text:
# Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Zespół Stacji Filtrów – warszawskie filtry wody znajdujące się przy ul. Koszykowej 81. Zajmują teren między ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską.
Zespół jest częścią systemu wodociągów warszawskich wybudowanych w latach 1883–1886 z inicjatywy prezydenta miasta Sokrata Starynkiewicza według projektu Williama Lindleya i Williama Heerleina Lindleya. W kolejnych latach został on rozbudowywany i uzupełniony o nowe obiekty. Wszedł w obręb Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji.
W latach 1973 i 2008 większość obiektów znajdujących się na terenie Zespołu Stacji Filtrów została wpisana do rejestru zabytków. W 2012 cały kompleks został uznany za pomnik historii.

## Pierwsze warszawskie wodociągi
Po założeniu miasta mieszkańcy Warszawy czerpali wodę ze źródeł, mokradeł, stawów, jeziorek, strumieni płynących na skarpie i pod skarpą oraz z Wisły. Pierwsze wzmianki o studniach pochodzą z XV wieku. Po 1476 gromadzono wodę w obfitującym w liczne źródła rejonie późniejszej ul. Nalewki, w zbiornikach nazywanych „nalewkami” (stąd nazwa ulicy).
Pierwsza wzmianka o wodociągu na obszarze Starej Warszawy pochodzi z 1561, a Nowej Warszawy z 1600. W XVII i XVIII w. na terenie pałaców i ogrodów magnackich istniały także wodociągi lokalne.
W połowie lat 1840. inżynier Feliks Pancer zaprojektował w samym korycie rzeki murowaną studnię w celu czerpania wody, pompy parowe na brzegu i wodozbiór na placu Zamkowym.
W 1851 polecenie zbudowania wodociągu w Warszawie wydał car Mikołaj I. Wykonanie projektu a później kierownictwo robót powierzono Henrykowi Marconiemu. Rozpoczęły się one w 1852, a wodociąg został uruchomiony w 1855. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na filtry powolne znajdujące się u zbiegu ulic Dobrej i Karowej, skąd pompowano ją do, zachowanego do dzisiaj, zbiornika w Ogrodzie Saskim, a stamtąd rozprowadzano rurami żeliwnymi. Wodociąg Marconiego nie zaspokajał jednak potrzeb szybko rozwijającego się miasta, a pochodząca z niego woda nie zawsze była dobrej jakości. W 1862 projekt wodociągów i kanalizacji przedstawił Thomas Hawksley, jednak nie został on zrealizowany.
W 1869 na Pradze uruchomiono niewielki wodociąg zaprojektowany przez Alfonsa Grotowskiego.

## Opis

### Budowa
Inicjatorem budowy nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji był prezydent Warszawy Sokrat Starynkiewicz. W 1879 rozesłał projekt opracowany przez Williama Lindleya do warszawskich gazet, zachęcając do publicznej dyskusji. Wywołał on szeroką polemikę, a także opór niektórych środowisk. Wynikał on głównie z obaw przed wzrostem obciążeń finansowych. Wiosną tego samego roku przesłano projekt nowych warszawskich wodociągów do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Został on zatwierdzony przez Komitet Techniczno-Budowlany ministerstwa w maju 1880 i ostatecznie zaakceptowany przez cara Aleksandra III w kwietniu 1881. Tok postępowania i daty zatwierdzenia dla projektu kanalizacji były takie same, jak dla projektu wodociągów. Budowę rozpoczęto w 1883.
Analizując sytuację hydrologiczną i sanitarno-techniczną Warszawy William Lindley ustalił m.in. że dostateczną ilość wody może zapewnić jedynie Wisła, musi być ona filtrowana, a jej dostarczanie powinno odbywać się z najwyżej położonego miejsca w mieście, jakim była okolica rogatek Jerozolimskich.
Zgodnie z projektem zbudowano ujęcie wody z Wisły wraz ze Stacją Pomp Rzecznych i Stację Filtrów z urządzeniami uzdatniającymi wodę. Ze Stacji Pomp Rzecznych woda trafiała przewodami tłocznymi do filtrów powolnych w Stacji Filtrów, gdzie była poddawana filtracji. Z filtrów powolnych przechodziła do zbiorników wody czystej. Stamtąd była tłoczona za pomocą pomp poruszanych maszynami parowymi do sieci wodociągowej. Tylko Powiśle, a od 1896 również Praga, były zasilane ze zbiorników wody czystej grawitacyjnie.
Projekt Lindleya, który szybko wycofał się z udziału w pracach, zrealizował jego najstarszy syn, William Heerlein Lindley. Chociaż stale przebywał za granicą, pełnił do swojej śmierci (1917) funkcję naczelnego inżyniera budowy. Bezpośrednim kierownikiem prac i zastępcą głównego inżyniera był Alfons Grotowski. Inwestycja była finansowana ze środków miasta (większość pozyskano dzięki emisji obligacji miejskich) i realizowana pod bezpośrednim nadzorem magistratu. Pierwsza oczyszczona woda popłynęła do mieszkańców Warszawy ze Stacji Filtrów 3 lipca 1886. W końcu 1886 długość sieci wodociągowej wynosiła 18,1 km.
Podczas budowy wykorzystano najnowocześniejsze ówczesne rozwiązania techniczne. Przy budowie wszystkich obiektów użyto materiałów najwyższej jakości, które poddawano kilkustopniowej kontroli. Podstawowymi materiałami budowlanymi były specjalnie wypalana, odporna na wilgoć cegła licówka i cegła glazurowana białą polewą. Na wielką skalę stosowano bloki granitowe i z piaskowca. Granitowe filary m.in. podtrzymują wykonane z cegły sklepienia żaglowe w zbiornikach wody czystej i sześciu grupach filtrów powolnych. Budynki zaprojektowano w stylu „fabrycznym”. W związku z budową Stacji Filtrów zlikwidowano południowy odcinek ul. Żelaznej (między ulicami Nowowiejską i Koszykową).
Nowoczesny wodociąg Lindleyów zastąpił instalacje zaprojektowane przez Marconiego i Grotowskiego. Wodociąg Marconiego został zamknięty w lutym 1889, a wodociąg praski we wrześniu 1896.
Na potrzeby budowy w latach 1883−1915 przeprowadzano dokładne pomiary miasta i jego najbliższych okolic, na podstawie których powstał tzw. plan Lindleya.
W czasach Lindleya sieć wodociągowa Warszawy dzieliła się na:
- Górne Miasto – zasilane w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień znajdującej się na terenie Stacji Filtrów, zapewniającej odpowiednie ciśnienie w systemie wodociągowym.
- Dolne Miasto, czyli Powiśle oraz później Praga – zasilane w wodę wypływającą bezpośrednio ze zbiorników wody czystej.

Stację Pomp Rzecznych, gdzie z Wisły czerpano wodę i pompowano ją do Stacji Filtrów, wybudowano przy ul. Czerniakowskiej 124.
Urządzenia Stacji Filtrów zostały przykryte ziemią. Pod nasypami znalazły się cztery osadniki wody surowej, sześć grup filtrów powolnych (razem 36 filtrów) oraz dziewięć zbiorników wody czystej. Powierzchnia sześciu grup filtrów powolnych wynosiła 82 236 m², a pojemność zbiorników wody czystej doprowadzono do 60 tys. m³. W miejscu planowanej siódmej grupy filtrów powolnych w latach 2008–2010 zostały wybudowane zakład ozonowania oraz filtry węglowe.
Stacja została zbudowana w miejscu położonym ok. 36 m ponad tzw. Zerem Wisły, co ułatwiało zaopatrzenie w wodę budynków wielopiętrowych. W obrębie kompleksu znalazł się fragment dawnej Drogi Królewskiej (element Osi Stanisławowskiej) w ciągu ulic: Nowowiejskiej, Niemcewicza i Prądzyńskiego; jej przebiegowi odpowiada znajdująca się na jego terenie alejka.
Łączny obszar zajmowany przez Stację Filtrów między obecnymi ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską wynosił ok. 36 ha.

### 1886–1939
W początkowym okresie woda ze Stacji Pomp Rzecznych była kierowana do filtrów powolnych, których niektóre komory pełniły funkcję krytych osadników. Ich nazwa jest związana z tempem procesu filtracji (ok. 10 cm słupa wody na godzinę). Przefiltrowana woda była kierowana do zbiorników wody czystej, a następnie do hal pomp. Stamtąd była tłoczona do wieży ciśnień, gdzie rozpoczynała się sieć wodociągowa Górnego Miasta.
W kilka lat po uruchomieniu filtrów konieczne było dodanie krytych osadników przed skierowaniem wody do filtrów powolnych, gdyż przeprowadzone badania wykazały złą jakość wody. W tym celu po 1890 powiększono teren stacji i rozpoczęto budowę osadników.
5 sierpnia 1915 wycofujące się z Warszawy wojska rosyjskie wysadziły w powietrze środkowe przęsła mostu Kierbedzia niszcząc przewody, którymi przesyłano wodę do prawobrzeżnej części miasta. Do sieci praskiej zaczęto wtedy tłoczyć wodę z czterech studzien artezyjskich znajdujących się na terenie Monopolu Spirytusowego i Rektyfikacji przy ul. Ząbkowskiej. Dostawy wody ze Stacji Filtrów wznowiono 30 września 1915 po podwieszeniu przewodu na rusztowaniach odbudowywanego mostu.
W 1924 wyłączano pompy parowe, zastępując je szwajcarskimi pompami elektrycznymi, a w 1933 pompami polskimi wyprodukowanymi w warszawskim zakładzie Stanisława Twardowskiego. W 1924, po zainstalowaniu elektrycznych pomp odśrodkowych, wyłączono z użytkowania wieżę ciśnień. Była ona później używana wyłącznie w przypadku uruchamiania pomp parowych lub spalinowych (co miało miejsce w 1945). W 1926 rozbudowano szósty zespół filtrów powolnych. W 1931 wprowadzono chlorowanie wody opuszczającej filtry powolne.
W 1932 do sieci wodociągowej o długości 501,5 km było podłączonych 10 057 nieruchomości. Zwiększające się zapotrzebowanie na wodę doprowadziło do wybudowania w latach 1929–1933 na licencji kanadyjskiej nowoczesnego Zakładu Filtrów Pospiesznych. Umożliwiło to wstępną i szybką (do 7 metrów słupa wody na godzinę) filtrację wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych. Wydajność Zakładu wynosiła 180 tys. m³ na dobę. Po jego uruchomieniu woda ze Stacji Pomp Rzecznych była tłoczona do zbiorników wyrównawczych (dawnych krytych osadników), następnie do filtrów pospiesznych, a z nich do filtrów powolnych.

### II wojna światowa
Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 wiele obiektów na terenie Stacji Filtrów (m.in. Zakład Filtrów Pospiesznych, zbiorniki wody czystej i filtry powolne) zostało uszkodzonych bombami lotniczymi. W trafionym trzema bombami budynku Zakładu Filtrów Pospiesznych woda zalała precyzyjne urządzenia filtrujące i pompy elektryczne. Z powodu obaw, że utrzymywanie ciśnienia w przewodach może spowodować dalsze uszkodzenia, w godzinach popołudniowych 24 września przerwano dostarczanie wody do miasta. Wodociąg wznowił pracę 4 października 1939 przy wykorzystaniu pomp parowych. Tego dnia dostarczono do sieci ok. 20% zużywanej zwykle wody. Uszkodzona w 586 miejscach sieć wodociągowa została nawodniona w całości w grudniu 1939, a usuwanie zniszczeń na terenie stacji trwało do czerwca 1941. Przez cały okres okupacji niemieckiej opłaty za wodę oraz za korzystanie z kanalizacji nie zmieniły się.
W latach 1942–1944 Stacja Filtrów ucierpiała w czasie radzieckich nalotów na Warszawę. Po zniszczeniu przez Niemców warszawskiego getta wyłączono z użytkowania ok. 100 km (z ok. 640 km) sieci wodociągowej.
Pierwszego dnia powstania warszawskiego, 1 sierpnia 1944, teren stacji został obsadzony przez oddział Wehrmachtu, jednak kontynuowała ona pracę. 9 sierpnia Niemcy zażądali odcięcia dopływu wody do miasta, jednak polscy pracownicy odpowiedzieli, że ze względów technicznych nie było to możliwe. 15 sierpnia nakazano zamknięcie wszystkich magistral wodociągowych w kierunku Śródmieścia, ale to polecenie zostało cofnięte.
W sierpniu 1944 do miejskiej sieci wodociągowej tłoczono rekordowe ilości wody (średnio 145 tys. m³ dziennie) gdyż wypływała ona z uszkodzonych w czasie walk i bombardowań magistral i przewodów ulicznych. 4 sierpnia przesłano do miasta 160 tys. m³ wody – najwięcej w historii warszawskich wodociągów. Wskutek ucieczki wody z uszkodzonych przewodów od 4 sierpnia zaczęło jednak spadać ciśnienie wyjściowe ze Stacji przez co budynki położone blisko niej miały wodę do trzeciego piętra włącznie, a pozostałe tylko na parterach. Od 29 sierpnia zaczęła również maleć ilość pompowanej wody. Po unieruchomieniu 4 września elektrowni na Powiślu wodę do miasta dostarczano wykorzystując pompy parowe. 18 września Niemcy wysadzili Stację Pomp Rzecznych, jednak Stacja Filtrów pracowała, wykorzystując dwie pompy parowe, do 21 września, dostarczając tego dnia 2,6 tys. m³ wody. W godzinach rannych 22 września ostatnia grupa pracowników na rozkaz Niemców opuściła teren stacji. Wcześniej zdołali oni m.in. zabezpieczyć plany najważniejszych urządzeń, ukryć część aparatury laboratoryjnej, odprowadzić do kanałów wodę z filtrów powolnych, a także zatopić podziemia Zakładu Filtrów Pospiesznych w celu uniemożliwienia wywiezienia aparatury do zamykania i otwierania zasuw. W zbiornikach wody czystej pozostawiono ok. 50 tys. m³ wody, która po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 była wydawana mieszkańcom do maja w ilości ok. 350 m³ dziennie.
Po upadku powstania Niemcy zdemontowali i wywieźli część maszyn i urządzeń. Budynki pomp zostały zniszczone w 15–20% a budynki mieszkalne w 35%. Na złożach filtracyjnych filtrów powolnych Niemcy urządzili stajnie dla koni.

### Po 1945
Wodociąg został ponownie uruchomiony po usunięciu najpoważniejszych zniszczeń 29 maja 1945. Do sieci wtłoczono ok. 140 tys. m³ wody, jednak nawadnianie sieci wodociągowej było kontynuowane w kolejnych miesiącach, gdyż niektóre odcinki po stwierdzeniu wycieków wody odcinano i nawadniano ponownie. 4 sierpnia 1945 rozpoczęto układanie prowizorycznego przewodu wodociągowego na drewnianym moście wysokowodnym u wylotu ul. Karowej i 3 września rozpoczęto przesyłanie wody na Pragę.
Zakład Filtrów Pospiesznych odbudowano i uruchomiono w lipcu 1949. Maksymalną wydajność z 1939 wynoszącą 180 tys. m³ wody na dobę wodociąg osiągnął w 1952. W latach 50. wybudowano piąty rurociąg do przesyłania wody ze Stacji Pomp Rzecznych. Dobudowano także cztery nowe komory filtracyjne w Zakładzie Filtrów Pospiesznych. Pojemność zbiorników wody czystej zwiększono do 120 tys. m³.
W 1964, po zakończeniu budowy i uruchomieniu Wodociągu Praskiego, kompleks przestał być jedynym zakładem zaopatrującym miasto w wodę. W 1965 Zespół Stacji Filtrów, Stacja Pomp Rzecznych i przewody tłoczne otrzymały nazwę Zakładu Wodociągu Centralnego. W 1968 rozpoczęto budowę nowych urządzeń na licencji francuskiej firmy Degremont, których celem było włączenie do dwustopniowego uzdatniania wody na filtrach powolnych i pospiesznych trzeciego ogniwa koagulacji. W 1970 dostarczano do miasta średnio 500 tys. m³ wody na dobę, z czego Wodociąg Centralny ok. 65%. W 1974 rozpoczęto budowę Wodociągu Północnego z ujęciem wody z Zalewu Zegrzyńskiego.
W 1986, w związku z poszerzeniem ul. Raszyńskiej, przesunięto ogrodzenie i rozebrano bramę wjazdową znajdującą się na osi ul. Nowowiejskiej oraz kilka budynków gospodarczych i pomocniczych.
Obecnie kompleks jest częścią Stacji Uzdatniania Wody „Filtry” wchodzącej w skład Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji. Jako jedyny spośród trzech warszawskich wodociągów posiada dwa ciągi technologiczne:
- pierwszy ciąg technologiczny – zaprojektowany przez Williama Lindleya i jego syna Williama Heerleina Lindleya, uzupełniony w 1933 roku o Zakład Filtrów Pospiesznych uzdatnia wodę infiltracyjną czerpaną spod dna Wisły przez cztery ujęcia brzegowe i Ujęcie Zasadnicze Wodociągu Praskiego „Grubą Kaśkę”. W procesie uzdatniania woda filtrowana jest przez filtry pospieszne i filtry powolne, dezynfekowana dwutlenkiem chloru. Filtry powolne zostały wyposażone w węgiel aktywny.
- drugi ciąg technologiczny – uruchomiony w 1972 oczyszcza wodę pobraną z Osadnika Czerniakowskiego wykorzystując proces wstępnego utleniania, koagulacji z użyciem siarczanu glinowego, filtracji pospiesznej i dezynfekcji dwutlenkiem chloru. Odczyn wody jest korygowany wodą wapienną.

W latach 2008–2010 wybudowano stację ozonowania pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Znajdują się w niej 3 generatory ozonu i 18 komór filtrów węglowych. Architektonicznie nawiązuje ona do starszych obiektów stacji – materiał budowlany (cegła klinkierowa, piaskowiec) i stylizacja ornamentów do dziewiętnastowiecznych budowli stacji, a płaskorzeźby do reliefów w stylu art déco z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych. Stacja w wyniku konkursu otrzymała nazwę „Socrates”. Uruchomiona w 2010 stacja umożliwiła zmniejszenie o ok. 50% dawki dwutlenku chloru stosowanego do końcowej dezynfekcji wody, co poprawiło jej smak i zapach.

## Zieleń
Teren Zespołu Stacji Filtrów ma charakter zabudowy przemysłowej i komunalnej, jednak częściowo stanowi także obszar zieleni miejskiej. Pełni on funkcję klina nawietrzającego centrum miasta.
Na jego terenie znajdują się aleja obsadzana dwustronnie ponad 100-letnimi platanami, a także dwa pomniki przyrody: wielopniowy cis pospolity (nazywany Cisem Starynkiewicza, przy wieży ciśnień) oraz kasztanowiec zwyczajny (od strony ul. Raszyńskiej).

## Zabytek
Filtry Lindleya stopniowo obejmowano ochroną jako zabytek.
1 marca 1973 roku do rejestru zabytków (pod numerem A-813) wpisano następujące obiekty:
- budynek mieszkalny (dawny dom dyrektora),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (2, 4, 6, 8, 10, 12),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (1, 3, 5, 7, 9, 11),
- portiernia przy bramie głównej (wschodnia),
- portiernia przy bramie głównej (zachodnia),
- wieża ciśnień.

26 marca 2008 roku listę tę uzupełniono o kolejne obiekty (numer A-788):
- budynek techniczny nr 1, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy ABC, magazyn,
- budynek techniczny nr 2, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy, Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
- dawne stajnie (budynek socjalny),
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (14, 16, 18, 20, 22, 24) IV grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (13, 15, 17, 19, 21, 23) III grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (25, 27, 29, 31, 33, 35) V grupy,
- hale filtrów powolnych z przedsionkami (26, 28, 30, 32, 34, 36) VI grupy,
- komora „A”,
- komora „C”,
- komora wodomierza Venturiego,
- ogrodzenie wraz z czterema bramami,
- Zakład Filtrów Pospiesznych,
- zbiornik wody czystej nr 1A, 1B,
- zbiornik wody czystej nr 2,
- zbiornik wody czystej nr 3,
- zbiorniki wody surowej (nr 1 i 3),
- zbiorniki wody surowej (nr 2 i 4),
- zieleń Stacji Filtrów i Wodociągów.

W 2012 roku na mocy rozporządzenia prezydenta RP cały zespół uznano za pomnik historii. Status ten przyznano obiektom na całej działce – zarówno dziewiętnasto- i dwudziestowiecznym, wpisanym do rejestru zabytków, jak i świeżo wybudowanym budynkom oraz zieleni miejskiej.

### Pozostałe obiekty
W 1907 w pobliżu wieży ciśnień odsłonięto popiersie Sokratesa Starynkiewicza.

## Muzeum
Na terenie Stacji Filtrów, w budynku technicznym nr 2, znajduje się Muzeum Wodociągów i Kanalizacji. Znajdują się w nim m.in. fragment drewnianego warszawskiego wodociągu z XVII wieku oraz zabytkowe urządzenia.

## W kulturze masowej
- W serialu Czterdziestolatek w Zakładzie Filtrów Pospiesznych pracowała Madzia Karwowska (w tej roli Anna Seniuk), żona tytułowego bohatera, inżyniera Stefana Karwowskiego (Andrzej Kopiczyński)[70]. Pani Karwowska badała czystość wody w laboratorium kierowanym przez podkochującego się w niej inżyniera Mieczysława Gajnego (Wojciech Pokora)[71].

## Inne informacje
W udostępnionej przez władze miasta hali nieczynnej kotłowni Ludwika Nitschowa wykonała rzeźbę Syreny ustawioną w 1939 przy ul. Wybrzeże Kościuszkowskie.

wikiname: plwiki

title: Zespół Stacji Filtrów w Warszawie

in_language: pl

wikitext:
{{Budynek infobox
 |nazwa                 = Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
 |nazwa oryginalna      =
 |zabytek               = A-813, A-788 z 1 marca 1973, 26 marca 2008
 |zdjęcie               = Filtry Warszawskie przy ul. Koszykowej 81 w Warszawie, Hala Filtrów Powolnych.jpg
 |opis zdjęcia          = Wnętrze [[Filtr powolny|filtra powolnego]] napełnionego wodą
 |alt zdjęcia           =
 |państwo               = mazowieckie
 |miejscowość           = [[Warszawa]]
 |adres                 = ul. [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykowa]] 81
 |typ budynku           =
 |styl architektoniczny =
 |architekt             = [[William Lindley]]
 |inwestor              =
 |wysokość całkowita    =
 |wysokość do dachu     =
 |kondygnacje           =
 |powierzchnia użytkowa =
 |rozpoczęcie budowy    =
 |ukończenie budowy     = 1886
 |przebudowy            =
 |zniszczono            =
 |odbudowano            =
 |pierwszy właściciel   =
 |kolejni właściciele   =
 |właściciel            =
 |plan budynku          =
 |kod mapy              = Warszawa
 |współrzędne           = 52°13′18″N 20°59′43″E
 |znak na mapie         = Legenda zabytek techniki.svg
 |commons               = Category:Filtry Lindleya
 |www                   = http://www.mpwik.com.pl/
}}
[[Plik:Budowa filtrów powolnych Zespół Stacji Filtrów 1880s.jpg|thumb|Budowa filtrów powolnych, lata 80. XIX wieku]]
[[Plik:Projekt wieży ciśnień Zespół Stacji Filtrów 1887.jpg|thumb|Projekt wieży ciśnień]]
[[Plik:Wnętrze filtra powolnego bez złoża Stacja Filtrów w Warszawie.jpg|thumb|Wnętrze filtra powolnego bez złoża]]
[[Plik:Stacja Filtrów w Warszawie 1908.jpg|thumb|Budynki na terenie Stacji Filtrów ok. 1908]]
[[Plik:Lindley Filters Warsaw waterworks aerial Toni Klemm 2025 2500px.jpg|thumb|Teren Stacji Filtrów (2025)]]
[[Plik:Stacja Filtrów tablica informacyjna przy wejściu 2017.jpg|thumb|Tablica informacyjna przy wejściu na teren Stacji i tzw. smok (głowica przewodu ssawnego służącego do pobierania wody z [[Wisła|Wisły]])]]
[[Plik:Wodociagi Warszawskie wieza cisnien.jpg|thumb|Wieża ciśnień wzniesiona w latach 1885–1886, użytkowana do 1924]]
[[Plik:Stacja Filtrów wnętrze wieży ciśnień 2017.jpg|thumb|Wnętrze wieży ciśnień]]
[[Plik:Filtry Lindleya 09.jpg|thumb|Budynek techniczny nr 1]]
[[Plik:Budynek techniczny nr 2 Muzeum Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie.jpg|thumb|Budynek techniczny nr 2, obecnie siedziba Muzeum Wodociągów i Kanalizacji]]
[[Plik:Muzeum Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie 2017a.jpg|thumb|Muzeum Wodociągów i Kanalizacji na poziomie –1]]
[[Plik:Filtry Lindleya 13.jpg|thumb|Droga wewnętrzna między grupami [[Filtr powolny|filtrów powolnych]]]]
[[Plik:Zakład Filtrów Pospiesznych w Warszawie 2017a.jpg|thumb|Budynek Zakładu Filtrów Pospiesznych]]
[[Plik:Filtry Lindleya 33.jpg|thumb|Hala Zakładu Filtrów Pospiesznych]]
'''Zespół Stacji Filtrów'''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/ | tytuł = Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 30 września 2017 r. Woj. mazowieckie (Warszawa) | praca = Narodowy Instytut Dziedzictwa | opublikowany = nid.pl | strony = 7 | data dostępu = 2017-12-21| archiwum = https://web.archive.org/web/20211124141658/https://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/ | zarchiwizowano = 2021-11-24 }}</ref> – [[Warszawa|warszawskie]] filtry wody znajdujące się przy ul. [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykowej]] 81. Zajmują teren między ulicami: Koszykową, [[ulica Ludwika Krzywickiego w Warszawie|Krzywickiego]], [[ulica Filtrowa w Warszawie|Filtrową]] i [[ulica Raszyńska w Warszawie|Raszyńską]].

Zespół jest częścią systemu [[Instalacja wodna|wodociągów]] warszawskich wybudowanych w latach 1883–1886 z inicjatywy prezydenta miasta [[Sokrat Starynkiewicz|Sokrata Starynkiewicza]] według projektu [[William Lindley|Williama Lindleya]] i [[William Heerlein Lindley|Williama Heerleina Lindleya]]. W kolejnych latach został on rozbudowywany i uzupełniony o nowe obiekty. Wszedł w obręb Zakładu Centralnego [[Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie|Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji]].

W latach 1973 i 2008 większość obiektów znajdujących się na terenie Zespołu Stacji Filtrów została wpisana do [[Rejestr zabytków|rejestru zabytków]]. W 2012 cały kompleks został uznany za [[pomnik historii]]<ref name="ph" />.

== Pierwsze warszawskie wodociągi ==
Po założeniu miasta mieszkańcy Warszawy czerpali wodę ze źródeł, mokradeł, stawów, jeziorek, strumieni płynących na [[Skarpa warszawska|skarpie]] i pod skarpą oraz z [[Wisła|Wisły]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 80 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Pierwsze wzmianki o studniach pochodzą z XV wieku<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 81 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Po 1476 gromadzono wodę w obfitującym w liczne źródła rejonie późniejszej ul. [[Ulica Nalewki w Warszawie|Nalewki]], w zbiornikach nazywanych „nalewkami” (stąd nazwa ulicy)<ref name="Encyklopedia967">{{cytuj książkę | tytuł = Encyklopedia Warszawy | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 1994 | strony = 967 | isbn = 83-01-08836-2}}</ref>.

Pierwsza wzmianka o wodociągu na obszarze [[Stare Miasto w Warszawie|Starej Warszawy]] pochodzi z 1561, a [[Nowe Miasto (Warszawa)|Nowej Warszawy]] z 1600<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bogucka | imię = Maria | tytuł = Warszawa w latach 1526–1795 | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | strony = 573, 579 | isbn = 83-01-03323-1 | nazwisko2 = Kwiatkowska | imię2 = Maria | nazwisko3 = Kwiatkowski | imię3 = Marek | nazwisko4 = Tomkiewicz | imię4 = Władysław | nazwisko5 = Zahorski | imię5 = Andrzej}}</ref>. W XVII i XVIII w. na terenie pałaców i ogrodów magnackich istniały także wodociągi lokalne<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 86 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

W połowie lat 1840. inżynier [[Feliks Pancer]] zaprojektował w samym korycie rzeki murowaną studnię w celu czerpania wody, pompy parowe na brzegu i wodozbiór na [[Plac Zamkowy w Warszawie|placu Zamkowym]]<ref>{{Cytuj|autor=Stanisław Milewski|tytuł=Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org|data=2013-03-29|data dostępu=2017-08-26|url=https://histmag.org/Sokrates-Starynkiewicz-jak-Rosjanin-Warszawe-cywilizowal...-7755}}</ref>.

W 1851 polecenie zbudowania wodociągu w Warszawie wydał car [[Mikołaj I Romanow|Mikołaj I]]<ref name="Gajewski88" />. Wykonanie projektu a później kierownictwo robót powierzono [[Henryk Marconi|Henrykowi Marconiemu]]<ref name="Gajewski88">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 88 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Rozpoczęły się one w 1852, a wodociąg został uruchomiony w 1855<ref name="Gajewski89">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 89 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na [[Filtr powolny|filtry powolne]] znajdujące się u zbiegu ulic [[Ulica Dobra w Warszawie|Dobrej]] i [[Ulica Karowa w Warszawie|Karowej]], skąd pompowano ją do, zachowanego do dzisiaj, zbiornika w [[Ogród Saski w Warszawie|Ogrodzie Saskim]], a stamtąd rozprowadzano rurami żeliwnymi<ref name="Encyklopedia967" />. Wodociąg Marconiego nie zaspokajał jednak potrzeb szybko rozwijającego się miasta, a pochodząca z niego woda nie zawsze była dobrej jakości<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bystroń | imię = Jan Stanisław | tytuł = Warszawa | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | data = 1977 | strony = 273}}</ref>. W 1862 projekt wodociągów i kanalizacji przedstawił [[Thomas Hawksley]], jednak nie został on zrealizowany<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = [[Państwowy Instytut Wydawniczy]] | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 92 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

W 1869 na [[Praga (Warszawa)|Pradze]] uruchomiono niewielki wodociąg zaprojektowany przez [[Alfons Grotowski|Alfonsa Grotowskiego]]<ref name="Grotowski90">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 90 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>.

== Opis ==
=== Budowa ===
Inicjatorem budowy nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji był [[Prezydenci Warszawy|prezydent Warszawy]] [[Sokrat Starynkiewicz]]<ref name="Mączewski38">{{cytuj książkę | nazwisko = Mączewski | imię = Ryszard | tytuł = Warszawa między wojnami | wydawca = Księży Młyn | miejsce = Łódź | data = 2009 | strony = 38 | isbn = 978-83-61253-51-8}}</ref>. W 1879 rozesłał projekt opracowany przez [[William Lindley|Williama Lindleya]] do warszawskich gazet, zachęcając do publicznej dyskusji<ref>{{Cytuj|autor=Stanisław Milewski|tytuł=Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org|data=2013-03-29|data dostępu=2017-08-26|url=https://histmag.org/Jak-Rosjanin-Warszawe-cywilizowal...-7755/4}}</ref>. Wywołał on szeroką polemikę, a także opór niektórych środowisk<ref name="Gajewski93" />. Wynikał on głównie z obaw przed wzrostem obciążeń finansowych<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bystroń | imię = Jan Stanisław | tytuł = Warszawa | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | data = 1977 | strony = 274}}</ref>. Wiosną tego samego roku przesłano projekt nowych warszawskich wodociągów do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w [[Petersburg]]u<ref name="Gajewski93" />. Został on zatwierdzony przez Komitet Techniczno-Budowlany ministerstwa w maju 1880 i ostatecznie zaakceptowany przez cara [[Aleksander III Romanow|Aleksandra III]] w kwietniu 1881<ref name="Gajewski93" />. Tok postępowania i daty zatwierdzenia dla projektu kanalizacji były takie same, jak dla projektu wodociągów<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 110 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Budowę rozpoczęto w 1883<ref name="Gajewski93" />.

Analizując sytuację hydrologiczną i sanitarno-techniczną Warszawy William Lindley ustalił m.in. że dostateczną ilość wody może zapewnić jedynie Wisła, musi być ona filtrowana, a jej dostarczanie powinno odbywać się z najwyżej położonego miejsca w mieście, jakim była okolica [[Rogatki Jerozolimskie|rogatek Jerozolimskich]]<ref name="Gajewski93" />.

Zgodnie z projektem zbudowano ujęcie wody z Wisły wraz ze [[Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie|Stacją Pomp Rzecznych]] i Stację Filtrów z urządzeniami uzdatniającymi wodę. Ze Stacji Pomp Rzecznych woda trafiała przewodami tłocznymi do filtrów powolnych w Stacji Filtrów, gdzie była poddawana filtracji<ref name="Encyklopedia" />. Z filtrów powolnych przechodziła do zbiorników wody czystej<ref name="Encyklopedia" />. Stamtąd była tłoczona za pomocą pomp poruszanych [[Maszyna parowa|maszynami parowymi]] do sieci wodociągowej<ref name="Encyklopedia" />. Tylko [[Powiśle (Warszawa)|Powiśle]], a od 1896 również [[Praga (Warszawa)|Praga]], były zasilane ze zbiorników wody czystej grawitacyjnie<ref name="Encyklopedia" />.

Projekt Lindleya, który szybko wycofał się z udziału w pracach, zrealizował jego najstarszy syn, [[William Heerlein Lindley]]<ref name="Zieliński194">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 194 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Chociaż stale przebywał za granicą, pełnił do swojej śmierci (1917) funkcję naczelnego inżyniera budowy<ref name="Zieliński194" />. Bezpośrednim kierownikiem prac i zastępcą głównego inżyniera był Alfons Grotowski<ref>W.H. Lindley, A. Grotowski, K''analizacya, wodociągi i pomiary miasta Warszawy,'' Warszawa, 1911</ref>. Inwestycja była finansowana ze środków miasta (większość pozyskano dzięki emisji [[Obligacja municypalna|obligacji miejskich]])<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Konarski | imię = Stanisław | tytuł = Generał Sokrates Starynkiewicz, prezydent Warszawy | czasopismo = Rocznik Warszawski | wolumin = XXXI | strony = 225 | data = 2002}}</ref> i realizowana pod bezpośrednim nadzorem magistratu<ref name="Gajewski93">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 93 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. Pierwsza oczyszczona woda popłynęła do mieszkańców Warszawy ze Stacji Filtrów 3 lipca 1886<ref name="Gajewski94">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 94 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W końcu 1886 długość sieci wodociągowej wynosiła 18,1 km<ref name="Gajewski94" />.

Podczas budowy wykorzystano najnowocześniejsze ówczesne rozwiązania techniczne<ref name="Encyklopedia">{{cytuj książkę | tytuł = Encyklopedia Warszawy | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | data = 1994 | strony = 966 | isbn = 83-01-08836-2}}</ref>. Przy budowie wszystkich obiektów użyto materiałów najwyższej jakości, które poddawano kilkustopniowej kontroli. Podstawowymi materiałami budowlanymi były specjalnie wypalana, odporna na wilgoć cegła [[Licówka (budownictwo)|licówka]] i cegła glazurowana białą polewą. Na wielką skalę stosowano bloki [[granit]]owe i z [[Piaskowiec|piaskowca]]. Granitowe filary m.in. podtrzymują wykonane z cegły [[Sklepienie żaglaste|sklepienia żaglowe]] w zbiornikach wody czystej i sześciu grupach filtrów powolnych<ref>{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 11, 13}}</ref>. Budynki zaprojektowano w stylu „fabrycznym”<ref name="Zieliński196">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 196 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. W związku z budową Stacji Filtrów zlikwidowano południowy odcinek [[Ulica Żelazna w Warszawie|ul. Żelaznej]] (między ulicami [[Ulica Nowowiejska w Warszawie|Nowowiejską]] i [[Ulica Koszykowa w Warszawie|Koszykową]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław |autor link= Jarosław Zieliński (historyk)| tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 9. Langiewicza-Łukasińskiego | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2003 | strony = 60 | isbn = 83-88372-24-6}}</ref>.

Nowoczesny wodociąg Lindleyów zastąpił instalacje zaprojektowane przez Marconiego i Grotowskiego<ref name="Mączewski38" />. Wodociąg Marconiego został zamknięty w lutym 1889<ref name="Gajewski89" />, a wodociąg praski we wrześniu 1896<ref name="Grotowski90" />.

Na potrzeby budowy w latach 1883−1915 przeprowadzano dokładne pomiary miasta i jego najbliższych okolic, na podstawie których powstał tzw. plan Lindleya<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Urzykowski | imię = Tomasz | tytuł = Arcydzieło kartografii w internecie | czasopismo = Gazeta Stołeczna | strony = 4 | data = 2 listopada 2021}}</ref>.

W czasach Lindleya sieć wodociągowa Warszawy dzieliła się na:
* Górne Miasto – zasilane w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień znajdującej się na terenie Stacji Filtrów, zapewniającej odpowiednie ciśnienie w systemie wodociągowym.
* Dolne Miasto, czyli [[Powiśle (Warszawa)|Powiśle]] oraz później [[Praga (Warszawa)|Praga]] – zasilane w wodę wypływającą bezpośrednio ze zbiorników wody czystej.

[[Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie|Stację Pomp Rzecznych]], gdzie z Wisły czerpano wodę i pompowano ją do Stacji Filtrów, wybudowano przy ul. [[ulica Czerniakowska w Warszawie|Czerniakowskiej]] 124.
{{Osobny artykuł|Stacja Pomp Rzecznych w Warszawie}}
Urządzenia Stacji Filtrów zostały przykryte ziemią. Pod nasypami znalazły się cztery osadniki wody surowej, sześć grup filtrów powolnych (razem 36 filtrów) oraz dziewięć zbiorników wody czystej. Powierzchnia sześciu grup filtrów powolnych wynosiła 82 236 m², a pojemność zbiorników wody czystej doprowadzono do 60 tys. m³<ref name="Encyklopedia" />. W miejscu planowanej siódmej grupy filtrów powolnych w latach 2008–2010 zostały wybudowane zakład ozonowania oraz filtry węglowe<ref name="www" />.

Stacja została zbudowana w miejscu położonym ok. 36 m ponad tzw. [[Układ wysokości Zero Wisły|Zerem Wisły]], co ułatwiało zaopatrzenie w wodę budynków wielopiętrowych<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 120 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. W obrębie kompleksu znalazł się fragment dawnej Drogi Królewskiej (element [[Oś Stanisławowska|Osi Stanisławowskiej]]) w ciągu ulic: [[Ulica Nowowiejska w Warszawie|Nowowiejskiej]], Niemcewicza i Prądzyńskiego<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Fijałkowski | imię = Wojciech | tytuł = Szlakiem warszawskich rezydencji i siedzib królewskich | wydawca = Wydawnictwa PTTK „Kraj” | miejsce = Warszawa | data = 1990 | strony = 39−40 | isbn = 83-7005-191-X}}</ref>; jej przebiegowi odpowiada znajdująca się na jego terenie alejka<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 14 Nowowiejska–Francesco Nullo | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2008 | strony = 276 | isbn = 978-83-88372-37-7}}</ref>.

Łączny obszar zajmowany przez Stację Filtrów między obecnymi ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską wynosił ok. 36 ha<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 149| isbn = 83-06-01409-X}}</ref><ref name="Zieliński195" />.

=== 1886–1939 ===
W początkowym okresie woda ze [[Stacja Pomp Rzecznych Wodociągów Warszawskich|Stacji Pomp Rzecznych]] była kierowana do filtrów powolnych, których niektóre komory pełniły funkcję krytych osadników. Ich nazwa jest związana z tempem procesu filtracji (ok. 10 cm słupa wody na godzinę)<ref name="DGP48">{{Cytuj pismo | tytuł = Wodociągi Warszawskie – nowoczesność w zgodzie z naturą | czasopismo = Dziennik Gazeta Prawna | strony = 48 | data = 27 kwietnia 2018}}</ref>. Przefiltrowana woda była kierowana do zbiorników wody czystej, a następnie do hal pomp. Stamtąd była tłoczona do [[Wieża ciśnień|wieży ciśnień]], gdzie rozpoczynała się sieć wodociągowa Górnego Miasta.

W kilka lat po uruchomieniu filtrów konieczne było dodanie krytych osadników przed skierowaniem wody do filtrów powolnych, gdyż przeprowadzone badania wykazały złą jakość wody. W tym celu po 1890 powiększono teren stacji i rozpoczęto budowę osadników.

5 sierpnia 1915 wycofujące się z Warszawy wojska rosyjskie wysadziły w powietrze środkowe przęsła [[Most Kierbedzia|mostu Kierbedzia]] niszcząc przewody, którymi przesyłano wodę do prawobrzeżnej części miasta<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Dunin-Wąsowicz | imię = Krzysztof | tytuł = Warszawa w czasie I wojny światowej | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 22}}</ref><ref name="Zieliński195">{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 195 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Do sieci praskiej zaczęto wtedy tłoczyć wodę z czterech [[Studnia artezyjska|studzien artezyjskich]] znajdujących się na terenie [[Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”|Monopolu Spirytusowego i Rektyfikacji]] przy ul. [[Ulica Ząbkowska w Warszawie|Ząbkowskiej]]<ref name="Gajewski94" />. Dostawy wody ze Stacji Filtrów wznowiono 30 września 1915 po podwieszeniu przewodu na rusztowaniach odbudowywanego mostu<ref name="Gajewski94" />.

W 1924 wyłączano pompy parowe, zastępując je [[Szwajcaria|szwajcarskimi]] pompami elektrycznymi, a w 1933 pompami polskimi wyprodukowanymi w warszawskim zakładzie Stanisława Twardowskiego<ref name="Gajewski95">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 95 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1924, po zainstalowaniu elektrycznych pomp odśrodkowych, wyłączono z użytkowania wieżę ciśnień<ref name="Przewodnik5">{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 5}}</ref><ref name="Gajewski94" />. Była ona później używana wyłącznie w przypadku uruchamiania pomp parowych lub spalinowych (co miało miejsce w 1945)<ref name="Gajewski94" />. W 1926 rozbudowano szósty zespół filtrów powolnych<ref name="Gajewski95" />. W 1931 wprowadzono [[Halogenowanie|chlorowanie]] wody opuszczającej filtry powolne<ref name="Gajewski95" />.

W 1932 do sieci wodociągowej o długości 501,5 km było podłączonych 10 057 nieruchomości<ref name="Encyklopedia" />. Zwiększające się zapotrzebowanie na wodę doprowadziło do wybudowania w latach 1929–1933 na licencji [[Kanada|kanadyjskiej]] nowoczesnego Zakładu Filtrów Pospiesznych<ref name="Janczewski125" /><ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław | tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 207 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>. Umożliwiło to wstępną i szybką (do 7 metrów słupa wody na godzinę)<ref name="DGP48" /> filtrację wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych<ref>{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 18}}</ref>. Wydajność Zakładu wynosiła 180 tys. m³ na dobę<ref name="Encyklopedia" />. Po jego uruchomieniu woda ze Stacji Pomp Rzecznych była tłoczona do zbiorników wyrównawczych (dawnych krytych osadników), następnie do filtrów pospiesznych, a z nich do filtrów powolnych.

=== II wojna światowa ===
Podczas [[Obrona Warszawy (1939)|obrony Warszawy]] we wrześniu 1939 wiele obiektów na terenie Stacji Filtrów (m.in. Zakład Filtrów Pospiesznych, zbiorniki wody czystej i filtry powolne) zostało uszkodzonych bombami lotniczymi<ref name="Janczewski119">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej | wydawca = Arkady | miejsce = Warszawa | data = 1971 | strony = 119}}</ref>. W trafionym trzema bombami budynku Zakładu Filtrów Pospiesznych woda zalała precyzyjne urządzenia filtrujące i pompy elektryczne<ref name="Pawłowicz164" />. Z powodu obaw, że utrzymywanie ciśnienia w przewodach może spowodować dalsze uszkodzenia, w godzinach popołudniowych 24 września przerwano dostarczanie wody do miasta<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 162—163}}</ref>. Wodociąg wznowił pracę 4 października 1939 przy wykorzystaniu pomp parowych<ref name="Janczewski119" />. Tego dnia dostarczono do sieci ok. 20% zużywanej zwykle wody<ref name="Pawłowicz164">{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 164}}</ref>. Uszkodzona w 586 miejscach sieć wodociągowa została nawodniona w całości w grudniu 1939, a usuwanie zniszczeń na terenie stacji trwało do czerwca 1941<ref name="Janczewski119" /><ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Pawłowicz | imię = Henryk | tytuł = Okupacyjne dzieje samorządu Warszawy | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1974 | strony = 164—165}}</ref>. Przez cały okres [[Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945)|okupacji niemieckiej]] opłaty za wodę oraz za korzystanie z kanalizacji nie zmieniły się<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Ratyńska | imię = Barbara | tytuł = Ludność i gospodarka Warszawy i okręgu pod okupacją hitlerowską | wydawca = Książka i Wiedza | data = 1982 | strony = 163}}</ref>.

W latach 1942–1944 Stacja Filtrów ucierpiała w czasie [[Sowieckie naloty na Warszawę w czasie II wojny światowej|radzieckich nalotów na Warszawę]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 102–106 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Po zniszczeniu przez Niemców [[Getto warszawskie|warszawskiego getta]] wyłączono z użytkowania ok. 100 km (z ok. 640 km) sieci wodociągowej<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Dunin-Wąsowicz | imię = Krzysztof | tytuł = Warszawa w latach 1939-1945 | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = 1984 | strony = 136 | isbn = 83-01-04207-9}}</ref>.

Pierwszego dnia [[Powstanie warszawskie|powstania warszawskiego]], [[Kalendarium powstania warszawskiego – 1 sierpnia|1 sierpnia 1944]], teren stacji został obsadzony przez oddział [[Wehrmacht]]u, jednak kontynuowała ona pracę<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 110 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 9 sierpnia|9 sierpnia]] Niemcy zażądali odcięcia dopływu wody do miasta, jednak polscy pracownicy odpowiedzieli, że ze względów technicznych nie było to możliwe<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 111 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 15 sierpnia|15 sierpnia]] nakazano zamknięcie wszystkich magistral wodociągowych w kierunku Śródmieścia, ale to polecenie zostało cofnięte<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 112 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

W sierpniu 1944 do miejskiej sieci wodociągowej tłoczono rekordowe ilości wody (średnio 145 tys. m³ dziennie) gdyż wypływała ona z uszkodzonych w czasie walk i bombardowań magistral i przewodów ulicznych<ref name="Janczewski119a">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 119 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 4 sierpnia|4 sierpnia]] przesłano do miasta 160 tys. m³ wody – najwięcej w historii warszawskich wodociągów<ref name="Janczewski119a" />. Wskutek ucieczki wody z uszkodzonych przewodów od 4 sierpnia zaczęło jednak spadać ciśnienie wyjściowe ze Stacji przez co budynki położone blisko niej miały wodę do trzeciego piętra włącznie, a pozostałe tylko na parterach<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 120–121 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Od [[Kalendarium powstania warszawskiego – 29 sierpnia|29 sierpnia]] zaczęła również maleć ilość pompowanej wody<ref name="Janczewski119a" />. Po unieruchomieniu [[Kalendarium powstania warszawskiego – 4 września|4 września]] [[Elektrownia Warszawska|elektrowni na Powiślu]] wodę do miasta dostarczano wykorzystując pompy parowe<ref name="Janczewski119" />. [[Kalendarium powstania warszawskiego – 18 września|18 września]] Niemcy wysadzili Stację Pomp Rzecznych<ref name="Janczewski126">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej | wydawca = Arkady | miejsce = Warszawa | data = 1971 | strony = 126}}</ref>, jednak Stacja Filtrów pracowała, wykorzystując dwie pompy parowe, do [[Kalendarium powstania warszawskiego – 21 września|21 września]], dostarczając tego dnia 2,6 tys. m³ wody<ref name="Janczewski119a" />. W godzinach rannych [[Kalendarium powstania warszawskiego – 22 września|22 września]] ostatnia grupa pracowników na rozkaz Niemców opuściła teren stacji<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 119–120 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Wcześniej zdołali oni m.in. zabezpieczyć plany najważniejszych urządzeń, ukryć część aparatury laboratoryjnej, odprowadzić do kanałów wodę z filtrów powolnych, a także zatopić podziemia Zakładu Filtrów Pospiesznych w celu uniemożliwienia wywiezienia aparatury do zamykania i otwierania zasuw<ref name="Janczewski125">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 125 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. W zbiornikach wody czystej pozostawiono ok. 50 tys. m³ wody, która po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 była wydawana mieszkańcom do maja w ilości ok. 350 m³ dziennie<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 125, 149 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

Po upadku powstania Niemcy zdemontowali i wywieźli część maszyn i urządzeń<ref name="Janczewski126" />. Budynki pomp zostały zniszczone w 15–20% a budynki mieszkalne w 35%<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 148 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. Na złożach filtracyjnych filtrów powolnych Niemcy urządzili stajnie dla koni<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 123 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>.

=== Po 1945 ===
Wodociąg został ponownie uruchomiony po usunięciu najpoważniejszych zniszczeń 29 maja 1945<ref name="Janczewski126" />. Do sieci wtłoczono ok. 140 tys. m³ wody, jednak nawadnianie sieci wodociągowej było kontynuowane w kolejnych miesiącach, gdyż niektóre odcinki po stwierdzeniu wycieków wody odcinano i nawadniano ponownie<ref name="Janczewski157">{{Cytuj książkę | nazwisko = Janczewski | imię = Henryk | tytuł = Całe życie z Warszawą | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1986 | strony = 157 | isbn = 83-06-01409-X}}</ref>. 4 sierpnia 1945 rozpoczęto układanie prowizorycznego przewodu wodociągowego na drewnianym moście wysokowodnym u wylotu ul. Karowej i 3 września rozpoczęto przesyłanie wody na [[Praga (Warszawa)|Pragę]]<ref name="Janczewski157" />.

Zakład Filtrów Pospiesznych odbudowano i uruchomiono w lipcu 1949<ref name="Janczewski126" />. Maksymalną wydajność z 1939 wynoszącą 180 tys. m³ wody na dobę wodociąg osiągnął w 1952<ref name="Janczewski126" />. W latach 50. wybudowano piąty rurociąg do przesyłania wody ze Stacji Pomp Rzecznych<ref name="Encyklopedia967" />. Dobudowano także cztery nowe komory filtracyjne w Zakładzie Filtrów Pospiesznych<ref name="Encyklopedia967" />. Pojemność zbiorników wody czystej zwiększono do 120 tys. m³<ref name="Encyklopedia967" />.

W 1964, po zakończeniu budowy i uruchomieniu Wodociągu Praskiego, kompleks przestał być jedynym zakładem zaopatrującym miasto w wodę<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 98 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1965 Zespół Stacji Filtrów, Stacja Pomp Rzecznych i przewody tłoczne otrzymały nazwę Zakładu Wodociągu Centralnego<ref name="Encyklopedia967" />. W 1968 rozpoczęto budowę nowych urządzeń na licencji francuskiej firmy Degremont, których celem było włączenie do dwustopniowego uzdatniania wody na filtrach powolnych i pospiesznych trzeciego ogniwa [[Koagulacja|koagulacji]]<ref name="Gajewski99" />. W 1970 dostarczano do miasta średnio 500 tys. m³ wody na dobę, z czego Wodociąg Centralny ok. 65%<ref name="Gajewski99">{{Cytuj książkę | nazwisko = Gajewski | imię = Marian | tytuł = Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny | wydawca = Państwowy Instytut Wydawniczy | miejsce = Warszawa | data = 1979 | strony = 99 | isbn = 83-06-00089-7}}</ref>. W 1974 rozpoczęto budowę Wodociągu Północnego z ujęciem wody z [[Jezioro Zegrzyńskie|Zalewu Zegrzyńskiego]]<ref name="Gajewski99" />.

W 1986, w związku z poszerzeniem [[Ulica Raszyńska w Warszawie|ul. Raszyńskiej]], przesunięto ogrodzenie i rozebrano bramę wjazdową znajdującą się na osi ul. Nowowiejskiej oraz kilka budynków gospodarczych i pomocniczych<ref name="Zieliński196" />.

Obecnie kompleks jest częścią Stacji Uzdatniania Wody „Filtry” wchodzącej w skład Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<ref name="www">{{Cytuj stronę | url = https://www.mpwik.com.pl/view/suw-filtry | tytuł = Stacja Uzdatniania Wody „Filtry” | praca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie | opublikowany = mpwik.com.pl | data dostępu = 2018-05-17 | zarchiwizowano = 2017-07-11 | archiwum = https://web.archive.org/web/20170711052950/https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry}}</ref>. Jako jedyny spośród trzech warszawskich wodociągów posiada dwa ciągi technologiczne:
* pierwszy ciąg technologiczny – zaprojektowany przez Williama Lindleya i jego syna Williama Heerleina Lindleya, uzupełniony w 1933 roku o Zakład Filtrów Pospiesznych uzdatnia wodę infiltracyjną czerpaną spod dna Wisły przez cztery ujęcia brzegowe i Ujęcie Zasadnicze Wodociągu Praskiego „[[Gruba Kaśka|Grubą Kaśkę]]”. W procesie uzdatniania woda filtrowana jest przez filtry pospieszne i filtry powolne, dezynfekowana dwutlenkiem chloru. Filtry powolne zostały wyposażone w [[węgiel aktywny]].
* drugi ciąg technologiczny – uruchomiony w 1972 oczyszcza wodę pobraną z [[Osadnik Czerniakowski|Osadnika Czerniakowskiego]] wykorzystując proces wstępnego utleniania, [[Koagulacja|koagulacji]] z użyciem [[Siarczan glinu|siarczanu glinowego]], filtracji pospiesznej i dezynfekcji dwutlenkiem chloru. Odczyn wody jest korygowany wodą wapienną.

W latach 2008–2010 wybudowano stację [[ozonowanie|ozonowania]] pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Znajdują się w niej 3 generatory ozonu i 18 komór filtrów węglowych<ref>{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160308065222/http://mpwik.com.pl/o-firmie/aktualnosci/smaczna-woda-prosto-z-kranu|tytuł=Smaczna woda prosto z kranu|data=2010-10-20|opublikowany=Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A. |język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>. Architektonicznie nawiązuje ona do starszych obiektów stacji – materiał budowlany (cegła [[klinkier]]owa, piaskowiec) i stylizacja ornamentów do dziewiętnastowiecznych budowli stacji, a płaskorzeźby do reliefów w stylu [[art déco]] z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych<ref>{{cytuj pismo|autor=[[Jerzy Stanisław Majewski|Jerzy S. Majewski]]|tytuł=Seksowna, długonoga dziewczyna. To symbol stolicy|czasopismo=Gazeta Wyborcza|wydawca=Agora SA|język=pl|data=2011-10-12|url=http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34889,10453581,Seksowna__dlugonoga_dziewczyna__To_symbol_stolicy.html}}</ref>. Stacja w wyniku konkursu otrzymała nazwę „Socrates”<ref>{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160310195618/http://mpwik.com.pl/o-firmie/aktualnosci/stacja-ozonowania-i-filtracji-na-weglu-aktywnym-ma-juz-nowa-nazwe|tytuł=Stacja ozonowania i filtracji na węglu aktywnym ma już nową nazwę!|data=2010-11-23|opublikowany=Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A. |język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>. Uruchomiona w 2010 stacja umożliwiła zmniejszenie o ok. 50% dawki [[Ditlenek chloru|dwutlenku chloru]] stosowanego do końcowej dezynfekcji wody, co poprawiło jej smak i zapach<ref name="DGP48" />.

== Zieleń ==
Teren Zespołu Stacji Filtrów ma charakter zabudowy przemysłowej i komunalnej, jednak częściowo stanowi także obszar zieleni miejskiej. Pełni on funkcję klina nawietrzającego centrum miasta<ref>{{cytuj pismo|autor=Jarosław Zieliński|tytuł=Z dziejów Ochoty – Stacja Filtrów (2)|czasopismo=Ochotnik|wydanie=7|strony=2|issn=1734-5510|język=pl|data=październik 2005|url=http://web.archive.org/web/20091128022431/http://oko.com.pl:80/uploads/ochotnik/7/2009102520582053c335.pdf}}</ref>.

Na jego terenie znajdują się aleja obsadzana dwustronnie ponad 100-letnimi [[Platan klonolistny|platanami]]<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Zieliński | imię = Jarosław |autor link=Jarosław Zieliński (historyk)| tytuł = Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska | wydawca = Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami | miejsce = Warszawa | data = 2000 | strony = 210 | isbn = 83-88372-04-4}}</ref>, a także dwa pomniki przyrody: wielopniowy [[cis pospolity]] (nazywany ''Cisem Starynkiewicza'', przy wieży ciśnień) oraz [[kasztanowiec zwyczajny]] (od strony ul. Raszyńskiej)<ref>{{Cytuj stronę | url = https://bip.warszawa.pl/Menu_podmiotowe/biura_urzedu/OS/Pomniki+przyrody.htm | tytuł = Pomniki przyrody na terenie m.st. Warszawy. Pomniki przyrody na terenie dzielnicy Ochota | praca = Urząd m.st. Warszawy | opublikowany = bip.warszawa.pl | data dostępu = 2017-12-13}}</ref>.

== Zabytek ==
Filtry Lindleya stopniowo obejmowano ochroną jako zabytek.
1 marca 1973 roku do [[Rejestr zabytków|rejestru zabytków]] (pod numerem A-813) wpisano następujące obiekty<ref name="mwkz">{{cytuj stronę|url=http://www.mwkz.pl/images/dokumentacja/slajdy/baza_dok.pdf|tytuł=Zabytki nieruchome – rejestr i ewidencja|data=grudzień 2011|praca=Rejestr i ewidencja zabytków|opublikowany=Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie|język=pl|data dostępu=2012-02-06}}</ref>:
* budynek mieszkalny (dawny dom dyrektora),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (2, 4, 6, 8, 10, 12),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (1, 3, 5, 7, 9, 11),
* portiernia przy bramie głównej (wschodnia),
* portiernia przy bramie głównej (zachodnia),
* wieża ciśnień.
26 marca 2008 roku listę tę uzupełniono o kolejne obiekty (numer A-788)<ref name="mwkz" />:
* budynek techniczny nr 1, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy ABC, magazyn,
* budynek techniczny nr 2, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy, Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
* dawne stajnie (budynek socjalny),
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (14, 16, 18, 20, 22, 24) IV grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (13, 15, 17, 19, 21, 23) III grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (25, 27, 29, 31, 33, 35) V grupy,
* hale filtrów powolnych z przedsionkami (26, 28, 30, 32, 34, 36) VI grupy,
* komora „A”,
* komora „C”,
* komora wodomierza Venturiego,
* ogrodzenie wraz z czterema bramami,
* Zakład Filtrów Pospiesznych,
* zbiornik wody czystej nr 1A, 1B,
* zbiornik wody czystej nr 2,
* zbiornik wody czystej nr 3,
* zbiorniki wody surowej (nr 1 i 3),
* zbiorniki wody surowej (nr 2 i 4),
* zieleń Stacji Filtrów i Wodociągów.

W 2012 roku na mocy rozporządzenia prezydenta RP cały zespół uznano za [[pomnik historii]]. Status ten przyznano obiektom na całej działce – zarówno dziewiętnasto- i dwudziestowiecznym, wpisanym do rejestru zabytków, jak i świeżo wybudowanym budynkom oraz zieleni miejskiej<ref name="ph">Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya” {{Dziennik Ustaw|2012|64}}</ref>.

=== Pozostałe obiekty ===
W 1907 w pobliżu wieży ciśnień odsłonięto [[Popiersie Sokratesa Starynkiewicza w Warszawie|popiersie Sokratesa Starynkiewicza]]<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Grzesiuk-Olszewska | imię = Irena | tytuł = Warszawska rzeźba pomnikowa | wydawca = Wydawnictwo Neriton | miejsce = Warszawa | data = 2003 | strony = 59 | isbn = 83-88973-59-2}}</ref>.

== Muzeum ==
Na terenie Stacji Filtrów, w budynku technicznym nr 2, znajduje się Muzeum Wodociągów i Kanalizacji<ref name="Przewodnik7">{{Cytuj książkę | tytuł = Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach | wydawca = Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A. | miejsce = Warszawa | strony = 6}}</ref>. Znajdują się w nim m.in. fragment drewnianego warszawskiego wodociągu z XVII wieku oraz zabytkowe urządzenia<ref name="Przewodnik7" />.

== W kulturze masowej ==
* W serialu ''[[Czterdziestolatek]]'' w Zakładzie Filtrów Pospiesznych pracowała Madzia Karwowska (w tej roli [[Anna Seniuk]]), żona tytułowego bohatera, inżyniera Stefana Karwowskiego ([[Andrzej Kopiczyński]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Majewski | imię = Jerzy S. | tytuł = Spacerownik Warszawa w filmie | wydawca = Wydawnictwo Agora | miejsce = Warszawa | data = 2015 | strony = 254 | isbn = 978-83-268-2388-6}}</ref>. Pani Karwowska badała czystość wody w laboratorium kierowanym przez podkochującego się w niej inżyniera Mieczysława Gajnego ([[Wojciech Pokora]])<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Sołtysiak | imię = Grzegorz | tytuł = Filmowy przewodnik po Warszawie | wydawca = Muzeum Powstania Warszawskiego | miejsce = Warszawa | data = 2007 | strony = 191 | isbn = 978-83-60142-70-7}}</ref>.

== Inne informacje ==
W udostępnionej przez władze miasta hali nieczynnej kotłowni [[Ludwika Nitschowa]] wykonała [[Pomnik Syreny w Warszawie (Powiśle)|rzeźbę Syreny]] ustawioną w 1939 przy [[Ulica Wybrzeże Kościuszkowskie w Warszawie|ul. Wybrzeże Kościuszkowskie]]<ref>{{Cytuj pismo | nazwisko = Kuczyński | imię = Stefan K. | nazwisko2 = Wieruszewski | imię2 = Mieczysław | tytuł = Pomnik Syreny nad Wisłą | czasopismo = [[Kronika Warszawy]] 3(47) | strony = 58, 64 | data = 1981}}</ref>.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę | url = https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry | tytuł = Opis SUW „Filtry” na stronie Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie | opublikowany = mpwik.com.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20170711052950/https://mpwik.com.pl/view/suw-filtry | zarchiwizowano = 2017-07-11}}
* [https://www.wiezacisnien.eu/2023/04/wodociagi-i-kanalizacja-miasta-warszawy.html Wodociągi i kanalizacja miasta Warszawy - historia] ( " Biuletyn giełdowy " - nr. 259, 14 listopad 1932 r. )

{{Pomniki historii w Polsce}}

[[Kategoria:Zabytki nieruchome w Warszawie]]
[[Kategoria:Hydrologia Warszawy]]
[[Kategoria:Instalacje sanitarne]]
[[Kategoria:Filtry (Warszawa)]]
[[Kategoria:Pomniki historii]]

title: Zespół Stacji Filtrów w Warszawie

Państwo: Polska

Województwo: mazowieckie

Miejscowość: Warszawa

Adres: ul. Koszykowa 81

Architekt: William Lindley


text:
# Coop Lombardia
Coop Lombardia è una delle 7 grandi cooperative di consumatori del sistema Coop, e come tale aderisce all'ANCC della Lega Nazionale delle Cooperative e Mutue e al consorzio cooperativo Coop Italia.
Insieme alle grandi cooperative Coop Liguria e Nova Coop aderisce al Distretto Nord-Ovest.
Coop Lombardia controlla la società Marketing Trend S.p.A. che gestisce i negozi di fai da te con insegna Brico Io in Italia.

## Storia

### Da Muggiò a Coop Lombardia
Il primo nucleo dell'attuale Coop Lombardia è stata la Cooperativa di Consumo con forno di Muggiò, nata nel 1926. Questa cooperativa resistette al fascismo e alla guerra, e aprì nel 1958 un primo negozio a libero servizio e nel 1969 un supermercato. In Lombardia la rete cooperativa era ancora molto polverizzata (c'erano ancora 433 cooperative con 970 punti vendita) cosicché nel 1969 il presidente Primo Casati propose ai soci un progetto di fusione con altre cooperative, che si realizzò nel secondo semestre del 1970 incorporando la cooperativa "Aurora" di Cinisello Balsamo, con apertura del supercoop di Via Garibaldi, e la gestione di due negozi della cooperativa edificatrice "L'Aurora" di Bresso nella nuova ragione sociale Unicoop Lombardia.
Nel 1971 si procedette a incorporare la "Cooperativa Popolare di Consumo" di Nova Milanese, la "Benefica" di Cesate e la "Nazionale" di Limbiate. L'Associazione Lombarda delle Cooperative di Consumo affidò a questa nuova compagine il compito di accorpare le cooperative lombarde e di ammodernare la rete di vendita. Due anni dopo la sede venne spostata a Bollate. Nel 1973 si arrivò a 46 punti vendita e 18.000 soci ma Unicoop Lombardia rimaneva ancora un'azienda di piccole dimensioni, con capacità manageriali non adatte a una grande azienda, che non permetteva così uno sviluppo significativo. Primo Casati si dimise e subentrò Fernando Avunti, proveniente da "La Proletaria" (ora Unicoop Tirreno) e dal consorzio provinciale delle cooperative di consumatori di Livorno. Nel 1974 si procedette alla fusione con l'Unione Cooperativa Comasca e con la Coop Unione di Milano. Questa fusione permise lo sbarco nel capoluogo, e qui venne spostata la sede.
Nel 1975 venne creato il primo piano di sviluppo e ristrutturazione della rete di vendita, con il progetto di aprire alcuni moderni supermercati, alcuni successivamente aperti a Como e a Opera, e l'anno successivo venne inaugurato il nuovo magazzino logistico a Pieve Emanuele. Tuttavia la cooperativa, come anche Coop Liguria, Coop Piemonte e Coop Romagna Marche risentì della crisi economica petrolifera, con effetti molto pesanti tanto da chiedere aiuto al movimento nazionale. Venne così impostato con Coop Italia un programma di salvataggio con la chiusura di alcuni negozi, la vendita di alcuni immobili alle cooperative edificatrici e la riduzione dei costi. Venne però il problema di creare un nuovo gruppo dirigente: Avunti, convinto di aver fatto tutto il possibile, si dimise e tornò in Toscana. Coop Italia infatti non inviò nuove personalità, e molti dirigenti lasciavano l'azienda andando a lavorare alla concorrenza. Per una parte del movimento cooperativo inoltre Unicoop Lombardia era in una situazione tale che andava avviata alla liquidazione. Diventò così presidente Ambrogio Vaghi, che non si rassegnò alla situazione: avviò la ricostruzione di un gruppo dirigente, anche con l'assunzione di quadri dall'esterno, venne instaurato un gruppo di lavoro di Coop Italia, diretto da Giovanni Consorte che produsse una dettagliata analisi, e così riuscirono a ottenere un miliardo di lire dal movimento e iniziò un processo di ristrutturazione con riqualificazione della rete (tra cui due nuovi supermercati a Milano e a Lodi) che si completò nel 1982.
L'anno successivo avvenne una svolta: venne incorporata la Unione Cooperative di Consumo di Cremona (UCCC), una cooperativa nata nel 1945 che razionalizzò e modernizzò la rete della provincia, e che successivamente incorporò la Unione Cooperative di Brescia arrivando a 15 punti vendita e 20.000 soci. Oltre all'UCCC venne incorporato il magazzino consortile di Pieve Emanuele, e la ragione sociale cambiò da Unicoop Lombardia a Coop Lombardia.

### Dal 1984 al 2020
La nuova cooperativa aveva 43 punti vendita, quasi 50.000 soci e 1.200 dipendenti. Nel 1984 viene eletto nuovo presidente Antonio Bertolini, che compresa l'evoluzione del mercato della distribuzione in corso in quegli anni, diede avvio ad un'ulteriore ristrutturazione della società ponendo le basi per l'apertura di nuovi Ipermercati. Superata ormai definitivamente la crisi, ci fu un forte sviluppo: nel 1988 al Gallaratese (un quartiere popolare molto popoloso di Milano) aprì il centro commerciale Bonola, progettato nel 1978, che al suo interno ospitava il primo ipermercato con insegna Ipercoop d'Italia.
Lo sviluppo proseguì notevolmente soprattutto in provincia di Milano, e negli anni Novanta e Duemila avvennero diverse aperture puntando soprattutto sui superstore e sugli ipermercati. Per il canale ipermercati vennero aperti a Milano città altre due strutture (nel 1991 nel quartiere di Baggio e nel 2001 in Piazza Lodi), e quattro aperture avvennero in provincia: il centro "Metropoli" di Novate Milanese (1999), il centro "Acquario" di Vignate (2002), il "Centro Sarca" di Sesto San Giovanni (2003) e quello di Peschiera Borromeo nel 2011.
Con il canale iper si aprirono quattro centri commerciali anche fuori dalla provincia di Milano: nel 1993 il centro commerciale "Mirabello" a Cantù (CO), ad oggi ridotta la superficie di vendita e trasformato in Superstore, nel 1994 il centro commerciale "Gran Rondò" di Crema (CR), nel 2005 il centro comnmerciale "Il Ducale" di Vigevano (PV) e il "CremonaPo" di Cremona nel 2006.
Parallelamente molti negozi di piccole dimensioni sono stati sostituiti da moderni superstore (vedi Novate Milanese nel 1985, Sesto San Giovanni nel 1990, Muggiò nel 1996 e Opera nel 2000).
Nel 1999 Coop Lombardia incorpora la Coop Unione con sede a Busto Arsizio, che ha portato in dote i suoi punti vendita, rafforzando notevolmente la presenza nel Varesotto dove Coop Lombardia possedeva solo un punto vendita a Gallarate.
Coop Lombardia ha avuto una notevole crescita: se nel 1991 i soci erano appena 138.700 con 36 supermercati e 2 Ipercoop, e le vendite erano pari a circa 352,95 milioni di euro, quindici anni dopo si arrivò a ben 764.151 soci, con 41 supermercati e 10 Ipercoop, e con 941,37 milioni di euro di vendite.
Le aree di presenza sono concentrate soprattutto nell'hinterland milanese, con una presenza importante (in termini di quote di mercato) anche nelle province di Cremona e Brescia e insediamenti nelle province di Como, Varese, Lodi, Pavia e Bergamo.
Inoltre agli inizi del terzo millennio si stabilì un accordo con altre cooperative, ovvero Coop Liguria, Coop Consumatori Nordest e Coop Adriatica, per aprire ipermercati in Sicilia: nel 2004 venne costituita la società Ipercoop Sicilia S.p.A. con sede a Palermo, e nel maggio del 2007 aprì il primo dei 7 Ipercoop previsti, a Ragusa, seguito nel marzo 2008 da quello di Milazzo, a maggio 2009 da quello di Gravina di Catania e a novembre 2009 dal primo Ipercoop di Palermo e a novembre 2010 dal secondo Ipercoop del capoluogo siciliano. Il 1º ottobre 2014, in seguito alla fusione tra IperCoop Sicilia S.p.A. e SuperCoop Sicilia S.r.l, Coop Lombardia e Coop Liguria cedono le loro quote della neonata Coop Sicilia alle due Coop rimanenti Coop Adriatica e Coop Consumatori Nordest e lasciano l'azienda, attualmente nella regione Siciliana non è più presente l’insegna Coop. .
Da luglio 2007 Coop Lombardia ha adottato ufficialmente l'insegna InCoop e il nuovo layout di Coop Italia per le piccole strutture, cominciando con l'avvenuta ristrutturazione del negozio di Arcore.
Il 6 marzo 2008 ha aperto il nuovo superstore di Varese, dimostrando l'interesse della Cooperativa di svilupparsi maggiormente anche fuori dalle province storiche più radicate.
Il 18 novembre 2009 ha aperto il nuovo superstore "ecologico" di Desio, aumentando così notevolmente la presenza di Coop nella Provincia di Monza e della Brianza.
Il 21 marzo 2012 ha aperto il superstore di Bergamo, che ha permesso lo sbarco della cooperativa nella provincia orobica. Esattamente un anno dopo, il 21 marzo 2013, raddoppia la presenza nella provincia bergamasca aprendo un supermercato a Trescore Balneario.
Il 16 e il 17 settembre 2013 vengono definitivamente convertiti in Ipercoop i due punti vendita ad insegna IperPellicano (Gruppo Lombardini) di Treviglio e di Mapello, decretando di fatto l'ingresso del formato iper anche nella provincia di Bergamo.
Il 24 settembre 2016 viene aperto un nuovo Ipercoop, questa volta all'interno del centro commerciale Elnòs Ikea di Roncadelle (BS) che ha chiuso nel 2018 per essere sostituito dal nuovo Ipercoop di Brescia all'interno del centro commerciale Nuovo Flaminia.
Il 1º novembre 2020 Coop Lombardia incorpora Coop Vicinato Lombardia con 36 negozi, inizialmente, poi nel corso del 2020 ne ha chiusi 3, passando a 33 negozi, 45.000 soci, 400 dipendenti e un fatturato di 70 milioni di euro nel 2019.

### Dal 2020 ad oggi
Dal 2020, Coop Lombardia ha intrapreso un percorso di studi di fattibilità e riorganizzazione in collaborazione con Coop Liguria per realizzare una fusione che rappresenta un importante passo verso il consolidamento delle due cooperative, consentendo di unire risorse e competenze per rafforzare la presenza sul mercato. Entrambe le cooperative porteranno con sé le loro rispettive società controllate, ampliando così il portafoglio di attività e competenze della nuova entità. Questo processo non solo offre l'opportunità di crescere e svilupparsi, ma risponde anche alle sfide di un mercato sempre più competitivo e alle evoluzioni delle esigenze dei consumatori, promettendo un impatto positivo sia sulle cooperative coinvolte che sui clienti, che potranno beneficiare di una gamma più ampia di prodotti e servizi di alta qualità.

## Soci
Al 31 dicembre 2024 i soci erano 739.898.
I soci sono organizzati in 38 comitati soci di zona e quattro centri socio culturali territoriali.
I soci prestatori, ovvero titolari di libretto di prestito sociale erano 106.104.
Coop Lombardia ha effettuato il 63,12% delle vendite ai suoi soci.
Dal 2004 Coop Lombardia ha una sua edizione della rivista "Consumatori" (utilizzata, con edizioni locali, anche dalle altre grandi Coop del distretto Adriatico e del Nord-Ovest), che viene distribuita ai soci gratuitamente nei punti vendita e tramite versione PDF su Internet. In precedenza (dal 1982 al 2003) Coop Lombardia distribuiva una sua rivista, chiamata "Quale Consumo".
Inoltre c'è un'altra rivista, "Noi Coop" che è riservata ai dipendenti.

## Rete di vendita
Nell'anno 2023  Coop Lombardia conta 104  punti vendita, divisi tra ipermercati (14), superstore (20), supermercati (23) e negozi di vicinato (47)
Questo è il dettaglio della rete di vendita al 31/12/2022:
| Provincia       | negozi di vicinato | super mercati | super store | iper mercati |
| --------------- | ------------------ | ------------- | ----------- | ------------ |
| Bergamo         | 2                  | 3             | 0           | 2            |
| Brescia1        | 4                  | 2             | 1           | 1            |
| Como            | 2                  | 0             | 1           | 1            |
| Cremona         | 5                  | 1             | 1           | 2            |
| Lecco           | 1                  | 0             | 0           | 0            |
| Lodi            | 2                  | 0             | 1           | 0            |
| Milano          | 17                 | 10            | 8           | 7            |
| Monza e Brianza | 4                  | 2             | 2           | 0            |
| Pavia           | 1                  | 0             | 2           | 1            |
| Varese2         | 2                  | 4             | 2           | 0            |

1: Provincia dov è presente anche Coop Alleanza 3.0
2: Provincia dov è presente anche Nova Coop
Come si può notare Coop Lombardia opera in un'area limitata della Regione, tuttavia in provincia di Mantova e a Montichiari (BS) è presente Coop Alleanza 3.0 e a Tradate, Luino (VA) e Castano Primo (MI) è presente Nova Coop. In regione sono inoltre presenti una trentina di piccole cooperative.
Nova Coop, operante in Lombardia, gestisce anche alcuni negozi attraverso una società controllata chiamata Coop Alto Verbano. Questa cooperativa, che fa parte di Nova Coop dal 2019, conta attualmente 12 superstore e 4 InCoop, consolidando così la sua presenza nel mercato locale.
La rete di aree di servizio per carburanti a marchio Enercoop conta sette impianti situati a Busto Garolfo, Cantù, Crema, Mapello, Opera e Treviglio.
Enercoop aprirà una nuova stazione di servizio a Cesate.

## Curiosità
- Coop Lombardia offre ai propri soci, direttamente o in convenzione, tutta una serie di agevolazioni e servizi su diversi settori anche extra commerciali (compresi servizi finanziari, educativi, culturali, del tempo libero e dei viaggi, ecc) con il marchio Per te - la rete dei servizi Coop, creando un apposito spazio in diversi punti vendita;
- Nel momento di crisi economica, pur di fare sviluppo, Unicoop Lombardia ha acquisito due punti vendita dall'Esselunga, che quest'ultima riteneva obsoleti: erano i supermercati di Milano viale Monza e via Ornato nel quartiere Niguarda, che hanno permesso di avere due medie strutture, comprese di attrezzature, a costo zero e di chiudere alcuni piccoli negozi[3].

## Insegne
- Insegna Coop
- Insegna Ipercoop

wikiname: itwiki

title: Coop Lombardia

in_language: it

wikitext:
{{F|aziende italiane|ottobre 2017}}
{{Azienda
|nome = Coop Lombardia
|logo = Coop Lombardia logo.svg
|forma societaria = Cooperativa di consumatori
|data fondazione = [[1970]] come Unicoop Lombardia
 [[1984]] come Coop Lombardia
|forza cat anno = 1970
|luogo fondazione =
|fondatori =
|data chiusura =
|causa chiusura =
|nazione = ITA
|controllate = [[Brico Io]]
|persone chiave = Alfredo De Bellis (presidente),  Sonia Blarasin  (vice presidente vicario) Luca Ghidotti (Vice Presidente e Consigliere Delegato)
|settore = [[grande distribuzione organizzata]]
|prodotti = alimentari e beni di largo consumo
|fatturato =
|anno fatturato = 2010
|utile netto = 3,45 milioni di [[Euro|€]]
|anno utile netto = 2024
|dipendenti = 4.507
|anno dipendenti = 2024
|slogan = La Coop sei tu
}}

'''Coop Lombardia''' è una delle 7 grandi [[cooperative di consumatori]] del sistema Coop, e come tale aderisce all'[[Associazione Nazionale delle Cooperative di Consumatori|ANCC]] della [[Lega Nazionale delle Cooperative e Mutue]] e al consorzio cooperativo [[Coop Italia]].

Insieme alle grandi cooperative [[Coop Liguria]] e [[Nova Coop]] aderisce al [[Coop Italia#Suddivisione|Distretto Nord-Ovest]].

Coop Lombardia controlla la società [[Brico Io S.p.A.|Marketing Trend S.p.A.]] che gestisce i negozi di [[fai da te]] con insegna [[Brico Io]] in Italia.

== Storia ==

=== Da Muggiò a Coop Lombardia ===
Il primo nucleo dell'attuale Coop Lombardia è stata la [[Cooperativa di Consumo]] con forno di [[Muggiò]], nata nel [[1926]]. Questa cooperativa resistette al fascismo e alla guerra, e aprì nel [[1958]] un primo negozio a libero servizio e nel [[1969]] un supermercato. In Lombardia la rete cooperativa era ancora molto polverizzata (c'erano ancora 433 cooperative con 970 punti vendita) cosicché nel 1969 il presidente Primo Casati propose ai soci un progetto di fusione con altre cooperative, che si realizzò nel secondo semestre del [[1970]] incorporando la cooperativa "Aurora" di [[Cinisello Balsamo]], con apertura del supercoop di Via Garibaldi, e la gestione di due negozi della cooperativa edificatrice "L'Aurora" di [[Bresso]] nella nuova ragione sociale ''Unicoop Lombardia''.
Nel [[1971]] si procedette a incorporare la "Cooperativa Popolare di Consumo" di [[Nova Milanese]], la "Benefica" di [[Cesate]] e la "Nazionale" di [[Limbiate]]. L'Associazione Lombarda delle Cooperative di Consumo affidò a questa nuova compagine il compito di accorpare le cooperative lombarde e di ammodernare la rete di vendita. Due anni dopo la sede venne spostata a [[Bollate]]. Nel [[1973]] si arrivò a 46 punti vendita e 18.000 soci ma Unicoop Lombardia rimaneva ancora un'azienda di piccole dimensioni, con capacità manageriali non adatte a una grande azienda, che non permetteva così uno sviluppo significativo. Primo Casati si dimise e subentrò Fernando Avunti, proveniente da "La Proletaria" (ora [[Unicoop Tirreno]]) e dal consorzio provinciale delle [[cooperative di consumatori]] di [[Livorno]]. Nel [[1974]] si procedette alla fusione con l'Unione Cooperativa Comasca e con la Coop Unione di [[Milano]]. Questa fusione permise lo sbarco nel capoluogo, e qui venne spostata la sede.

Nel [[1975]] venne creato il primo piano di sviluppo e ristrutturazione della rete di vendita, con il progetto di aprire alcuni moderni supermercati, alcuni successivamente aperti a [[Como]] e a [[Opera (Italia)|Opera]], e l'anno successivo venne inaugurato il nuovo magazzino logistico a [[Pieve Emanuele]]. Tuttavia la cooperativa, come anche [[Coop Liguria]], [[Nova Coop|Coop Piemonte]] e Coop Romagna Marche risentì della crisi economica petrolifera, con effetti molto pesanti tanto da chiedere aiuto al movimento nazionale. Venne così impostato con Coop Italia un programma di salvataggio con la chiusura di alcuni negozi, la vendita di alcuni immobili alle cooperative edificatrici e la riduzione dei costi. Venne però il problema di creare un nuovo gruppo dirigente: Avunti, convinto di aver fatto tutto il possibile, si dimise e tornò in Toscana. Coop Italia infatti non inviò nuove personalità, e molti dirigenti lasciavano l'azienda andando a lavorare alla concorrenza. Per una parte del movimento cooperativo inoltre Unicoop Lombardia era in una situazione tale che andava avviata alla liquidazione. Diventò così presidente Ambrogio Vaghi, che non si rassegnò alla situazione: avviò la ricostruzione di un gruppo dirigente, anche con l'assunzione di quadri dall'esterno, venne instaurato un gruppo di lavoro di Coop Italia, diretto da [[Giovanni Consorte]] che produsse una dettagliata analisi, e così riuscirono a ottenere un miliardo di lire dal movimento e iniziò un processo di ristrutturazione con riqualificazione della rete (tra cui due nuovi supermercati a Milano e a [[Lodi]]) che si completò nel [[1982]].

L'anno successivo avvenne una svolta: venne incorporata la Unione Cooperative di Consumo di [[Cremona]] (UCCC), una cooperativa nata nel [[1945]] che razionalizzò e modernizzò la rete della provincia, e che successivamente incorporò la Unione Cooperative di [[Brescia]] arrivando a 15 punti vendita e 20.000 soci. Oltre all'UCCC venne incorporato il magazzino consortile di Pieve Emanuele, e la ragione sociale cambiò da Unicoop Lombardia a Coop Lombardia.

=== Dal 1984 al 2020 ===
La nuova cooperativa aveva 43 punti vendita, quasi 50.000 soci e 1.200 dipendenti. Nel 1984 viene eletto nuovo presidente Antonio Bertolini, che compresa l'evoluzione del mercato della distribuzione in corso in quegli anni, diede avvio ad un'ulteriore ristrutturazione della società ponendo le basi per l'apertura di nuovi Ipermercati. Superata ormai definitivamente la crisi, ci fu un forte sviluppo: nel [[1988]] al [[Gallaratese (Milano)|Gallaratese]] (un quartiere popolare molto popoloso di [[Milano]]) aprì il centro commerciale Bonola, progettato nel [[1978]], che al suo interno ospitava il primo [[ipermercato]] con insegna ''Ipercoop'' d'Italia.

Lo sviluppo proseguì notevolmente soprattutto in [[provincia di Milano]], e negli anni Novanta e Duemila avvennero diverse aperture puntando soprattutto sui [[superstore]] e sugli ipermercati. Per il canale ipermercati vennero aperti a Milano città altre due strutture (nel [[1991]] nel quartiere di [[Baggio (Milano)|Baggio]] e nel [[2001]] in Piazza Lodi), e quattro aperture avvennero in provincia: il centro "Metropoli" di [[Novate Milanese]] (1999), il centro "Acquario" di [[Vignate]] (2002), il "Centro Sarca" di [[Sesto San Giovanni]] (2003) e quello di [[Peschiera Borromeo]] nel [[2011]].
Con il canale iper si aprirono quattro centri commerciali anche fuori dalla provincia di Milano: nel [[1993]] il centro commerciale "Mirabello" a [[Cantù]] ([[Provincia di Como|CO]]), ad oggi ridotta la superficie di vendita e trasformato in Superstore, nel [[1994]] il centro commerciale "Gran Rondò" di [[Crema (Italia)|Crema]] ([[Provincia di Cremona|CR]]), nel [[2005]] il centro comnmerciale "Il Ducale" di [[Vigevano]] ([[Provincia di Pavia|PV]]) e il "CremonaPo" di [[Cremona]] nel [[2006]].

Parallelamente molti negozi di piccole dimensioni sono stati sostituiti da moderni superstore (vedi [[Novate Milanese]] nel [[1985]], [[Sesto San Giovanni]] nel [[1990]], [[Muggiò]] nel [[1996]] e [[Opera]] nel [[2000]]).

Nel [[1999]] Coop Lombardia incorpora la Coop Unione con sede a [[Busto Arsizio]], che ha portato in dote i suoi punti vendita, rafforzando notevolmente la presenza nel Varesotto dove Coop Lombardia possedeva solo un punto vendita a [[Gallarate]].

Coop Lombardia ha avuto una notevole crescita: se nel [[1991]] i soci erano appena 138.700 con 36 supermercati e 2 Ipercoop, e le vendite erano pari a circa 352,95 milioni di euro, quindici anni dopo si arrivò a ben 764.151 soci, con 41 supermercati e 10 Ipercoop, e con 941,37 milioni di euro di vendite.

Le aree di presenza sono concentrate soprattutto nell'[[hinterland]] milanese, con una presenza importante (in termini di quote di mercato) anche nelle province di [[Provincia di Cremona|Cremona]] e [[Provincia di Brescia|Brescia]] e insediamenti nelle province di [[Provincia di Como|Como]], [[Provincia di Varese|Varese]], [[Provincia di Lodi|Lodi]], [[Provincia di Pavia|Pavia]] e [[Provincia di Bergamo|Bergamo]].

Inoltre agli inizi del terzo millennio si stabilì un accordo con altre cooperative, ovvero [[Coop Liguria]], [[Coop Consumatori Nordest]] e [[Coop Adriatica]], per aprire ipermercati in [[Sicilia]]: nel [[2004]] venne costituita la società [[Ipercoop Sicilia]] S.p.A. con sede a [[Palermo]], e nel maggio del [[2007]] aprì il primo dei 7 Ipercoop previsti, a [[Ragusa]], seguito nel marzo [[2008]] da quello di [[Milazzo]], a maggio [[2009]] da quello di [[Gravina di Catania]] e a novembre 2009 dal primo Ipercoop di [[Palermo]] e a novembre [[2010]] dal secondo Ipercoop del capoluogo siciliano. Il 1º ottobre [[2014]], in seguito alla fusione tra IperCoop Sicilia S.p.A. e SuperCoop Sicilia S.r.l, Coop Lombardia e [[Coop Liguria]] cedono le loro quote della neonata [[Coop Sicilia]] alle due [[Coop Italia|Coop]] rimanenti [[Coop Adriatica]] e [[Coop Consumatori Nordest]] e lasciano l'azienda, attualmente nella regione Siciliana non è più presente l’insegna Coop. <ref>[http://www.uiltucssicilia.it/?blogid=378 Fusione tra IperCoop Sicilia S.p.a. e SuperCoop Sicilia S.r.l.]</ref>.

Da luglio [[2007]] Coop Lombardia ha adottato ufficialmente l'insegna InCoop e il nuovo layout di Coop Italia per le piccole strutture, cominciando con l'avvenuta ristrutturazione del negozio di [[Arcore]].

Il 6 marzo [[2008]] ha aperto il nuovo superstore di [[Varese]], dimostrando l'interesse della Cooperativa di svilupparsi maggiormente anche fuori dalle province storiche più radicate.

Il 18 novembre [[2009]] ha aperto il nuovo superstore "ecologico" di [[Desio]], aumentando così notevolmente la presenza di Coop nella [[Provincia di Monza e della Brianza]].

Il 21 marzo [[2012]] ha aperto il superstore di [[Bergamo]], che ha permesso lo sbarco della cooperativa nella provincia orobica. Esattamente un anno dopo, il 21 marzo 2013, raddoppia la presenza nella provincia bergamasca aprendo un supermercato a [[Trescore Balneario]].

Il 16 e il 17 settembre [[2013]] vengono definitivamente convertiti in Ipercoop i due punti vendita ad insegna IperPellicano ([[Gruppo Lombardini]]) di [[Treviglio]] e di [[Mapello]], decretando di fatto l'ingresso del formato iper anche nella provincia di Bergamo.

Il 24 settembre 2016 viene aperto un nuovo Ipercoop, questa volta all'interno del centro commerciale Elnòs Ikea di Roncadelle (BS) che ha chiuso nel [[2018]] per essere sostituito dal nuovo Ipercoop di [[Brescia]] all'interno del centro commerciale ''Nuovo Flaminia''.

Il 1º novembre 2020 Coop Lombardia incorpora Coop Vicinato Lombardia con 36 negozi, inizialmente, poi nel corso del 2020 ne ha chiusi 3, passando a 33 negozi, 45.000 soci, 400 dipendenti e un fatturato di 70 milioni di euro nel 2019.

=== Dal 2020 ad oggi ===

Dal 2020, Coop Lombardia ha intrapreso un percorso di studi di fattibilità e riorganizzazione in collaborazione con [[Coop Liguria]] per realizzare una fusione che rappresenta un importante passo verso il consolidamento delle due cooperative, consentendo di unire risorse e competenze per rafforzare la presenza sul mercato. Entrambe le cooperative porteranno con sé le loro rispettive società controllate, ampliando così il portafoglio di attività e competenze della nuova entità. Questo processo non solo offre l'opportunità di crescere e svilupparsi, ma risponde anche alle sfide di un mercato sempre più competitivo e alle evoluzioni delle esigenze dei consumatori, promettendo un impatto positivo sia sulle cooperative coinvolte che sui clienti, che potranno beneficiare di una gamma più ampia di prodotti e servizi di alta qualità.

== Soci ==
Al 31 dicembre 2024 i soci erano 739.898.

I soci sono organizzati in 38 comitati soci di zona e quattro centri socio culturali territoriali.

I [[socio prestatore|soci prestatori]], ovvero titolari di libretto di [[Social lending|prestito sociale]] erano 106.104.

Coop Lombardia ha effettuato il 63,12% delle vendite ai suoi soci.

Dal [[2004]] Coop Lombardia ha una sua edizione della rivista "Consumatori" (utilizzata, con edizioni locali, anche dalle altre grandi Coop del distretto Adriatico e del Nord-Ovest), che viene distribuita ai soci gratuitamente nei punti vendita e tramite versione PDF su Internet. In precedenza (dal 1982 al 2003) Coop Lombardia distribuiva una sua rivista, chiamata "Quale Consumo".

Inoltre c'è un'altra rivista, "Noi Coop" che è riservata ai dipendenti.

== Rete di vendita ==
Nell'anno 2023 <ref>[https://www.coop.it/sites/default/files/2023-07/Bilancio%20Economico%202022.pdf Coop Lombardia bilancio economico 2022]</ref> Coop Lombardia conta 104  punti vendita, divisi tra ipermercati (14), superstore (20), supermercati (23) e [[superette|negozi di vicinato]] (47)

Questo è il dettaglio della rete di vendita al 31/12/2022:

{| class="wikitable sortable"
! Provincia !! negozi di
vicinato !! super
mercati !! super
store !! iper
mercati
|-
| {{IT-BG}} || 2 || 3 || 0 || 2
|-
| {{IT-BS}}1 || 4 || 2 || 1 || 1
|-
| {{IT-CO}} || 2 || 0 || 1 || 1
|-
| {{IT-CR}} || 5 || 1 || 1 || 2
|-
| {{IT-LC}} || 1 || 0 || 0 || 0
|-
| {{IT-LO}} || 2 || 0 || 1 || 0
|-
| {{IT-MI}} || 17 || 10 || 8 || 7
|-
| {{IT-MB}} || 4 || 2 || 2 || 0
|-
| {{IT-PV}} || 1 || 0 || 2 || 1
|-
| {{IT-VA}}2 || 2 || 4 || 2 || 0
|-
|}

1: Provincia dov è presente anche [[Coop Alleanza 3.0]]
2: Provincia dov è presente anche [[Nova Coop]]

Come si può notare Coop Lombardia opera in un'area limitata della Regione, tuttavia in [[provincia di Mantova]] e a [[Montichiari]] (BS) è presente [[Coop Alleanza 3.0]] e a [[Tradate]], [[Luino]] (VA) e [[Castano Primo]] (MI) è presente [[Nova Coop]]. In regione sono inoltre presenti una trentina di piccole cooperative.

[[Nova Coop]], operante in Lombardia, gestisce anche alcuni negozi attraverso una società controllata chiamata [[Coop Alto Verbano]]. Questa cooperativa, che fa parte di [[Nova Coop]] dal 2019, conta attualmente 12 superstore e 4 InCoop, consolidando così la sua presenza nel mercato locale.

La rete di aree di servizio per carburanti a marchio ''Enercoop'' conta sette impianti situati a Busto Garolfo, Cantù, Crema, Mapello, Opera e Treviglio.

''Enercoop'' aprirà una nuova stazione di servizio a Cesate.

== Curiosità ==
* Coop Lombardia offre ai propri soci, direttamente o in convenzione, tutta una serie di agevolazioni e servizi su diversi settori anche extra commerciali (compresi servizi finanziari, educativi, culturali, del tempo libero e dei viaggi, ecc) con il marchio ''Per te - la rete dei servizi Coop'', creando un apposito spazio in diversi punti vendita;
* Nel momento di crisi economica, pur di fare sviluppo, Unicoop Lombardia ha acquisito due punti vendita dall'[[Esselunga]], che quest'ultima riteneva obsoleti: erano i supermercati di Milano viale Monza e via Ornato nel quartiere Niguarda, che hanno permesso di avere due medie strutture, comprese di attrezzature, a costo zero e di chiudere alcuni piccoli negozi<ref>Testimonianza di Ambrogio Vaghi in: Zamagni, Battilani, Castelli - ''La Cooperazione di consumo in Italia'', edizioni ''Il Mulino'', pagina 582, ISBN 88-15-10128-4</ref>.

==Insegne==
<gallery>
File:Coop Italia logo.svg|Insegna Coop
File:Ipercoop Logo.svg|Insegna Ipercoop
</gallery>

== Note ==
<references/>

== Voci correlate ==
* [[Coop Italia]]
* [[Lega Nazionale delle Cooperative e Mutue]]
* [[Società cooperativa]]

== Collegamenti esterni ==
* {{Collegamenti esterni}}

{{Sistema Coop}}
{{Portale|aziende}}

[[Categoria:Aziende di Milano]]
[[Categoria:Cooperative di consumatori del Sistema Coop]]

title: Coop Lombardia

Stato: Italia

Forma societaria: Cooperativa di consumatori

Fondazione: 1970 come Unicoop Lombardia · 1984 come Coop Lombardia

Sede principale: Milano

Gruppo: Coop

Controllate: Brico Io

Settore: grande distribuzione organizzata

Prodotti: alimentari e beni di largo consumo

Utile netto: 3,45 milioni di € (2024)

Slogan: «La Coop sei tu»