی و فارسی وجود دارد که برخی پژوهشگران را به این نتیجه رسانده است که کردی از همان ابتدا در مجاورت فارسی توسعه یافته و بعداً گویشوران کردی به قلمرو مادها مهاجرت کرده‌اند.<ref>{{cite book |last=Öpengin |first=Ergin |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108623711%23CN-bp-24/type/book_part |title=The Cambridge History of the Kurds |date=22 April 2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-62371-1 |editor-last=Bozarslan |editor-first=Hamit |pages=607–610 |chapter=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |doi=10.1017/9781108623711.025 |access-date=25 March 2025 |editor2-last=Gunes |editor2-first=Cengiz |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref>

واژه ''کُرد'' نخستین‌بار در منابع عربی قرن هفتم مشاهده شده‌است.<ref name="MartinIdentity">Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds," in: ''Ethnic groups in the Republic of Turkey'', compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21.  excerpt: "The ethnic label "Kurd" is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice, "Arabic Kurds" are mentioned. By the 10th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus. ... If there was a Kurdish-speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them."{{cite web|url=http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf|title=The Ethnic Identity of the Kurds in Turkey|access-date=23 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015152331/http://www.let.uu.nl/~Martin.vanBruinessen/personal/publications/Bruinessen_Ethnic_identity_Kurds.pdf|archive-date=15 October 2015}}</ref> کتاب‌های دوره اوایل اسلامی، از جمله آثارهای افسانه‌ای مانند [[شاهنامه]] و [[کارنامه اردشیر بابکان]] که به [[زبان فارسی میانه]] هستند، و همچنین سایر منابع اوایل اسلامی، نام ''کُرد'' را به‌طور رسمی و ثبت‌شده در آن زمان نشان می‌دهند.<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 16 and p. 31</ref> کُردها دارای پیشینه‌های قومی متنوع هستند.<ref name="Shoup">{{cite book|author=John A. Shoup III|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA159|date=17 October 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-363-7|page=159}}</ref><ref name="McDowall 2004">{{cite book|title=A Modern History of the Kurds|edition=Third|first=David|last=McDowall|date=14 May 2004|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-85043-416-0|pages=8–9, 373, 375|url=https://books.google.com/books?id=dgDi9qFT41oC&pg=PA9}}</ref>

در دوران [[ساسانیان]]، در [[کارنامه اردشیر بابکان]]، یک نوشته کوتاه‌نثر به زبان فارسی میانه، اردشیر یکم به تصویر کشیده شده که با کُردها و رهبرشان، مادیک، جنگیده است. پس از تحمل شکست سنگین اولیه، [[اردشیر یکم]] موفق شد کُردها را تحت سلطه خود درآورد.<ref>''Kârnâmag î Ardashîr î Babagân.'' Trans. D. D. P. Sanjana. 1896</ref>

== مردم کرد ==
[[پرونده:Deioces.jpg|بندانگشتی|راست|تصویری خیالی از دیاکو بر اساس کتیبه‌های سارگن دوم]]
به‌طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای [[میانرودان]] مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های [[بابل]] و [[آشور]] در جنگ بوده‌اند و گاه آن‌ها را شکست می‌داده‌اند. حمدالله مستوفی در نزهت القلوب در قرن ۷۴۰ ه.ق که اسامی ۱۶ ولایت کردستان را نام برده بجز شهرزور که اکنون جز کشور عراق است همگی جز ایران و نواحی شمالی عراق از جمله موصل، کرکوک و اربیل جز ولایات عرب و ولایات دیاربکر ذکر شده‌اند. [[مادها]] پس از ورود به [[زاگرس]] اقوام بومی آنجا یعنی [[کاسی‌ها]] و [[لولوبیان]] و [[گوتیان]] و دیگر اقوام [[آسیانی]] را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند.
زبان‌های کردی (سورانی/کُرمانجی) با سایر زبان‌های ایرانی مانند [[فارسی]] و [[بختیاری]] و [[زبان مازندرانی|مازندرانی (طبری)]] و [[زبان تاتی ایران|تاتی]] و [[زبان تالشی|تالشی]] و [[گیلکی]] و [[بلوچی]] از یک ریشهٔ واحد هستند.<ref>"Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica"
http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i</ref><ref>"Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica"
http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i
Any attempt to study or describe the history of the Kurdish (Kd.) language(s) faces the problem that, from Old and Middle Iranian times, no predecessors of the Kurdish language are yet known; the extant Kurdish texts may be traced back to no earlier than the 16th century CE</ref>

در دوره‌های تاریخ، منطقهٔ کردستان بخشی از امپراتوری‌های [[ماد]]، [[هخامنشی]]، [[سلوکی]]، [[اشکانی]] و [[ساسانی]] گشت. در زمان ساسانیان منطقه امروزی عراق را ناحیه [[آسورستان]] یا [[دل ایرانشهر]] می‌نامیدند. بیشتر بخش شرقی منطقه امروزی کردستان عراق در زمان ساسانیان در استان [[شادپیروز]] قرار داشت.
[[پرونده:دختر زیبای کورد، اثر عباس کاتوزیان.png|بندانگشتی|[[دختر زیبای کرد]] اثر [[عباس کاتوزیان]]]]
تمام [[سرزمین کردستان]] یکی از ایالات ایران بوده است. در [[جنگ چالدران]] (۱۵۱۴ میلادی) بر اثر شکست ایران در برابر [[امپراتوری عثمانی]] بخش بزرگی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب امپراتوری عثمانی گردید. حضور کُردها در حیطه نفوذ و اقتدار دو امپراتوری موجود، خواه ناخواه پای کُردها را به مناقشات باز می‌کرد. بر اساس قراین تاریخی کُردها به واسطه ساختار قبیله‌ای و رقابت‌های درون قبیله‌ای برای حفظ اقتدار و قدرت خود بدون توجه به ایدئولوژی و مذهب قدرت‌های موجود به یکی از آن قدرت‌ها گرایش پیدا می‌کردند. در این بین هر کدام از دو امپراتوری دارای دیدگاه‌های واقع بینانه‌تر و منطقی‌تر بوده‌اند، می‌توانستند از این قوم و قبایل در راستای منافع خود بهره بگیرند. با بهره‌گیری شاهان [[صفویه]] و بعدها [[قاجاریه]] از اهرم قدرت ایل‌های کرد در مرزهای غربی پس از جنگ چالدران، ایران در چندین نوبت بر امپراتوری عثمانی غلبه نمود. هر چند در این میان برخی از ایل‌های کرد جدا شده از ایران به امپراتوری عثمانی یاری می‌رساندند که هیچ‌گاه موفقیتی کسب نکردند و تجاوزات آن‌ها با شکست همراه می‌شد. امپراتوری عثمانی سال‌ها بر بخش جداشده [[سرزمین کردستان]] از ایران، فرمان راندند تا این‌که با پایان [[جنگ جهانی اول]] و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: [[سرزمین کردستان]]، [[فهرست کشورهای عربی|سرزمینهای عربی]]، [[آسیای کوچک]] و [[بالکان]] تدریجاً تقسیم یا مستقل گردیدند. بخش جداشدهٔ سرزمین کردستان از ایران، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد.

== جمعیت و سرزمین کردستان ==
{{اصلی|سرزمین کردستان}}
[[پرونده:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés.jpg|بندانگشتی|نقشه قدیمی و معتبر از منطقه کردستان تهیه شده در مصر سال ۱۹۴۶ میلادی<ref>{{یادکرد وب|عنوان=am021979|نشانی=https://collections.lib.uwm.edu/digital/collection/agdm/id/5773|وبگاه=collections.lib.uwm.edu|بازبینی=2022-11-20|کد زبان=fa}}</ref>]]
به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته است، تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا بر برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به‌طور تقریبی در سال ۲۰۰۹، ۲۸٬۵<ref>{{یادکرد وب |نشانی=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |عنوان=نسخه آرشیو شده |بازبینی=۲۸ دسامبر ۲۰۰۸ |archive-date=۱۲ سپتامبر ۲۰۰۹ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |dead-url=yes}}</ref> تا ۳۰ میلیون<ref name="ToolAutoGenRef1">[http://www.joshuaproject.net/people-clusters.php?rop2=C0114 Joshua Project - Great Commission Status of the Kurd People Cluster<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref> تن در منطقه‌ای به وسعت ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع است. ناحیه زیست کردزبان‌ها عمدتاً [[کوهستان|کوهستانی]] است که از شرق به دامنه‌های شرقی کوه‌های [[زاگرس]] منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و [[سنندج]] امتداد می‌یابد. در طرف جنوب هم [[کرمانشاه]]، و تا جنوب استان [[ایلام]] و از طرف دیگر به [[کرکوک]] و [[موصل]] ختم می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=احمدی، کامیل. از مرز تا مرز (پژوهشی جامع در باب هویت و قومیت در ایران). لندن، انتشارات مهری. چاپ اول. (۱۴۰۰). ص ۱۱۸.}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|عنوان= «CIA - The World Factbook". web.archive.org.|بازبینی=۲۰ ژانویه ۲۰۲۲|archive-date=۳ فوریه ۲۰۱۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|dead-url=yes}}</ref> از شمال به طرف [[ماردین]]، [[ویران‌شهر (ترکیه)|ویران‌شهر]] و شانلی‌اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف [[ملاطیه]] و حوزه [[رود]] [[فرات]] می‌رود تا به کمالیه می‌رسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستان‌های [[مرگان‌داغ]] و [[هارال‌داغ]] است که به طرف [[ارزنجان]] و [[ارزروم]] امتداد می‌یابد. البته در تمام مناطق ذکر شده بسیاری اقوام غیر کردزبان نیز زندگی می‌کنند.

کوه‌های این منطقه در زمستان پوشیده از برف است و در تابستان با آب شدن برف‌ها، به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌شود. چراگاه‌های آن که در دوران‌های دور پرورش‌دهندهٔ اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای رمه‌ها و دام‌های [[ایل‌های کرد ایران]] از اهمیت به سزایی برخوردارند. مناطق کردستان اگر چه کوهستانی است، دارای دره‌های وسیع و حاصل‌خیزی نیز هست.

== زبان کردی ==
{{اصلی|زبان کردی}}
کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از [[حمله اعراب به ایران]] است. این زبان از عربی و ترکی تأثیر چندان نپذیرفته و کمابیش اصیل مانده است. زبان کردی دارای ادبی پهناور است. قدیم‌ترین نوشته به زبان [[پهلوی اشکانی]] قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده.<ref>{{یادکرد وب |نشانی=http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/language |عنوان=دا نشنامه کوچک < |بازبینی=۴ ژوئن ۲۰۰۹ |archive-date=۱۷ اوت ۲۰۱۷ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170817075423/http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/language |dead-url=yes}}</ref> زبان کردی با دسته شمالی لهجه‌های ایرانی غربی و از زبان‌های مهم دسته شمال غربی به‌شمار می‌رود اما نزدیکی زیادی با زبان پارسی باستان و پارسیگ ساسانی دارد و صاحب همتون و تصنیف‌ها و قصه‌ها و سنت‌های ادبی است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = دکتر محرم رضایتی کیشه خاله|نشانی=http://jlkd.um.ac.ir/index.php/lj/article/view/54976 |عنوان= مقایسة گویش کرمانجی رودباری با گویشهای کرمانجی خراسان | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده = وبگاه تخصصی زبانشناسی اتنولوگ|نشانی= https://www.ethnologue.com/language/kmr|عنوان=زبان کردی | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده = دانشنامه ایرانیکا|نشانی= http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i|عنوان= | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://jlr.alzahra.ac.ir/article_1846_a648a7f1652ff0fab4f3f0d1b5de081d.pdf|عنوان= ساخت ارگتیوو فروپاشی آن در گویش کرمانجی خراسان|ناشر= دانشگاه فردوسی مشهد|تاریخ= |تاریخ بازبینی= |archive-date= ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸|archive-url= https://web.archive.org/web/20180612141646/http://jlr.alzahra.ac.ir/article_1846_a648a7f1652ff0fab4f3f0d1b5de081d.pdf|dead-url= yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= http://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria%20Kurdica%2001.pdf|عنوان= | ناشر = Jagiellonian university|تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref><ref>''محمد معین فرهنگ فارسی (متوسط)''، شش‌جلدی، انتشارات امیرکبیر، تهران ۱۳۶۲</ref><ref>احسان یارشاطر: زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی: مقدمهٔ ''لغتنامهٔ دهخدا''. تهران، ۱۳۳۷</ref>

زبان کردی به پنج دستهٔ عمده تقسیم می‌شود.

۱. شمالی یا [[کرمانجی]] (شامل سنجاری، جدیکانی، ارفی، بوتانی، بایزیدی، هکاری، سورچی، کرمانجی خراسانی، شکاکی، وانی، شمدینانی، جزیری و بادینانی)<ref>{{cite web|title=Kurdish, Northern|url=https://www.ethnologue.com/language/kmr|website=Ethnologue}}</ref> ۲. میانی یا [[کردی سورانی|سورانی]] (شامل [[مکریانی]]، پژدری، خوشناوی، اربیلی، اردلانی، سلیمانیه‌ای، ورماوه‌ای، گرمیانی، کرکوکی، بنگردی، رواندزی و جافی)<ref>{{cite web|title=Kurdish, Central|url=https://www.ethnologue.com/language/ckb|website=Ethnologue}}</ref> ۳.[[کردی جنوبی|جنوبی]] (شامل:
[[کردی ایلامی]]، [[کردی کردلی|کردلی]]، [[کردی قصری-کرماشانی|کرماشانی]]، [[کلهری]]، [[لکی]]، کردی بغدادی)<ref>{{cite |title=Kurdish, Southern|url=https://www.ethnologue.com/language/sdh|website=Ethnologue}}</ref> ۴. زازاکی یا [[مردم زازا|زازایی]] درمحدودهٔ گویش‌های شمالی است (شامل:کردکی. کرمانجکی. دملکی)۵. [[گویش هورامی|هورامی]] یا گورانی درمحدودهٔ گویش میانی است (شامل: حلبچه ای. پاوه‌ای. مریوانی) تقسیم می‌شود. در کل، زبان کردی میانجی دو زبان بزرگ قبل از اسلام یعنی [[پهلوی اشکانی]] و [[پهلوی ساسانی]] است؛ هرچه به شمال برویم زبان کردها به پهلوی اشکانی نزدیک می‌شود و هرچه به سمت جنوب بیاییم به زبان پهلوی ساسانی نزدیک می‌شود. [[گرنوت وینفوهر]] بیشتر کردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی می‌داند.<ref>Windfuhr, Gernot (1975), “Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes”, Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457-471</ref> در کل، زبان کردی به پارسی نزدیک‌تر است تا اشکانی. زبان‌های گورانی و زازکی هم به پارتی اشکانی_مادی نزدیک‌ترند. مک کنزی پس از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کُردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجهٔ دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسهٔ خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کُردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان هاست – مانند بلوچی یا لُری، تاتی – آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده است که می‌دانیم ریشه‌اش در شرق دریای خزر بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://parsianjoman.org/?p=5586|عنوان=http://parsianjoman.org/?p=5586}}</ref>{{سخ}}
زبان کردی در [[عراق]] در کنار [[زبان عربی]] رسمی است. در [[ارمنستان]] نیز به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود.<ref>{{cite book|last=Pavlenko|first=Aneta|title=Multilingualism in post-Soviet countries|year=2008|publisher=Multilingual Matters|location=Bristol, UK|isbn=978-1-84769-087-6|pages=18–22}}</ref> زبان کردی در [[ایران]] به عنوان یک زبان محلی پذیرفته شده اگرچه رسانه‌ها برای عدم استفاده از آن و جایگزینی آن با فارسی تلاش می‌کنند. در ترکیه هم کردها با وجود اینکه بزرگ‌ترین اقلیت کشور هستند اما زبانشان به رسمیت شناخته نمی‌شود به طوری‌که حتی [[لیلا زانا]] نمایندهٔ پارلمان ترکیه به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد.<ref>[https://archive.today/20120729221413/http://www.earthtimes.org/articles/show/198103,kurdish-politiican-zana-sentenced-to-prison-in-turkey.html Kurdish politiican Zana sentenced to prison in Turkey : Middle East World<!-- Bot generated title -->]</ref> در سوریه فدراسیون شمال سوریه در کنار زبان عربی کردی هم در مدارس تدریس می‌شود.{{سخ}}
در کشورهای [[ترکمنستان]]، [[قزاقستان]]، [[آلمان]] و [[سوئد]] نیز اقلیت کرد زبان زندگی می‌کنند.
دو گویش گورانی و [[زبان زازاکی|زازاکی]] توسط بسیاری از زبان شناسان به علت تفاوت با سایر گویش‌های کردی، در زمرهٔ زبان کردی شناخته نمی‌شوند. البته گویشوران این دو زبان از نظر قومیت جز مردمان کردتبار هستند و خودشان را کرد می‌دانند.{{مدرک|date=اکتبر ۲۰۲۱}} همچنین در مورد زبان لکی به عنوان یکی از زبانهای کردی یا گویشی از زبان کردی نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ چنان‌که برخی از منابع آن را شاخه‌ای از [[زبان گورانی|گورانی]]،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=The Kurds, A Concise Handbook|سال=1992|نام=Dr. Mehrdad|نام خانوادگی=Izady|صفحه=174}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Kurdiah Politics in the Middle East|سال=2009|نام=Nader|نام خانوادگی=Entessar|صفحه=23|شابک=9780739140413}}</ref> [[زبان لری|لری]]،<ref>William J. Frawley, William Frawley, ''International Encyclopedia of Linguistics&'' 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, [https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&printsec=frontcover&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjB1-SHi5PTAhWCHJoKHR41AFAQ6AEIGzAA#v=onepage&q=laki,%20alaki&f=false page. 310.]</ref><ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20130508153143-2173-60.pdf زبانها و لهجه‌های ایرانی/احسان یار شاطر]، صفحه ۴۰ کتاب.</ref> بازماندهٔ [[زبان فارسی باستان|فارسی باستان]]<ref>[http://www.lib.ir/fa/library/557/کتابخانه-مرکزی-و-مرکز-اطلاع-رسانی-شهرداری-اصفهان/shelf/53723529 فرهنگ و واژه‌نامه لکی]، صفحه ۱۴ کتاب.</ref><ref>[https://jostarnameh.yazd.iau.ir/article_682446_73252986f543f10b91fde44e4a59e70f.pdf تحلیل تطبیقی ساختاری، مفهومی و کاربردی مثلهای زبان لکی و فارسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230727025941/https://jostarnameh.yazd.iau.ir/article_682446_73252986f543f10b91fde44e4a59e70f.pdf |date=۲۷ ژوئیه ۲۰۲۳}}، صفحه ۱۳۵ کتاب.</ref> و برخی نیز لکی را یک زبان مستقل دانسته‌اند.<ref>[http://ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/Iran/Kermanshah/Contents/لکی؛-گویش-یا-زبانی-مستقل؟ لکی؛ گویش یا زبانی مستقل؟]{{پیوند مرده|date=ژانویه ۲۰۲۰ |bot=InternetArchiveBot}}، همشهری استان‌ها.</ref><ref>[https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، دکتر محمد دبیرمقدم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163405/https://rjhll.basu.ac.ir/article_699_0.html |date=۳ ژوئیه ۲۰۱۸}}، دانشگاه بوعلی سینا.</ref><ref>توصیف ساختار زبان لکی، فرامرز شهسواری، ریشه‌شناسی و معناشناسی در زبان لکی، واج، تکواژ و واژه در زبان لکی، انشارات طاق بستان</ref>

== دین ==
دین اکثریت مردم کرد [[اسلام]] است. بیشتر کردها مسلمان [[سنی]] و پیرو فقه [[شافعی]] هستند.<ref>{{یادکرد خبر|کوشش=The Kurdish Project|عنوان=Learn About Kurdish Religion {{!}} The Kurdish Project|نشانی=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/|زبان=en-US|تاریخ بازبینی=2018-01-05}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Welcome to Encyclopaedia Iranica|نشانی=https://iranicaonline.org/|وبگاه=iranicaonline.org|بازبینی=2022-01-20|کد زبان=en-US|نام=Encyclopaedia Iranica|نام خانوادگی=Foundation}}</ref> اکثریت کردهای استان آذربایجان غربی مسلمان و سنی [[شافعی]] هستند. در [[استان کردستان]] نیز اکثریت سنی هستند، اما در شرق استان در شهرستان‌های [[شهرستان بیجار|بیجار]] و [[شهرستان قروه|قروه]] کردهای شیعه و اقلیتی از کردهای یارسان نیز زندگی می‌کنند.<ref>[http://johs.jseas.ir/download.aspx?id=308 احمدی، کامیل. مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی. شماره ۶۳، تابستان ۱۴۰۰، ص ۱۰۹ - ۱۰۷].</ref> در استان [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] بخشی [[سنی]] و بخشی پیرو آئین [[یارسان]] (اهل حق) و بخشی هم [[شیعه]] هستند؛ و در [[استان ایلام|ایلام]] تقریباً همهٔ مردم [[شیعه]] هستند. اکثریت [[کرد کرمانج|کردهای کرمانج]] [[شرق ایران|شمال شرق ایران]] ([[استان خراسان|خراسان]]) هم شیعه هستند و کردهای ساکن در استان‌های [[استان مازندران|مازندران]] و [[استان قزوین|قزوین]] برخی شیعه و برخی یارسان هستند. در کردستان عراق اکثریت با مسلمانان اهل سنت است ولی اقلیتی از دیگر ادیان و مذاهب مانند [[ایزدی]] و [[یارسان]] (کاکه ای) هم در آنجا زندگی می‌کنند<ref>آیت محمدی، سیری در تاریخ سیاسی کرد،انتشارات پرسمان،1382</ref> در کردستان ترکیه اقلیتی ار کردهای [[علویان (ترکیه)|علوی]] مذهب در استان‌های [[تونجلی]] و [[حکاری]] زندگی می‌کنند.<ref>{{یادکرد کتاب|نشانی=https://www.worldcat.org/oclc/44955496|عنوان=Turkey's Kurdish question|نام خانوادگی=J.|نام=Barkey, Henri|تاریخ=1998|ناشر=Rowman & Littlefield Publishers|شابک=9780585177731|مکان=Lanham, Md.}}</ref> گفتنی است دو طریقت [[قادریه]] و [[نقشبندیه]] مریدان زیادی در [[کردستان]] دارند و هنوز هم در [[خانگاه|خانقاه]]ها مشغول به ذکر هستند.<ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|وبگاه=www.kurdistanica.com|نشانی=http://www.kurdistanica.com/?q=node/99|عنوان=Sufi Mystic Orders {{!}} KURDISTANICA.com|بازبینی=2018-01-05}}</ref> سایر کردها نیز از [[بجوران‌ها]] ،[[زرتشتی]]، [[مسیحی]] یا [[یهودی]] هستند که بیشتر در کشورهای اروپایی سکوت دارند.<ref>[http://www.kurdistanica.com/?q=node/97 مقالهٔ مسیحیت در کردستان در دانشنامهٔ کردستانیکا]</ref><ref>{{یادکرد وب |url=http://www.lahana.org/blog/The%20history%20of%20Judaism%20in%20Kurdistan.htm |title=مقالهٔ یهودیت در کردستان، نوشتهٔ دکتر م. ایزدی |accessdate=۱۲ فوریه ۲۰۱۳ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130205013659/http://www.lahana.org/blog/The%20history%20of%20Judaism%20in%20Kurdistan.htm |archivedate=۵ فوریه ۲۰۱۳ |dead-url=yes}}</ref>

== فرهنگ و آداب و رسوم ==
{{نوشتار اصلی|فرهنگ کردی}}
فرهنگ کُردی میراثی است از مردمان باستانی گوناگونی که کُردهای امروزی و جامعهٔ آن‌ها را شکل داده‌اند. همانند بسیاری از دیگر جمعیت‌های [[خاورمیانه]]، میزان بالایی از تأثیرات متقابل میان کُردها و مردمان همسایه‌شان مشهود است؛ بنابراین، در فرهنگ کُردی عناصری از فرهنگ‌های گوناگون دیده می‌شود. با این حال، در مجموع، فرهنگ کُردی به فرهنگ دیگر [[مردمان ایرانی‌تبار|مردمان ایرانی]] نزدیک‌تر است، به‌ویژه آن‌هایی که از نظر جغرافیایی در گذشته بیشترین نزدیکی را با کُردها داشته‌اند، مانند [[فارسی‌زبانان]] و [[مردم لر|لُرها]]. برای نمونه، کُردها نیز نوروز (۲۱ مارس) را به عنوان آغاز سال نو جشن می‌گیرند.<ref name="krelig">{{cite web|url=http://www.culturalorientation.net/kurds/krelig.html|title=Iraqi Kurds|work=culturalorientation.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20060902043336/http://www.culturalorientation.net/kurds/krelig.html|archive-date=2 September 2006}}</ref> در برخی از افسانه‌های کردی، منشأ این جشن را به [[کیومرث]]، نخستین پادشاه [[پیشدادیان|پیشدادی]]، منسوب می‌دارند. (کیومرث به کردی، کیموروس) در کوهستان‌های [[رواندز|رواندوز]] در شرق شهر «دیانا»، با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. به این مناسبت، دستور می‌دهد تا در کوه‌ها و بلندی‌ها آتش بیفروزند و خبر پیروزی را به همه‌جا برسانند. او فرمان می‌دهد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به‌مدت نُه روز ادامه دهند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=احمدی، کامیل. از مرز تا مرز (پژوهشی جامع در باب هویت و قومیت در ایران). لندن، انتشارات مهری. چاپ اول. (۱۴۰۰). ص ۱۳۰.}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Ahmady, Kameel. Another look at east and southeast Turkey. GABB Publication, Diyarbakır, 2009. p 248 and 249.}}</ref>
بوکه باران، از آداب و رسوم باران خواهی در کردستان است که در ایام [[خشکسالی]] یا سال‌هایی که میزان بارندگی آن کم است برگزار می‌شود. بوک به معنی عروسک است. دختران نوجوان روستا با استفاده از دو تکه چوب عروسکی ساخته و لباسی از پارچه‌های رنگی بر تن آن عروسک می‌پوشانند و برای آن [[سربندی]] درست می‌کنند. سپس آن عروسک را در دست می‌گیرند و در حالی که شعر می‌خوانند در کوچه‌ها می‌گردند. هنگام عبور «بوکه باران» از کوچه‌ها اهالی بر آن عروسک آب می‌پاشند به نیت این که باران و گندم در آن سال فراوان باشد. اهالی هدایایی مانند تخم مرغ، پول یا گردو به دختران می‌دهند. دختران پس از گذراندن بوک (عروسک) از همه کوچه‌ها آن را به قبرستان یا زیارتگاه موجود در روستا می‌برند، سپس آن را می‌سوزانند یا به آب می‌اندازند و هدایای جمع‌آوری شده را بین خود تقسیم می‌کنند. اهالی روستای هشمیز از دهستان ژاورود شرقی، بخش مرکزی شهر سنندج در منطقه‌ای سرد و خشک در ۳۶ کیلومتری جنوب غرب سنندج به این عروسک «بووکه چووینه»(bokâ cuwina) گویند و آن عروسک چوبی را در گهواره‌ای گذاشته و می‌چرخانند. این دختران هنگام چرخاندن عروسک در کوچه‌ها اشعاری را آوازوار و آهنگین و به صورت دسته‌جمعی می‌خوانند.<ref>{{یادکرد وب |url=http://anthropology.ir/node/8163 |title=انسان‌شناسی و فرهنگ |accessdate=۳۰ دسامبر ۲۰۱۱ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120114113558/http://anthropology.ir/node/8163 |archivedate=۱۴ ژانویه ۲۰۱۲ |dead-url=yes}}</ref>

زبان‌های کردی‌تبار شامل ۳ گروه است: [[کرمانجی|کردی شمالی]]، [[سورانی|کردی مرکزی]]، [[کردی جنوبی]].<ref>{{cite web|title=Kurdish|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish|website=Ethnologue}}</ref><ref>محمد معین. ''فرهنگ فارسی (متوسط)'' (شش‌جلدی). تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۲</ref><ref>احسان یارشاطر: «زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی». مقدمهٔ ''لغت‌نامه‌ی'' دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۳۷</ref>
بیشتر کردها مسلمان هستند و سایر آنان نیز [[ایزدی]]، [[یارسان]]، [[مسیحی]] و [[یهودی]] هستند. [[نوروز در میان کردها]] جشن قومی است که در افسانه‌های کردی منشأ این جشن را به [[کیومرث]]، نخستین پادشاه پیشدادی، منسوب می‌دارند. وی با اهریمن می‌جنگد و بر او پیروز می‌شود. او فرمان داد مردم روز پیروزی را جشن بگیرند و به مدت نُه روز ادامه دهند به این مناسبت، آن را '''جه‌ژنی نه‌ورۆز'''(جشن نوروز) نامیدند و بعدها [[نوروز]] نامگذاری شد.<ref name=ToolAutoGenRef3>''جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی''. دکتر حشمت الله طبیبی. تهران: دانشگاه تهران، آذر ۱۳۷۱</ref>

=== زن ===
{{نوشتار اصلی|زنان کرد}}
[[پرونده:YPJ fighters shake hands with one another.jpg|بندانگشتی|چپ|مبارزان زن [[یگان‌های مدافع خلق]] در [[کردستان سوریه]]]]
به‌طور کلی، حقوق و برابری زنان کُرد در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم به دلیل جنبش‌های پیشرو در درون جامعهٔ کُرد بهبود یافته است. با این حال، با وجود این پیشرفت‌ها، سازمان‌های حقوق زنان کُرد و [[سازمان ملل]] همچنان از مشکلاتی مربوط به نابرابری جنسیتی، ازدواج‌های اجباری، قتل‌های ناموسی در [[کردستان عراق]] گزارش می‌دهند.<ref>{{cite journal|first1=Berivan A.|last1=Yasin|first2=Namir G.|last2=Al-Tawil|first3=Nazar P.|last3=Shabila|first4=Tariq S.|last4=Al-Hadithi|title=Female genital mutilation among Iraqi Kurdish women: a cross-sectional study from Erbil city|journal=BMC Public Health|volume=13|pages=809|year=2013|doi=10.1186/1471-2458-13-809|pmid=24010850|pmc=3844478|doi-access=free}}</ref>

=== فرهنگ عامه (فولکلور) ===
[[پرونده:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|بندانگشتی|راست|[[روباه]]، حیوانی که به‌طور گسترده در داستان‌های کُردی تکرار می‌شود.]]
کُردها دارای سنتی غنی از فرهنگ عامه هستند که تا زمان‌های اخیر عمدتاً به صورت شفاهی یا از راه آواز از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد. هرچند برخی از داستان‌های نویسندگان کُرد در سراسر [[کردستان]] شناخته‌شده بودند، بیشتر داستان‌هایی که گفته یا خوانده می‌شدند تنها در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم به نگارش درآمده‌اند. بسیاری از این داستان‌ها بنا بر گفته‌ها قدمتی چندین سده‌ای دارند.

فرهنگ عامهٔ کُردی از نظر هدف و سبک بسیار گوناگون است؛ در میان آن می‌توان داستان‌هایی دربارهٔ [[طبیعت]]، [[حیوانات]] انسان‌گونه، [[عشق]]، [[قهرمانان]] و جنگجویان، موجودات اسطوره‌ای و زندگی روزمره یافت. شماری از این شخصیت‌های اسطوره‌ای را می‌توان در فرهنگ‌های دیگر نیز دید، همچون [[سیمرغ]] و [[کاوه آهنگر|کاوهٔ آهنگر]] در اسطوره‌شناسی گسترده‌تر ایرانی، و داستان‌های شاه‌ماران در سراسر آناتولی. افزون بر این، برخی از داستان‌ها می‌توانند صرفاً جنبهٔ سرگرمی داشته باشند یا جنبه‌ای آموزشی یا مذهبی.<ref name="Edgecomb">Edgecomb, D. (2007). ''A Fire in My Heart: Kurdish Tales''. Westport: Libraries Unlimited, pp. 200.</ref> رایج‌ترین داستان تکرارشونده دربارهٔ [[روباه]] باشد که با زیرکی و هوشمندی بر گونه‌های کم‌هوش‌تر غلبه می‌کند، اما اغلب خود نیز با سرانجامی ناخوشایند روبه‌رو می‌شود.<ref name="Edgecomb"/>
موضوع دیگری که در فولکلور کُردی بسیار رایج است، سرچشمه یا پیدایش یک قبیله است؛ این داستان‌ها معمولاً روایت می‌کنند که یک قبیله از کجا آمده، چگونه شکل گرفته و پیشینهٔ آنچه بوده است، و اغلب با عناصر اسطوره‌ای یا قهرمانانه همراه هستند.<ref name="Edgecomb"/> گاهی اوقات داستان‌گوها برای تعریف کردن داستان خود برای مخاطبان به روستاهای همجوار خود سفر می‌کردند و گاهی مخاطبان برای شنیدن داستان به روستای داستان‌گو سفر می‌کردند، گاهی این مخاطبا شامل یک روستا می‌شدند؛ این روایت‌ها به‌ویژه در [[زمستان]] رونق داشت، زمانی که تفریح و سرگرمی کم بود و مردم مجبور بودند شب‌ها را در خانه بگذرانند.<ref name="Edgecomb"/>

هم‌زمان با تنوع گروه‌های کُرد، اگرچه برخی داستان‌ها و عناصر در سراسر کُردستان رایج بودند، برخی دیگر منحصر به یک منطقه خاص بودند و این وابسته به منطقه، دین یا گویش بود. [[یهودیان کرد]] شهر [[زاخو]] شاید بهترین نمونه از این موضوع باشند؛ داستان‌گوهای با استعداد آن‌ها به دلیل داشتن سنت شفاهی منحصربه‌فرد، در سراسر منطقه بسیار مورد احترام بوده‌اند.<ref>D. Shai (2008). [https://doi.org/10.1007%2FBF02965657 "Changes in the oral tradition among the Jews of Kurdistan"]. Retrieved 7 July 2013.</ref> نمونه دیگر از اساطیر [[ایزدیان|کُردهای ایزدی]] هستند،<ref>C. Alison (2006).[http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 "Yazidis i. General"]. ''Encyclopædia Iranica'' Retrieved 7 July 2013.</ref> و داستان‌های کُردهای [[درسیم]]، که تأثیر قابل توجهی از فرهنگ [[مردم ارمنی]] داشته‌اند.<ref>V. Arakelova. [http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html "Shahnameh in the Kurdish and Armenian Oral Tradition"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102817/http://english6.net/s/shahnameh-in-the-kurdish-and-armenian-oral-tradition-w18142.html |date=18 May 2015}}. Retrieved 7 July 2013.</ref> در دوران جرم بودن [[زبان کردی]] پس از کودتای سال ۱۹۸۰، دنگ‌بِژها (خوانندگان) و چیرۆک‌بِژها (روایت‌گران) مجبور به سکوت شدند و بسیاری از داستان‌ها در معرض خطر قرار گرفتند. در سال ۱۹۹۱، زبان کُردی از حالت جرم خارج شد، اما افزایش دسترسی به [[رادیو]]ها و [[تلویزیون]]ها باعث کاهش علاقه به روایت‌های سنتی شد.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/kurdish-singing-storytellers-rise-dengbej "Silenced Kurdish storytellers sing again"]. ''The Guardian''. Retrieved 7 July 2013.</ref> با این حال، تعدادی از نویسندگان در حفظ این داستان‌ها گام‌های بلندی برداشتند.

=== بافندگی ===
[[پرونده:Modern Bidjar rug.jpg|بندانگشتی|چپ|فرش کُردی [[بیجار]]]]
بافت کُردی در سراسر جهان شهرت دارد و نمونه‌های عالی هم در فرش‌ها و کیف‌ها دیده می‌شود. مشهورترین فرش‌های کُردی، [[قالی بیجار|فرش‌های منطقه بیجار]] در [[استان کردستان]] هستند. به دلیل روش منحصر به فردی که در بافت فرش‌های بیجار به کار می‌رود، این فرش‌ها بسیار مقاوم و مستحکم هستند و به همین دلیل به آن‌ها «فرش‌های آهنین ایران» گفته می‌شود. فرش‌های بیجار تنوع زیادی دارند و طرح‌های آن‌ها از نقش‌های گل، مدال، حیوانات تا سایر تزئینات متغیر است. آن‌ها معمولاً دو [[تار و پود|تار]] دارند و از نظر رنگ‌بندی بسیار پررنگ و جذاب هستند.<ref name="Claremont Rug Company">J. D. Winitz '[http://www.claremontrug.com/educational-center/rugtypes/kurdish.aspx Kurdish Rugs]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> با توجه به افزایش علاقه به این فرش‌ها در قرن گذشته و کاهش نیاز به مقاومت بالای آن‌ها، فرش‌های جدید بیجار دارای طرح‌هایی ظریف‌تر و با جزئیات دقیق‌تر شده‌اند.

فرش کُردی دیگری که شناخته‌شده است، فرش سنه (تلفظ [[سنندج]] به کُردی) است که به عنوان پیچیده‌ترین فرش‌های کُردی شناخته می‌شود. این فرش‌ها به‌ویژه به دلیل تراکم گره بالای خود و استفاده از پشم مرغوب کوهی مشهور هستند.<ref name="Claremont Rug Company"/> در سایر مناطق کُردستان مانند [[کرمانشاه]]، [[سیرت]]، [[ملطیه]] و [[بتلیس]] نیز فرش‌ها به میزان وسیعی بافته می‌شدند.<ref>{{cite journal|last1=Eagleton|first1=W.|year=1989|title=The Emergence of a Kurdish Rug Type|journal=Oriental Rug Review|volume=9|page=5}}</ref>

کیف‌های کُردی عمدتاً به آثار [[ایل جاف]] که در [[مرز ایران–عراق|ناحیه مرزی ایران و عراق]] زندگی می‌کنند، مشهور هستند. این کیف‌ها دارای همان ویژگی‌های فرش‌های کُردی هستند؛ بسیار رنگارنگ، محکم در طراحی و اغلب دارای طرح‌های مدالیون. آن‌ها به‌ویژه در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در غرب محبوب بودند.<ref>{{cite journal|last1=Hopkins|first1=M.|year=1989|title=Diamonds in the Pile|journal=Oriental Rug Review|volume=9|page=5}}</ref>

=== صنایع دستی ===
[[پرونده:KurdishNoble.jpg|بندانگشتی|چپ|یک نجیب‌زاده کُرد با [[جنبیه|خنجر جنبیه]]]]
فراتر از بافت و پوشاک، صنایع دستی کُردی دیگری نیز وجود دارند که سنتاً اغلب توسط قبایل کوچ‌نشین کُرد ساخته می‌شدند. این صنایع دستی به‌ویژه در ایران شناخته شده‌اند، به‌ویژه صنایع دستی مناطق [[کرمانشاه]] و [[سنندج]]. در میان این صنایع می‌توان به تخته شطرنج، تعویذها، جواهرات، تزئینات، سلاح‌ها و سازها اشاره کرد.{{نیازمند منبع}}

=== تتو ===
[[پرونده:Kurdish-Deq.jpg|بندانگشتی|چپ|زن کُرد با تتوی دِق]]
تزئین بدن با تتو (در کُردی: دِق) در میان کُردها رایج است، هرچند تتوهای دائمی در [[اسلام سنی]] مجاز نیستند. از این رو، تصور می‌شود که این تتوهای سنتی ریشه در دوران پیش از اسلام دارند.<ref name="Immigration Museum">{{cite web|url=http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en|publisher=Museumvictoria.com.au|title=Immigration Museum (2010) Survival of a culture: Kurds in Australia|access-date=7 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326153229/http://museumvictoria.com.au/pages/14387/kurds-in-australia-brochure.pdf?epslanguage=en|archive-date=26 March 2010|url-status=dead}}</ref>

جوهر تتو با مخلوط کردن [[دوده]] با [[شیر]] (معمولاً شیر مادر) و مایع سمی از [[کیسه صفرا]] یک حیوان ساخته می‌شود. طرح با استفاده از یک شاخه نازک روی پوست کشیده شده و سپس با سوزن زیر پوست تزریق می‌شود. این تتوها معانی و کاربردهای متنوعی دارند، از جمله محافظت در برابر شر یا بیماری‌ها، افزایش زیبایی و نمایش وابستگی‌های قبیله‌ای. نمادهای مذهبی نیز در میان تتوهای سنتی و مدرن کُرد رایج است. تتوها در میان زنان بیشتر از مردان رایج بودند و معمولاً روی پاها، چانه، پیشانی و سایر نقاط بدن قرار می‌گرفتند.<ref name="Immigration Museum"/><ref>W. Floor (2011) [http://www.iranicaonline.org/articles/kalkubi "Ḵālkubi"] ''Encyclopædia Iranica''. Retrieved 7 July 2013.</ref>

محبوبیت تتوهای دائمی و سنتی در میان نسل جدید کُردها به شدت کاهش یافته است. با این حال، تتوهای مدرن در حال رایج‌تر شدن هستند؛ و تتوهای موقت همچنان در مناسبت‌های خاص (مانند [[حنا]]، شب قبل از عروسی) و به‌عنوان ادای احترام به میراث فرهنگی استفاده می‌شوند.<ref name="Immigration Museum"/>

=== سینما ===
{{نوشتار اصلی|سینمای کرد}}
[[پرونده:BahmanGhobadi2009.JPG|بندانگشتی|چپ|[[بهمن قبادی]] در مراسم معرفی فیلمش ''هیچ‌کس دربارهٔ گربه‌های ایرانی نمی‌داند'' در [[سن سباستین]]، ۲۰۰۹ ]]
موضوعات اصلی سینمای کُردی، فقر و سختی‌هایی است که کُردها مجبور به تحمل آن هستند. اولین فیلم‌هایی که به فرهنگ کُردی پرداخته‌اند، در واقع در [[ارمنستان]] فیلم‌برداری شدند. فیلم زاره که در سال ۱۹۲۷ به تهیه‌کنندگی هامو بکنازاریان منتشر شد، داستان زاره و عشق او به چوپان سیدو و مشکلاتی که این دو تحت تأثیر بزرگان دهکده تجربه می‌کنند را روایت می‌کند.<ref>IMDb '[https://www.imdb.com/title/tt0184075/ Zare (1927)]' Retrieved 7 July 2013.</ref> در سال‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۵۹، دو مستند دربارهٔ [[ایزدیان|کُردهای ایزدی]] در ارمنستان ساخته شد. این آثار تولید مشترک ارمنی-کُردی بودند و ه. کوچاریان و هجییه جندی برای ساخت مستند کُردهای ارمنستان شوروی با یکدیگر همکاری کردند.<ref name="Kurdish Cinema">R. Alakom '[http://www.kurdishcinema.com/RohatAlakomZere.html The first film about Kurds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929215257/http://kurdishcinema.com/RohatAlakomZere.html |date=29 September 2013}}'. Retrieved 7 July 2013.</ref> و ارِب سامیلوف و س. جامهاریان برای ساخت مستند ''کُردهای [[ارمنستان]]''.<ref name="Kurdish Cinema"/>

نخستین فیلم‌های کُردی که مورد تحسین منتقدان قرار گرفتند و شهرت یافتند توسط [[ییلماز گونی]] ساخته شدند. او در آغاز [[بازیگری]] محبوب شد و برندهٔ جوایز در [[ترکیه]] بود و به دلیل چهرهٔ خشنش لقب چیرکین کرال (پادشاه زشت) را گرفته بود. اما در ادامهٔ دوران حرفه‌ای خود، به ساخت فیلم‌های اجتماعی-انتقادی و سیاسی روی آورد. فیلم‌های گِله (Sürü، ۱۹۷۹)، راه (Yol، ۱۹۸۲) و دیوار (Duvar، ۱۹۸۹) از آثار شناخته‌شدهٔ او هستند که از میان آن‌ها، فیلم دوم (راه) موفق به دریافت نخل طلای جشنواره کِن (معتبرترین جایزه جهان) ۱۹۸۲ شد.<ref>{{cite book|author=DVD ~ Yilmaz Güney|title=Yol (1982)|asin=6302824435}}</ref>

یکی دیگر از کارگردانان برجستهٔ کُرد [[بهمن قبادی]] است. نخستین فیلم بلند او با نام ''زمانی برای مستی اسب‌ها'' در سال ۲۰۰۰ منتشر شد. این فیلم با تحسین گستردهٔ منتقدان روبه‌رو شد و جوایز متعددی را به دست آورد. دیگر فیلم‌های او نیز به همین سبک و سیاق ساخته شدند و موفقیت‌هایی کسب کردند.<ref>IMDb '[https://www.imdb.com/name/nm0315842/awards Bahman Ghobadi's Awards]'. Retrieved 7 July 2013.</ref> این موفقیت‌ها او را به یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌سازان معاصر [[ایران]] تبدیل کرده است. اخیراً او فیلم فصل'' کرگدن‌ها'' را منتشر کرده است که با بازی [[بهروز وثوقی]]، [[مونیکا بلوچی]] و [[یلماز اردوغان]] ساخته شده و زندگی پرآشوب یک شاعر کُرد را روایت می‌کند.<ref name="۱">{{یادکرد وب |نویسنده =حسن صلح جو |نشانی=http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2012/09/120922_l41_cinema_kargadan_ghobadi_review.shtml |عنوان= فصل کرگدن ساخته بهمن قبادی، یک شاعرانه تصویری | ناشر =بی‌بی‌سی |تاریخ =۲۲ سپتامبر ۲۰۱۲ |تاریخ بازبینی=}}</ref>

=== ۱۰ مارس روز جهانی لباس کردی ===
لباس کُردی یکی از شاخصه‌های هویتی مردم کُرد است و زیبایی و اهمیت آن به اندازه‌ای است که به یک ویترین جهانی تبدیل شده و روزی را در تقویم جهانی (۱۰مارس) به خود اختصاص داده است.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=لباس کردی، گنجینه‌ای ماندگار در فرهنگ کردستان |نشانی=https://www.isna.ir/news/1402122014032/لباس-کردی-گنجینه-ای-ماندگار-در-فرهنگ-کردستان |وبگاه=ایسنا |تاریخ بازبینی=۲۰ اسفند ۱۴۰۲}}</ref>

== مناطق کردنشین ایران ==
{{اصلی|ایل‌های کرد ایران|بخش‌های کردنشین ایران}}
{{تمیزکاری|دلیل=پر از بخش‌های بی ربط، بدون منبع|تاریخ=مارس ۲۰۱۴}}
{{تغییرمسیر|روژهلات|نشریه‌ا با همین عنوان|روژهه‌لات (مجله)}}
{{Infobox ethnic group
| group           = مناطق کردنشین ایران (زرد)
| image           = [[پرونده:نقشه زبان‌ها.png|بندانگشتی|]]
| Area            = ۷۴٬۲۶۸ کیلومتر مربع (فقط سه استان کردستان، کرمانشاه و ایلام) (بدون محاسبه مناطق کردنشین خراسان شمالی و آذربایجان غربی)
| poptime         = '''۸٫۰۰۰٫۰۰۰''' (میلیون) (طبق ادعای انستیتوی کرد فرانسه ۱۰ تا ۱۲ میلیون)
|-
! style="text-align: left;" |[[دامنه سطح‌بالای کد کشوری|دامنه]]
|[[.krd]]
|}
| rels            = [[سنی|اسلام سنی]]، [[شیعه|اسلام شیعه]]، [[یارسان]]، [[بهاییت]]
| langs           = [[زبان کردی]] {{سخ}}
شامل گویش‌های: {{سخ}}
([[کرمانجی]]، [[سورانی]]، [[کلهری]]، [[لکی]]، [[گورانی]])
| related         = دیگر [[اقوام ایرانی‌تبار]]
}}

نواحی کُردنشین ایران شامل: قسمت‌هایی از [[استان آذربایجان غربی]] که از نواحی غربی [[شهرستان ماکو]] شروع می‌شود و با دربرگرفتن بخش‌های غربی استان و برخی از شهرستان‌های جنوب [[استان آذربایجان غربی|آذربایجان غربی]] مانند [[شهرستان مهاباد]] و [[شهرستان بوکان]]، شامل دیگر استان‌های غرب ایران یعنی بیشتر مناطق [[استان کردستان|کردستان]][[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] و [[استان ایلام|ایلام]] و بخش‌هایی از [[استان همدان]] می‌شود، همچنین تقریباً نیمی از جمعیت [[استان خراسان شمالی]] نیز کرد هستند.<ref>{{cite book|last1=A. Manafy|title=The Kurdish Political Struggles in Iran, Iraq, and Turkey: A Critical Analysis|publisher=University Press of America, 2005|isbn=0-7618-3003-0|page=6|edition=illustrated|url=https://books.google.com/books?id=M6gsAQAAIAAJ&q=Guran+Kurds+Turkey&dq=Guran+Kurds+Turkey&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlr4aP1u7RAhVBMBoKHcJeDE44ChDoAQgnMAE}}</ref><ref name="فرهنگستان زبان کردی">[http://www.akademiyakurdi.org/kurdi/ فرهنگستان زبان کردی]</ref> در سایر استان‌ها نیز به خصوص [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]، [[استان گیلان|گیلان]]، [[استان البرز|البرز]]، [[استان تهران|تهران]]، [[استان مازندران|مازندران]] و [[استان اردبیل|اردبیل]] نیز اقلیت کرد وجود دارد. در استان یزد شهر [[ابرکوه]] روستای مهرآباد یک اقلیت ۵۰۰۰ نفری کرد وجود دارد. شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است<ref name="mehrnews.com" /> این شهر در قرن یازده میلادی که تمام بخش‌های کردستان قسمتی از حکومت سلجوقی بود به عنوان مرکز کردستان شناخته می‌شد.<ref>[https://www.britannica.com/place/Kermanshah]</ref> درآمیختگی و همزیستی کردهای ارومیه و مناطق شمالی تر با همسایگان ترک سبب شده که بسیاری از عناصر فرهنگ کردی گروه‌های قومی کُرد، از جمله زبان، جایش را به زبان و فرهنگ ترک بدهد؛ از این‌رو ایوانف شناسایی هویت کردهای کرمانج ایران را مشکل دانسته است و آن‌ها را ترک‌زبانانی می‌داند که رفته رفته هویت کردی را از دست می‌دهند.<ref name="ReferenceA" />

== ژنتیک و تبار ==
{{بخش گسترش}}
کردها از قوم‌های مورد توجه آریایی گران بوده‌اند. باور عمومی نزد آریایی گران این بوده است که چون کردها مردمانی کوه‌زی بوده‌اند، نسبت به خویشاوندان دشتی/شهری خود از اختلاط با نژادهای دیگر دور بوده‌اند. در دهه‌های پیش از [[جنگ جهانی دوم]] که نظریه‌های نژاد برتر و آریاییگری خصوصاً از نوع موبورِ اروپای شمالی شیوع داشت، کردهای مناطق کوهستانی را بر اساس نظریهٔ گهوارهٔ اروپای شمالی آریایی‌ها در زمرهٔ آریایی‌های بلند قامت، موبور و چشم آبی (Homo europeus nordicus) طبقه‌بندی کردند.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=چایلد|کتاب=آریایی‌ها|سال=1387|فصل=|صفحه=227|جلد=|زبان=}}</ref>

عده ای نیز کردها را به یک بستر ژنتیکی باستانی خاورمیانه/قفقاز/مدیترانه تعلق دارند و یکی از اجداد محتمل آنها، هوریان باستان (در ۳هزار سال ق. م) هستند.<ref>https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85010378928&origin=inward&txGid=fc17e921628b9454891529517ba39de6</ref><ref>https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=The%20Ancient%20Orient&publication_year=1994&author=W.%20von%20Soden#d=gs_qabs&t=1710086913921&u=%23p%3DM8gjTxZQ7fgJ</ref>
همچنین فرهنگ کردهارا می‌توان در فرهنگ حلف(۶هزار سال ق. م، تل حلف، دیاربکر) جست‌وجو کرد.<ref>https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=The%20Neolithic%20of%20the%20Near%20East&publication_year=1975&author=J.%20Mellaart</ref>

=== قرابت ژنتیکی با سایر مردمان ===
کردها از منظر دنای میتوکندریایی (نسب مادری) به اروپاییان و از منظر دنای کروموزوم وای (نسب پدری) به مردمان قفقازی نزدیک هستند و به‌طور کلی، به مردمان آسیای غربی نزدیک و از مردمان آسیای مرکزی دور هستند.<ref>https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-22244468714&origin=inward&txGid=595058c7dadc4557f8aa13275a63b6f5</ref>
از لحاظ تنوع ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس I لرهای لرستان و یاسوج به کردها نزدیکترند تا به لرهای لردگان. اما در کل همهٔ آنها با همدیگر و با یهودیان، گرجیان و ارمنیان نیز قرابت ژنتیکی دارند.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5063635/</ref> کردها و آذریان ایران نیز از لحاظ ژنتیکی HLA-A,B,C کلاس II نزدیکی زیادی با همدیگر دارند.<ref>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18001303/</ref>

== نگارخانه ==
{{وسط‌چین}}
<gallery>
پرونده:نقاشی_یک_شکارچی_نجیب_زاده_کُرد_سال_1862.jpg|بندانگشتی|راست|نقاشی یک شکارچی نجیب زاده کرد سال۱۸۶۲
پرونده:Kurds and Orthodox priest, 1873.jpg| تصویر قدیمی از دو مرد کرد در سال ۱۸۷۳ میلادی
پرونده:Kurdish and Azerbaijani outfit in Urmia around 1894.jpg| تصویری از پوشش مرد کرد (سمت چپ) در [[ارومیه]] سال ۱۸۹۴ میلادی<ref>{{یادکرد وب |نشانی=https://www.photographymuseum.com/persiandouble.html |عنوان=نسخه آرشیو شده |بازبینی=۱۹ نوامبر ۲۰۲۲ |archive-date=۱۹ نوامبر ۲۰۲۲ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119182437/https://www.photographymuseum.com/persiandouble.html |dead-url=yes}}</ref>
پرونده:Modern Bidjar rug.jpg| [[قالی بیجار|قالی کردی بیجار]]
پرونده:Jaf-Kurd bag.jpg
پرونده:Kurdish golvani.png| هه‌وری یا گُلوَنی یکی از نمادهای مردمان کرد
پرونده:3. Turquie d'Asia - 3. Vilayet de Koniah - 10. Planche.png| تصویری از پوشش دختر کرد(سمت چپ) در کنار دختر ترکمن (وسط) و ارمنی (راست) سال ۱۸۷۳ میلادی

</gallery>
{{پایان}}

== جستارهای وابسته ==
* [[مردم کرد]]
* [[تاریخ کردها]]
* [[فرهنگ کردی]]
* [[زبان‌های کردی]]
* [[زنان کرد]]
* [[موسیقی کردی]]

== یادداشت‌ها ==
{{یادداشت‌ها}}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=اشمیت|نام=رودیگر|نام خانوادگی۲=|نام۲=|پیوند نویسنده=|کتاب=راهنمای زبان‌های ایرانی|ترجمه= آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ بیدی و نگین صالحی نیا|سال=۱۳۸۷|ناشر=انتشارات ققنوس|شهر=تهران|شابک=964-311-488-0}}
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=چایلد|نام=ویر گوردون|نام خانوادگی۲=|نام۲=|پیوند نویسنده=|کتاب=آریایی‌ها|ترجمه= محمدتقی فرامرزی|سال=۱۳۸۷|ناشر=انتشارات نگاه |شهر=تهران|شابک=964-351-348-3}}
* {{یادکرد|نام خانوادگی=اسدی|نام=علیرضا|پیوند نویسنده = |کتاب=فرهنگ تطبیقی [[گویش کردی]] ایلامی با [[زبان ایرانی]] میانه ([[پهلوی اشکانی]] و ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام|ناشر =انتشارات جوهر حیات|شهر= ایلام|سال= ۱۳۹۰|شابک=978-600-6355-23-8}}
* {{یادکرد|نام خانوادگی=گبانچی|نام=ایوب|پیوند نویسنده = |کتاب=جشن‌ها و آیین‌های ایران باستان|ناشر =انتشارات عطایی|شهر= تهران|سال= ۱۳۹۲|شابک=978-964-313-709-0}}
* صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (۸ مجلد)، انتشارات فردوس.
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=قرشی|نام=امان‌الله|نام خانوادگی۲=|نام۲=|پیوند نویسنده=|کتاب=ایران‌نامک: نگرشی نو به تاریخ و نام ایران|ترجمه=|سال=۱۳۸۹|ناشر=انتشارات هرمس|شهر=تهران|شابک=978-964-6641-81-5}}
* Rawlinson, George, The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7, 1871. (copy at Project Gutenberg)Omran Yahya Feili; Arlene R. Fromchuck (1986). Michael Curtis (ed.). The Middle East Reader. Transaction Books. p. 123. ISBN 978-1-4128-3779-8. تاریخ ایران، [[پرسی سایکس|سِر پرسی سایکس]]، ۱۳۵۵.
* Jamie Stokes, ed. (2009). "Kurds". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. Facts on File. p. 380. [http://www.irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf کتاب تاریخ ایران دکتر خنجی]
* William Linn Westermann (1944). Peoples of the Near East Without a National Future. Council on Foreign Relations. p. 8.{{پانویس|۲}}
{{ویکی‌انبار-رده|Kurdish people}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}
{{مردم کرد}}
{{مردمان ایرانی‌تبار}}
{{آسیایی‌های خارج از کشور}}
* {{یادکرد|نام خانوادگی=هنربیشلر|نام=فردیناند|پیوند نویسنده = |کتاب=منشأ کُرد|ناشر =انتشارات امیرکبیر|شهر=تهران|سال=۱۳۹۰|}}
* منبع_جغرافیای استرابون. سرزمین‌های تحت کنترل هخامنشیان
* فقه اللغه ایرانی_ای. ام. ارانسکی
* الکورد فی المصادر القدیمیه_جرار درایور
* {{یادکرد|نام خانوادگی=ادریسیان|نام=غلامعلی|پیوند نویسنده = |کتاب=کردستان در هزاره‌های ماقبل تاریخ|ناشر =انتشارات امیرکبیر|شهر=تهران|سال= ۱۳۸۰|}}

[[رده:اقوام آسیا]]
[[رده:اقوام خاورمیانه]]
[[رده:اقوام در اتحادیه عرب]]
[[رده:اقوام در ارمنستان]]
[[رده:اقوام در ایران]]
[[رده:اقوام در ترکیه]]
[[رده:اقوام در سوریه]]
[[رده:اقوام در عراق]]
[[رده:بومیان غرب آسیا]]
[[رده:جوامع مسلمان]]
[[رده:کردها]]
[[رده:گروه‌های قومی جداشده توسط مرزهای بین‌المللی]]
[[رده:مردمان ایرانی‌تبار]]
[[رده:مردمان باستانی خاور نزدیک]]
[[رده:مردمان باستانی]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]

title: کل جمعیت

کل جمعیت: ۳۰–۴۰ میلیون · (کتاب حقایق جهانی، برآورد ۲۰۱۵) · ۳۶٫۴–۴۵٫۶ میلیون · (انستیتوی کردی پاریس، برآورد ۲۰۱۷)

title: مناطق با جمعیت چشمگیر

ترکیه: ۱۴٫۳–۲۰ میلیون (برآورد)

ایران: ۸٫۲–۱۲ میلیون (برآورد)

عراق: ۵٫۶–۸٫۵ میلیون (برآورد)

سوریه: ۲–۳٫۶ میلیون (برآورد)

آلمان: ۱٫۲–۱٫۵ میلیون

جمهوری آذربایجان: ۱۵۰٬۰۰۰–۱۸۰٬۰۰۰

فرانسه: ۱۵۰٬۰۰۰

سوئد: ۱۰۰٬۰۰۰+

هلند: ۱۰۰٬۰۰۰

روسیه: ۶۳٬۸۱۸

بلژیک: ۵۰٬۰۰۰

بریتانیا: ۴۹٬۸۴۱

قزاقستان: ۴۷٬۹۳۸

ارمنستان: ۳۷٬۴۷۰

سوئیس: ۳۵٬۰۰۰

دانمارک: ۳۰٬۰۰۰

اردن: ۳۰٬۰۰۰

اتریش: ۲۳٬۰۰۰

یونان: ۲۲٬۰۰۰

ایالات متحده آمریکا: ۲۰٬۵۹۱–۴۰٬۰۰۰

کانادا: ۱۶٬۳۱۵

فنلاند: ۱۵٬۸۵۰

گرجستان: ۱۳٬۸۶۱

قرقیزستان: ۱۳٬۲۰۰

استرالیا: ۱۰٬۱۷۱

title: زبان‌ها

زبانها: - - اکثریت: - زبان کردی - اقلیت: -

title: دین

دین: عمدتاً اسلام (اکثریت سنی، اقلیت بزرگی شیعه و علوی) · اقلیت چشمگیری: ایزدی و یارسان · دیگران (شامل مزدیسنا و مسیحیت)

title: قومیت‌های وابسته

قومیتهای وابسته: دیگر مردمان ایرانی‌تبار

title: زبان‌ها

زبانها: زبان کردی · شامل گویش‌های: · (کرمانجی، سورانی، کلهری، لکی، گورانی)

title: دین

دین: اسلام سنی، اسلام شیعه، یارسان، بهاییت

title: قومیت‌های وابسته

قومیتهای وابسته: دیگر اقوام ایرانی‌تبار