text:
# Pałac Królewski w Gödöllő
Pałac Królewski w Gödöllő (węg. Gödöllői Királyi Kastély lub częściej Grassalkovich-kastély (Gödöllő) ) – c.k. pałac położony w mieście Gödöllő, ok. 25 km na północny wschód od Budapesztu na Węgrzech.
Pałac został zbudowany w XVIII w. dla grafa Antala Grassalkovicha. W II połowie XIX wieku był ulubioną rezydencją austriackiej cesarzowej i węgierskiej królowej Elżbiety, znanej jako „Sissi“. Po drugiej wojnie światowej, za władzy komunistycznej, pałac został mocno zaniedbany i zaczął chylić się ku upadkowi. Od 1996 jest partiami restaurowany i udostępniany do zwiedzania.
Pałac Królewski jest – mierząc zabudowaną powierzchnię zasadniczą – największym pałacem na Węgrzech.

## Historia pałacu

### Czasy przed zbudowaniem pałacu
Gödöllő zostało wymienione po raz pierwszy w XIV wieku, jednak aż do chwili nabycia go przez grafa Antala Grassalkovicha nie odgrywało znaczącej roli w historii kraju. Do XVIII wieku Gödöllő było małą, nieznaczną chłopską osadą położoną w dolinie otoczonej pagórkami. Dobra ziemskie należały do różnych właścicieli a stosunki własnościowe często się zmieniały. Przerwane one zostały przez panowanie tureckie nad Węgrami (od 1541). Zalążek wioski stanowił skromny dworek szlachecki i niewielki kościół, w miejscu których został wzniesiony późniejszy pałac.

### Epoka Grassalkovichów
Po wypędzeniu Turków osmańskich na przełomie XVII i XVIII wieku (zob. Historia Węgier#Habsburgowie), ukształtowała się na Węgrzech nowa arystokracja. Do najwybitniejszych przedstawicieli nowo powstałego stanu należał w owym czasie Antal Grassalkovich I, który z niższego chorwackiego ziemiaństwa awansował na dwór wiedeński, gdzie należał do zaufanych ludzi Marii Teresy.
Grassalkovich nabył między 1723 a 1748 posiadłość Gödöllő od jej wcześniejszych właścicieli. Po 1735 rozpoczął budowę pałacu i zakrojonej na dużą skalę posiadłości. Pałac powstał w latach 1735–1745 jako trójskrzydłowe założenie, które jeszcze dziś zawiera dziedziniec wewnętrzny. W latach 1746–1749 i ponownie w 1752–1759 pałac rozbudowano.
Antal Grassalkovich l otrzymał w 1732 tytuł barona a w 1743 Maria Teresa podniosła go do stanu grafów. W konsekwencji pałac był nie tylko oznaką samego nabytego majątku, ale miał też odzwierciedlać pozycję polityczną. Marię Teresę i grafa Grassalkovicha połączyły więzy przyjaźni a cesarzowa urządziła sobie w pałacu rząd pokoi, w których w 1751 na krótko zamieszkała.
Graf Antal Grassalkovich I zmarł w 1771 pozostawiając pałac w spadku swojemu synowi, Antalowi Grassalkovichowi II (1734–1794), który w 1784 został podniesiony do godności księcia. Nie był on jednak zbytnio zainteresowany w położonej na uboczu posiadłości i rezydował najchętniej w Wiedniu i w Bratysławie, która wówczas była stolicą Węgier. W Gödöllő zlecił on wprawdzie dokonanie kilku przebudów, jednakże pałac w tamtym czasie był przeważnie zarządzany przez kasztelana. Synowi brakowało ekonomicznej umiejętności ojca i bogata niegdyś rezydencja popadła z czasem w długi, które w 1794 przeszły na Antala Grassalkovicha III (1771–1841). Młody książę powiększył jeszcze górę długów a posiadłości w Gödöllő po 1796 znalazły się pod zarządem przymusowym. Dopiero od lat 20. XIX w. Antal Grassalkovich III częściej zatrzymywał się w Gödöllő, z którego przedtem prawie nie korzystał. W tym czasie zarządził on przekształcenie barokowego ogrodu w park krajobrazowy a w pałacu podejmował często polityka i reformatora Istvána Széchenyiego.
Książę Antal Grassalkovich III zmarł w 1841 bez męskiego potomka, co oznaczało wygaśnięcie męskiej linii rodu Grassalkovichów. Jednak jeszcze w czasie zarządu przymusowego pałac odziedziczyła żeńska linii rodu Viczay.
W 1849 pałac był wykorzystywany krótko, jako baza oddziałów rewolucjonistów węgierskich pod wodzą Lajosa Kossutha.
W 1850 posiadłość kupił bankier György Sima, który z kolei w 1864 sprzedał ją bankowi belgijskiemu.

### Pałac jako rezydencja dynastii węgierskiej
W 1866 pałac był wykorzystywany jako lazaret dla rannych żołnierzy walczących w wojnie prusko-austriackiej. W tym czasie zamek odwiedziła po raz pierwszy austriacka cesarzowa Elżbieta i wyraziła życzenie nabycia posiadłości, na co jednak, ze względu na koszty wojny, nie uzyskała zgody cesarza. W roku 1867 doszło do zawarcia ugody austriacko-węgierskiej, w wyniku której powstały dualistyczne Austro-Węgry. 15 marca rząd złożył przysięgę wierności Franciszkowi Józefowi I a 8 czerwca tego samego roku w Budzie odbyła się koronacja Franciszka Józefa I na "Apostolskiego Króla Węgier".
Stary pałac Grassalkovichów, którym rok wcześniej zainteresowała się cesarzowa, został nabyty przez państwo węgierskie i przekazany jako prezent koronacyjny królowi Węgier i jego małżonce. Z okazji koronacji zamek odrestaurowano i przebudowano a park zalesiono. Zaplanowaną wówczas linię kolejową poprowadzono w pobliżu pałacu, a dla rodziny królewskiej przygotowano osobną poczekalnię.
Pałac stał się ulubionym miejscem pobytu królowej Elżbiety, która nienawidziła surowej, cesarskiej etykiety dworskiej w wiedeńskich pałacach Schönbrunn i Hofburg. W Gödöllő mogła ona, poza protokołem i ceremoniałem dworskim, prowadzić bardziej swobodny tryb życia niż w stolicy Austrii. Do swej śmierci w 1898 spędziła tu ponad 2000 dni, przeważnie wiosną i jesienią. Okolice Gödöllő przeżyły dzięki regularnym wizytom członków dynastii królewskiej gospodarczy rozkwit, a samo Gödöllő stało się pod koniec XIX w. ulubionym miejscem letniskowym dla budapeszteńskich wyższych sfer.
Po zamordowaniu Elżbiety cesarz Franciszek Józef I odwiedzał pałac coraz rzadziej, zatrzymując się tu po raz ostatni w 1911. Jego następca, Karol I w Gödöllő zatrzymywał się tylko na krótko, po raz ostatni w październiku 1918; wynik przegranej wojny sprawił, że jego kolejny przyjazd do Gödöllő stał się niemożliwy.

### Pałac w XX wieku
Po 1918 pałac przeszedł pod zarząd węgierskiego Ministerstwa Finansów. W następstwie zmian politycznych w 1919 znalazł się na krótko we władzy Węgierskiej Republiki Rad. W tym czasie pałac został splądrowany i przekształcony na sierociniec.
Węgierska Republik Rad została obalona w sierpniu przez oddziały pod wodzą Miklósa Horthyego, który w 1920 objął władzę jako Regent Królestwa Węgier. Jako zastępca króla otrzymał on prawo użytkowania pałacu w Gödöllő i zajął wcześniejsze pokoje Franciszka Józefa I, jego żona natomiast otrzymała dawne apartamenty królowej Elżbiety. Z tego względu przebudowano wnętrze pałacu i na nowo go umeblowano. Horthy wykorzystywał pałac w Gödöllő do celów reprezentacyjnych podejmując w nim wybitne osobistości tamtych czasów jak król Włoch Wiktor Emanuel III czy późniejszy brytyjski monarcha Edward VIII.
Podczas drugiej wojny światowej pałac był bombardowany, poza tym odniósł niewielkie zniszczenia. W grudniu 1944 zajęły go oddziały Wehrmachtu, które wkrótce zostały zmuszone do odwrotu przez oddziały Armii Czerwonej. Potem pałac został splądrowany i ostatecznie przeznaczony na cele wojskowe. Skrzydło północne obsadziły jednostki armii węgierskiej a południowe – armii sowieckiej. Po 1958 mocno zaniedbany pałac przekształcono w dom starców. Do królewskich komnat wstawiono zwykle, żelazne łóżka a salę balową zdegradowano do roli świetlicy i sali telewizyjnej. Balkony dworu i przejazd przez środkowy ryzalit służyły jako skład węgla, w oranżerii urządzono pralnię a skrzydło południowe przebudowano na mieszkania. Pomimo iż budynek pałacu od 1951 miał status zabytku, nie dbano o jego utrzymanie i budynek zaczął chylić się ku upadkowi. Po 1981 przedłożono pierwsze plany renowacji budynku, których jednak z powodów finansowych nigdy nie zrealizowano. W 1984 zawalił się dach nad skrzydłem Szkoły Jeździeckiej.
Po 1990 budynek opuściły znajdujące się tu dotychczas instytucje a do 1994 gmach został całkowicie uporządkowany. W tym samym roku powołano fundację użyteczności publicznej, która postawiła sobie za cel restaurację i utrzymanie pałacu. Opracowano nowy pomysł wykorzystania pałacu i rozpoczęto jego etapową renowację. Odnowiono więźbę dachową i fasady budynku głównego i skrzydła południowego, odsłonięto malowidła ścienne i uzupełniono sztukaterię. Wnętrza musiały być pieczołowicie zrekonstruowane. W sierpniu 1996 odbudowane skrzydło środkowe udostępniono ponownie publiczności.

### Pałac obecnie
Pałac Królewski w Gödöllő odwiedza rocznie ponad 200000 gości. Od otwarcia w 1996 stał się jednym z najpopularniejszych celów wycieczek w okolice Budapesztu. Na piętrze pałacu ma siedzibę muzeum pałacowe. Wystawa „Grassalkovich i jego epoka“ ukazuje w siedmiu pokojach eksponaty związane ze środowiskiem społecznym inwestora pałacu, grafa Antala Grassalkovicha I. Z jednego z pokoi rozpościera się widok na kościół zamkowy, stanowiący samodzielne skrzydło pałacowe. Pozostałe pomieszczenia muzealne to pokoje Franciszka Józefa I i jego małżonki, królowej Elżbiety, z zachowanym w historycznym wystrojem z czasów, kiedy rodzina królewska zatrzymywała się w pałacu. Szczególną uwagę zwraca marmurowy pokój przygotowany na trzydniową wizytę cesarzowej Marii Teresy w 1751, służący później m.in. jako sypialnia królowej Elżbiety; w ostatnich pokojach na piętrze znajduje się poświęcona jej pamiątkowa wystawa. Są tu prezentowane przedmioty, obrazy i inne dzieła wybrane z muzealnych zbiorów wystawowych, które w latach 1908–1944 były eksponowane publicznie na zamku w Budzie a po zajęciu Budapesztu w 1944 uległy zniszczeniu. W okazałej sali reprezentacyjnej o wystroju rokokowym urządzane są koncerty, wesela i przyjęcia.
Na parterze pałacu znajduje się kawiarnia, sklep z pamiątkami, biuro informacji turystycznej, atelier fotograficzne i pokoje wystawowe.
Od 2003 w pałacu działa teatr barokowy.
Oferta muzyczna pałacu to: festiwal wiosenny, koncerty zamkowe, festiwal muzyki kameralnej, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Harfowej w Gödöllő (pierwsza połowa października) i Festiwal im. Ferenca Liszta (druga połowa października).

## Architektura

### Pałac

#### Budynek pałacu
Zbudowanie pałacu powierzono pochodzącemu z Salzburga architektowi Andreasowi Mayerhofferowi (1690–1771), który zaprojektował m.in. kościół uniwersytecki w Budapeszcie i cerkiew Zwiastowania w Szentendre.

##### Budynki wokół cour d'honneur
Wprawdzie już w czasie budowy pałac był zaplanowany jako rezydencja dworska, jednakże ze względu na bezpieczeństwo część środkowa założenia została wzmocniona od strony miasta niskim bastionem, okna parteru zabezpieczono kratami a pawilony narożne, od 1785 zwieńczone dachami mansardowymi zostały pierwotnie zbudowane jako niskie wieże.
Barokowy plan założenia pałacowego, przewidujący, iż cour d'honneur skierowany jest w stronę miasta a część centralna bezpośrednio ku ogrodom, został w Gödöllő zrealizowany odwrotnie. Wprawdzie i tu Corps De Logis stanowi również punkt centralny założenia, to jednak cour d'honneur i otaczające go skrzydła boczne skierowane są ku ogrodom, a fasada główna zwrócona jest w stronę miasta.
Budowla centralna w pałacu to dwukondygnacyjne założenie, z którego w kierunkach północnym i południowym wychodzą skrzydła boczne odgraniczające cour d'honneur. Część centralną budowli środkowej stanowi wysoki, zwieńczony kopułą ryzalit, w którym znajduje się centralna sala balowa i główna klatka schodowa. Kopuły wieńczące budowlę to czysto architektoniczne dekoracje, ponieważ ani położona od wschodu sala balowa ani znajdująca się na zachód od niej klatka schodowa nie mają odpowiednich sklepień. Kopuły te powtórzono w uproszczonej formie na narożnych pawilonach skrzydeł ogrodowych. Pałacowy portal został zbudowany również jako przejazd w stronę ogrodów, natomiast wejścia na schody prowadza z portalu poprzez wewnętrzny westybul, stanowiący przedłożenie sali balowej. Z budowli centralnej prowadzi wyjście na cour d'honneur o powierzchni 1000 m², który jest odgraniczony oboma skrzydłami bocznymi. Ten zespół budynków zbudowanych w kształcie podkowy w latach 1735–1745 stanowi pierwotne założenie; po przekazaniu go w 1867 parze królewskiej mieścił pokoje mieszkalne Franciszka Józefa (skrzydło północne) i Elżbiety (skrzydło południowe).

##### Skrzydła ogrodowe
Ze skrzydeł królewskich okalających cour d'honneur wychodzą dalsze budynki, których narożniki łączą się pod kątem prostym ze skrzydłami bocznymi. Budynki te również opierają się na podstawowym planie pałacu stanowiąc jego powtórzenie w większej skali i tworzą w pewnym sensie drugi cour d'honneur ze znajdującego się pomiędzy nimi ogrodu. Budynki te pochodzą z okresu rozbudowy pałacu z lat 1746–1749. W skrzydle prowadzącym z cour d’honneur w kierunku północnym znajdują się kaplice zamkowe, w południowym zaś mieści stajnia dworska. Zakończenia tych skrzydeł zaakcentowane są pawilonami przykrytymi kopułami. Z pawilonów tych wychodzą kolejne długie skrzydła zewnętrznych budowli, pochodzących z drugiego okresu rozbudowy z lat 1752–1759. W skrzydle południowym znajdują się kolejne stajnie, szkoła jazdy i teatr dworski natomiast w suterenie skrzydła północnego znajdowała się pierwsza oranżeria, którą w czasach Antala Grassalkovicha III przebudowano na marmurową łaźnię a w czasach królewskich na pokoje gościnne i mieszkania dla urzędników. Te przebudowy pociągnęły za sobą dobudowanie do zewnętrznego skrzydła północnego nowej oranżerii, która stanowi punkt końcowy pałacu. Oba te północne skrzydła nie zostały dotychczas wyremontowane.

#### Wyposażenie wnętrz
Na piętrze znajdują się reprezentacyjne apartamenty i salony pałacowe, podczas gdy na parterze są przeważnie pomieszczenia gospodarcze i pokoje gościnne. W czasach królewskich w paląco znajdowało się 136 pokoi mieszkalnych, z których 67 wykorzystywano do zakwaterowania osób pracujących w pałacu.
Pałac został w XIX w. wyposażony we wszelkie nowoczesne udogodnienia; w 1874 otrzymał oświetlenie gazowe a w 1898 elektryczne. Dodatkowo obok kominka i pieców zainstalowano ogrzewanie gorącym powietrzem.
Z ruchomego wyposażenia z czasów Grassalkovicha niemal nic się nie zachowało. Również umeblowanie z czasów królewskich zachowało się w stanie szczątkowym, większość padła łupem grabieży lub uległa zniszczeniu w wyniku braku konserwacji. Muzeum pałacowe postawiło sobie za zadanie zebrać i wyeksponować autentyczne przedmioty z czasów królewskich i, o ile to możliwe, odkupić należące wcześniej do pałacu elementy jego wyposażenia.
Zrekonstruowane dotychczas i dostępne dla publiczności 26 pomieszczeń w pałacowym muzeum ma kolorystykę i makaty ścienne w dużej mierze zgodne ze stanem z 1867. Eksponowane umeblowanie podobnie jak dekoracja stiukowa pochodzą przeważnie z epoki rokoka i neobaroku. Do najznamienitszych pomieszczeń w pałacu należą: znajdująca się w środkowym ryzalicie wielka (166 m²), utrzymana w biało-złotej kolorystyce sala balowa w stylu rokokowym oraz pokój Marii Teresy, urządzony w 1751 z okazji jej wizyty, służący później jako sypialnia królowej Elżbiety.
Pałacowy teatr, mogący pomieścić 100 widzów, należy do najstarszych zachowanych teatrów na Węgrzech, chociaż w 1867 został zniszczony poprzez położenie dwóch ślepych pułapów i zrekonstruowany w 1986 w trakcie prac restauracyjnych.
Kościół dworski w skrzydle północnym służy dzisiaj również jako kościół parafialny miasta Gödöllő.

#### Pałac w Gödöllő wzorcową budowlą swoich czasów
Po długim okresie tureckiego panowania nad Węgrami i w późniejszym okresie politycznego zamętu w kraju, pałac w Gödöllő stał się jedną z pierwszych większych, dworskich budowli świeckich. Stał się tym samym przykładem dla innych założeń pałacowych na Węgrzech, które zbudowano w tzw. „stylu Grassalkovicha“. Często powracający motyw to dwukondygnacyjny budynek z niską sutereną i reprezentacyjnym piano nobile na piętrze, wystającym, trzyosiowym ryzalitem środkowym z zamaszystą konstrukcją dachową lub dopasowaniem dworu do założenia parkowego. Do pałaców Grassalkovicha zaliczane są m.in. następujące budowle:
- Pałac Nagytétény znajdujący się na południowo-zachodnich obrzeżach Budapesztu. Jego fasada stanowi niemal dokładną kopię głównego, trójskrzydłowego założenia w Gödöllő;
- Pałac Grassalkovicha w Bratysławie, zbudowany w okresie panowania węgierskiego według projektu Andreasa Mayerhoffera również opiera się na założeniach budowlanych pałacu w Gödöllő i wydaje się być rozszerzonym wariantem tamtejszego Corps De Logis; podobnie rzecz się ma z pałacem w Hatvanie czy pałacem Rádaya w Pécelu na wschód od Budapesztu;
- Natomiast odwrotny porządek z cour d'honneur otwartym w kierunku ogrodu spotkać można w Pałacu Festeticsów w Keszthely.

- Pałac Nagytétény w Budapeszcie
- Pałac Grassalkovicha w Bratysławie
- Pałac Rádaya w Pécelu
- Pałac Festeticsów w Keszthely

### Park
Do pałacu należały dawniej dwa rozległe tereny ogrodowe; ogród dolny rozciągający się od skrzydła środkowego i ciągnący od cour d'honneur w kierunku zachodnim ogród górny.

#### Ogród górny
Przed zachodnią fasadą pałacu rozciągał się w czasach Antala Grassalkovicha I duży ogród, oparty na wzorze ogrodu francuskiego. Ogród ten, z geometrycznym założeniem parteru ogrodowego był ozdobiony typową dla tamtych czasów grupą rzeźb przedstawiających postacie z mitologii greckiej. Rozciągał się on na odległość 440 m, począwszy od pałacu aż do murów okalających park. Z roślinności, jaka porastała ten stary barokowy ogród, do którego należał również labirynt roślinny, pozostały dziś zaledwie resztki. Do nielicznych reliktów przypominających barokowe założenie należy aleja kasztanowa prowadząca do południowego skrzydła pałacu. Zachował się również tzw. „królewski pawilon“, herbaciarnia na planie sześciokąta z 1760, której ściany wewnątrz zdobią portrety węgierskich królów.
Po tym jak pałac i ogrody zostały w czasach Antala Grassalkovicha II zaniedbane, Antal Grassalkovich III w 1817 zlecił, z inicjatywy swojej małżonki, Leopoldiny Esterházy, ukształtowanie górnego ogrodu na wzór ogrodu angielskiego. Mury zostały zburzone a ogród poszerzono urządzając w nim kręte drogi i sadząc grupy drzew. Ten nowy park zdziczał w czasach niepewnych stosunków własnościowych po śmierci księcia.
Z okazji przejęcia pałacu przez dynastię węgierską teren ogrodu został po 1867 zalesiony i na nowo uporządkowany. Z tego kresu pochodzi położona od strony południowej palmiarnia, będąca w pewnym sensie pendant do północnej oranżerii. Stanowi  ona dziś własność prywatną miejscowego zakładu ogrodniczego. Pobyty rodziny królewskiej w Gödöllő miały miejsce z okazji mniej wystawnych ceremonii, niż te w pałacach Wiednia. Tak więc i ogród służył mniej reprezentacyjnym zadaniom i mógł być wykorzystywany bardziej do prywatnych rozrywek. Z tego powodu zbudowano w nim również kręgielnię, a także stanowisko strzeleckie do strzelania do rzutków.
Po śmierci królowej Elżbiety w 1898 urządzono na północno-zachodnich zboczach górnego ogrodu tzw. "park Elżbiety", teren parkowy podobny w charakterze do lasu, który został obsadzony 98 różnymi gatunkami wiecznozielonych krzewów i drzew a w 1901 ustawiono w nim posąg królowej. Za czasów Miklósa Horthyiego dokonano tu jedynie drobnych zmian, budując na dziedzińcu fontannę, a także, zachowany do dziś, basen pływacki oraz kąpielisko i korty tenisowe.
W czasie II wojny światowej w grudniu 1944 przez Gödöllő przeszedł front a założenie ogrodowe zostało zniszczone. W okresie okupacji sowieckiej i późniejszego wykorzystania pałacu jako domu starców nie dbano już o ogród; zamiast tego na łąkach zbudowano garaże a wiele starych drzew wycięto na opał.
Od 1994 trwa powolna rekonstrukcja ogrodu krajobrazowego, ale do dziś nie jest ukończona a z powodów finansowych posuwa się bardzo wolno.
Ogród nadal robi wrażenie zachowanego w pierwotnym stanie, brakuje niemal całkowicie tak typowych elementów dekoracyjnych jak przesieki widokowe czy naturalne drogi wodne. Od 1997 na 28-hektarowej powierzchni górnego ogrodu znajduje się rezerwat przyrody.

#### Ogród dolny
Ogród dolny pełnił raczej praktyczną, niż dekoracyjną funkcję. Pierwotnie służył do zaopatrzenia dworu, później były tu ogródki warzywne, bażantarnia i wybieg dla dzikich zwierząt. W czasach Antala Grassalkovicha III również ten obszar przekształcono urządzając przed główną fasadą pałacu dwa duże stawy łabędzie, które w czasach królewskich zostały zasypane. Ogród dolny był, w przeciwieństwie do górnego, dostępny również dla ludności.
Oprócz zrekonstruowanego i obsadzonego roślinnością bastionu przed skrzydłem środkowym pałacu po ogrodzie dolnym pozostały ledwie widoczne ślady, wskazujące na planowe ukształtowanie terenu. Roślinność zdziczała a teren wygląda w dużej mierze jak krajobraz z roślinnością naturalną.
Po drugiej wojnie światowej teren ogrodu dolnego przeszedł w posiadanie miasta Gödöllő i został częściowo zabudowany domami mieszkalnymi oraz innymi budynkami.

wikiname: plwiki

title: Pałac Królewski w Gödöllő

in_language: pl

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Pałac Królewski w Gödöllő
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               =
 |zdjęcie               = Godollo palace2.JPG
 |opis zdjęcia          = Fasada części środkowej pałacu jest zwrócona twarzą do miasta. Za dużymi, łukowymi oknami znajduje się sala balowa.
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = HUN
 |miejscowość           = [[Gödöllő]]
 |adres                 = 2100 Gödöllő, Grassalkovich Kastély
 |typ budynku           = [[Pałac]]
 |styl architektoniczny = [[architektura baroku|barok]]
 |architekt             = [[Andreas Mayerhoffer]]
 |inwestor              = Antal Grassalkovich I
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    = 1735
 |ukończenie budowy     = 1745
 |przebudowy            = 1746–1749, 1752–1759
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   = Antal Grassalkovich I
 |kolejni właściciele   =
* Antal Grassalkovich II
* Antal Grassalkovich III
* ród Viczay
* György Sima
* [[C. K.|C.K.]]
* państwo węgierskie (po 1945)
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = HUN
 |współrzędne           = 47°35′46″N 19°20′52″E
 |commons               = Category:Royal Palace of Gödöllő
 |www                   = http://www.kiralyikastely.hu/
}}
[[Plik:Gödöllö, Schloss, Westen.JPG|thumb|242px| Widok z górnego ogrodu na zachodnią fasadę pałacu.]]
'''Pałac Królewski w Gödöllő''' ([[język węgierski|węg]]. ''Gödöllői Királyi Kastély'' lub częściej ''Grassalkovich-kastély (Gödöllő) '') – [[C. K.|c.k.]] [[pałac]] położony w mieście [[Gödöllő]], ok. 25 km na północny wschód od [[Budapeszt]]u na [[Węgry|Węgrzech]].

Pałac został zbudowany w XVIII w. dla [[Graf (tytuł szlachecki)|grafa]] {{Link-interwiki|Antal Grassalkovich|Q=Q570761|tekst=Antala Grassalkovicha}}. W II połowie XIX wieku był ulubioną rezydencją [[cesarzowe Austrii|austriackiej cesarzowej]] i [[Władcy Węgier|węgierskiej królowej]] [[Elżbieta Bawarska|Elżbiety]], znanej jako „Sissi“. Po [[II wojna światowa|drugiej wojnie światowej]], za władzy komunistycznej, pałac został mocno zaniedbany i zaczął chylić się ku upadkowi. Od 1996 jest partiami [[restauracja (architektura)|restaurowany]] i udostępniany do zwiedzania.

Pałac Królewski jest – mierząc zabudowaną powierzchnię zasadniczą – największym pałacem na Węgrzech<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony =23}}</ref>.

== Historia pałacu ==
=== Czasy przed zbudowaniem pałacu ===
Gödöllő zostało wymienione po raz pierwszy w XIV wieku, jednak aż do chwili nabycia go przez [[Graf (tytuł szlachecki)|grafa]] {{Link-interwiki|Antal Grassalkovich|Q=Q570761|tekst=Antala Grassalkovicha}} nie odgrywało znaczącej roli w historii kraju. Do XVIII wieku Gödöllő było małą, nieznaczną chłopską osadą położoną w dolinie otoczonej pagórkami. Dobra ziemskie należały do różnych właścicieli a stosunki własnościowe często się zmieniały. Przerwane one zostały przez panowanie [[Imperium Osmańskie|tureckie]] nad Węgrami (od 1541). Zalążek wioski stanowił skromny dworek szlachecki i niewielki kościół, w miejscu których został wzniesiony późniejszy pałac<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony =12}}</ref>.

=== Epoka Grassalkovichów ===
[[Plik:Antal Grassalkovich I. (1694-1771).jpg|thumb|Inwestor pałacu, graf Antal Grassalkovich I (1694–1771) na XVIII-wiecznym obrazie pędzla nieznanego malarza.]]

Po wypędzeniu [[Imperium Osmańskie|Turków osmańskich]] na przełomie XVII i XVIII wieku (zob. [[Historia Węgier#Habsburgowie]]), ukształtowała się na Węgrzech nowa arystokracja. Do najwybitniejszych przedstawicieli nowo powstałego stanu należał w owym czasie Antal Grassalkovich I, który z niższego chorwackiego [[Ziemiaństwo|ziemiaństwa]] awansował na dwór wiedeński, gdzie należał do zaufanych ludzi [[Maria Teresa Habsburg|Marii Teresy]].

Grassalkovich nabył między 1723 a 1748 posiadłość Gödöllő od jej wcześniejszych właścicieli. Po 1735 rozpoczął budowę pałacu i zakrojonej na dużą skalę posiadłości. Pałac powstał w latach 1735–1745 jako trójskrzydłowe założenie, które jeszcze dziś zawiera dziedziniec wewnętrzny. W latach 1746–1749 i ponownie w 1752–1759 pałac rozbudowano.
Antal Grassalkovich l otrzymał w 1732 tytuł [[Baron|barona]] a w 1743 Maria Teresa podniosła go do stanu [[Graf (tytuł szlachecki)|grafów]]. W konsekwencji pałac był nie tylko oznaką samego nabytego majątku, ale miał też odzwierciedlać pozycję polityczną. Marię Teresę i grafa Grassalkovicha połączyły więzy przyjaźni a cesarzowa urządziła sobie w pałacu rząd pokoi, w których w 1751 na krótko zamieszkała.

Graf Antal Grassalkovich I zmarł w 1771 pozostawiając pałac w spadku swojemu synowi, Antalowi Grassalkovichowi II (1734–1794), który w 1784 został podniesiony do godności [[Książę|księcia]]. Nie był on jednak zbytnio zainteresowany w położonej na uboczu posiadłości i rezydował najchętniej w [[Wiedeń|Wiedniu]] i w [[Bratysława|Bratysławie]], która wówczas była stolicą Węgier. W Gödöllő zlecił on wprawdzie dokonanie kilku przebudów, jednakże pałac w tamtym czasie był przeważnie zarządzany przez [[kasztelan]]a. Synowi brakowało ekonomicznej umiejętności ojca i bogata niegdyś rezydencja popadła z czasem w długi, które w 1794 przeszły na Antala Grassalkovicha III (1771–1841). Młody książę powiększył jeszcze górę długów a posiadłości w Gödöllő po 1796 znalazły się pod [[Zarząd przymusowy|zarządem przymusowym]]. Dopiero od lat 20. XIX w. Antal Grassalkovich III częściej zatrzymywał się w Gödöllő, z którego przedtem prawie nie korzystał. W tym czasie zarządził on przekształcenie barokowego ogrodu w park krajobrazowy a w pałacu podejmował często polityka i reformatora [[István Széchenyi|Istvána Széchenyiego]].

Książę Antal Grassalkovich III zmarł w 1841 bez męskiego potomka, co oznaczało wygaśnięcie męskiej linii rodu Grassalkovichów. Jednak jeszcze w czasie zarządu przymusowego pałac odziedziczyła żeńska linii rodu Viczay.

W 1849 pałac był wykorzystywany krótko, jako baza oddziałów [[Powstanie węgierskie (1848–1849)|rewolucjonistów węgierskich]] pod wodzą [[Lajos Kossuth|Lajosa Kossutha]].

W 1850 posiadłość kupił bankier György Sima, który z kolei w 1864 sprzedał ją bankowi belgijskiemu<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony =17, 19, 21}}</ref>.

=== Pałac jako rezydencja dynastii węgierskiej ===
[[Plik:The Austrian Imperial family in Göddollo.jpg|thumb|Rodzina królewska przed pałacem, sztych z 1869]]
W 1866 pałac był wykorzystywany jako [[lazaret]] dla rannych żołnierzy walczących w [[wojna prusko-austriacka|wojnie prusko-austriackiej]]. W tym czasie zamek odwiedziła po raz pierwszy austriacka cesarzowa [[Elżbieta Bawarska|Elżbieta]] i wyraziła życzenie nabycia posiadłości, na co jednak, ze względu na koszty wojny, nie uzyskała zgody cesarza. W roku 1867 doszło do zawarcia [[ugoda austriacko-węgierska|ugody austriacko-węgierskiej]], w wyniku której powstały dualistyczne [[Austro-Węgry]]. 15 marca rząd złożył przysięgę wierności [[Franciszek Józef I|Franciszkowi Józefowi I]] a 8 czerwca tego samego roku w [[Buda (Budapeszt)|Budzie]] odbyła się koronacja Franciszka Józefa I na "Apostolskiego Króla Węgier".

Stary pałac Grassalkovichów, którym rok wcześniej zainteresowała się cesarzowa, został nabyty przez państwo węgierskie i przekazany jako prezent koronacyjny królowi Węgier i jego małżonce. Z okazji koronacji zamek [[restauracja (architektura)|odrestaurowano]] i przebudowano a park zalesiono. Zaplanowaną wówczas linię kolejową poprowadzono w pobliżu pałacu, a dla rodziny królewskiej przygotowano osobną poczekalnię.

Pałac stał się ulubionym miejscem pobytu królowej Elżbiety, która nienawidziła surowej, cesarskiej etykiety dworskiej w wiedeńskich pałacach [[Pałac Schönbrunn|Schönbrunn]] i [[Hofburg]]. W Gödöllő mogła ona, poza protokołem i ceremoniałem dworskim, prowadzić bardziej swobodny tryb życia niż w stolicy Austrii. Do swej śmierci w 1898 spędziła tu ponad 2000 dni, przeważnie wiosną i jesienią<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.staedte-reisen.de/budapest/sightseeing/ausfluege|tytuł=Ausflüge Gödöllő|autor=Staedte-reisen.de|język=de|data dostępu=2011-11-01|archiwum=https://web.archive.org/web/20080920001108/http://www.staedte-reisen.de/budapest/sightseeing/ausfluege|zarchiwizowano=2008-09-20}}</ref>. Okolice Gödöllő przeżyły dzięki regularnym wizytom członków dynastii królewskiej gospodarczy rozkwit, a samo Gödöllő stało się pod koniec XIX w. ulubionym miejscem letniskowym dla budapeszteńskich wyższych sfer.

Po zamordowaniu Elżbiety cesarz Franciszek Józef I odwiedzał pałac coraz rzadziej, zatrzymując się tu po raz ostatni w 1911. Jego następca, [[Karol I Habsburg|Karol I]] w Gödöllő zatrzymywał się tylko na krótko, po raz ostatni w październiku 1918; wynik przegranej [[I wojna światowa|wojny]] sprawił, że jego kolejny przyjazd do Gödöllő stał się niemożliwy<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony = 31, 33, 35, 37, 39}}</ref>.

=== Pałac w XX wieku ===
Po 1918 pałac przeszedł pod zarząd węgierskiego Ministerstwa Finansów. W następstwie zmian politycznych w 1919 znalazł się na krótko we władzy [[Węgierska Republika Rad|Węgierskiej Republiki Rad]]. W tym czasie pałac został splądrowany i przekształcony na sierociniec.
Węgierska Republik Rad została obalona w sierpniu przez oddziały pod wodzą [[Miklós Horthy|Miklósa Horthyego]], który w 1920 objął władzę jako Regent Królestwa Węgier. Jako zastępca króla otrzymał on prawo użytkowania pałacu w Gödöllő i zajął wcześniejsze pokoje Franciszka Józefa I, jego żona natomiast otrzymała dawne apartamenty królowej Elżbiety. Z tego względu przebudowano wnętrze pałacu i na nowo go umeblowano. Horthy wykorzystywał pałac w Gödöllő do celów reprezentacyjnych podejmując w nim wybitne osobistości tamtych czasów jak król Włoch [[Wiktor Emanuel III]] czy późniejszy brytyjski monarcha [[Edward VIII Windsor|Edward VIII]].

Podczas [[II wojna światowa|drugiej wojny światowej]] pałac był bombardowany, poza tym odniósł niewielkie zniszczenia. W grudniu 1944 zajęły go oddziały [[Wehrmacht]]u, które wkrótce zostały zmuszone do odwrotu przez oddziały [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]]. Potem pałac został splądrowany i ostatecznie przeznaczony na cele wojskowe. Skrzydło północne obsadziły jednostki armii węgierskiej a południowe – armii sowieckiej. Po 1958 mocno zaniedbany pałac przekształcono w dom starców. Do królewskich komnat wstawiono zwykle, żelazne łóżka a salę balową zdegradowano do roli świetlicy i sali telewizyjnej. Balkony dworu i przejazd przez środkowy ryzalit służyły jako skład węgla, w oranżerii urządzono pralnię a skrzydło południowe przebudowano na mieszkania. Pomimo iż budynek pałacu od 1951 miał status zabytku, nie dbano o jego utrzymanie i budynek zaczął chylić się ku upadkowi. Po 1981 przedłożono pierwsze plany renowacji budynku, których jednak z powodów finansowych nigdy nie zrealizowano. W 1984 zawalił się dach nad skrzydłem Szkoły Jeździeckiej.

Po 1990 budynek opuściły znajdujące się tu dotychczas instytucje a do 1994 gmach został całkowicie uporządkowany. W tym samym roku powołano fundację użyteczności publicznej, która postawiła sobie za cel [[restauracja (architektura)|restaurację]] i utrzymanie pałacu. Opracowano nowy pomysł wykorzystania pałacu i rozpoczęto jego etapową [[Renowacja|renowację]]. Odnowiono [[Więźba dachowa|więźbę dachową]] i [[Fasada|fasady]] budynku głównego i skrzydła południowego, odsłonięto [[Malarstwo ścienne|malowidła ścienne]] i uzupełniono [[Sztukateria|sztukaterię]]. Wnętrza musiały być pieczołowicie [[Rekonstrukcja (architektura)|zrekonstruowane]]. W sierpniu 1996 odbudowane skrzydło środkowe udostępniono ponownie publiczności<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony = 67, 69, 79}}</ref>.

=== Pałac obecnie ===
[[Plik:Gödöllö Nordflügel.JPG|thumb|Skrzydło północne odgraniczające dziedziniec zewnętrzny (wrzesień 2008).]]
Pałac Królewski w Gödöllő odwiedza rocznie ponad 200000 gości. Od otwarcia w 1996 stał się jednym z najpopularniejszych celów wycieczek w okolice Budapesztu. Na piętrze pałacu ma siedzibę muzeum pałacowe. Wystawa „Grassalkovich i jego epoka“ ukazuje w siedmiu pokojach eksponaty związane ze środowiskiem społecznym inwestora pałacu, grafa Antala Grassalkovicha I. Z jednego z pokoi rozpościera się widok na kościół zamkowy, stanowiący samodzielne skrzydło pałacowe. Pozostałe pomieszczenia muzealne to pokoje Franciszka Józefa I i jego małżonki, królowej Elżbiety, z zachowanym w historycznym wystrojem z czasów, kiedy rodzina królewska zatrzymywała się w pałacu. Szczególną uwagę zwraca marmurowy pokój przygotowany na trzydniową wizytę cesarzowej Marii Teresy w 1751, służący później m.in. jako sypialnia królowej Elżbiety; w ostatnich pokojach na piętrze znajduje się poświęcona jej pamiątkowa wystawa. Są tu prezentowane przedmioty, obrazy i inne dzieła wybrane z muzealnych zbiorów wystawowych, które w latach 1908–1944 były eksponowane publicznie na zamku w Budzie a po zajęciu Budapesztu w 1944 uległy zniszczeniu. W okazałej sali reprezentacyjnej o wystroju rokokowym urządzane są koncerty, wesela i przyjęcia.

Na parterze pałacu znajduje się kawiarnia, sklep z pamiątkami, biuro informacji turystycznej, atelier fotograficzne i pokoje wystawowe.

Od 2003 w pałacu działa teatr barokowy.

Oferta muzyczna pałacu to: festiwal wiosenny, koncerty zamkowe, festiwal muzyki kameralnej, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Harfowej w Gödöllő (pierwsza połowa października) i Festiwal im. [[Ferenc Liszt|Ferenca Liszta]] (druga połowa października)<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.kiralyikastely.hu/index.php?mid=187|tytuł=Dienstleistungen|autor= Gödöllői Királyi Kastély |język=de|data dostępu=2011-11-02}}</ref>.

== Architektura ==
=== Pałac ===
==== Budynek pałacu ====
Zbudowanie pałacu powierzono pochodzącemu z Salzburga architektowi [[Andreas Mayerhoffer|Andreasowi Mayerhofferowi]] (1690–1771), który zaprojektował m.in. kościół uniwersytecki w Budapeszcie i [[cerkiew Zwiastowania w Szentendre|cerkiew Zwiastowania]] w [[Szentendre]].

===== Budynki wokół cour d'honneur =====
[[Plik:Godollo palace1.JPG|thumb|Widok [[cour d'honneur]], otoczonego przez trzy pierwotne skrzydła pałacu. Za wysokimi, łukowymi oknami budowli środkowej znajduje się (od strony dziedzińca) wielka klatka schodowa.]]
Wprawdzie już w czasie budowy pałac był zaplanowany jako rezydencja dworska, jednakże ze względu na bezpieczeństwo część środkowa założenia została wzmocniona od strony miasta niskim [[bastion]]em, okna parteru zabezpieczono kratami a pawilony narożne, od 1785 zwieńczone [[dach mansardowy|dachami mansardowymi]] zostały pierwotnie zbudowane jako niskie wieże.
Barokowy plan założenia pałacowego, przewidujący, iż [[cour d'honneur]] skierowany jest w stronę miasta a część centralna bezpośrednio ku ogrodom, został w Gödöllő zrealizowany odwrotnie. Wprawdzie i tu [[Corps De Logis]] stanowi również punkt centralny założenia, to jednak cour d'honneur i otaczające go skrzydła boczne skierowane są ku ogrodom, a fasada główna zwrócona jest w stronę miasta.

Budowla centralna w pałacu to dwukondygnacyjne założenie, z którego w kierunkach północnym i południowym wychodzą skrzydła boczne odgraniczające cour d'honneur. Część centralną budowli środkowej stanowi wysoki, zwieńczony kopułą [[ryzalit]], w którym znajduje się centralna sala balowa i główna klatka schodowa. Kopuły wieńczące budowlę to czysto architektoniczne dekoracje, ponieważ ani położona od wschodu sala balowa ani znajdująca się na zachód od niej klatka schodowa nie mają odpowiednich sklepień. Kopuły te powtórzono w uproszczonej formie na narożnych pawilonach skrzydeł ogrodowych. Pałacowy [[portal]] został zbudowany również jako przejazd w stronę ogrodów, natomiast wejścia na schody prowadza z portalu poprzez wewnętrzny [[westybul]], stanowiący przedłożenie sali balowej. Z budowli centralnej prowadzi wyjście na cour d'honneur o powierzchni 1000 m², który jest odgraniczony oboma skrzydłami bocznymi. Ten zespół budynków zbudowanych w kształcie podkowy w latach 1735–1745 stanowi pierwotne założenie; po przekazaniu go w 1867 parze królewskiej mieścił pokoje mieszkalne Franciszka Józefa (skrzydło północne) i Elżbiety (skrzydło południowe).

===== Skrzydła ogrodowe =====
[[Plik:Gödöllő - Palace.jpg|thumb|Widok z góry na założenie pałacowe. W centrum obrazu widoczna jest budowla środkowa przykryta dwiema kopułami oraz skrzydła boczne otaczające cour d’honneur. Po lewej znajdują się skrzydła mieszczące stajnie i teatr. Wyżej, po prawej stronie znajduje się skrzydło z kaplicami i bezpośrednio potem skrzydła starej i nowej oranżerii.]]
Ze skrzydeł królewskich okalających [[cour d'honneur]] wychodzą dalsze budynki, których narożniki łączą się pod kątem prostym ze skrzydłami bocznymi. Budynki te również opierają się na podstawowym planie pałacu stanowiąc jego powtórzenie w większej skali i tworzą w pewnym sensie drugi cour d'honneur ze znajdującego się pomiędzy nimi ogrodu. Budynki te pochodzą z okresu rozbudowy pałacu z lat 1746–1749. W skrzydle prowadzącym z cour d’honneur w kierunku północnym znajdują się kaplice zamkowe, w południowym zaś mieści stajnia dworska. Zakończenia tych skrzydeł zaakcentowane są [[pawilon]]ami przykrytymi kopułami. Z pawilonów tych wychodzą kolejne długie skrzydła zewnętrznych budowli, pochodzących z drugiego okresu rozbudowy z lat 1752–1759. W skrzydle południowym znajdują się kolejne stajnie, szkoła jazdy i teatr dworski natomiast w suterenie skrzydła północnego znajdowała się pierwsza [[Pomarańczarnia (budynek)|oranżeria]], którą w czasach Antala Grassalkovicha III przebudowano na marmurową łaźnię a w czasach królewskich na pokoje gościnne i mieszkania dla urzędników. Te przebudowy pociągnęły za sobą dobudowanie do zewnętrznego skrzydła północnego nowej oranżerii, która stanowi punkt końcowy pałacu. Oba te północne skrzydła nie zostały dotychczas wyremontowane.

==== Wyposażenie wnętrz ====
Na piętrze znajdują się reprezentacyjne apartamenty i salony pałacowe, podczas gdy na parterze są przeważnie pomieszczenia gospodarcze i pokoje gościnne. W czasach królewskich w paląco znajdowało się 136 pokoi mieszkalnych, z których 67 wykorzystywano do zakwaterowania osób pracujących w pałacu<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | strony = 35}}</ref>.
[[Plik:Treppenahaus Gödöllö.JPG|thumb|left|Klatka schodowa w ryzalicie środkowego budynku pałacu w Gödöllő]]
Pałac został w XIX w. wyposażony we wszelkie nowoczesne udogodnienia; w 1874 otrzymał oświetlenie gazowe a w 1898 elektryczne. Dodatkowo obok kominka i pieców zainstalowano ogrzewanie gorącym powietrzem.

Z ruchomego wyposażenia z czasów Grassalkovicha niemal nic się nie zachowało. Również umeblowanie z czasów królewskich zachowało się w stanie szczątkowym, większość padła łupem grabieży lub uległa zniszczeniu w wyniku braku konserwacji. Muzeum pałacowe postawiło sobie za zadanie zebrać i wyeksponować autentyczne przedmioty z czasów królewskich i, o ile to możliwe, odkupić należące wcześniej do pałacu elementy jego wyposażenia.

Zrekonstruowane dotychczas i dostępne dla publiczności 26 pomieszczeń w pałacowym muzeum ma kolorystykę i makaty ścienne w dużej mierze zgodne ze stanem z 1867. Eksponowane umeblowanie podobnie jak dekoracja stiukowa pochodzą przeważnie z epoki [[rokoko|rokoka]] i [[Architektura neobarokowa|neobaroku]]. Do najznamienitszych pomieszczeń w pałacu należą: znajdująca się w środkowym ryzalicie wielka (166 m²), utrzymana w biało-złotej kolorystyce sala balowa w stylu rokokowym oraz pokój Marii Teresy, urządzony w 1751 z okazji jej wizyty, służący później jako sypialnia królowej Elżbiety.

Pałacowy teatr, mogący pomieścić 100 widzów, należy do najstarszych zachowanych teatrów na Węgrzech, chociaż w 1867 został zniszczony poprzez położenie dwóch [[pułap (budownictwo)|ślepych pułapów]] i zrekonstruowany w 1986 w trakcie prac restauracyjnych.

Kościół dworski w skrzydle północnym służy dzisiaj również jako kościół parafialny miasta Gödöllő.

==== Pałac w Gödöllő wzorcową budowlą swoich czasów ====
[[Plik:Hatvan - Palace.jpg|thumb|Pałac w [[Hatvan]]ie jest jednym z tzw. „Pałaców Grassalkovicha“]]
Po długim okresie tureckiego panowania nad Węgrami i w późniejszym okresie politycznego zamętu w kraju, pałac w Gödöllő stał się jedną z pierwszych większych, dworskich budowli świeckich. Stał się tym samym przykładem dla innych założeń pałacowych na Węgrzech, które zbudowano w tzw. „stylu Grassalkovicha“. Często powracający motyw to dwukondygnacyjny budynek z niską sutereną i reprezentacyjnym [[piano nobile]] na piętrze, wystającym, trzyosiowym [[ryzalit]]em środkowym z zamaszystą konstrukcją dachową lub dopasowaniem dworu do założenia parkowego. Do pałaców Grassalkovicha zaliczane są m.in. następujące budowle:
* [[Pałac Nagytétény]] znajdujący się na południowo-zachodnich obrzeżach [[Budapeszt]]u. Jego fasada stanowi niemal dokładną kopię głównego, trójskrzydłowego założenia w Gödöllő;
* [[Pałac Prezydencki w Bratysławie|Pałac Grassalkovicha]] w [[Bratysława|Bratysławie]], zbudowany w okresie panowania węgierskiego według projektu Andreasa Mayerhoffera również opiera się na założeniach budowlanych pałacu w Gödöllő i wydaje się być rozszerzonym wariantem tamtejszego [[Corps De Logis]]; podobnie rzecz się ma z pałacem w [[Hatvan]]ie czy pałacem Rádaya w [[Pécel]]u na wschód od Budapesztu;
* Natomiast odwrotny porządek z [[cour d'honneur]] otwartym w kierunku ogrodu spotkać można w [[Pałac Festeticsów w Keszthely|Pałacu Festeticsów w Keszthely]].

 <center><big>'''„Pałace Grassalkovicha“'''</big></center>

<gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4">
Plik:Civertannagytetenyikastelylegi1.jpg|[[Pałac Nagytétény]] w [[Budapeszt|Budapeszcie]]
Plik:Bratislava-grassalkovičov palác.jpg|[[Pałac Prezydencki w Bratysławie|Pałac Grassalkovicha]] w [[Bratysława|Bratysławie]]
Plik:CivertanPécel2.jpg|Pałac Rádaya w [[Pécel]]u
Plik:Festetics-kastély (10876. számú műemlék) 2.jpg|[[Pałac Festeticsów w Keszthely]]
</gallery>

=== Park ===
Do pałacu należały dawniej dwa rozległe tereny ogrodowe; ogród dolny rozciągający się od skrzydła środkowego i ciągnący od cour d'honneur w kierunku zachodnim ogród górny.

==== Ogród górny ====
[[Plik:Gödöllö Königspavillon.JPG|thumb|Pawilon królewski w górnym ogrodzie]]
Przed zachodnią fasadą pałacu rozciągał się w czasach Antala Grassalkovicha I duży ogród, oparty na wzorze [[Ogród francuski|ogrodu francuskiego]]. Ogród ten, z geometrycznym założeniem [[parter ogrodowy|parteru ogrodowego]] był ozdobiony typową dla tamtych czasów grupą rzeźb przedstawiających postacie z [[Mitologia grecka|mitologii greckiej]]. Rozciągał się on na odległość 440 m, począwszy od pałacu aż do murów okalających park. Z roślinności, jaka porastała ten stary barokowy ogród, do którego należał również [[labirynt]] roślinny, pozostały dziś zaledwie resztki. Do nielicznych reliktów przypominających barokowe założenie należy aleja kasztanowa prowadząca do południowego skrzydła pałacu. Zachował się również tzw. „królewski pawilon“, herbaciarnia na planie sześciokąta z 1760, której ściany wewnątrz zdobią portrety węgierskich królów.

Po tym jak pałac i ogrody zostały w czasach Antala Grassalkovicha II zaniedbane, Antal Grassalkovich III w 1817 zlecił, z inicjatywy swojej małżonki, Leopoldiny Esterházy, ukształtowanie górnego ogrodu na wzór [[Ogród angielski|ogrodu angielskiego]]. Mury zostały zburzone a ogród poszerzono urządzając w nim kręte drogi i sadząc grupy drzew. Ten nowy park zdziczał w czasach niepewnych stosunków własnościowych po śmierci księcia.
[[Plik:Godollo - Elisabeth1.jpg|thumb|left|upright|Pomnik królowej Elżbiety w pałacowym parku]]
Z okazji przejęcia pałacu przez dynastię węgierską teren ogrodu został po 1867 zalesiony i na nowo uporządkowany. Z tego kresu pochodzi położona od strony południowej palmiarnia, będąca w pewnym sensie [[pendant]] do północnej oranżerii. Stanowi  ona dziś własność prywatną miejscowego zakładu ogrodniczego. Pobyty rodziny królewskiej w Gödöllő miały miejsce z okazji mniej wystawnych ceremonii, niż te w pałacach Wiednia. Tak więc i ogród służył mniej reprezentacyjnym zadaniom i mógł być wykorzystywany bardziej do prywatnych rozrywek. Z tego powodu zbudowano w nim również kręgielnię, a także stanowisko strzeleckie do strzelania do rzutków.

Po śmierci królowej Elżbiety w 1898 urządzono na północno-zachodnich zboczach górnego ogrodu tzw. "park Elżbiety", teren parkowy podobny w charakterze do lasu, który został obsadzony 98 różnymi gatunkami wiecznozielonych krzewów i drzew a w 1901 ustawiono w nim posąg królowej. Za czasów Miklósa Horthyiego dokonano tu jedynie drobnych zmian, budując na dziedzińcu fontannę, a także, zachowany do dziś, basen pływacki oraz kąpielisko i korty tenisowe.

W czasie II wojny światowej w grudniu 1944 przez Gödöllő przeszedł front a założenie ogrodowe zostało zniszczone. W okresie okupacji sowieckiej i późniejszego wykorzystania pałacu jako domu starców nie dbano już o ogród; zamiast tego na łąkach zbudowano garaże a wiele starych drzew wycięto na opał.

Od 1994 trwa powolna rekonstrukcja ogrodu krajobrazowego, ale do dziś nie jest ukończona a z powodów finansowych posuwa się bardzo wolno.
Ogród nadal robi wrażenie zachowanego w pierwotnym stanie, brakuje niemal całkowicie tak typowych elementów dekoracyjnych jak przesieki widokowe czy naturalne drogi wodne. Od 1997 na 28-hektarowej powierzchni górnego ogrodu znajduje się rezerwat przyrody.

==== Ogród dolny ====
[[Plik:Schloss Gödöllö, 1869.JPG|thumb|Pałac widziany z dolnego ogrodu, 1869. Fragment obrazu Sándora Brodszkyego]]
Ogród dolny pełnił raczej praktyczną, niż dekoracyjną funkcję. Pierwotnie służył do zaopatrzenia dworu, później były tu ogródki warzywne, [[bażantarnia]] i wybieg dla dzikich zwierząt. W czasach Antala Grassalkovicha III również ten obszar przekształcono urządzając przed główną fasadą pałacu dwa duże stawy łabędzie, które w czasach królewskich zostały zasypane. Ogród dolny był, w przeciwieństwie do górnego, dostępny również dla ludności.

Oprócz zrekonstruowanego i obsadzonego roślinnością bastionu przed skrzydłem środkowym pałacu po ogrodzie dolnym pozostały ledwie widoczne ślady, wskazujące na planowe ukształtowanie terenu. Roślinność zdziczała a teren wygląda w dużej mierze jak krajobraz z roślinnością naturalną.

Po drugiej wojnie światowej teren ogrodu dolnego przeszedł w posiadanie miasta Gödöllő i został częściowo zabudowany domami mieszkalnymi oraz innymi budynkami.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = Faludi | imię = Ildikó | tytuł = Das Schloß von Gödöllő | wydanie = | wydawca = Königliches Schlossmuseum Gödöllő | rok = 1998| strony = | isbn = 963-04-9662-3|język =de}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.kiralyikastely.hu/ Strona oficjalna] {{Lang|hu|en|de}}
{{C. K. Rezydencje}}

[[Kategoria:Gödöllő]]
[[Kategoria:Pałace na Węgrzech|Gödöllő]]

title: Pałac Królewski w Gödöllő

Państwo: Węgry

Miejscowość: Gödöllő

Adres: 2100 Gödöllő, Grassalkovich Kastély

Typ budynku: Pałac

Styl architektoniczny: barok

Architekt: Andreas Mayerhoffer

Inwestor: Antal Grassalkovich I

Pierwszy właściciel: Antal Grassalkovich I

Kolejni właściciele: - Antal Grassalkovich II - Antal Grassalkovich III - ród Viczay - György Sima - C.K. - państwo węgierskie (po 1945)


text:
# Nordatlantiktief
Nordatlantiktief, oft auch nur kurz Atlantiktief, nennt man die Tiefdruckgebiete im Nordatlantik.

## Grundlagen
Nordatlantiktiefs sind für das Wetter Europas von großem Einfluss, da sie von vor Nordamerika im Subpolaren Westwindgürtel über den Atlantik ziehend in Europa zu Schlechtwetter führen. Gesteuert werden sie dabei von den Aktionszentren des Azorenhochs, des Nordpolhochs und deren Intensitäts- und Lageveränderungen im Zuge der Nordatlantischen Oszillation. Atlantiktiefs können sehr stark werden und zu Sturm oder Orkan führen.
Diese Tiefdrucksysteme haben – mit ihren Kalt- und Warmfronten – meist eine Ausdehnung in der Größenordnung um 1000 km (also etwa von Mitteleuropa), können aber bis 3000 km mächtig und dann für ganz Europa wetterwirksam werden.

## Klassifikation nach der Zugbahn
Tiefs, die für Zentraleuropa wetterwirksam sind, unterteilt man nach der Zugbahn (Trajektorie des Tiefkerns) in solche des Jütland-Typs, des Skagerrak-Typs oder des Skandinavien-Typs.
Das entspricht den Zugstraßen IV, II respektive III nach Bebber. Als Sturmtief erzeugen sie Sturmfluten an den zentraleuropäischen Küsten.
Die andere häufigere Zugbahn ist die Zugstraßen vor der skandinavischen Westküste Richtung Nordosten (I nach Bebber). Eine wenig häufige Bahn führt über Frankreich nach Südosten, wo diese Tiefs zum Mittelmeertief werden (V nach Bebber). Ein weiterer, seltener und daher meist unkategorisierter Fall ist die schon fast mittelatlantische Zugbahn auf die Iberische Halbinsel zu (Tief im Südwesten Europas).

### Jütland-Typ
Mit dem Ausdruck Jütland-Typ bezeichnet man Tiefs, die sich über Neufundland bilden, über Mittelengland und dann die Nordsee nach Osten oder Südosten ziehen, um dann im Raum Jütland zwischen 55° und 57° nördlicher Breite den 8. Längengrad zu überqueren. Diese Tiefs wandern in den Ostseeraum. Seltener ziehen sie auch südlich über Norddeutschland nach Polen. Sie wandeln sich typischerweise im Baltikum zu harmlosen Regenfronten.
Solche Sturmtiefs sind meist recht kleinflächig, können aber für kurze Zeiten gewaltige Windstärken erreichen. Sie sind selbst zu Zeiten niedriger Tide in der Lage, Sturmfluten zu erzeugen und zeichnen mit für die verheerendsten Sturmfluten an der Nordseeküste verantwortlich. Auf Grund der schnellen Verlagerung des Tiefdruckgebiets waren Tiefdruckgebiet des Jütland-Typs lange Zeit sehr schwer vorhersagbar. Dies hatte zur Folge, dass entsprechende Wetterwarnungen erst zu einem Zeitpunkt ausgegeben werden konnten, an dem das Sturmfeld des Tiefs die zu warnende Region erreichte. Dies hatte sowohl beim Adolph-Bermpohl-Orkan, als auch bei dem mit dem Jütlandtyp verwandten Hollandorkan von 1953 und dem Orkan Quimburga im Jahre 1972 verheerende Folgen, da alle drei die Region unvorbereitet trafen und keinerlei Sicherheitsmaßnahmen mehr möglich waren. Selbst heute noch können solche Stürme in der Vorhersage Probleme bereiten, so das extrem schnellziehende Sturmtief Herwart im Herbst 2017.
Sturmfluten, die durch den Jütland-Typ ausgelöst wurden, sind die Sturmflut von 1976 (Capella-Orkan) mit den bisher höchsten gemessenen Wasserständen an der deutschen Nordseeküste, im 20. Jahrhundert, der Adolph-Bermpohl-Orkan vom 23. Februar 1967, der Skane-Orkan vom Oktober 1967 und auch die Fluten 1938 und 1949, und wahrscheinlich beispielsweise auch die Burchardiflut 1634.

### Skagerrak-Typ
Der Skagerrak-Typ quert Westnordwest nach Ostsüdost über die zentrale Nordsee und den Skagerrak (57° bis 60° Nord am 8. Längengrad) in den Ostseeraum und das Baltikum oder Zentralosteuropa.
Dieser Typ baut sich langsam auf, führt aber zusammen mit der Tide zu den meisten schweren Sturmfluten Nordwest-Mitteleuropas. Er gilt als gut vorhersagbar.
In diese Gruppe fallen die Sturmfluten 1906, Januar und Februar 1916, 1926, beide Oktoberfluten 1936 und die Sturmflut von 1973.

### Skandinavien-Typ
Als Skandinavien-Typ bezeichnet man Tiefs, die sich über dem Gebiet von Grönland und Island bilden und nach Südosten über die Nordsee ziehen. Sie queren den 8. Längengrad um den 60° bis 65° Nord und ziehen von dort über Mittelskandinavien in den Ostseeraum und das Baltikum.
Diese Sturmtiefs sind weniger intensiv, aber langanhaltend und großflächig und können die gesamte südwestliche Nordseeküste mit Sturmfluten unterschiedlichen Ausmaßes überziehen, die sich auch über mehrere Tiden in Wellen hinziehen.
Beispiel für eine Sturmflut, die durch den Skandinavien-Typ ausgelöst wurde, ist die Sturmflut 1962, die unter anderem Teile von Hamburg überflutete. Auch die Ereignisse 1911, 1976 (die spätere) und 1981 waren dieses Typs.

## Bezeichnung nach der Lage
Während des Verlaufs bezeichnet man die Tiefs in der Synoptischen Meteorologie (Wettervorhersagen, Wetterereignis-Analysen und ähnliches) meist nach der Lage des Kerns, als Großwetterlage:
- Neufundlandtief: Tiefkern vor der Nordamerikanischen Küste vor Neufundland. Diese Tiefs bilden sich dort meist an der Polarfront, wandern aus dem polaren Raum Alaskas ein, oder sind unentwickelte oder abgearbeitete atlantische Hurrikans, die ursprünglich aus dem Mittelatlantik vor Nordafrika stammen. Sie verlagern sich durchwegs Richtung Europa und sind durch den langen Weg über das Meer meist stark ausgebildet (Beispiel: Kyrill 2007)
- Islandtief: Lage um oder südlich Island: Hierbei tritt das Neufundlandtief in das europäische Wettergeschehen ein, oder ein neuerer Tiefkern entsteht im Raum östlichen von Grönland. Das Islandtief ist aber – außer für den äußersten Nordwesten oder bei außerordentlich großem Umfang – noch nicht direkt wetterbestimmend. Es wirkt aber schon als Aktionszentrum der großräumigen Windströme über Nord-, West- und Zentraleuropa, und steuert polare Kaltluft, atlantische Feuchtluftmassen oder südwestliche Warmluft über das Festland. Aus dem Islandtief entwickeln sich in Folge die meisten weiteren Lagen.
- Nordseetief: Nimmt das Islandtief dann südostwärts Zugbahnen vom Jütland-, Skagerrak- oder Skandinavientyp, spricht man bei der Annäherung ans Festland speziell von einem Tief über der Nordsee. Hier ist es für ganz Nordwest- und Mitteleuropa schon wetterbestimmend, indem seine Fronten über Land ziehen.
- Tief über den Britischen Inseln: Ein südwärts verlagertes Islandtief, oder direkt über den freien Atlantik gezogener Kern im Raum der Britischen Inseln. Diese Tiefs bleiben oft länger ortsfest, und sind schon bis in den nördlichen Mittelmeerraum wetterwirksam
- Skandinavientief: Ein ostwärts über Skandinavien gezogenes Island- oder nordost abgewandertes britisches Tief. Diese ziehen charakteristisch entweder über den Süden (Jütland-, Skagerrak- oder Skandinavientyp), oder aber den Norden Skandinaviens (I nach Bebber), wo sie für Zentraleuropa nicht mehr wetterwirksam sind.
- Tief über der Biskaya: Seltenerer Fall eines ausnehmend weit südlich über den Golf von Biskaya durchgehenden Tiefs, das außerordentlich heftige Stürme verursachen kann. Zieht ost- bis nordostwärts über Nordfrankreich und Deutschland (Mitteleuropatief, z. B. Lothar 1999), oder über Südfrankreich, und wandelt sich zum Mittelmeertief (z. B. Klaus 2009)

Atlantische Tiefs enden dann überwiegend als Ostseetief und/oder Tief über dem Baltikum, wohin sich die meisten regulären Zugbahnen zwischen den Alpen-/Karpatenmassiven und Skandinavischem Gebirge konzentrieren, seltener über dem Weißen Meer oder im Mittelmeerraum. Dort zerfallen sie typischerweise, wenn sie in den Einfluss der eurasisch-kontinentalen Aktionszentren zwischen Schwarzem Meer und Sibirien geraten, oder wandeln sich zu den Tiefklassen Osteuropas.

## Beispiele für atlantische Orkan- und Sturmtiefs
- Xynthia, Orkantief 26.–28. Feb. 2010
- Daisy, Sturmtief 8.–11. Januar 2010, schwere Schneeverwehungen, Sturmflut an der Ostseeküste
- Emma, Orkantief 29. Februar–2. März 2008, ähnlich stark wie Paula
- Paula, Sturmtief 26.–27. Januar 2008, mit Orkanstärke in Österreich größere Schäden als Kyrill und Lothar
- Tilo, Orkantief  9. November 2007, mit Sturmfluten an der Nordsee
- Kyrill, Orkantief 18. Januar 2007, welches zu schweren Verwüstungen in Mitteleuropa führte und teilweise sogar Orkanstärke erreichte, geschätzte 10 Mrd. US-Dollar Gesamtschaden
- Lothar, Orkantief 1999: ähnlich teuer wie Daria, schwerste Holzschäden
- Vivian, Orkantief 1990, 4 Mrd. USD Versicherungsschaden, Spitzenböen bis 285 km/h
- Daria, Orkantief 1990, mit über 6 Mrd. USD Versicherungsschaden eine der schwersten Stürme der jüngeren Geschichte

## Nachweise
1. ↑
Sabine Mertsch: Risikomanagement als Konzept zur Risikominderung am Beispiel der überflutungsgefährdeten Räume Schleswig-Holsteins. Deutsches Komitee Katastrophenvorsorge e. V., 2004, Abschnitt 2.2.1 Definition, Entstehung und Häufigkeiten von Sturmfluten, S. 12 (pdf (Memento des Originals vom 11. Januar 2009 im Internet Archive)  Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., dkkv.org).

Christian Kubat: Sturmfluten an der Nordseeküste. Studienarbeit 2009, GRIN Verlag, 2012, ISBN 978-3-656-09909-3, S. 5./6 (eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche).
2. 1 2 3  Beispiele nach Kubat: Sturmfluten.
3. ↑  J. Ehlers: Die Nordsee. 2008, S. 43. Angabe nach Kubat: Sturmfluten, S. 6.
4. ↑  Diesen Sonderfall von Südost einströmender Kaltluft als seltenen Sonderfall beschreibt speziell etwa Heinrich Faust: Der Aufbau der Erdatmosphäre: eine Zusammenfassende Darstellung unter Einbeziehung der neuen Raketen- und Satellitenmessergebnisse. Band 127 von Die Wissenschaft, F. Vieweg, Braunschweig 1968, S. 68 (eingeschränkte Vorschau in der Google-Buchsuche).
5. ↑  Die einzelnen Lagen sind nicht in jedem Großwetterlagensystem anzutreffen

wikiname: dewiki

title: Nordatlantiktief

in_language: de

wikitext:
{{Redundanztext
|3=Nordatlantiktief
|4=Islandtief
|2=Mai 2014|1=--[[Benutzer:Hi-Lo|Hi-Lo]] ([[Benutzer Diskussion:Hi-Lo|Diskussion]]) 16:48, 7. Mai 2014 (CEST)}}
[[Datei:Areil08-1.jpg|mini|Nordatlantiktief, im Anmarsch auf Europa (''Areil'' 2008)]]
'''Nordatlantiktief''', oft auch nur kurz '''Atlantiktief''', nennt man die [[Tiefdruckgebiet]]e im [[Nordatlantik]].

== Grundlagen ==
[[Datei:Ddayweather.jpg|mini|Wetterkarte 5. Juni 1944 (Tag vor dem [[D-Day]]): ein Neufundland- und ein Nordseetief]]
Nordatlantiktiefs sind für das [[Wetter Europas]] von großem Einfluss, da sie von vor [[Nordamerika]] im [[Westwindzone|Subpolaren Westwindgürtel]] über den Atlantik ziehend in Europa zu Schlechtwetter führen. Gesteuert werden sie dabei von den [[Aktionszentrum (Meteorologie)|Aktionszentren]] des [[Azorenhoch]]s, des [[Polarwirbel|Nordpolhochs]] und deren Intensitäts- und Lageveränderungen im Zuge der [[Nordatlantische Oszillation|Nordatlantischen Oszillation]]. Atlantiktiefs können sehr stark werden und zu [[Sturmtief|Sturm]] oder [[Orkantief|Orkan]] führen.

Diese Tiefdrucksysteme haben – mit ihren [[Kaltfront|Kalt-]] und [[Warmfront]]en – meist eine Ausdehnung in der Größenordnung um 1000 km (also etwa von [[Mitteleuropa]]), können aber bis 3000 km mächtig und dann für ganz Europa wetterwirksam werden.

== Klassifikation nach der Zugbahn ==
[[Datei:Zugstrassen der barometrischen Minima.jpg|mini|Zugstraßen nach van Bebber]]
[[Datei:Katia 2011 track.png|mini|Zugbahn eines zentralatlantischen Tiefs über die amerikanische Ostküste in den Nordatlantik (ex-[[Hurrikan Katia]] 2011)]]
Tiefs, die für Zentraleuropa wetterwirksam sind, unterteilt man nach der Zugbahn ([[Trajektorie (Physik)|Trajektorie]] des Tiefkerns) in solche des ''Jütland-Typs'', des ''Skagerrak-Typs'' oder des ''Skandinavien-Typs''.<ref>
Sabine Mertsch: ''Risikomanagement als Konzept zur Risikominderung am Beispiel der überflutungsgefährdeten Räume Schleswig-Holsteins''. Deutsches Komitee Katastrophenvorsorge e. V., 2004, Abschnitt ''2.2.1 Definition, Entstehung und Häufigkeiten von Sturmfluten'', S. 12 ({{Webarchiv |url=http://www.dkkv.org/DE/publications/ressource.asp?ID=86 |text=pdf |wayback=20090111211657 |archiv-bot=2019-05-04 08:08:24 InternetArchiveBot}}, dkkv.org).<br />
Christian Kubat: ''Sturmfluten an der Nordseeküste''. Studienarbeit 2009, GRIN Verlag, 2012, ISBN 978-3-656-09909-3, S. 5./6 ({{Google Buch |BuchID=7Z1D7j2dGBUC |Seite=6}}).
</ref>
Das entspricht den Zugstraßen IV, II respektive III [[Wilhelm Jacob van Bebber|nach Bebber]]. Als Sturmtief erzeugen sie [[Sturmflut]]en an den zentraleuropäischen Küsten.

Die andere häufigere Zugbahn ist die Zugstraßen vor der skandinavischen Westküste Richtung Nordosten (I nach Bebber). Eine wenig häufige Bahn führt über Frankreich nach Südosten, wo diese Tiefs zum [[Mittelmeertief]] werden (V nach Bebber). Ein weiterer, seltener und daher meist unkategorisierter Fall ist die schon fast mittelatlantische Zugbahn auf die Iberische Halbinsel zu ([[Tief im Südwesten Europas]]).

=== Jütland-Typ ===
Mit dem Ausdruck ''Jütland-Typ'' bezeichnet man Tiefs, die sich über [[Neufundland]] bilden, über [[Midlands|Mittelengland]] und dann die [[Nordsee]] nach Osten oder Südosten ziehen, um dann im Raum [[Jütland]] zwischen 55° und 57° [[nördliche Breite|nördlicher Breite]] den 8. [[Längengrad]] zu überqueren. Diese Tiefs wandern in den [[Ostsee]]raum. Seltener ziehen sie auch südlich über [[Norddeutschland]] nach [[Polen]]. Sie wandeln sich typischerweise im [[Baltikum]] zu harmlosen Regenfronten.

Solche Sturmtiefs sind meist recht kleinflächig, können aber für kurze Zeiten gewaltige Windstärken erreichen. Sie sind selbst zu Zeiten niedriger [[Gezeiten|Tide]] in der Lage, [[Sturmflut]]en zu erzeugen und zeichnen mit für die verheerendsten Sturmfluten an der Nordseeküste verantwortlich. Auf Grund der schnellen Verlagerung des Tiefdruckgebiets waren Tiefdruckgebiet des Jütland-Typs lange Zeit sehr schwer vorhersagbar. Dies hatte zur Folge, dass entsprechende Wetterwarnungen erst zu einem Zeitpunkt ausgegeben werden konnten, an dem das Sturmfeld des Tiefs die zu warnende Region erreichte. Dies hatte sowohl beim [[Adolph-Bermpohl-Orkan]], als auch bei dem mit dem Jütlandtyp verwandten [[Flutkatastrophe von 1953|Hollandorkan von 1953]] und dem [[Orkan Quimburga]] im Jahre 1972 verheerende Folgen, da alle drei die Region unvorbereitet trafen und keinerlei Sicherheitsmaßnahmen mehr möglich waren. Selbst heute noch können solche Stürme in der Vorhersage Probleme bereiten, so das extrem schnellziehende [[Sturmtief Herwart]] im Herbst 2017.

Sturmfluten, die durch den Jütland-Typ ausgelöst wurden, sind die [[Capella-Orkan|Sturmflut von 1976 (Capella-Orkan)]] mit den bisher höchsten gemessenen Wasserständen an der deutschen Nordseeküste, im 20. Jahrhundert, der [[Adolph-Bermpohl-Orkan]] vom 23. Februar 1967, der [[Skane-Orkan]] vom Oktober 1967 und auch die Fluten [[Sturmflut 1938|1938]] und [[Sturmflut 1949|1949]],<ref name="Beispiele Kubat">Beispiele nach Kubat: ''Sturmfluten''.</ref> und wahrscheinlich beispielsweise auch die [[Burchardiflut]] 1634.

=== Skagerrak-Typ ===
Der ''Skagerrak-Typ'' quert Westnordwest nach Ostsüdost über die zentrale Nordsee und den [[Skagerrak]] (57° bis 60° Nord am 8. Längengrad) in den Ostseeraum und das Baltikum oder Zentralosteuropa.

Dieser Typ baut sich langsam auf, führt aber zusammen mit der Tide zu den meisten schweren Sturmfluten Nordwest-Mitteleuropas. Er gilt als gut vorhersagbar.<ref>J. Ehlers: ''Die Nordsee''. 2008, S. 43. Angabe nach Kubat: ''Sturmfluten'', S. 6.</ref>

In diese Gruppe fallen die Sturmfluten [[Sturmflut 1906|<!--13.3.-->1906]], [[Sturmflut 1916|<!--13.-->Januar]] und [[Sturmflut 1916|<!--16.-->Februar 1916]], [[Sturmflut 1926|<!--10.10.-->1926]], [[Sturmflut 1936|beide<!--18., 27.--> Oktoberfluten 1936]] und die [[Sturmflut 1973|<!--16.11.-->Sturmflut von 1973]].<ref name="Beispiele Kubat" />

=== Skandinavien-Typ ===
Als ''Skandinavien-Typ'' bezeichnet man Tiefs, die sich über dem Gebiet von [[Grönland]] und [[Island]] bilden und nach Südosten über die [[Nordsee]] ziehen. Sie queren den 8. Längengrad um den 60° bis 65° Nord und ziehen von dort über [[Mittelskandinavien]] in den Ostseeraum und das Baltikum.

Diese Sturmtiefs sind weniger intensiv, aber langanhaltend und großflächig und können die gesamte südwestliche Nordseeküste mit Sturmfluten unterschiedlichen Ausmaßes überziehen, die sich auch über mehrere Tiden in Wellen hinziehen.

Beispiel für eine Sturmflut, die durch den Skandinavien-Typ ausgelöst wurde, ist die [[Sturmflut 1962]], die unter anderem Teile von Hamburg überflutete. Auch die Ereignisse [[Sturmflut 1911|<!--5./6.11.-->1911]], [[Zweite Januarflut 1976|1976 (die spätere)]] und [[Sturmflut 1981|<!--23./24.11.-->1981]] waren dieses Typs.<ref name="Beispiele Kubat" />

== Bezeichnung nach der Lage ==

[[Datei:Cyclone Rebekka Nov 6 2000.jpg|mini|Großes Atlantiktief südlich der Britischen Inseln (''Rebekka'' Nov. 2000): Schlechtwetter im Gutteil Europas mit feuchten [[Südwestliche Höhenströmung|Höhenströmungen]], Einbruch [[Polare Kaltluft|polarer Kaltluft]] an der Rückseite bis Spanien („Schäfchenwolken“-Zone),<ref>Diesen Sonderfall von Südost einströmender Kaltluft als seltenen Sonderfall beschreibt speziell etwa Heinrich Faust: ''Der Aufbau der Erdatmosphäre: eine Zusammenfassende Darstellung unter Einbeziehung der neuen Raketen- und Satellitenmessergebnisse''. Band 127 von ''Die Wissenschaft'', F. Vieweg, Braunschweig 1968, S. 68 ({{Google Buch|BuchID=XFfPAAAAMAAJ|Seite=86|Hervorhebung="Tief+über+der+Biskaya"}}).</ref> daneben ein [[Russlandhoch]] sowie der [[Rossbreiten|Hochdruck Nordafrikas]]]]

Während des Verlaufs bezeichnet man die Tiefs in der [[synoptische Meteorologie|Synoptischen Meteorologie]] (Wettervorhersagen, Wetterereignis-Analysen und ähnliches) meist nach der Lage des Kerns, als [[Großwetterlage]]:<ref>Die einzelnen Lagen sind nicht in jedem Großwetterlagensystem anzutreffen</ref>
* ''[[Neufundlandtief]]:'' Tiefkern vor der Nordamerikanischen Küste vor [[Neufundland]]. Diese Tiefs bilden sich dort meist an der Polarfront, wandern aus dem polaren Raum Alaskas ein, oder sind unentwickelte oder abgearbeitete atlantische [[Hurrikan]]s, die ursprünglich aus dem Mittelatlantik vor Nordafrika stammen. Sie verlagern sich durchwegs Richtung Europa und sind durch den langen Weg über das Meer meist stark ausgebildet (Beispiel: ''[[Orkan Kyrill|Kyrill]]'' 2007)<!--http://www.wetter.net/lexikon/neufundlandtief.html-->
* ''[[Islandtief]]'': Lage um oder südlich [[Island]]: Hierbei tritt das Neufundlandtief in das europäische Wettergeschehen ein, oder ein neuerer Tiefkern entsteht im Raum östlichen von Grönland. Das Islandtief ist aber – außer für den äußersten Nordwesten oder bei außerordentlich großem Umfang – noch nicht direkt wetterbestimmend. Es wirkt aber schon als Aktionszentrum der großräumigen Windströme über Nord-, West- und Zentraleuropa, und steuert [[polare Kaltluft]], atlantische Feucht[[luftmassen]] oder [[Südwestliche Höhenströmung|südwestliche Warmluft]] über das Festland. Aus dem Islandtief entwickeln sich in Folge die meisten weiteren Lagen.
* ''[[Nordseetief]]:'' Nimmt das Islandtief dann südostwärts Zugbahnen vom Jütland-, Skagerrak- oder Skandinavientyp, spricht man bei der Annäherung ans Festland speziell von einem Tief über der [[Nordsee]]. Hier ist es für ganz Nordwest- und Mitteleuropa schon wetterbestimmend, indem seine Fronten über Land ziehen.
* ''[[Tief über den Britischen Inseln]]:'' Ein südwärts verlagertes Islandtief, oder direkt über den freien Atlantik gezogener Kern im Raum der [[Britische Inseln|Britischen Inseln]]. Diese Tiefs bleiben oft länger ortsfest, und sind schon bis in den nördlichen Mittelmeerraum wetterwirksam
* ''[[Skandinavientief]]'': Ein ostwärts über [[Skandinavien]] gezogenes Island- oder nordost abgewandertes britisches Tief. Diese ziehen charakteristisch entweder über den Süden (Jütland-, Skagerrak- oder Skandinavientyp), oder aber den Norden Skandinaviens (I nach Bebber), wo sie für Zentraleuropa nicht mehr wetterwirksam sind.
* ''[[Tief über der Biskaya]]'': Seltenerer Fall eines ausnehmend weit südlich über den [[Biskaya|Golf von Biskaya]] durchgehenden Tiefs, das außerordentlich heftige Stürme verursachen kann. Zieht ost- bis nordostwärts über Nordfrankreich und Deutschland (''[[Mitteleuropatief]]'', z. B. ''[[Orkan Lothar|Lothar]]'' 1999), oder über Südfrankreich, und wandelt sich zum ''[[Mittelmeertief]]'' (z. B. ''[[Orkan Klaus|Klaus]]'' 2009)

Atlantische Tiefs enden dann überwiegend als ''[[Ostseetief]]'' und/oder ''[[Tief über dem Baltikum]]'', wohin sich die meisten regulären Zugbahnen zwischen den [[Alpen]]-/[[Karpaten]]massiven und [[Skandinavisches Gebirge|Skandinavischem Gebirge]] konzentrieren, seltener über dem [[Weißes Meer|Weißen Meer]] oder im Mittelmeerraum. Dort zerfallen sie typischerweise, wenn sie in den Einfluss der [[Kontinentalklima|eurasisch-kontinentalen]] Aktionszentren zwischen Schwarzem Meer und Sibirien geraten, oder wandeln sich zu den Tiefklassen Osteuropas.

== Beispiele für atlantische Orkan- und Sturmtiefs ==
<!--chronologisch, jüngstes oben!-->
* ''[[Orkan Xynthia|Xynthia]]'', Orkantief 26.–28. Feb. 2010
* [[Sturmtief Daisy|''Daisy'']], Sturmtief 8.–11. Januar 2010, schwere Schneeverwehungen, Sturmflut an der Ostseeküste
* ''[[Orkan Emma|Emma]]'', Orkantief 29. Februar–2. März 2008, ähnlich stark wie Paula
* [[Sturmtief Paula|''Paula'']], Sturmtief 26.–27. Januar 2008, mit Orkanstärke in Österreich größere Schäden als ''Kyrill'' und ''Lothar''
* ''[[Orkan Tilo|Tilo]]'', Orkantief  9. November 2007, mit Sturmfluten an der Nordsee
* ''[[Orkan Kyrill|Kyrill]]'', Orkantief 18. Januar 2007, welches zu schweren Verwüstungen in Mitteleuropa führte und teilweise sogar Orkanstärke erreichte, geschätzte 10 Mrd. US-Dollar Gesamtschaden
* ''[[Orkan Lothar|Lothar]]'', Orkantief 1999: ähnlich teuer wie ''Daria'', schwerste Holzschäden
* ''[[Orkan Vivian|Vivian]]'', Orkantief 1990, 4 Mrd. USD Versicherungsschaden, Spitzenböen bis 285 km/h
* ''[[Orkan Daria|Daria]]'', Orkantief 1990, mit über 6 Mrd. USD Versicherungsschaden eine der schwersten Stürme der jüngeren Geschichte
<!--
== Literatur ==
nur Monographien -->

== Siehe auch ==
* [[Liste von Wetterereignissen in Europa]]
* [[:Kategorie:Orkan]], mit weiteren Sturmtiefs mit Ausnahmeereignissen
* [[Namensvergabe für Wetterereignisse]]

== Weblinks ==
{{Commonscat|Northern Atlantic cyclones|Nordatlantische Zyklone}}

== Nachweise ==
<references />

[[Kategorie:Druckgebiete und Fronten]]
[[Kategorie:Wetter und Klima des Atlantik]]
[[Kategorie:Geographie (Nordsee)]]
[[Kategorie:Wetter und Klima Europas]]
[[Kategorie:Wetter und Klima Nordamerikas]]


text:
# Aleksander Czernyszow
Aleksander Iwanowicz Czernyszow, ros. Александр Иванович Чернышёв (ur. 10 stycznia 1786 w Moskwie, zm. 1857 w Castellammare di Stabia) – hrabia od 1826, najjaśniejszy książę od 1846, generał adiutant (1812), generał kawalerii (1826), rosyjski dowódca wojskowy, dyplomata, działacz państwowy, którego kariera rozpoczęła się w okresie wojen napoleońskich.

## Życiorys
Od 1802 służył w jednostkach kawalerii Gwardii Cesarskiej. Uczestniczył w wojnie z Francją 1805–1807. Od 1808 wykonywał zadania dyplomatyczne we Francji i Szwecji. Był agentem dyplomatyczno-wojskowym w Paryżu. Na początku I wojny ojczyźnianej 1812 przy carze Aleksandrze I, później w armii czynnej na froncie, dowodził oddziałem kawaleryjskim. Uczestnik zagranicznych wypraw wojennych armii rosyjskiej 1813–1814. Od 1815 w świcie cara, od 1821 dowodził dywizją kawalerii. Od 1826 wchodził jako członek w skład komisji śledczej sądzącej dekabrystów. Od 1827 senator. W 1828 wyznaczony na zastępcę szefa Sztabu Głównego i kierującym Ministerstwem Wojny. W latach 1832–1852 piastował urząd ministra wojny Imperium Rosyjskiego. Przeprowadził w armii szereg reform, które regulowały system kompletowania armii oparty na rekrucie – regulamin 1831, przeprowadził centralizację ministerstwa wojny. Od 1848 przewodniczący Rady Państwa Imperium Rosyjskiego, premier rosyjskiego rządu (1848–1856). Zwolennik dyscypliny metodą pałki i przestarzałej taktyki linearnej. Obwiniany o spowodowanie klęski armii rosyjskiej w wojnie krymskiej 1853–1856.
W 1830 odznaczony Orderem Orła Białego.

title: Aleksander Czernyszow

wikitext:
{{Polityk infobox
 | polityk           = Aleksander Czernyszow
 | grafika           = Chernyshov Alexander.jpg
 | opis grafiki      = Portet Aleksandra Czernyszowa<br />pędzla [[George Dawe|George'a Dawe]]
 | data urodzenia    = [[10 stycznia]] [[1786]]
 | miejsce urodzenia = [[Moskwa]]
 | data śmierci      = [[1857]]
 | miejsce śmierci   = [[Castellammare di Stabia]]
 | funkcja           = Minister wojny Imperium Rosyjskiego
 | partia            =
 | od                = 1832
 | do                = 1852
 | poprzednik        =
 | następca          =
 | odznaczenia       = {{order|OŚAP}} {{order|OŚAN}} {{order|OŚW|1}} {{order|ŚJ|I3}} {{order|ŚA|1}} [[Plik:RUS Order św. Jerzego (baretka).png|40px|link=Złota szabla "Za dzielność"|Złota szabla „Za dzielność” (Imperium Rosyjskie)]] {{order|OŚSA|KW}} {{order|MMTO|KM}} {{order|OSL}} {{order|LH|K}} {{order|OWW|KOM}} {{order|OMJ}} {{order|OOB}} {{order|ZA|KW}} {{order|OCO}} {{order|OCzO|WO}} {{order|PM}} {{order|OLZH}} {{order|OZWH}} {{order|KOS}} {{order|OSML|KKWM}}
 | commons           = Category:Alexander Ivanovich Chernyshov
 | quote             =
}}
'''Aleksander Iwanowicz Czernyszow''', [[język rosyjski|ros.]] Александр Иванович Чернышёв (ur. [[10 stycznia]] [[1786]] w [[Moskwa|Moskwie]], zm. [[1857]] w [[Castellammare di Stabia]]) – hrabia od 1826, najjaśniejszy książę od 1846, [[generał]] [[adiutant]] (1812), generał kawalerii (1826), [[Imperium Rosyjskie|rosyjski]] dowódca wojskowy, dyplomata, działacz państwowy, którego kariera rozpoczęła się w okresie [[wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]].

== Życiorys ==
Od 1802 służył w jednostkach kawalerii Gwardii Cesarskiej. Uczestniczył w wojnie z [[Francja|Francją]] 1805–1807. Od 1808 wykonywał zadania dyplomatyczne we Francji i [[Szwecja|Szwecji]]. Był agentem dyplomatyczno-wojskowym w [[Paryż]]u. Na początku I wojny ojczyźnianej 1812 przy carze Aleksandrze I, później w armii czynnej na froncie, dowodził oddziałem kawaleryjskim. Uczestnik zagranicznych wypraw wojennych [[Armia Imperium Rosyjskiego|armii rosyjskiej]] 1813–1814. Od 1815 w świcie cara, od 1821 dowodził dywizją kawalerii. Od 1826 wchodził jako członek w skład komisji śledczej sądzącej [[dekabryści|dekabrystów]]. Od 1827 senator. W 1828 wyznaczony na zastępcę szefa Sztabu Głównego i kierującym Ministerstwem Wojny. W latach 1832–1852 piastował urząd ministra wojny Imperium Rosyjskiego. Przeprowadził w armii szereg reform, które regulowały system kompletowania armii oparty na rekrucie – regulamin 1831, przeprowadził centralizację ministerstwa wojny. Od 1848 przewodniczący [[Rada Państwa Imperium Rosyjskiego|Rady Państwa Imperium Rosyjskiego]], premier rosyjskiego rządu (1848–1856). Zwolennik dyscypliny metodą pałki i przestarzałej taktyki linearnej. Obwiniany o spowodowanie klęski armii rosyjskiej w [[wojna krymska|wojnie krymskiej]] 1853–1856.

W 1830 odznaczony [[Order Orła Białego|Orderem Orła Białego]]<ref>''Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008'', 2008, s. 292–293</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* М. Роспэн, Отечественная война 1812 года. Энциклопедия, 2004, s. 773–773, {{ISBN|5-8243-0324-X}}
* ''Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia'', t. 29, Moskwa 1978

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Czernyszow, Aleksander}}
[[Kategoria:Hrabiowie Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Senatorowie Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Członkowie Rady Państwa Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Przewodniczący Komitetu Ministrów Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Generałowie Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Komandorzy Legii Honorowej]]
[[Kategoria:Ministrowie wojny Imperium Rosyjskiego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Królewskim Serafinów]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Czarnego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Czerwonego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (Królestwo Kongresowe)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Jerzego (Imperium Rosyjskie)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Ludwika]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stefana]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Włodzimierza]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętej Anny]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Marii Teresy]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojskowym Wilhelma]]
[[Kategoria:Odznaczeni wojskowym Orderem Pour le Mérite]]
[[Kategoria:Uczestnicy wojny rosyjsko-francuskiej 1812 (strona rosyjska)]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1786]]
[[Kategoria:Zmarli w 1857]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Wojskowym Maksymiliana Józefa]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Wojskowej (Hesja)]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Moskwie]]

title: Aleksander Czernyszow

Data i miejsce urodzenia: 10 stycznia 1786 · Moskwa

Data i miejsce śmierci: 1857 · Castellammare di Stabia


text:
# Neoregelia schubertii
Neoregelia schubertii là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được Roeth mô tả khoa học đầu tiên năm 1983.

wikiname: viwiki

title: Neoregelia schubertii

in_language: vi

wikitext:
{{tiêu đề nghiêng}}
{{Bảng phân loại
| name = ''Neoregelia schubertii''
| status =
| status_system =
| status_ref =
| image =
| image_caption =
| regnum = [[Thực vật|Plantae]]
| unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
| unranked_classis = [[Thực vật một lá mầm|Monocots]]
| unranked_ordo = [[Nhánh Thài lài|Commelinids]]
| ordo = [[Poales]]
| familia = [[Bromeliaceae]]
| genus = ''[[Neoregelia]]''
| species = '''''N. schubertii'''''
| binomial = ''Neoregelia schubertii''
| binomial_authority = [[Jürgen Roeth|Roeth]]
| range_map =
| range_map_caption =
| synonyms =
}}
'''''Neoregelia schubertii''''' là một loài [[thực vật có hoa]] trong họ [[Bromeliaceae]]. Loài này được Roeth mô tả khoa học đầu tiên năm 1983.<ref>{{chú thích web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-255429| title=''Neoregelia schubertii''|access-date = ngày 16 tháng 7 năm 2013 | author=The Plant List | year =2010}}</ref>

==Chú thích==
{{tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
*{{Thể loại Commons nội dòng|Neoregelia schubertii}}
*{{wikispecies-inline|Neoregelia schubertii}}
*{{IPNI2|Neoregelia schubertii|902627-1|access-date = ngày 16 tháng 7 năm 2013}}

[[Thể loại:Neoregelia]]
[[Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1983]]
[[Thể loại:Thực vật Brasil]]

{{Bromelioideae-stub}}

title: Phân loại khoa học

Giới (regnum): Plantae

(không phân hạng): Angiospermae Monocots Commelinids

Bộ (ordo): Poales

Họ (familia): Bromeliaceae

Chi (genus): Neoregelia

Loài (species): N. schubertii

title: Danh pháp hai phần

Danh pháp hai phần: Neoregelia schubertii · Roeth


text:
# Xiol
Xiol é um sítio arqueológico da civilização maia localizado no noroeste da Península de Iucatã, dentro dos limites do município de Kanasín, no estado mexicano de Iucatã. Foi descoberta por acidente em 2018, durante a construção de um parque industrial. Os estudos arqueológicos foram levados a cabo pelo INAH.
Ao norte e ao sul do núcleo de Xiol, podem ser observadas estruturas ao estilo Puuc. Dada a sua localização em relação à praça principal e à sua arquitectura, os arqueólogos concluíram que estas estruturas abrigavam provavelmente a elite da cidade antiga.
Xiol está localizado nas coordenadas geográficas 20° 54′ 48″ N, 89° 30′ 08″ O. De acordo com investigações do INAH, foi ocupado entre 600 e 900 d.C. e pode ter albergado mais de 4.000 pessoas. Entre as descobertas mais notáveis encontram-se numerosas praças, palácios e uma estrutura piramidal.

wikiname: ptwiki

title: Xiol

in_language: pt

wikitext:
[[File:Xiol Norther Structure.jpg|thumb|Estruturas ao estilo Puuc em Xiol..]]

'''Xiol''' é um [[sítio arqueológico]] da [[civilização maia]] localizado no noroeste da [[Península de Iucatã]], dentro dos limites do município de [[Kanasín]], no [[Subdivisões do México|estado mexicano]] de [[Iucatã]]. Foi descoberta por acidente em 2018, durante a construção de um parque industrial. Os estudos arqueológicos foram levados a cabo pelo [[INAH]].<ref name="Sputnik">{{citar web|url= https://sputniknewsbrasil.com.br/20220528/descobrem-no-mexico-restos-de-antiga-cidade-maia-com-palacio-e-piramide-fotos-22832623.html |título= Descobrem no México restos de antiga cidade maia com palácio e pirâmide (FOTOS) |autor= |publicado= [[Sputnik (agência de notícias)]] |data= 2022 |acessodata= 10 de outubro de 2022 }}</ref>

Ao norte e ao sul do núcleo de Xiol, podem ser observadas estruturas ao estilo [[Puuc]]. Dada a sua localização em relação à praça principal e à sua arquitectura, os arqueólogos concluíram que estas estruturas abrigavam provavelmente a elite da cidade antiga.<ref>{{citar web|url= https://www.msn.com/pt-br/viagem/noticias/equipe-de-constru%C3%A7%C3%A3o-de-parque-industrial-trope%C3%A7a-em-ru%C3%ADnas-maias-de-1400-anos/ar-AAYrwrl |título= Equipe de construção de parque industrial tropeça em ruínas maias de 1400 anos |autor= Vitor Paiva|publicado= [[MSN]] |data= 2022 |acessodata= 10 de outubro de 2022 }}</ref>

Xiol está localizado nas [[coordenadas geográficas]] {{coord|20|54|48|N|89|30|08|W|type:landmark}}. De acordo com investigações do INAH, foi ocupado entre 600 e 900 [[d.C.]] e pode ter albergado mais de 4.000 pessoas. Entre as descobertas mais notáveis encontram-se numerosas praças, palácios e uma estrutura piramidal.<ref name="Sputnik"/>
{{Referências}}


text:
# Los españoles pintados por sí mismos
Los españoles pintados por sí mismos est une compilation d'archétypes costumbristes du XIXe siècle espagnol.
Écrit par les principaux auteurs romantiques de leur époque, cet ouvrage est publié à Madrid par le libraire et éditeur Ignacio Boix (es) en deux volumes, en 1843 et 1844. Il a été réimprimé en un seul volume en 1851 dans la série de la Biblioteca ilustrada de Gaspar y Roig (es).
Cette œuvre collégiale constituée de 98 articles et d'une brève introduction réunit des journalistes, des écrivains, des essayistes, des critiques et des intellectuels parmi lesquels Manuel Bretón de los Herreros (es), Antonio Ferrer del Río (es), Pedro de Madrazo y Kuntz, Francisco Navarro Villoslada, Fermín Caballero (es), Jacinto de Salas y Quiroga (es) et Ángel de Saavedra, ainsi que des pseudonymes célèbres tels que « Curioso parlante », « El Solitario (es) » et « Abenámar (es) » (comme artificier de la revue du même nom). Vicente Llorens Castillo observe que « le genre costumbriste culmine avec Los españoles pintados por sí mismos. Le moins que l'on puisse dire, c'est que l'augmentation de la diffusion de l'article de coutumes tout au long de la période romantique est d'autant plus visible de par sa variété en se présentant ici sous forme de livre collectif — mais sans que ce changement ne signifie l'apogée ou le dépassement de sa qualité littéraire. Si on compare la plupart de ces tableaux avec ceux qu'ont tracé Estébanez, Mesonero sans parler de Larra, ces derniers peuvent bel et bien être considérés comme inférieurs. »

## Un livre illustré
Los españoles pintados por sí mismos a été illustré d'une collection de xylographies, une technique qui évoluera en Espagne avec les graveurs de la période romantique ; chaque article dispose de son illustration, signée par Francisco Lameyer y Berenguer ou Calixto Ortega, avec la collaboration du peintre Leonardo Alenza. À mi-chemin entre l'étude ethnographique (qui reflète les modes vestimentaires de l'époque) et la caricature, certains dessins suggèrent l'influence des caprichos de Goya.

## Archétypes représentatifs
Dans la plupart des portraits de personnages madrilènes, est également incluse une collection d'archétypes sévillans et une poignée d'articles généraux sur de écrivains, lettrés et autres spécimens du monde littéraire,. Bien que peu nombreux en combaraison avec les masculins, les types féminins sont notables.
Parmi les personnages les plus cités ou les plus curieux, il faut mentionner El hortera (es) (« le ringard », œuvre de Antonio Flores (es) ; El Cesante ; El Ama de Llaves (« le maître des clés », de Juan Eugenio Hartzenbusch ; El seise (es) de la Catedral de Sevilla (de Juan José Bueno y Leroux (es)) ; ou les portraits de métiers que Bretón de los Herreros a consacré à La Castañera (es) ou La Lavandera.

## Modèles et séquelles
L'ouvrage s'inspire d'un précédent français, Les français peint par eux-mêmes, publié entre 1840 et 1842.
La publication de Los españoles pintados por sí mismos et son succès commercial entraînent des séquelles comme El álbum del bello sexo o las mujeres pintadas por sí mismas (1843), qui n'a été publié qu'en deux éditions, l'une d'elles ayant été composée par Gertrudis Gómez de Avellaneda et l'autre par Antonio Flores (es) ; Los cubanos pintados por sí mismos (1852), Los mexicanos pintados por sí mismos (1854) ; Los valencianos pintados por sí mismos (1859), Las españolas pintadas por los españoles (es) (1871-1872), pour lequel ont collaboré Ramón de Campoamor et Benito Pérez Galdós ; Las mujeres españolas, portuguesas y americanas (en trois tomes : 1872, 1873, 1876), et d'autres. Les dernières créations de ce genre dignes d'être mentionnées sont Los españoles de ogaño (es) (1872), avec une nouvelle collection de types madrilènes, et El álbum de Galicia. Tipos, costumbres y leyendas (1897).

wikiname: frwiki

title: Los españoles pintados por sí mismos

in_language: fr

wikitext:
{{Infobox Livre
|titre             = Los españoles pintados por sí mismos
|auteur            = (plusieurs auteurs, dessinateurs et graveurs)
|genre             = [[Costumbrismo]]
|langue            = [[Espagnol]]
|éditeur           = Ignacio Boix
|pays              = [[Espagne]]
|dateparution      = 1843-1844
|image             = 1843-1844, Los españoles pintados por sí mismos.jpg
|légende           = Couverture gravée par [[Calixto Ortega]].
}}

'''''{{Lang|es|Los españoles pintados por sí mismos}}''''' est une compilation d'[[Archétype (philosophie)|archétypes]] [[Costumbrismo|costumbristes]] du {{s|XIX}} [[Espagne|espagnol]].

Écrit par les principaux auteurs [[Romantisme|romantiques]] de leur époque, cet ouvrage est publié à [[Madrid]] par le libraire et éditeur {{Lien|langue=es|fr=Ignacio Boix}} en deux volumes, en 1843 et 1844. Il a été réimprimé en un seul volume en 1851 dans la série de la {{Lien|langue=es|fr=Biblioteca ilustrada de Gaspar y Roig}}.

Cette œuvre collégiale constituée de 98 articles et d'une brève introduction<ref>{{Harvsp|Ucelay da Cal|1951}}.</ref> réunit des journalistes, des écrivains, des essayistes, des critiques et des intellectuels parmi lesquels {{Lien|langue=es|fr=Manuel Bretón de los Herreros}}, {{Lien|langue=es|fr=Antonio Ferrer del Río}}, [[Pedro de Madrazo y Kuntz]], [[Francisco Navarro Villoslada]], {{Lien|langue=es|fr=Fermín Caballero}}, {{Lien|langue=es|fr=Jacinto de Salas y Quiroga}} et [[Ángel de Saavedra]], ainsi que des pseudonymes célèbres tels que « [[Ramón de Mesonero Romanos|Curioso parlante]] », « {{Lien|langue=es|trad=Serafín Estébanez Calderón|fr=Serafín Estébanez Calderón|texte=El Solitario}} » et « {{Lien|langue=es|trad=Santos López-Pelegrín|fr=Santos López-Pelegrín|texte=Abenámar}} » (comme artificier de la revue du même nom). Vicente Llorens Castillo observe que {{citation|le genre costumbriste culmine avec ''{{Lang|es|Los españoles pintados por sí mismos}}''. Le moins que l'on puisse dire, c'est que l'augmentation de la diffusion de l'article de coutumes tout au long de la période romantique est d'autant plus visible de par sa variété en se présentant ici sous forme de livre collectif — mais sans que ce changement ne signifie l'apogée ou le dépassement de sa qualité littéraire. Si on compare la plupart de ces tableaux avec ceux qu'ont tracé Estébanez, Mesonero sans parler de Larra, ces derniers peuvent bel et bien être considérés comme inférieurs{{Note|Texte original : {{citation étrangère|langue=es|con Los españoles pintados por sí mismos culmina el género costumbrista. Lo más que puede decirse es que la creciente difusión del artículo de costumbres a lo largo del período romántico se hace más visible en su variedad al presentarse ahora en forma de libro colectivo; pero sin que este cambio signifique culminación o superación de su calidad literaria. Si comparamos la mayoría de estos cuadros con los que trazaron Estébanez, Mesonero y no digamos Larra, bien puede verse que son inferiores<ref>{{Harvsp|Llorens Castillo|1979|p=342}}, cité par Justo Fernández.</ref>.}}|group="n"}}.}}

== Un livre illustré ==
''{{Lang|es|Los españoles pintados por sí mismos}}'' a été illustré d'une collection de [[xylographie]]s<ref>{{Harvsp|Bozal|1980|p=58-81}}.</ref>, une technique qui évoluera en Espagne avec les graveurs de la période romantique ; chaque article dispose de son illustration, signée par [[Francisco Lameyer y Berenguer]] ou [[Calixto Ortega]], avec la collaboration du peintre [[Leonardo Alenza]]. À mi-chemin entre l'étude ethnographique (qui reflète les modes vestimentaires de l'époque) et la caricature, certains dessins suggèrent l'influence des ''[[Los caprichos|caprichos]]'' de [[Francisco de Goya|Goya]]<ref>{{Ouvrage|langue=es|prénom1=Enrique|nom1=Lafuente Ferrari|lien auteur1=Enrique Lafuente Ferrari|titre=Breve historia de la pintura española|volume=II|lieu=Madrid|éditeur=AKAL|année=1987|pages totales=701|passage=446-|isbn=978-84-7600-182-0|lire en ligne=https://books.google.es/books?id=YU4JKA3PkLAC&pg=PA669&q=costumbrismo}}.</ref>.

== Archétypes représentatifs ==
[[Fichier:El clérigo de misa y olla, en Los españoles pintados por sí mismos, de Miranda.jpg|vignette|''{{Lang|es|El clérigo de misa y olla}}'', dans l'édition 1843, dessiné par {{Lien|langue=es|fr=Fernando Miranda}} et gravé par [[Calixto Ortega]].]]
Dans la plupart des portraits de personnages madrilènes, est également incluse une collection d'[[Archétype (philosophie)|archétypes]] [[Séville|sévillans]]<ref>{{chapitre|langue=es|nom1=Romero Ferrer|prénom1=Alberto|titre ouvrage=Costumbrismo andaluz|lire en ligne=https://books.google.es/books?id=37Gi2cPZa-YC&dq=el+hortera+Flores&hl=es&source=gbs_navlinks_s|année=1998|éditeur=Universidad de Sevilla|isbn=9788447203864 |titre chapitre=Lo andaluz en los españoles pintados por sí mismos |passage=27}}.</ref> et une poignée d'articles généraux sur de écrivains, lettrés et autres spécimens du monde littéraire{{Note|{{citation étrangère|langue=es|El escritor público}}, signé par {{Lien|langue=es|fr=José María de Andueza}} ; {{citation étrangère|langue=es|El poeta}}, par [[José Zorrilla]] ; {{citation étrangère|langue=es|El escribiente memorialista}}, par [[Antonio García Gutiérrez]] ; {{citation étrangère|langue=es|El escribano}}, par Bonifacio Gómez ; et {{citation étrangère|langue=es|El aprendiz de literato}}, par Luis Loma y Corradi|group="n"}}{{,}}<ref>{{Lien web|langue=es|url=http://www.cervantesvirtual.com/bib/romanticismo/actas_pdf/romanticismo_6/barrientos.pdf |titre=Costumbrismo y ambiente literario en "Los Españoles Pintados por Sí Mismos |date=4 septembre 2016 |auteur=Joaquín Álvarez Barrientos|site=CSIC - Madrid}}.</ref>. Bien que peu nombreux en combaraison avec les masculins, les types féminins sont notables<ref>{{Harvsp|Jiménez Morales|1996|p=285-300}}.</ref>.

Parmi les personnages les plus cités ou les plus curieux, il faut mentionner ''{{Lien|langue=es|trad=Hortera|fr=Hortera|texte=El hortera}}'' (« le ringard », œuvre de {{Lien|langue=es|trad=Antonio Flores (escritor)|fr=Antonio Flores (écrivain)|texte=Antonio Flores}} ; ''{{Lang|es|El Cesante}}'' ; ''{{Lang|es|El Ama de Llaves}}'' (« le maître des clés », de [[Juan Eugenio Hartzenbusch]] ; ''{{Lang|es|El {{Lien|langue=es|trad=Seises|fr=Seises|texte=seise}} de la Catedral de Sevilla}}'' (de {{Lien|langue=es|fr=Juan José Bueno y Leroux}}) ; ou les portraits de métiers que Bretón de los Herreros a consacré à ''{{Lang|es|La {{Lien|langue=es|fr=Castañera}}}}'' ou ''{{Lang|es|La [[Lavandière|Lavandera]]}}''<ref>{{Ouvrage|langue=es|auteur1=VV. AA.|titre=Los españoles pintados por sí mismos|lieu=Madrid|éditeur=Biblioteca Gaspar y Roig|année=1851|isbn=978-1-271-14972-8|lire en ligne=https://books.google.es/books?id=sEdpAAAAMAAJ}}.</ref>.

== Modèles et séquelles ==
L'ouvrage s'inspire d'un précédent français, ''Les français peint par eux-mêmes'', publié entre 1840 et 1842<ref>{{Ouvrage|langue=es|prénom1=Max|nom1=Aub|lien auteur1=Max Aub|titre=Manual de historia de la literatura española|lieu=Madrid|éditeur=Akal|année=1966|pages totales=574|passage=411-412|isbn=84-7339-030-X|bnf=35383356d}}.</ref>.

La publication de ''{{Lang|es|Los españoles pintados por sí mismos}}'' et son succès commercial entraînent des séquelles comme ''{{Lang|es|El álbum del bello sexo o las mujeres pintadas por sí mismas}}'' (1843)<ref>Cette collection a été étudiée par María Isabel Jiménez Morales dans {{citation étrangère|langue=es|Álbum del bello sexo o Las mujeres pintadas por sí mismas, entre el casticismo y la sátira}}, dans ''Actas del III Congreso Internacional de Hispanistas'', Málaga-Ceuta, Algazara-U. N. E. D. de Ceuta, 1998, p. 481-503.</ref>, qui n'a été publié qu'en deux éditions, l'une d'elles ayant été composée par [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]] et l'autre par {{Lien|langue=es|trad=Antonio Flores (escritor)|fr=Antonio Flores (écrivain)|texte=Antonio Flores}} ; ''{{Lang|es|Los cubanos pintados por sí mismos}}'' (1852), ''{{Lang|es|Los mexicanos pintados por sí mismos}}'' (1854) ; ''{{Lang|es|Los valencianos pintados por sí mismos}}'' (1859), ''{{Lien|langue=es|fr=Las españolas pintadas por los españoles}}'' (1871-1872), pour lequel ont collaboré [[Ramón de Campoamor]] et [[Benito Pérez Galdós]] ; ''{{Lang|es|Las mujeres españolas, portuguesas y americanas}}'' (en trois tomes : 1872, 1873, 1876), et d'autres. Les dernières créations de ce genre dignes d'être mentionnées sont ''{{Lien|langue=es|fr=Los españoles de ogaño}}'' (1872), avec une nouvelle collection de types madrilènes, et ''{{Lang|es|El álbum de Galicia. Tipos, costumbres y leyendas}}'' (1897)<ref>{{Lien web|langue=es |url=https://web.archive.org/web/20160905084002/http://hispanoteca.eu/Literatura%20espa%C3%B1ola/Siglo%20XIX/Costumbrismo%20en%20el%20siglo%20XIX.htm |titre=Costumbrismo en el siglo XIX |auteur=Justo Fernández López|site=hispanoteca.eu|citation=Se escribieron grandes compilaciones colectivas de artículos costumbristas que describían tipos y profesiones populares, como "Los españoles pintados por sí mismos (1843-1844)".}}.</ref>.

== Notes et références ==
{{TradRef|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Los_espa%C3%B1oles_pintados_por_s%C3%AD_mismos&oldid=108807093}}
=== Notes ===
{{Références|group="n"}}
=== Références ===
{{Références}}

== Annexes ==
=== Bibliographie ===
==== Éditions des ''españoles pintados por sí mismos'' ====
* {{Ouvrage|langue=es|auteur1=VV. AA.|titre=Los Españoles Pintados por Sí Mismos|lieu=Madrid|éditeur=Ignacio Boix|année=1843-4|isbn=|lire en ligne=https://archive.org/details/espanolespinta01madr}}.
* {{Ouvrage|langue=es|auteur1=VV. AA.|titre=Los españoles pintados por sí mismos|lieu=Madrid|éditeur=Biblioteca Gaspar y Roig|année=1851|isbn=978-1-271-14972-8|lire en ligne=https://books.google.es/books?id=sEdpAAAAMAAJ}}.

==== Sources secondaires ====
* {{Ouvrage|langue=es|prénom1=Margarita|nom1=Ucelay da Cal|titre=Los españoles pintados por sí mismos (1843- 1844)|sous-titre=Estudio de un género costumbrista|lieu=Mexico|éditeur=El Colegio de México|année=1951}}.
* {{article|langue=es|nom1=Bozal|prénom1=Valeriano|lien auteur1=Valeriano Bozal|année=1980|titre=Los españoles pintados por sí mismos y la ilustración romántica. Cuatro notas|périodique=Boletín del Museo Camón Aznar|lieu=Saragosse}}.
* {{article|langue=es|prénom1=María Isabel|nom1=Jiménez Morales|année=1996|titre=Los españoles pintados por sí mismos (1843-1844): una mirada masculina al universo femenino |périodique=Actas del I Congreso Internacional de Hispanistas |pages=285-300 |lieu=Melilla |éditeur=UNED}}.

=== Articles connexes ===
* [[Scène de genre]]
* [[Casticisme]]
* [[Costumbrismo]]

=== Liens externes ===
{{Autres projets
|commons=Category:Los españoles pintados por sí mismos}}
{{Liens}}
* {{Lien web|langue=es |titre=''Los Españoles Pintados por Sí Mismos'' (1843-1844) en ligne|url=https://www.wdl.org/es/item/10635/|site=[[Bibliothèque numérique mondiale]]}}.
* {{Lien web|langue=es |titre=''Los Españoles Pintados por Sí Mismos'' (1843-1844) en ligne|url=http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000016568|site=[[Biblioteca Digital Hispánica]]}}.
* {{Lien web|langue=es |titre=''Los Españoles Pintados por Sí Mismos'' (1851) en ligne|url=https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/consulta/registro.cmd?id=5704|site=[[Bibliothèque numérique de Castille-et-León]]}}.

{{Portail|Espagne|XIXe siècle|Gravure}}
{{CLEDETRI:Españoles pintados por sí mismos}}
[[Catégorie:Livre espagnol]]
[[Catégorie:Livre paru en 1843]]
[[Catégorie:Livre paru en 1844]]
[[Catégorie:Livre paru en 1851]]
[[Catégorie:Livre illustré par des gravures]]
[[Catégorie:Livre sur l'Espagne]]
[[Catégorie:Gravure sur bois]]
[[Catégorie:Gravure espagnole]]
[[Catégorie:Gravure du XIXe siècle]]

title: Version originale

Langue: Espagnol

title: Version française

Éditeur: Ignacio Boix

Version française: modifier