Ukusanyaji huiendeleza fasihi simulizi kwa kurekodi vipera kama ngano hekiya historia na mtazamo wa kijumla wa jamii kuhusu maisha huhifadhiwa na kupitishwa


Husaidia kuziba pengo la utafiti lililopo tanzu nyingi za fasihi simulizi hazijafanyiwa utafiti wa kutosha ili kuzihifadhi ukusanyaji utasaidia kuziba pengo hili


Hutumika kama msingi wa uchunguzi wa kiulinganishi wa fasihi simulizi za jamii mbalimbali km muundo wa utambaji ngano katika jamii mbalimbali


Ili kuelewa ni kwa nini kwa mfano utungo mmoja wa fasihi simulizi ukawasilishwa kwa njia tofauti katika muktadha tofautijambo hili huwawezesha watafiti na wasomi kuelewa sifa za tungo za fasihi


Utafiti wa fasihi simulizi huwezesha mwanafunzi kupata maarifa au stadi za kufanya utafiti katika taaluma nyingine km sosholojia


Husaidia kurekebisha mawazo potovu kuhusu fasihi simulizi km kujua ni tanzu gani zilizokuwa za awali kabisa Umewawezesha wasomi kutambua kuwa tungo nyingi zilizoandikwa zilitokana na simulizi za tungo za fasihi simulizi km riwaya hadithi fupi na novella


Matatizo yanayomkabili mkusanyaji wa fasihi simulizi


Gharama ya utafiti huenda ikawa kubwa kiasi cha mtafiti kutoimudu huenda akakosa pesa za kusafiri au kununua vifaa


Mtazamo hasi wa wanajamii kuhusu ujazaji wa hojaji huenda ukawafanya wengi wao kutojaza hojaji hizo


Wanajamii wengine huweza kushuku kwamba mtafiti anawapeleleza na wakakatoa kutoa habari


Baadhi ya mafanani au wahojiwa huenda wakadai walipwe kabla ya kutoa habari zozote


Mbinu nyingine km hojaji huhitaji watu wanaojua kusoma na kuandika ikiwa watu wanaohojiwa hawajui kusoma na kuandika matokeo ya utafiti huenda yasiwe ya kutegemewa


Vizingiti vya kidini hutokea pale ambapo wahojiwa wanaamini kuwa matendo ya fasihi simulizi km matambika ni kinyume cha dini hivyo kukataa kuhojiwa


Kupotea au kufisidiwa kwa vifaa vya kuhifadhia data yote yaliyohifadhiwa kwayo pia hupotea


Uchache wa wazee au wataalamu wa fasihi simulizi fasihi simulizi ilikwa maarufu miongoni mwa wazee na hivyo kukosekana kwao hutatiza ukusanyaji


Vikwazo kutoka kwa watawala huenda watawala wakakataa kutoa idhini ya kufanya utafiti baadhi ya taasisi fadhili pia huenda zikakataa kudhamini utafiti


Wadhamini mara nyingi ndio huamua mambo yanayochunguza mahali pa kuchunguziwa na mawanda au upeo wa uchunguzi la sivyo mapendekezo hufutiliwa mbali


Huenda mtafiti asiwe na muda wa kutosha kuwahoji watu wengi basi hatapata habari za kutosha kuhusu mada husika


Matatizo ya mawasiliano na uchukuzi km katika kuenda katika sehemu zilizo kama bila uchukuzi au vyombo vya usafiri


Matatizo ya kibinafsi mtafiti anaweza kushindwa kuidhibiti hadhira badala ya kuwauliza maswali mhojiwa ndio huweza kumuuliza mtafiti maswali pia kutojua lugha husika huwa tatizo


Ukosefu wa usalama huenda mtafiti akavamiwa aidha baadhi ya watu si karimu na huenda wakamshuku mtafiti ua kumvamia


Tafsiri za data pia ni tatizo fasihi simulizi huendelezwa kwa lugha za kijamii kupata msamiati unaofaa kufasiri lugha chanzi hadi lugha pokezi ni tatizo


MASWALI YA UDURUSU


1 Ainisha vipera vya fasihi za simulizi


2 Tofautisha kati ya fasihi andishi na fasihi simulizi


3 Fafanua umuhimu wa fasihi simulizi katika jamii ya sasa


4 Linganisha methali na vitendawili


5 Eleza namna ya kuainisha nyimbo


6 Eleza umuhimu wa mawaidha miongoni mwa vijana katika jamii


7 Eleza istilahi zifuatazo


Ayari


Simo


Nyiso


Mbolezi


Mbazi


Lakabu


8 Tofautisha kati ya misemo nahau misimu huku ukitoa mifano mwafaka


9 Fafanua mambo ya kuzingatia unapoainisha methali


10 Maigizo ni nini


20 Taja vipera vyovyote viwili vya maigizo


21 Eleza dhima zozote tano za maigizo


22 Jadili njia zinazotumiwa na kizazi cha sasa kuendeleza utanzu huu


23 Fafanua sifa nne za maigizo


24 Maghani ni nini


25 Fafanua aina tano za maghani


26 Eleza majukumu manne ya maghani


27 Eleza vikwazo mbalimbali vya ukuaji wa fasihi simulizi


28 Eleza tofauti mbili kati ya misimu na misemo katika fasihi simulizi


29 Eleza maana ya ngomezi


30 Fafanua sifa zozote tano za ngomezi


MATUMIZI YA LUGHA


Kiimbo


Jinsi sauti inavyopanda na kushuka mtu anapoongea


Huibua maana halisi ya maneno yanayosemwa kama ifuatavyo


Sentensi za taarifa


Mtoto anaandika barua


Sentensi za maswali


Sentensi za mshangao


Sentensi za amri


Kachezeeni nje


Sentensi za raiombi


Nisaidieeni


Zoezi


Eleza maana ya kiimbo kwa kutoa mifano


Tambua sentensi zifuatazo ni za aina gani kutokana na kiimbo


Watu wanakula nyoka


Tafadhali nisaidie


Silabi


Tamko moja katika nenoherufi moja au zaidi ambazo hutamkwa pamoja


Miundo Miwili ya Silabi za Kiswahili


Silabi wazi


Huishia kwa irabu km oa I iga KI mbuzi KKI na ungwa KKKI


Silabi funge


Huishia kwa konsonanti km mtu K


Ukitoa mifano fafanua miundo miwili ya silabi za Kiswahili


Tenganisha silabi katika maneno yafuatayo


inkisari


baiskeli


ShaddaMkazo


Mkazo unaowekwa kwenye silabi fulani ya neno ikiwa imetamkwa kwa msisitizo


Alama ya ritifaa hutumiwa kutambulisha shadda


Huwekwa kwenye silabi ya pili kutoka ya mwisho kwenye vitenzi vishirikishi vya silabi moja au kubadilisha maana ya neno


kalamu Imba thumni leta nk


Kitabu ki mezani


Barabara njia barabara sawasawa walakini lakini walakini kasorodosariila


Zoezi


Weka shada katika maneno haya


imba


baba


Onyesha kwa kupiga mstari iliko shada katika maneno yafuatayo


malaika


nge


Sauti za Kiswahili


Kuna makundi mawili ya sauti za kiswahili


Irabu


Sauti ambazo hutamkwa kwa ulaini bila hewa kuzuiliwa katika ala za sauti


Konsonanti


Sauti ambazo wakati wa kutamkwa hewa huzuiliwa katika ala za sauti


Aina za Ala za Sauti


Ala tuli


Ambazo hazisogei mtu akitamka km meno ufizi kaa kaa gumu kaa kaa laini na kookoromeo


Ala sogezi


Ambazo husogea mtu akitamka km midomo na ulimi


MatamshiUainishaji wa Irabu


a ni ya katikati na chini kinywani na midomo ikiwa imeviringa


e ni ya mbele na kati kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


i ni ya mbele na juu kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


o ni ya nyuma na kati kinywani na midomo ikiwa imeviringa


u ni ya nyuma na juu kinywani na midomo ikiwa imeviringa


Zoezi


Taja makundi mawili ya sauti za Kiswahili


Yatofautishe makundi ya sauti za Kiswahili uliyotaja katika a


Toa mifano miwili miwili ya irabu ambazo hutamkwa


midomo ikiwa imeviringa


midomo ikiwa imetandazwa


Eleza jinsi irabu e inavyotamkwa


Taja aina mbili za ala za kutamkia na utoe mfano mfano mmoja mmoja


MatamshiUainishaji wa Konsonanti


Huainishwa kulingana na inapotamkiwa kuwepo au kutokuwepo kwa mtetemeko katika nyuzi za sauti na jinsi hewa inavyozuiliwa katika ala km p ni ya midomo kipasuo na sighuna


Vipasuo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa huzuiliwa kabisa na kuachiliwa kwa ghafla na mpasuko mdogo kutokea


VikwamizoVikwaruzo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa kukwamizwa


Vipasuo kwamizokwaruzo


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa nje kwa nguvu huzuiliwa kabisa halafu mwanya mdogo huachwa hewa ipite kwa kukwamizwa


NazaliVingongo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa kuna kiasi cha hewa huachiliwa na kupitia puani


Kitambaza


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kwa nguvu kuzuiliwa na kuachiliwa ipite kando ya ulimi


Kimadende


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kuzuiliwa na kuachiliwa na kusababisha ncha ya ulimi kupigapiga ufizi mfululizo


Nusu irabuViyeyusho


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa ulaini kama katika utamkaji wa irabu


Zoezi


Tambua kikwamizo cha kaakaa laini na kiyeyusho cha midomo


Tambua konsonanti ambazo si za orodha hii na ueleze kwa nini m n nyng f b


Tofautisha konsonanti p na dh


Taja konsonanti mbilimbili ambazo hujulikana kama


viyeyusho


vikwaruzo


Aina za Maneno


Nomino N


Neno linalotaja kiumbe kitu hali mahali tendo dhana nk


Aina


Nomino za Pekee


Ambazo hutaja kitu kwa kutumia jina lakeambazo hutambulisha upekee wa kitu hicho


Mwanzoni huandikwa kwa herufi kubwa


majina ya watu km Kamau


mahali km Mombasa


siku km Alhamisi


miezi km Disemba


miaka km 1930


milima km Kilimanjaro


Mito km Tana


maziwa km Victoria


bahari km Hindi


Mabara km Africa


Nomono za KawaidaJumla


Majina ya jumla ya viumbevitu vinavyoonyesha umbile la jinsi moja km mtu gari kalamu nk


Nomino za Jamii


Majina ya makundi ya viumbe au vitu km bunge jamii halaiki bunda nk


Nomino za Wingi


Majina ya vitu vitokeavyo kwa wingi japo kimsingi hazina umoja au wingi km maji mate maziwa mahubiri marashi mchanga ngeu poda unga nk


Nomino za Dhahania


Majina ya viumbe au mambo ya kudhaniyasiyoweza kugusika km km ujinga werevu malaika shetani amani imani roho wazo dhana nk


Nomino za Vitenzi Jina


Vitenzi vyenye kiambishi awali ku ambavyo huweza pia kutumika kama nomino km Kucheza kwake kunaudhi


Zoezi


Sahihisha jedwali lifuatalo


Bainisha nomino katika sentensi ifuatayo


Kuendesha baiskeli kwa kasi kulimfanya Hasani aangushe bunda la noti alilokuwa anaenda kununulia mchanga


Sentensi ya Kiswahili


Sentensi ni fungu la maneno linalojitosheleza kimaana linalotumiwa katika mawasiliano


Sifa


Huwa na ujumbe uliokamilika


Huwa na mpangilio maalum wa maneno


Huwa na muundo wa kiima na kiarifu


Aina


Sentensi Sahili


Sentensi rahisi au nyepesi


Huwa fupi


Huwa na kitenzi kimoja pekee


Huwasilisha dhana moja


Yaweza kuwa ya neno moja au zaidi


Yaweza kuwa na kiima kilichododoshwa


Wataenda


Watoto wawili wanaelekea uwanjani


Gachiku ni msichana mtiifu


Sentensi Ambatano


Inayoundwa kwa kuunganisha sentensi sahili mbili


Sifa


Huwa na vishazi huru viwili


Huwa na kiunganishi


Huwa na vitenzi viwili au zaidi


Hutoa zaidi ya wazo moja


Yaweza kuwa na viima vilivyododoshwa


Mwanafunzi alipita mtihani ingawa hakuwa anasoma kwa bidii


Maria aliendelea kupika kwa utaratibu huku akiimba wimbo


Sentensi Changamano


Ambayo huwa na kishazi tegemezi kilichochopekwa ndani


Huwa na kishazi tegemezi chenye kitenzi kinachovumisha nomino kwa kuirejelea


Huwa na kishazi huru kimoja au zaidi


Huwa na virejeshi amba na O au enye


Tunda alilonunua jana limeoza


Mwizi aliiba pesa zilizokuwa kabatini


Kundi Nomino KN na Kundi Tenzi KT


Kundi Nomino ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu nomino na hutokea mwanzoni mwa sentensi


Kundi tenzi ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu kitenzi na hutokea mwishoni mwa sentensi


Virai


Vikundi vya maneno vitumiwavyo na binadamu visivyo na maana kamili


Tungo zinayoundwa kwa maneno aghalabu mawili au zaidi yanayoashiria kitu kimoja na inayojengwa juu ya neno kuu


Aina


Kirai Nomino Kn


Kirai Kitenzi


T


TE


TN


TNT


TST


tN


tVE


Kirai KivumishiKv


VE


VUVE


VVUVE


VNVE


Kirai kielezi KeChagizo


E


EE


EEE


Kirai Kihusishi Kh


HN


HNV


HNVE


Zoezi


Bainisha virai katika sentensi ifuatayo


Mzazi na watoto wawili werevu sana waliwasili shuleni leo asubuhi kabla ya mwalimu


Vishazi


Kundi la maneno lenye kiima na kiarifu likiwa ndani ya sentensi kuu


Aina


Vishazi Huru


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo hutoa maana kamili


Vishazi Tegemezi


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo havitoi maana kamili


Vishazi tegemezi vya viunganishi km Alimwadhibu ingawa hakuwa na makosa


Vishazi tegemezi vya virejeshi km Polisi walimpata mtoto aliyekuwa amepotea


Vishazi Viambatani


Vinavyoundwa kwa vishazi huru viwili vikiwa vimeunganishwa km Baba analala na mama anapika


Bainisha Vishazi Katika Sentensi Zifuatazo


Mwalimu amewasili


Amina ambaye ni daktari atakuja


Ametajirika japo hakupata elimu


Mwalimu anafundisha na wanafunzi wanaandika


Tumeanzisha shirika ili tunyanyue hali zetu


Unaweza kuamua kunyamaza au kujitetea


ShamirishoYambwa


Aina


Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Nomino inayoathiriwa na kitenzi


Shamirisho KitondoYambwa Tendewa


Nomino inayotendewa kitendo


Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Chombo kinatumiwa kufanyia kitendo fulani


Mifano


Mama alimpikia baba chakula kwa sufuria


Baba alipikiwa chakula na mama kwa sufuria


Sufuria ilitumiwa na mama kumpikia baba chakula


Chakula Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Baba Shamirisho KitondoYambwa atendewa


Sufuria Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Ngeli za Nomino


Makundi ya nomino katika lugha ya Kiswahili yenye sifa zinazofanana kisarufi


AWA


Huwa na majina ya watu vilema viumbe vyeo na viumbe vya kiroho nk


Huchukua miundo kama vile MWA MMI KIVI nk


mtuwatu


mkulimawakulima


mtumemitume


mkizimikizi


kiweteviwete


kibyongovibyongo


nabiimanabii


kukukuku


WaziriMawaziri


UI


Huwa na majina ya mimea sehemu za mwili vifaa matendo maumbile nk


Huchukua muundo wa MMI


Mchungwamichungwa


Mkokomikoko


mkonomikono


mfupamifupa


msumarimisumari


mgomomigomo


mwendomyendo


msukosukomisukosuko


mlimamilima


mwambamyamba


UYA


Huwa na majina ya hali matendo nk


Huchukua muundo wa UMA


Ugonjwamagonjwa


upanamapana


uasimaasi


uchungumachungu


ulezimalezi


uovumaovu


uhusianomahusiano


YAYA


Huchukua muundo wa MAMA


Huwa na nomino zipatikanazo kwa wingi


Hazibadiliki katika umoja na wingi


manukato


mauti


maziwa


marashi


mahubiri


majira


maradhi


maafa


mazingira


KIVI


Ni majina ya vifaa sehemu za mwili vitu udogo lugha nk


Huchukua miundo KIVI na CHVY


kisuvisu


kitabuvitabu


chakulavyakula


chandavyanda


kijituvijitu


kigombevigombe


kiguuviguu


kidovuvidovu


LIYA


Huwa na majina ya sehemu za mwili dhana vifaa ukubwa nk


Huchukua muundo wa JIMA JIME JAMA JEMA nk


jichomacho


jinamajina


jitumajitu


gomamagoma


jambomambo


jangamajanga


jembemajembe


jenezamajeneza


wazomawazo


tundamatunda


juamajua


ziwamaziwa


uamaua


II


Huwa na nomino dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki katika umoja na wingi


sukari


amani


chai


mvua


Imani


chumvi


subira


imani


furaha


IZI


Huhusisha nomino dhahania na vitu


nyumba


baiskeli


karatasi


redio


meza


dini


dawa


ndizi


jozi


UZI


Huchukua miundo WNY UNY UF nk


wayonyayo


wakatinyakati


usonyuso


ufanyufa


ufunguofunguo


ufagiofagio


wembenyembe


uwanjanyanja


ujumbejumbe


ukookoo


warakanyaraka


wayanyaya


UU


Huwa na nomino za dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki kimaumbo


Huchukua U au W


Ujinga


Ulafi


Ulaji


Werevu


Unga


Uji


Ugali


udongo


KU


Nomino zinazoundwa kutokana na vitenzi km kuomba kwake kumemsaidia


PAKUMU


Ngeli ya mahali


Huwa na nomino moja mahali


PA mahali karibu au panapodhihirika km Kitabu kipo pale


KU mahali mbali au kusikodhihirika km Mahali kule kunafaa


MU ndani ya km Mahali mle mna siafu


Zoezi


Tunga sentensi ukitumia nomino kutoka katika ngeli ya UZI


Andika kwa wingi Makaribisho aliyopewa yalimfurahisha


Andika katika ukubwa wingi Paka mweupe amenaswa mguuni


Andika katika wingi wa hali ya udogo Mtu aliumwa na mbwa


Huku ukitoa mifano fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya LIYA


Tambua ngeliviwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo


chakula


shairi


mtwana


Uundaji wa maneno


Nomino kutokana na mzizi wa kitenzi


danganyakudanganya mdanganyifuudanganyifu


somakusoma masomomsomiusomaji


undakuunda muundajiuundajimuundo


funikakufunika kifuniko mfunikaji ufunikaji


Kitenzi kutokana na mzizi wa nomino


mlokula


mlevikulewa kulevuka


mwimbajikuimba


fikrakufikiri


malezikulea


fumbokufumba kufumbua


Nomino kutokana na mzizi wa nomino


mwimbajikuimba wimbo uimbaji kiimbo


mchezokucheza uchezaji mchezaji


ulaghaikulaghai mlaghai


hesabukuhesabuuhesabu


mdhalimu kudhulumu dhuluma udhalimu


Nomino kutokana na mzizi wa kivumishi


refumrefu urefu urefushaji


bayambaya ubaya


zurimzuri uzuri


kalimkali ukali


eupemweupeweupe


Kivumishi kutokana na mzizi wa nomino


ujinga jinga


werevu erevu


mzuri zuri


mpumbavu pumbavu


mpyoro pyoro


Kitenzi kutokana na mzizi wa kivumishi


haramukuharamisha kuharamika


halalikuhalalisha kuhalalika


fupikufupisha kufupika


borakuboresha kuboreka


refukurefusha kurefuka


sahihikusahihisha kusahihika


sikivukusikia


danganyifukudanganya


Kivumishi kutokana na mzizi wa kitenzi


dunisha  duni


Haramisha  haramu


fupisha fupi


sahilisha sahili


tukuka tukufu


fahamu fahamivu


teua teule


nyamaza nyamavu


ongoka ongofu


sahihisha sahihi


danganya danganyifu


Kitenzi kutokana na kielezi


harakaharakisha


zaidizidisha


bidiibidiisha


himahimiza


Zoezi


Unda neno ulilopewa katika mabano kutokana na maneno yafuatayo


zingatia kivumishi


sahili kitenzi


taliki nomino


Unda nomino kutokana na mizizi ya maneno yafuatayo kisha utunge sentensi


kali


lia


Vitenzi


Kitenzi ni neno linaloeleza kuhusu jambo linalofanywa


Aina za Vitenzi


Kitenzi halisi


Kinachofahamisha tendo halisi


Hutokea peke yake km Boke anacheza mpira


Kitenzi kikuu T


Kinachoeleza tendo kuu katika sentensi


Hutokea pamoja na kitenzi kisaidizi km Baba anataka kulala


Kitenzi Kisaidizi Ts


Kinachosaidia kitenzi kikuu


Maneno yanayoweza kutumiwa kama vitenzi visaidizi


ngali


kuwa


taka


pasa


bidi


huenda


kuja


weza


kwisha


stahili


wahi


maliza


Vitenzi Sambamba


Vinavyofuatana moja kwa mojavinavyotokea kwa mfululizo


Hutumika kutoa maelezo kuhusu tendo moja maalum kwa uwazi zaidi


Wachezaji huenda wanaweza kushinda mchezo wa leo


Vitenzi Vishirikishi t


Vinavyoshirikisha vitu kihali kitabia au kimazingira


Aina


Vitenzi Vishirikishi Vikamilifu


Ambavyo huchukua viambishi


Mama alikuwa mgonjwajikonimuuguzi


Aisha angali kitandanimkaidi mwanafunzi


Vitenzi Vishirikishi Vipunguvu


Ambavyo havichukui viambishi


Viwakilishi W na Vivumishi V


Viwakilishi ni viambishi au maneno yanayotumiwa badala ya nomino


Vivumishi ni maneno yanayotoa habari zaidi kuhusu nomino


Vielezi E


Viambishi au maneno yanayoeleza zaidi kuhusu kivumishi kitenzi au kielezi kingine


Yeye ni mweupe sanaajabukwelikwelikupindukiapepepe


Alikula pole pole sana


Vielezi vya NamnaJinsi


Ambavyo hueleza vile jambo lilifanyika


Vielezi namna mfanano


Vinavyoeleza vile jambo lilifanyika kwa kufananisha na nomino au vivumishi


Huchukua viambishi KI na VI


Anakula kifisi


Tulifanya kazi vizuri


Vielezi namna viigizi


Maneno ambayo kiasili ni vielezi km sana haraka ghafla mno kabisa pole barabara nk


Mwenda pole hajikwai


Vielezi namna hali


Hueleza hali ya tendo


Alilelewa kwa shida


Alilewa chakari


Vielezi namna vikariri


Huelezea vile jambo lilifanyika kwa kurudiwarudiwa


Alinijibu kimzahamzaha


Tembea polepole


Yeye hufanya kazi yake hivi hiviovyo ovyo


Mbwa alibweka bwe Bwe Bwe


Vielezi namna ala


Walimpiga Stephano mawekwa mawe


Vielezi Namna Viigizi


Hueleza vile kitendo kilitendeka kwa kutumia tanakali


Mbuni alianguka majini chubwi


Vielezi vya IdadiKiasi


Maneno ambayo hutaja kitendo kimetendeka mara ngapi


Aina


Vielezi vya idadi halisi


Tulivamiwa mara moja


Vielezi vya idadi ya jumla


Alitoroka mara kadhanyingichache


Vielezi vya mahali


Hutaja mahali kitendo kilitendekea


Vielezi vya mahali vya maneno kamili


Ndege ilipofika Nairobi ilitua chini


Vielezi vya mahali vya aina ya viambishi


Ni viambishi po ko mo na ni


Alipolala palikuwa na siafu


Wanacheza uwanjani


Vielezi vya wakati


Hutaja kitendo kililifanyika wakati gani


Vielezi vya wakati vya maneno kamili


Rais atawasili keshomwaka ujao


Kielezi cha wakati cha kiambishi po ya wakati


Nililala nilipofika nyumbani


Viunganishi U


Neno au fungu la maneno la kuunganishia


Aina


Vya kujumuisha pamoja


aidha pia


isitoshe


kadhalika pia


tena


mbali na


fauka ya zaidi ya


Vya kukatiza ili kupambanua


walakini lakini


bali lakini


ijapokuwa hata kama


ingawa hata kama


Vya kuonyesha kinyume cha mambo


ilhali


licha ya


Kuonyesha masharti


budi lazima


lazima


sharti


ikiwa kama


bidi


Vya sababu


kwa


kwa sababu


maadamu kwa kuwa


madhali kwa kuwa


kwa vilemaana


kwa ajiliminajili ya


mintaarafu kutokana na


Vya kuonyesha Chaguo


au


ama


wala


Viunganishi vingine na maana zake


ila isipokuwa


laiti kama


lau kama


mradi bora


angalau bora zaidi


bighairi bila ya kujali kmMinghairi vitu vilivyo kwenye kabati vinginevyo unaweza kuvichukua


seuzesembuse kulinganisha ili kuonyesha tofauti


labda pengine


Vihusishi H


Maneno yanayoonyesha uhusiano


Aina


Mahali


juu ya miongoni mwa katika mpaka hadi


Wakati


kabla ya baada ya tangu hadi mpaka


Sababu


kwa kwani kwa sababu mintaarafu ya


Ala


Alimkata kwa kisu


Aunganifu


Simu ya rununu inalia


Jumba la mikutano limeandaliwa


Kiatu cha ngozi hudumu


Kikome cha plastiki ni duni


Ulinganisho


Zaidi ya kuliko kuzidi kushinda


Kiwango


Zaidi ya kati ya takriban karibu


Vya hali


Mithili ya kwa niaba ya


Vihisishi I


Maneno yanayotoa hisia za moyoni


furaha


Hoyee Haleluya Alhamdulilahi


hasira


Kefle Ah He


majuto


Kumbe Jamani Ole wangu Laiti


huzunihuruma


Pole Ole Maskini


kuitikia


Bee Labela Naam Ehee Ahaa


mshangaomshtuko


Eti Salaale Ajabu Msalia mtume Lahaula


kubeza


Mawe Ngo Mmm Mwangalie


kusisitiza


Hata


kutakia heri


inshallah


Mwingiliano wa Maneno


Hali ya maneno kuwa na matumizi tofauti mifano


W kuwa V


Huyu analia


Mtoto huyu analia


V kuwa W


Vikombe vizuri vitavunjika


Vizuri vitaliwa


V kuwa N


Mti mrefu haupandiki


Mrefu alikufa jana jioni


V kuwa E


Viatu vibaya vitachomwa


Uliifanya kazi vibaya


Mtu mjinga ni huyu


Anaongea kijinga


N kuwa V


Tajiri alimdharau Razaro


Mtu tajiri huheshimiwa


N kuwa E


Nairobi ni mji mkuu


Amewasili Nairobi


Kitoto kinalia


Unaongea kitoto


Haraka haina baraka


Fanya haraka tuondoke hapa


Sindano ya babu imepotea


Alidungwa sindanokwa sindano na daktari


E kuwa N


Niliwasili jana


Jana yangu haikuwa nzuri


T kuwa N


Nataka kulala sasa


Kulala kwake kunaudhi


N kuwa U


Ila yake imemwathiri sana


Watu wote ila yeye walikwenda


Kichwa changu kina walakini


Nimekula walakini sijashiba


E kuwa I


Mwenda pole hajikwai


Pole Usijali utapona


Amepaka rangi sawasawa


Sawasawa Siku moja tutakutana


H kuwa E


Paka amepanda juu ya mti


Ameingia katika choo


T kuwa E


Mtoto akilia atatapika


Aliingia akilia


N kuwa I


Gege anacheza ala yake ya muziki


Ala Waniwekea uchafu katika chakula


Mofimu


Kipashio kidogo zaidi katika lugha kisichoweza kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana yake


Aina


Mofimu huru


Neno lisiloweza kugawanywa katika vipande mbalimbali na linalojisimamia na kuwa na maana kamili


Kuku baba mama sana labda jana nk


Mofimu tegemezi


Isiyoweza kujisimamia na kujitosheleza kisarufi mifano


Mzizi Sehemu ya neno inayobeba maana kuu na isiyoweza kubadilishwa


mtu samaheka nk


Nafsi


Tumesahau


Ngeli


Lilianguka


Yalianguka


Kikanushi


Sikumpiga


Halijaoza


Huli


Njeowakati


Liliiva


Analia


Tutaimba


Alipoenda


Hali


Me nge ngali hu ki ka nk


Mahali


Alipoingia


Alikoingia


Alimoingia


Virejeshi


Lililonunuliwa


Alijikata


Mtendwawatendwakitendwavitendwashamirisho


Alichikichukua


Kilichowaua


Mnyambulikokauli


Alimpigia


Alimlilia


Alinikosea


Alimtolea


Kiishio


a e i u


Viambishi


Viungo vyenye maana vinavyofungamanishwa na mziziwa neno ili kulipa maana mbalimbali


Aina


Viambishi Awali


Ambavyo hutokea kabla ya mzizi


Aliyekukataa


Viambishi Tamati


Ambavyo hutokea baada ya mzizi km kipigishwacho


Mnyambuliko wa Vitenzi


Kunyambua kitenzi ni kukiongeza viambishi tamati ili kukipa maana tofauti


Aina za minyambulikokauli za vitenzi


Kutenda


Hali ya kawaida ya kitenzi


Kutendatenda


Hali ya kitenzi kurudiwa


Kutendea


Kwa niaba ya


Badala ya


Sababu


Kuonyesha kitumizi


Mwendo wa kitu kuelekea kingine


Kutendwa


Huonyesha nomino iliyoathiriwa na kitenzi


Kutendewa


Humaanisha kitendo kimetendwa na mtu badala au kwa niaba ya mtu mwingine


Kutendana


Unamtenda mtu jambo naye anakutenda jambo lilo hilo


Kutendeana


Unamtendea mtu jambo naye anakutendea jambo lilo hilo


Kutendeka


Uwezekano wa kitendo kufanyika


Kutendesha


Mtu au kitu kusababisha kufanyika kwa kitendo


Kutendeshea


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mwingine


Kutendeshwa


Kusababishwa kufanya jambo


Kutendeshewa


Mtu kusababishwa kitendo kitendeke kwa niaba yake


Kutendeshana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwako


Kutendesheana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwa niaba yako


Kutendesheka


Kitendo fulani kinaweza kusaababishwa


Kutendama


Kuwa katika hali fulani bila ya mabadiliko


lalalalama


fichafichama


shikashikama


gandagandama


chutachutama


fungafungama


kwaakwama


ungaungama


andaaandama


sakisakama


Kutendata


Hali ya mgusano au kushikanisha vitu viwili


pakapakata


fumbafumbata


kokoakokota


okoaokota


kamakamata


Kutendua


Hali ya kiyume


chomachomoa


fungafungua


Kutenduka


Kuweza kufanyika kwa hali ya kinyume


chomoka


funguka


Vinyume vya vitenzi


komeakomoa


barikilaani


patanakosana


angikaangua


mwagazoa


zibazibua


tatizatatua


funikafunua


tegategua


tawanyakusanya


uguapona


nasanasua


kwamizakwamua


kosakosoa


pakiapakua


twikatua


paatua


chekalia


anikaanua


simamaketi


fukiafukua


inamainuka


fungafungua


furahihuzunika


kumbukasahau


oataliki


chokapumzika


uliza jibu


jengabomoa


ishikufahama


kufakufufukaishi


lewalevuka


anzamalizaisha


sazabakizamaliza


mezatapikatema


ingiatoka


dharauheshimu


kweyateremka


pandashuka


sifukashifu


chimbafukia


chafuasafisha


chekalia


babaikatulia


pokeaaga


zamaelea


vaavua


Matumizi ya Maneno na Viambishi Maalum


Maneno Maalum


ila


isipokuwa


Watu wote ila yeye wameenda


kasoro


Hakuna kizuri kisicho na ila


labda pengineshaka


Haonekani siku hizi labda amepata uhamisho


ikiwa


kamashaka


Tutamkuta nyumbani ikiwa amepewa likizo


masharti


Mgonjwa atapona ikiwa atakunywa dawa ipasavyo


walakini


dosari


Ghorofa limebomolewa kwa sababu lilikuwa na walakini


lakinibali


Nimekula walakini sijashiba


ingawaingawaje hata kama


Nilijilaza kitandani ingawa sikuwa na usingizi


ijapokuwajapo hata kama


Usicheze na nyoka ijapokuwa ni mdogo


jinsi


njiautaratibu wa kufanyia jambo


Sijui jinsi ugali unavyopikwa


ainanamnasampuli


Siwezi kula chakula jinsi hii


kulingana nakama


Alikuja jinsi alivyoniahidi


kwa


mahali


Ameenda kwa Juma


Alisoma kwa bidii


sehemu ya kitu kisimaakisami


Amepata alama moja kwa tano katika mtihani


pamoja na


Harusi ilihudhuliwa na wazee kwa vijana na tulikula wali kwa nyama


kuonyesha kitu kilitumiwa kama kifaa


Alikata mkate kwa kisu


sababu


Aliugua kwa kunywa maji machafu


kuunganisha vipashio viwili


Leo ndiwe utapika kwa hivyo tayarisha viazi


mudakipindi


Alilia kwa nusu sana


kufanya jambo bila kupoteza wakati


Baada ya kula tulienda moja kwa moja kulala


kivumishi cha aunganifu cha ngeli ya KU


Kucheka kwa Maria kunaudhi


umiliki wa mahali


Twende nyumbani kwangu


kiunganishi


Mama na baba wanalima


umilikaji


Kamau ana kitabu kizuri


wakati uliopo


Anaandika barua


kaulimnyambuliko


Kamau na Juma wanapigana


kuonyesha tofauti


Kiatu hiki ni tofauti na kile


mtenzi


Alipigwa na mwalimu


kuonyesha ufupisho wa nafsi


Alisaidiwa nao


Zoezi


Eleza matumizi ya na katika sentensi zifuatazo


Baba na mama wanapigana kwani ana tabia ya kulewa


Mtoto aliteswa na mama yake kwa kuwa tofauti na wengine nami kikamkanya


wala kukanusha


Sikumtusi wala kumpiga


Viambishi Maalum


meja hali timilifukitendo kutendeka na si muda mrefu uliopia


Mama amewasili


Mama hajawasili


hu


mazoeajambo hutokea kila wakati


Yeye hulala mapema


kikanushi


Hukutibiwa vizuri


li


wakati uliopita


Alitupatia zawadi


ngeli


Tunda limeiva


kitenzi kishirikishi kipungufu


Jembe li ghalani


ni


nafsi ya kwanza umoja


Niliwasili jana


mahali


Twende kanisani


Yeye ni daktari


wingi


Tokeni nje


ndi kitenzi kishirikishi kipungufu


Yeye ndiye aliniibia pesa


ji


udogo


Kijitu kimeanguka


ukubwa


Jibwa limebweka


kirejeshi


Alijipalia makaa


nafsi ya pili


Jichukulie upendacho


kiambishi tamati cha kuunda nomino


Mwimbaji alituzwa


Ki


kitendo ki katika hali ya kuendelea


Tulikuwa tukila alipoingia


mashartikitendo kinategemea kingine


Utapita mtihani ukijitahidi


Kitoto kinalia


ngeli


Kitabu kimechukuliwa


kitenzi kishirikishi kipungufu


chakula ki mezani


kielezi namna mfanano


Yeye hula kifisi


kitendo hakifanyiki kamwe


Chai hii hainyweki


ku


kikanushi cha wakati uliopita


Hakumpiga kwa jiwe


nafsi ya pili umoja


Alikupigia simu jana


mahali


Huku kumesafishwa


Kuugua kumemnyenyekesha


mwanzo wa kitenzi


Ameenda kusafisha nyumba


ka


mfuatano wa matukio


Tulikula chakula tukanywa chai kisha tukalala


vichwa vya habari


Mwizi kapigwa mawe


kutoa amri


Kachezeeni nje


kitendo fulani ni tokeo la kingine


Tulisoma kwa bidii tukapita mtihani


kutoa nasahashauri


Kamwombe babako msamaha


a


Hali isiyodhihirika ya wakati uliopo


Watoto wacheza uwanjani


Waziri aaibishwa na wananchi


kitendo kinaendelea


Twaenda sokoni


nafsi ya tatu umoja


Yeye aliudhika sana


ngeli


Mbuzi yule atachinjwa kesho


kiishio


Mtoto amekula vizuri


ngengali masharti yanayowezekana au yasiyowezekana


Ningekuwa na pesa ningenunua kiatu


Laiti ningalijua nisingaliingia katika hilo basi


po


wakati


maalum


Yeye anapolala hukoroma


Wowotemazoea


Mwalimu aingiapo wanafunzi husimama


mahali


Paliposafishwa pamechafuka


masharti


Mtoto aamkapo mpe uji


kikanushi cha ki ya masharti


Akilaasipokula


Viakifishi


Alama za usemi


Usemi halisi


Njoo kesho mama akamwambia


Lugha ngeni


Ninunulie jarida la Parents babake akamwambia


Vipindi filamu makala


Vioja Mahakamani


Semi


kumwaga zigo


Dukuduku


maneno yameachwa ya kutangulia kati au ya mwisho Yaweza kuachwa kwa kuwa makali


Nyani haoni


kukatizwa usemikauli


AMINA Mama ni


MAMA Kwanza watoka wapi usiku huu


maneno yanaendelea


Alimwambia ajihadhari anapovuka barabara


Komamkatokipumuo


pumziko fupi katika senyensi


Tulipofika sokoni tulinunua mboga


kuorodhesha


Alinunua mboga samaki nyanya na viazi


kuonyesha mwanzo au mwisho wa usemi halisi


Njoo keshomama akamwambia


kuandika anwani


Shule ya upili Gatwe SLP 160 Kerugoya


baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari


Daktari ningependa kukuona


kutenganisha sentensi zenye masharti


Usipofanya kazi usile


kuandika tarehe


Alizaliwa mwezi wa Julai tarehe 18 1999


kuandika tarakimu zinazozidi elfu


1000 13000 nk


Ritifaakibainishi


herufi imeachwa


walotutuma


shaddamkazo


iba kalamu


katika sauti ya kingongo


Ngombe amekufa


Kufupisha


Tushasafisha nguo


katika kuandika miaka yenye namba izilizoachwa


Mshazarimkwaju


Tarehe


Alizaliwa tarehe 561998


kuonyesha kumbukumbu


KUMB 12009


kuonyesha visawe


Nenda katika shuleskuli


Kuonyesha au


Wanawakewanaume wataajiriwa


Kistari kifupi


kuandika tarehe


kuonyesha silabi viambishi au mofimu


salamu na imba


kuonyesha neno linaendelea katika mstari unaofuata


Usitenganishe sauti za silabi


Kuonyesha mzizi wa neno


mabwa


kuonyesha kudumishwa kwa sauti


Loooo


Hadi kipindi cha tukio fulani


Kutenganisha usemi na msemaji


Huo ni upumbavuKibaki


Kistari kirefu


kutenganisha usemi na msemaji


kuonyesha mabadiliko ya ghafla


Wanafaunzi ni wajingasamahani simaanishi wote


kutangulia maelezo ya ziada


Walisaidia nchi za Afrika Mashariki Kenya Uganda na Tanzania kwa msaada


Mstari


kusisitiza


Jibu maswali mawili pekee


kuonyesha aina za maneno


Mtoto wangu analala V kimilikishi


kuonyesha vitabu majarida na magazeti


Chemchemi za Kiswahili True Love nk


kuandika anwanikichwa


Mwanafunzi AdhibiwaKaadhibiwa Vikali


Kikomokitonenukta


mwishoni mwa sentensi


kuandika tarehe


kuonyesha ufupisho wa maneno


DktBwBiCCM


kuonyesha takwimu


45 8627 nk


kutenga shilingi na senti


650shilingi sita na senti hamsini


juu ya herufi j na I


Nususemi koloninukta na kituo


kugawa sentensi mbili zinazoweza kujisimamia bila ya viunganishi


Wasichana walifuata maagizo waliyopewa wafulana waliyagomea


kama kipumziko katika sentensi ndefu


Alipochunguza ile hati aliyokabidhiwa na wale wafanya biashara aliona kuwa si nzuri akaamua kujitenga nayo


Vifungomabanoparadesi


kuzingira nambari au herufi katika orodha


ia


kuonyesha maelezo ya vitendo vya msemaji katika mazungumzo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinama Hebu njoo haraka


kutoa maelezo zaidi


Ema kifungua mimba changu chaja leo kutoka marekani


kuonyesha visawe


Mamba ngwena huliwa


Herufi kubwaH


mwanzoni mwa sentensi


kuandika anwani


SLP 1000 Bura


mwanzoni mwa usemi halisi


Twendeni zetu akatwambia


baada ya kiulizi  na hisi


Lo Ulienda Hebu niambie yaliyojiri


mwanzoni mwa nomino za pekee


Musa


ufupisho wa maneno


CCM Chama cha Mapinduzi


mwanzoni mwa majina ya vitabu majarida magazeti vipindi filamu nk


kuandika sifa inayotokana na jina la pekee


Kiganda Kikristu


Koloni Nukta mbili


kuorodhesha


Ukitaka kuandaa samosa unahitaji vitu hivi unga nyama chumvi mafuta na kitunguu


kutangulia usemi halisi


Alimwangalia kisha akamtupia mshenzi


kuandika mazungumo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinuka Umechelewa wapi


kutenganisha dakika na sekunde


kutangulia maelezo fulani


Alipofungua mlango alishtuka mizoga ya punda ilikuwa imetapakaa nje


Hisimshangao


kuamrisha


Kachezeeni nje


Kamau Unafanya nini


baada ya vihisishi


Masalaale Pesa zangu zote zimeibwa


baada ya sentensi iliyo mshangao


Gari langu limeibwa


kusisitiza


Kesho msichelewe kuwasili shuleni


kudharaukubeza


Mwangalie Kichwa kama jiwe


baada ya tanakali


Mate yalimdondoka ndo Ndo Ndo


Kiulizo


mwishoni mwa sentensi iliyo swali


mwishoni mwa methali zenye muudo wa swali


Pilipili usiyoila yakuwashiani


kuonyesha shaka


Kenyatta alizaliwa mwaka wa 1945


kuonyesha mwaka wa kuchapishwa kwa kitabu haujulikani


Mlacha J  Tujijue Ipasavyo


Herufi nzito h


Jibu maswali manne pekee


kuonyesha wakatinjeo au hali


NilichezaNimelima


kuonyesha umoja na wingi


mtotowatoto


kuonyesha aina ya neno katika sentensi


Mtoto wake amelala kivumishi


Herufi za mlazoitalikih


kuonyesha aina ya kiambishi au mofimu


Kilichoibwa kirejeshi


kusisitiza


Jibu maswali mawili


kuonyesha jina la kitabu


Nyota ya Rehema


kuonyesha maneno ya kigeni


Napenda mukimo


kuonyesha maelezo ya vitendo vya mhusika katika mazungumzo mahojiano na tamthilia


AMINA Akiinuka Mama ameenda kwa Farashuu


Kinyota


kuonyesha neno limeendelezwa vibaya


kitaabu


kuonyesha sentensi haina mpangilio sahihi wa maneno


Kisu cha hiki ni nani


kuonyesha tanbihi maelezo ya neno yanapatikana chini mwa ukurasa


idhibati


kuonyesha sentensi ina makosa kisarufi


Kuku hii ni ya nani


Usemi Halisi


Maneno halisi kama yanavyotamkwa na msemaji


Huandikwa bila kugeuza chochote


Huanzia kwa herufi kubwa


Hunukuliwa kwa alama za usemi ambazo huandikwa zikiwa mbili mbili na moja moja katika dondoo ndogo km Mwambie ugua pole ukimuona baba aliniambia


Koma hutumiwa mwanzoni au mwishoni mwake


Msemaji mpya anapoanza kusema unapaswa kufungua aya mpya km


Alimuuliza Huendi kwa nini


Sikupewa ruhusa alijibu Zahara


Baada ya  na  na  maneno huanzia kwa herufi kubwa km Lo Unatoka wapi saa hii Aliniuliza


Usemi wa Taarifa


Ripoti kuhusu mambo yaliyosemwa na mtu mwingine


Si lazima maneno yatokee yalivyosemwa Yanaweza kubadilishwa mradi ujumbe ubakie ule ule


Alama za mtajo kiulizi na hisi hazitumiki


Maneno kwamba na kuwa hutumiwa


Baadhi ya maneno na viambishi hubadilika km


VITATE TD


Tata


hali ya kutoeleweka


sentensi hii ni tata


fundo katika uzi


uzi umeingia tataumetata


Dada


ndugu wa kike


Tua


shuka kutoka angani


ndege ilitua uwanjani


weka chini kv mzigo


Dua


maombi kwa Mungu


omba dua


piga dua apizalaani


Toa


ondoa kitu ndani ya kinginea


kinyume cha jumlisha


Doa


alama yenye rangi tofauti na mwili wa kitu


dosariilawalakini


Ndoa


arusimakubaliano rasmi ya mwanamke na mwanamume kuishi pamoja kama mke na mumechuo


Tundu


uwazi mdogo wa mviringo kwenye kitu kv sindano


kitu maalum cha kuwekea ndege kilichotengenezwa kwa mabati matete nk


Dundu


mdudu anayebeba uchafu


rundo la vitu mtumba


Tuma


peleka kitu kv barua kwa njia ya posta


agiza mtu kufanya jambo


Duma


mnyama mkubwa mwenye umbo kama la paka


kamata hasa katika vita


KG


Kuku


aina ya ndege anayefugwa nyumbani


Gugu


mmea unaoota mahali usipotakiwa


mmea wa mwituni mfano wa unyasi


Kuni


vipande vya mti vya kukokea moto


Guni


shairi la arudhi lililokosa kutosheleza kanuni moja au zaidi ya uandishi


Kuna


kwaruza kwa kucha kitu chenye menomeno


Guna


toa sauti ya kuonyesha kukataa kutoridhika au kuchukia jambo


Kenge


mnyama kama mjusi mdogo


Genge


kundi la watu


pangoshimo


Kesi


daawamashtaka yanayosikilizwa mahakamani


Gesi


hewa inayotumiwa kupikia au kutiwa katika vinywaji


hewa ambayo haigeuki na kuwa majimaji katika joto la kawaida


CHJ


Changa


toa kitu ili kukusanya kwa kusudi fulani


siokomaa


chanjapasua vipande vipande vidogo vidogo kv kuni


Janga


hataribalaa


Chema


kizuri


Jema


zuri


Chini


kwenye ardhisakafu


Jini


shetani mtu muovu


Choka


pungukiwa na nguvu baada ya kufanya kazi


Joka


nyoka mkubwa sana


Chungu


chombo kinachofinyangwa cha kupikia


kinyume cha tamu


idadi kubwa chungu nzima


mdudu mdogo wa jamii ya siafu


Chambo


kinachowekwa kwenye mtego kunasia wanyamasamaki nk


Jambo


habaritukio shughuli


Kucha


elekea asubuhi


ogopa


Kuja


hali ya kusogea karibu


Chuma


pata mali


madini magumu yanayotumiwa kujengea na kuundia vitu


tungua matunda au maua kutoka mtini


Juma


wiki


jina la mtu


Chenga


hepa kwa hila


mchele uliovunjikavunjikamchele wa chenga


Jenga


aka nyumba


fanya madhubutiimarisha


Mchi


mti wa kupondea kwenye kinu


Mji


makazi ya watu wengi kulikojengwa nyumba nyingi


mahali kaburini anapowekwa mauti


sehemu ya kati ya chupa ya mwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na mwili wa mama


Kichana


kitu cha kuchania nywele


Kijana


mtu wa makamo mwenye nguvumtoto wa kiume kabla ya kubaleghe


FV


Faa


kusaidia


kuwa vizuri


Vaa


eneza kitu katika mwili ili kufunika sehemu fulani


Fua


safisha nguo


tengeneza kitu kutokana na madini


toa maji katika chombo


fua maji


Hakufua dafu hakufaulu


Vua


pata samaki kwa kutumia wavu mshipi ndoana nk


ondoa nguo mwilini


nusuru okoa ponya


vua macho tazama


Fika


wasili mahali


bila shakakabisa


Vika


valisha


Fuka


toa moshi bila kuwaka


uji wowote mwepesi uji fuka


Vuka


enda upande wa pili


Fuma


piga kwa mkuki


ona kwa ghafla bila kutazamia mtu anayetenda jambo ovu


tengeneza kitu kwa kusokota nyuziukindu nk


Vuma


julikana kwa watu wengi kv habari mtu nk


toa sauti nzito kv simbaupepo mkalingoma nk


Afya


hali nzuri ya mwilisiha


Avya


toa mamba


tumia ovyoovyo mali pesa nk


Fito


vipande vya miti au chuma vya kujengea nyumba


Vito


mawe ya thamani


Fuja


tumia vibaya


haribu mali nguo chakula nk


Vuja


pita kwa kitu mahali penye upenyo


Gunia hili linavuja


Vunja


fanya kitu kigumu kuwa vipande vipande


badilisha pesa ziwe ndogondogo


enda kinyume na kanuni


Futa


pangusa


chomoa kisu


toa maji nje ya chombofua maji


Vuta


fanya kufuataburura


ingiza hewa au moshi mapafuni


Wafu


waliokufa


Wavu


utando wa nyuzi wa kufulia samakikutegea wanyamakuweka golinikimiani nk


CHSH


Chaka


mahali penye miti iliyosongamana


msimu wa kaskasijoto na ukavu wa ardhi


Shaka


wasiwasi


tuhumuma


Chali


lala mgongo juu kichwa chini


mtu anayechekesha watu kwa kuwatolea mkasa


Shali


kitambaa cha begani cha shehe


Shari


balaa pata shari


Chati


mchoro unaotoa maelezo Fulani


Shati


vazi la juu la mwili lenye mikono


Sharti


lazima


Choka


pungukiwa na nguvu baada ya kufanya jambo kwa muda mrefu


Shoka


kifaa cha kukatia na kupasulia miti


Chombo


ala ya kufanyia kazi


Shombo


harufu mbaya ya samaki


Chokoa


tia kitu chenye ncha kwenye tundu au shimo ili kutoa kitu km chokoa meno


Shokoa


kazi ya kulazimishwa fanyishwa shokoa


shamba lililolimwa na kuachwa kumea nyasi


TH DH


Thamini


tia maanani heshimu


Dhamini


toa pesa maakamani ili mshtakiwa asitiwe korokoroni


Thamani


kima


Dhamana


malipo ya kortini


Thibiti


kuwa ya kwelikuaminika


Habari imethibiti


Dhibiti


tia mkononi


Nikidhibiti pesa zangu kutoka kwake nitanunua baiskeli


weka chini ya mamlaka


Ridhi


kubali


pendezwa na jambo


Rithi


miliki kitu kutoka kwa mtu aliyekufa ama uliye na uhusiano naye


pata jambo au ujuzi kutoka kwa mtu mwingine


AH


Apa


tamka jina aghalabu la Mungu kuthibitisha jambo Fulani


Hapa


mahali karibu


Ama


au


Hama


toka mahali fulani ili kwenda mahali pengine kuishi gura


Adimu


a shida kupatikananadra


Hadimu


mtumishi mahadimu


Ajali


jambo la madhara au hatari


Hajali


kinyume cha jali


Auni


saidia


Launi


rangi


LR


Lahani


tuni


Rahani


chumba maalum katika nyumba au chombo cha kuwekea vitu


Lea


tunza mtoto


Rea


ghadhibika


Lemba


nyanganya kwa hilapunja


Remba


pamba rembesha


Fahali


ngombe dume


Fahari


a kujivuniwa kwa watu


Mahali


sehemu ambapo mtu au kitu huweza kukaa


Mahari


mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamke anayetaka kumuoa


S SH


Saba


namba inayoonyesha idadi


Shaba


madini yenye rangi ya manjano


Saka


tafutawinda


Shaka


wasiwasi


tuhuma


kutokuwa na hakika


Suka


tikisa kitu


pitisha kitu kama nywele baina ya zenyewe kupata mfumo fulani


Shuka


enda chini kutoka juu ya kitu


kitambaa cha kujifunga kiunoni


Soga


mazungumzo ya kupitisha wakati


Shoga


jina waitanalo wanawake marafiki


msenge


Sababu


kinachofanya jambo kutokeachanzo


Shababu


kijana


JNJ


Jaa


tosha


tapakaa kila mahali


mahali pa kutupia taka


Njaa


hali ya tumbo kutaka kupata chakula


ukosefu mkubwa wa chakula


Chema


kizuri


Jema


zuri


Njema


nzuri


Jia


sogelea karibu


Njia


barabara


namna au jinsi ya kufanya jambo


Jozi


vitu viwili vinavyofanana vilivyo pamoja


Njozi


maono yatokeayo usingiziniruia


Jana


siku kabla ya leomwaka kabla ya huu


buu la nyukikama kiluwiwi cha nzi


Njanasamaki mwenye rangi nyekundu


DND


Dege


eropleni kubwa


ndege mkubwa


ugonjwa wa watoto unaosababishwa na homa kali


Ndege


mnyama aghalabu anayeruka kwa mabawa


eropleni inayosafiri angani


ndege mbayamzuri bahati nzurimbaya


Duni


kitu chenye thamani ya chini


Nduni


ajabulisilo la kawaida


BMB


Basi


gari la abiria


kisha


Mbasi


rafiki


Buni


gundua


unda


tunga


Mbuni


ndege asiyeweza kuruka lakini huenda mbio sana


mkahawa au mti uzaao kahawa


Bali


lakini


sijali wala sibali kusisitiza kutojali


Mbali


si karibu


tofauti


Mbari


ukoo


Bega


sehemu ya mwili juu ya mkono na chini ya shingo


Mbega


nyani


manyoya ya ndege wanayojifunga wachezaji ngoma jifunga mbega


Iba


chukua kitu cha mtu mwingine bila ruhusa


Imba


tamka maneno kwa sauti ya mziki


GNG


Gawa


tenga katika sehemu mbalimbali


aina ya ndege wa usikukirukanjia


Ngawa


mnyama afananaye na paka


Guu


mguu mkubwa sana


Nguu


kilele cha mlima


nguruaina ya samaki


Goma


kataa kufanya jambo mpaka masharti fulani yatimizwe


ngoma kubwa sana


duwi aina ya samaki


Ngoma


ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwa ngozi kwenye mzinga piga ngoma


mchezo wa kufuata mdundo wa ngoma cheza ngoma


Koma


alama ya kituo


acha kufanya jambo


PB


Pata


kuwa na jambo hali au kitu


kuwa kali


Kinolewacho hupata


Bata


ndege mwenye vidole vilivyotandwa aghalabu akaaye majini


Papa


samaki mkubwa


Baba


mzazi wa kiume


Pana


kinyume cha embamba


Bana


finya


Bango


uwazi ulio ardhinimtini au jabalini


kipande cha karatasi ngumu kama kadi


bati linalozuia matope juu ya gurudumu la gari au baiskeli


Pacha


watoto wanaozaliwa kutokana na mamba moja


Bacha


tundu kwenye ukuta shubakacloset


Paja


sehemu ya mguu kati ya goti na nyonga


Pania


kazana ili kufanya jambo lililokusudiwa


Bania


zuia kitu bila ya kutaka kukitumia bania pesa


Pima


tafuta urefu uzito nk


Bima


mkataba na shirika wa kulipa pesa ili kupata fidia mtu anapofikwa na hasara


Punda


mnyama


Bunda


fungu la karatasinotingozi nk


Panda


enda juu


kifaa cha kurushia vijiwe manati


baragumu


tia mbegu ardhini ili zimee


Banda


jengo kubwa la kuwekea vitu au wanyama


Pasi


fuzufaulu


hati inayomruhusu mtu kusafiri nje ya nchipasipoti


chombo cha kunyooshea nguo


Basi


gari kubwa la abiria


Mbasi


rafiki


TD


Tamu


enye ladha ya kuridhisha mdomo


Damu


maji mekundu yanayozunguka mwilini


ukoo


Taka


kuwa na haja ya jambo fulani


uchafu


Daka


pokea kwa mikono kilichorushwa


tunda bichi nazi dakadanga


Tokeza


fanya kuonekana


Dokeza


toa habari za siri kwa uchache


Tai


ndege mkubwa mwenye makucha marefu alaye mizoga vulture


kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi wa shati


Dai


taka kupewa kilicho chako


habari inayosemwa na haijathibitishwa


KG


Kamba


uzi mnene


samaki mdogo


mnyama wa baharini mwenye miguu mingi ambaye huliwa


kata kamba kimbia


Gamba


ngozi kama pembe ya kasa samaki kasa au kobescales


Konga


kuwa mzee


kusanya vitu au watu mahali pamoja kongamano


meza maji kidogo ili kupunguza kiu konga roho


Gonga


kutanisha kitu kimoja na kingine kwa kuvipiganisha


Koti


vazi zito livaliwalo juu ya nguo


Korti


mahakama


Goti


kiungo cha mguu kinachounganisha paja na muundi


Mfugo


mnyama anayefugwa nyumbani kwa ajili ya kuliwa au biashara


Mfuko


kitu cha kitambaa cha kutilia vitu


Tegua


fanya mtego usifanye kazi


ondoa chombo kama chungu mekoni


fanya kiungo cha mwili kifyatuke


Tekua


angusha kwa kusukuma


ngoa kwa nguvu kv mmea


Mkuu


kiongozi


wenye hadhi kubwa


Mguu


kiungo cha binadamu au mnyama cha kusimamia au kutembelea


Oka


tia ndani ya tanuu kitu ili kiive au kikauke kv unga uliokandwa au matofali


Oga


safisha mwili


enye hofu


Pika


weka kitu kv chakula sufuriani juu ya moto ili kiive


Piga


kutanisha vitu kwa nguvu


piga chafya maji hodi nk


Ukali


hali ya kutokuwa mpole


hali ya uchungu ladha


Ugali


chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindi na kusongwa na maji moto hadi yakauke


DAMU NYEUSI NA HADITHI NYINGINE


1 Mke Wangu


Anwani inaweka msisitizo katika sifa ambazo msimulizi angetaka mke wake awe nazo na tabia za mke aliyemuoa


Mkewe ana pingana naye hatimaye anaomba talaka


Maudhui


Migogoro


Msimulizi hafanyi kazi na anawategemea wazazi Aziza haoni mtu asiyefanya kazi kama mume wake


Kuhusu kutumia mswaki na burashi viatu na msimulizi kutotaka muuza madafu aingie ndani


Ushamba na ujiji


Aziza kutovaa viatu kutotumia burashi na dawa ya meno na badala yake mswaki na unga


Utamaaduni


Wazazi wa msimulizi japo ni matajiri wanashikilia utamaaduni wa kuwachagulia watoto wachumba au wake


Msimulizi hataki kumwoa Salma Fadhil kwa utamaaduni wake wa kuificha sura yake kwa kuiremba marangi ya mAshavu na midomo


Utamaaduni wa mume kufanya kazi aweze kukimu familia


Utamaaduni wa mavazivifaaviatu mswaki unga


Msimulizi na hata Fedhele wameacha mila na kugeukia uzungu Fedhele anavaa kanzu inayomfika mapajani


Uigaji wa utamaaduni wa kigeni huweza kuwaathiri wanawake kwa kuwakosesha waume wa kuwaoa kama Fedhele


Kuoa watu wenye uhusiano wa damu naowazee wa Seluwa mtoto wa shangazi walitarajia msimulizi amuoe


Ukandamizaji wa wanawaketaasubi ya kiume


Msimulizi kusema Huyu ni mwanamke na wanawake ni kama watoto wadogo hawaachi kisebusebu


Msimulizi anataka kumwoa mwanamke mshamba amstaarabishe kuonyesha anachukulia mwanamke ndiye anahitaji maongozi ya mwanamme ilhali ni kinyume


Kumdharau Fedhele kwa kutembea usiku wakiwa pamoja na mvulana ni kuchukulia wanawake kama vyombo visivyoweza kujidhibiti


Heshima na utiifu


Aziza hana heshima kwa mumewe kwani Anamkashifu anamuumbua na kumzungumzia kwa ujeuri kejeli na hata akiwa ametoa macho Anasema ni upuzi kukaa kuchana nywele na kutembea


Msimulizi anamweshimu mkewe kwani licha ya kejeli na ukaidi wake anamjibu kwa upole na kumruhusu aseme Anaona kuwa kumwamrisha mkewe lazima kungemshindabusara


Kazi na athari za kuikosa


Msimulizi anadharau kazi za mikono kwa kusema angeonekana wazimu akichoma mihogo


Kazi ni muhimu kwa kila binadamu hata awe wa tabaka gani


Kukosa kazi kunamwathiri msimulizi kwa kumkosesha mkewe ambaye amchukulii kama mumewe kwa kuwa hafanyi kazi bali anaishi kwa jasho la wenginewazazi na mtumishi mapanya


Utabaka


Kuna matajirimakabaila wenye nacho kama vile msimulizi na wazazi wake na maskinimakabwela wasionacho kama vile wazazi wa aziza mapanya na muuza madafu


Matajiri wanaishi kwa jasho la maskini wanaofanya kazi ngumu


Watu wa daraja la juu wanaishi mijini na wa daraja la chini shambani


Watu wa tabaka la juu wameelimika ilhali wale wa tabaka la chini hawajaelimika kama vile Aziza


Watu wa tabaka la juu wanafanya kazi za ofisi na wa la chini kazi za mikono kama vile ukulima kuchoma mihogo na kuuza kukwea minazi na kuuza madafu


Ustaarabu


Watu wa mjini wanachukuliwa wamestaarabika na wa shambani hawajastaarabika Kinaya ni kwamba yanayodaiwa ni ustaarabu ni kupuuza utamaaduni asili na kuiga ule wa kigeni


Ndoa


Ndoa ya msimulizi inavunjika kwa kukosa kazi


Za wengine wa mijini zinavunjika kwa wanaume kutaka kuwadhibiti wake au kuwatoa mambo ya kilimwengu


Ndoa huathirika ikiwa watu hawana mtazamo na mwelekeo mmoja


Ndoa za matabaka tofauti zaweza kuingia doa na kuvunjika Unaweza kumtoa mtu shambani ilhali huwezi kutoa ushamba ndani yake


Elimu


Humkomboa mwanamke kutokana na udhalilishaji wa mwanamume kwa vile inamwongezea mwanamke hadhi na hata kufanya mwanamume amwogope


Huwafanya watu kuwa watumwa kama vile kuwafanya wadharau kazi za mikono au kujiajiri wenyewe na kutaka tu kuajiriwa ofisiniuboi wawe wakitumwa


Yaweza kupotosha watu na kuwasahaulisha mila na desturi zao


Ukengeushi


Msimulizi ambaye amesoma kumwoa mwanamke ambaye hajasoma


Ujasiri


Aziza kumkabili mumewe na kumwambia ukweli bila kuogopa angepigwa au kutalikiwa


Udhabiti wa msimamo


Aziza kukataa kutumia burashi dawa ya meno na viatu


Kutaka mume anayefanya kazi na anapotambua sivyo msimulizi alivyo anaamua kumtaliki na kufuata ndoto yake


Nafasi ya mwanamke katika jamii


Msomi kama vile wa mjini


Ananyimwa elimu kama vile wa shambani


Ana uhuru kama vile Fedhele


Anathamini kazi na kuichukulia kama kipimo cha utu


Ana usemi km Aziza


Mtamaaduni kama vile Salma na mamake msimulizi ambaye anamyependekezea mke


Mwacha mila kama vile Fedhele anayevaa kanzu hadi mapajani


Hana ubaguzi kama vile Aziza hambagui muuza madafu


Ubaguzi


Msimulizi anakataa kuoa wanawake walioelimika kwa kuwachukulia hawana maadili na hawafuati utamaaduni Kinaya ni kwamba amuoa mke aliye mtamaaduni


Hataki muuza madafu aingie nyumbani kwake kwa kuwa ni duni


Ubwana


Aziza hapendi ubwana


Mapanya ni mtumishi na anafanya kazi ya kuosha nguo na vyombo


Busarahekima


Msimulizi anamjibu mkewe kwa upole na hivyo kuzuia mzozo kuwa mbaya zaidi


Bidii


Muuza madafu ana bidii kwa kujiajiri mwenyewe badala ya kutegemea kuajiriwa


Ubahili


Aziza anaonelea ni ubadhirifu mtu kutoa pesa zake nyingi anunue kiatu kisha akikanyagishe kinyaa na kinyesi majiani


Ujinga


Aziza hana elimu na hajui athari ya kwenda msalani bila viatu


Matumizi ya lugha


Nidaha


Ngnhngnhmsimulizi akidharau Fedhele


Barabara Si watu kama vile ninyiAziza kuudhika kwa msimulizi kudharau uchomaji na uuzaji mihogo kama kazi


Lo Mimi nikachome mihogo niuzemsimulizi kushangaa kwa kupendekezewa na mkewe ajiajiri kazi kama ya uchomaji mihogo


Taharuki


Kwa nini Aziza anamtazama msimulizi bila kumzungumzia


Msimulizi alimpa aziza talaka


Msimulizi alimwoa seluwa


Msimulizi alitilia maanani mafundisho ya Aziza na kuanza kufanya kazi


Aziza aliolewa na muuza madafu


Mbinu rejeshi


Msimulizi kuwaza jinsi alivyomkuta Fedhele Salim Saateni saa mbili usiku kavaa kanzu mpaka mapajani kafuatana na shoga yake na wanamtia kijana mwanamume katikati yao


Anatufahamisha kuna siku wakati wa alasiri Seluwa alienda kuwatembelea yeye msimulizi na mkewe


Tashbihi


Uko chini ya wazee wako kama mtoto anayenyonyaAziza kwa msimulizi


Ngozi yake ilivyokacha utadhani msasangozi ya aziza kuwa ngumu kwa kazi za mikono za shambani


Takriri


Muuza madafu amevaa kanzu mararu mararu


Hebu Hebu Aziza akimnyamazisha Seluwa ahakikishe ni sauti ya muuza madafu amesikia


Dafu Dafu Sauti ya muuza madafu kama alivyoisikia msimulizi


Najua wewe una fikra namna na namnaMsimulizi akimwambia Aziza


Balagha


Mangapi umengolewaAziza kuonyesha uduni wa mbinu za sasa za kutunzia meno anazotumia msimulizi


Sijui mimi nilikuwa narudi kutoka wapi vilewakati msimulizi alimuona fedhele usiku Kinaya ni kuwa yeye pia alikuwa anatembea usiku na kachelewa kurudi nyumbani


Kitu kilichokufa kina uzima gani wa kukuhami weweAziza akidharau kiatu


Vipi mtu atafute kazi asipateAziza kuonyesha mtu hawezi kukosa kazi hata kama ni ya kujiajiri


Basi wewe ndiye mume wa kunioa mie weAziza hamchukui msimulizi kuwa mumewe kwa kukosa kazi


Methali


Kwenye nchi ya vipofu mwenye jicho moja atakuwa mfalme


Kila mtu na kazi yakemsimulizi kuonyesha hawezi kufanya kazi za mikono


Nahau


Nimvumbike mwenyewe mpaka aiveamuoe mwanamke amstaarabishe


Kupatia mguuAziza hajawahi kufika mjini


Tulikwenda sare kwa kupimanamsimuliz na Aziza kuwa sawa


Kuwa na kidomohakumpenda salma kwa kusema maneno ya watu au kujibizanakinaya ni kuwa aliyemwoa aziza anajibizana naye


Nikawaweka kandomsimulizi kukataa kuwaoa wanawake aliochaguliwa eti hawana maadili


Taswira


Fedhele salim kuvaa kanzu mpaka mapajanikuonyesha uigaji wa utamaaduni wa kigeni


Salma Fadhil kujifunika uso na kujiremba marangi ya mAshavu na midomokuonyesha utamaaduni Kinaya ni kuwa msimulizi anakataa utamaaduni ilhali yeye anaufuata kama vile kuchaguliwa mke na anaishia kuoa Aziza aliye mtamaaduni


Alinionyesha viganja vyake nikaona namna ngozi yake ilivyokacha utadhani msasa


Chuku


Hana kazi ya kumshughulisha labda kujikuna tu anapowashwamke wa msimulizi katu hakuwa na kazi yoyote hakuwa na kazi wala basi


Chukua mwiba unishindilie nyayoni mwangu utazame kama hautavunjika kabla ya kunichomaAziza kuonyesha jinsi miguu yake ilivyo madhubuti na haihitaji ulinzi wa viatu


Kinaya


Anwani mke wangu ni kinaya kwa vile mke aliyemtaka siye aliyempata Alipata mwenye sifa zile alizozikataa kama vile utamaaduni uhuru mwenye usemi nk


Kudhani mwanamke ndiye anastahili kuelekezwa Niliona ni wakati wangu kumsoma Aziza ili nipate kumsomesha ilhali ndiye anahitaji kuelekezwa


Kudhani Aziza kwa kutoka shambani lazima awe mwepesi msikivu na mwelekevu


Kudhani Aziza angempenda kwa utajiri na angeridhika na maisha ya mjini ya kitajiri na starehe


Kukataa salma kwa kuwa mtamaaduni na kuishia kuoa Aziza aliye mtamaaduni pia


Kukataa kumwoa seluwa kwa kidomo chake na kuishia kuoa Aziza anayejibizana naye


Kumkashifu Fedhele kwa kutembea usiku ilhali hata yeye alikuwa akitembea usiku


Mtu ambaye amesoma na anayetoka katika familia tajiri kumwoa mwanamke ambaye hajasoma na anayetoka katika familia maskini


Kuoa mwanamke wa shambani ambaye hajasoma na kutarajia asiwe mtamaaduni


Tabaini


Aziza alikuwa daima akinitazama kwa kunichuja tena si mara moja wala si mbili


Mimi sioni raha kulishwa na mtu ajinabi si baba yangu wala si mume wanguAziza hapendi utegemezi


Tashhisi


Jawabu lake mtoto yule lilinizungusha kichwa darmadarumajibu ya Aziza kumshangaza msimulizi


Utohozi


Shilingi mbilimsimilizi alizompa Aziza akanunue madafu


Burashiya kusugulia meno


Plastiki iliyotengeneza kifurushi Aziza alikoweka mswaki na unga


Kejeli


Nitapata mume wangu au gumegume tuAziza akimdharau msimulizi kwa kuona hastahili kuwa mume wake


Pesa mbili nobe zinakushinda kuzivumbua mpaka upewe


Lazima tupokee kibivu maadamu mume wangu havumbui kibichi


Kitu kilichokufa kina uzima gani wa kukuhami wewekiatu


Kwa nini nichukue manyoya ya nguruwe nitie kinywani mwanguakidharau burashi ya kusugulia meno


Tanakali


Aliondoka nyatunyatu akaenda zake jijiAziza akienda kuchukua vifaa vyake vya kusugulia meno


Sitiari


Aziza kuita mswaki manyoya ya nguruwe


Kukiita kiatu ngozi ya ngombe aliyekufa


Pia kusema Kazi ndiyo maisha bora


Kusema muuza madafu ni binadamu kamili


2Samaki wa Nchi za Joto


Anwani ni ya kiistiari


Kumaanisha unyonyaji au kitu unachokitumia kujifaidi


Kuna samaki halisi wa nchi za joto ambao Peter anafanya bishara ya kuwauza nje ya nchi


Serikali ya kikoloni kuleta samaki wa aina ya sangara walioangamiza samaki asilia katika maziwa


Christine ni samaki kwa kutumiwa na Peter kutosheleza uchu wake Pia daktari anamtoa mimba ili apate pesa


Zac pia ni Samaki kwani Anamfahamu Peter kupitia Zac


Wavuvi ni samaki kwa vile Peter anawanunulia samaki kwa bei ya chinikuwapunja kAsha anawauza na kupata faida kubwa


Watu weusi ni samaki kwa vile wanapenda pesa na pesa ni chambo chao


Jagtit na Sunja kuibia nchi ya Uganda mapato ya ubadilishaji sarafu


Sunja kumlaghai Jagtit kwa kumpa noti ya dola 100 bandia


Zac na wengine wanaofanya kazi katika kampuni ya Peter ni Samaki kwani wanatumiwa naye katika biashara yake na faida kubwa ni yake


Deogracious pia ni samaki kwani anafanya kazi ya utumishi wa nyumbani kwa Peter


Nchi ni samaki kwani Peter anaiibia raslimali ya samaki na wahindi kama vile Sunjal na Jagtit wanaiibia pesa kwa kufanya biashara ya dola ya kimagendo


Makahaba wanaotafutwa na wazungu huko half London pia ni aina ya samaki kwani chambo chao ni pesa


Maudhui


Mapenzi nje ya ndoavyuonishuleni na athari zake


Christine ni mwanafunzi wa shahada ya Sosholojia katika chuo cha Makerere Aliye na tamaaa ya mpenzi wa kiume


Tamaa yake inasadifiana na kutokea mzungu Peter anayemfahamu kupitia Zac


Mwandishi anataka kuonyesha jinsi wasichana vyuoni wanavyojihusisha na mapenzi na watu walio na umri unaozidi wao ili wapate pesa ushuga dadi


Anaonyesha ukosefu wa uwajibikaji kwa vile Christine anapopata mimba anaamua kuitungua


Anataka kuonyesha jinsi vijana wasivyochukulia maisha yao kwa umakini na tahadhari na hivyo kuishia kuyaharibu


Jinsi watu wanavyojiingiza katika mapenzi ya kupitisha muda kama vile Peter na Christine hawakuwa na lengo la kuoana


Uzinifu


Peter na Christine ni wazinifu kwa kufanya mapenzi ilhali hawajaoana


Tunafahamishwa huko half London kuna wazungu wengine wanatafuta makahaba ukahaba


Uwajibikaji


Peter hana uwajibikaji katika mapenzi kwani hamkingi Christine asipate mimba


Hata hivyo Peter anawajibika katika kazi yake kwani halewi akiwa kazini


Christine hawajibiki kwani hakubali mimba kama tokeo la vitendo vyake vya utovu wa uadilifu na kuilea bali anaamua kuiavya


Zac anawajibika kwa vile anamfahamisha Christine kuwa Peter ana wasichana wengine


Deogracius hawajibiki kwa vile hamfahamishi Christine kuhusu Peter ili amwambae


Miriam na Margaret hawawajibiki kwani Christine alipowaeleza nia ya kutoa mimba hakuna aliyemzuia au kumshauri dhidi ya kufanya hivyo


Ukoloni


Mkongwe


Serikali ya kikoloni kuleta samaki wa aina ya sangara walioangamiza samaki asilia


Ukoloni mamboleo


Peter kupunja wavuvi kwa kuwanunulia samaki kwa bei ya chiniunyonyaji


Peter kuibia nchi raslimali asili ya samaki


Peter kuamrisha wafanyakazi wake kama mnyapara na akipaaza sauti ya juu


Huko Sailing Club kuna mahali pa wazungu na pa Waafrika


Jagtit na Patel kufanya biashara ya magendo ya kuuza dola na hivyo kuibia nchi mapato ambayo ingepatika kutokana na ubadilishaji halali wa dola


Huko Sailing Club ni mahali pa wazungu kwani ada ya juu ya kiingilio iliwafanya watu weusi kutopamudu


Ukosefu wa ajira


Christine kusema mtu angepata kazi ya kiserikali kwa kubahatika


Madhila ya wafanyakazi


KuamrishwaPeter Kuamrisha wafanyikazi wake kama mnyapara


Kufanyia kazi katika mazingira duniofisi kuukuu za kikoloni


Wavuvi wanaofanya kazi za mikono wana dhila la kupunjwa na wanaowanunulia wanaowanunulia samaki wao kwa mfano Peter


Athari ya kumtelekeza mungudini


Christine alikuwa mkristo aliyeokoka lakini aliasi imani yake


Hata dadake Dorothy alikuwa ameokoka lakini alikuwa mnafiki kwani alikuwa anajitia uongofu au anajificha chini ya kivuli cha dini


Kujitia uongofu huko kukamchochea Christine kuendelea na mapenzi na Peter


Christine kwa kuacha wokovu alitumbukia katika uzinifu na matokeo ni kutunga mimba na kuitungua


Kuavya mimba kunamwathiri kisaikolojia kwa kuhisi amekosea Mungu na kuishi na woga wa madhara ambayo angepata kutokana na uavyaji mimba huo


Utabaka


Peter ni wa tabaka la juu akiwa Uganda ilhali kwao Uingereza ni wa la chini la Cockney


Deogracius Zac na wengine ni wa tabaka la chini


Watu wa tabaka la juu kama Peter wanaishi katika mitaa ya kifahari kama vile wa Tankhill


Tamaa


Peter kununua dola kimagendo ili aokoe pesa ambazo angalinunulia dola halali katika benki


Peter kupunja wavuvi ili ajipatie faida kubwa


Peter ana tamaaa ya wanawake Ana wengine mbali na Christine


Peter ana tamaaa ya anasa kama vile zinaa likizo Nairobi ulevi kula nyama choma na kunywa mvinyo na kutafuta makahaba


Christine ana tamaaa ya mpenzi wa kiume


Zac na wafanyakazi wengine wana tamaaa ya pesa ndio maana wanamfanyi Peter Kazi licha ya kudhalilishwa naye ka kuamrishwa kama mnyapara


Jagtit na Sunja wana tamaaa ya pesa na ndiyo sababu ya kuuza dola za kimagendo


Madaktari wana tamaa ya pesa na wanamtoa Christine mimba ili wazipate


Ami nana tamaa ya uongozi na ndiyo sababu ya kutaka kuangamiza maprofesa wanaopinga uongozi wake dhalimu


Christine anasema vijana wengine wana tamaa ya kuwa watu wakubwa anayoiita ndoto za kiwenda wazimu


Umaskini


Zac kulazimika kufanya kazi katika kampuni ya Peter akisoma


Deogracius anafanya kazi duni ya utumishi kwa Peter


Uongozi mbaya


Iddi Amin kufanya jaribio la kuangamiza maprofesa jambo lililosababisha wao kukimbilia uhamishoni


Heshima


Zac kuinuka na kumkaribisha Peter kiti alichokuwa anakalia


Ushauri


Zac kumshauri Christine kuwa Peter ana wasichana wengine lakini hakutilia maanani ushauri wake mapuuza


Dorothy kumshauri Christine kuwa aliota wazungu wakimpa sumu lakini hakushaurika


Margaret na Miriam hawamshauri Christine dhidi ya kuavya mimba na hivyo wanapuuza wajibu wao mkubwa wa kumhifadhi ndugu


Uavyaji wa mimba na athari zakeukatili


Athari za kisaikolojia kuhisi nafsi ikimsuta


Kuwa tasa


Kuwa muuaji


Kumkosea Mungu


Kufa


Matumizi mabaya ya taaluma


Daktari kumtoa Christine mimba ili apate pesa badala ya kumpa ushauri mwema


Kasumba


Zac kutamaani kuwa mmarekani mweusi kwa kupenda kuzungumza sana kama mmarekani mweusiHey man


Kuheshimu wazungu kwa kuchukulia wazungu wote kama wa tabaka la juu ilhali kwao hawaheshimiwi kwa kuwa wa tabaka la chini


Watu wa rangi moja kuaminiana kwa mfano Jagtit kumwamini Mhindi mwenzake Sunja Patel ilhali anaishia kumtapeli


Umuhimu wa kuwa makini


Peter ni makini kwa kuzikagua dola hadi kupata kuna noti moja bandia


Jagtit hakuwa makini akipewa noti za dola na Patel ndipo akatapeliwa


Bidii


Zac anafanya kazi katika kampuni ya Peter akiwa angali anasoma


Peter ana bidii katika kazi yake na hatumii muda wa kazi kujistarehesha


Anasastarehe


Ulevi km uvutaji sigara kunywa pombe uzinzi Peter kwenda likizo Nairobi kustarehe baada ya biashara kunoga Christine kujipumbaza kwa mvinyo Margaret kulewa nk


Utovu wa Uaminifu


Peter ana wasichana wengine mbali na Christine


Christine na dadake Dorothy si waaminifu kwa Mungu


Ulevi na athari zake


Kusababisha Christine kuwa mzinifu


Uzinifu kusababisha mimba isiyotakikana


Unusu kaputi kutofanya kazi Christine akitolewa mimba


Upyaro


Peter kumita Jagtit mwanaharamu anapotaka kuchukua vipande vya noti bandia


Unafiki


Deogracius hamwambii kuwa Peter Peter ana wapenzi wengi


Dorothy kuwa na wokovu bandia na anatumia dini kama kivuli ulokole


Peter kuwaonyesha Zac na Christine urafiki kumbe ataka kumtumia Christine


Miriam ni rafiki mnafiki kwani hamshauri Christine dhidi ya kuavya mimba


Uhalifu


Jagtit kumuuzia Peter dola kimagendo ilhali lilipaswa kufanywa na benki kuu


Sunja kumpatia Jagtit pesa bandia


Utoaji wanawake mamba


Taasubi ya kiumeudunishaji wa wanawake


Peter kutumia wanawake kama vyombo vya kujiburudisha


Wazungu kuwatumia makahaba kujistarehesha


Utamaushiujidunishaji


Christine anajiingiza katika mapenzi kwa ili kujipumbaza au kujidanganya kuwa mtu mwingine au kuwa dubwAsha tu ujidunishaji


Anasema akiwa na na shahada angekuwa kama ngombe wa kizungu kwa vile hakuna ajira na ikipatikana mazingira ya kazi ni mabaya na mishahara ni duni


Vijana hujiingiza katika myenendo isiyofaa kwa kupoteza matumaini ya maisha ya kesho


Uingiliaji wa mambo ya wengine


Watu kumkodolea macho kwa kubusiwa na Peter shavuni


Wakasema Hawa Malaya hawana aibu hata chembe


Atakuambukiza ukimwi


Ona alivyokondeana


Ubwana


Deogracius ni mtumishi wa Peter


Wafanyakazi wa Peter anaowaamrisha kama mnyapara


Ukengeushi


Miriam na Christine kunywa pombe


Miriam kuvuta sigara


Mapenzi nje ya ndoa


Kutembea kwa wanaume


Uavyaji mamba


Christine kuacha imani yake na Dorothy kuwa mlokole


Ukweli


Zac kuonya Christine Peter ana wanawake wengi


Matumizi ya lugha


Tashhisi


Nilivaa tabasamu niliyowahifadhia wanaume tabasamu ya gereshaChristine kwa Peter


Nilijaribu kumjibu lakini sauti ilinikwama kooni Ukatokea mnongono


Aibu ilinivaaChristine akitoka kwa Zac baada ya kukutana na Peter kwa kushindwa kumjibu Peter au kusema haja ya moyo wake


Nilikuwa nikiwangwa na kichwa changu kutokana na hedhi


Springi za kitanda kulalamikia uzito wake wa ziadakutoa kelele Peter alipokalia na kuzidisha uzito


Mvinyo ulikuwa umenipa ujasiri fulaniChristine kutojishughulisha na Peter


Macho yake kila mara yalinihukumuya Deogracius


Wacha ukimwi uwateketezeuwaangamizewakati amemsindikiza Peter akielekea Nairobi


Kutokana na mpito wa wakati nywele za Peter kuwa zinabadilika rangi pengine kutokana na shinikizo la biashara ya nchi za nje ya samaki


Nikaachwa nikiadhibiwa na mikondoo ya macho ya watubaada ya kubusiwa shavuni na Peter


Jua liliendelea kuadhibu kila kiumbe kuwaka vikali Christine akiwa katika matatu


Taswira


Deogracius amepinda mgongo kwa umri na mwenye miguu ya matege


Kwa Peter michoro ya kisana ilitundikwa ukutani makabati ya vioo yaliyosheheni vinywaji vya aina aina na vyombo vya kichinautajiri


Chumba cha Zac kina kuta zilizobambuka rangi balbu iliyotoa mwangaza hafifu picha kubwa ya Bob Marley iliyorarukararuka vitabu vikuukuu viwili vya Penguin Classics kitanda chake kimetandikwa blanketi ya rangi ya kahawia


Zac kufungua kikabati kidogo cheusi akatoa sahani mbili nyekundu za plastiki zilizoonyesha kuwa na mafutamafuta kikombe cha kijani kibichi cha plastiki na glasi iliyokuwa na mavumbi


Nikatabasamu nikitaka aone meno yangu yenye weupe wa maziwa


Noti za dola za kijani kibichi


Wajihi wa Peter ulikuwa wa wekundu usiokoza na wala sio weupe usiotakata Nywele zake tu ndizo zilikuwa nyeupe


Tankhill makasri ya mabalozi yalizungushwa kuta za mawe juu ya kuta hizo kumechomekwa vigae vya chupa Kuna mabwawa ya kuogelea na walinzi wa kulipwakuonyesha utabaka


Peter akiwa na bombo kaptula aliyoipenda sana alionekana kama mvulana wa miaka 14


Alikuwa na maungo mviringo ya ujana mwili laini kama wa mwanamke na miguu iliyobonyea na iliyopuuka


Miriam rafiki yake Christine ni Mtutsi aliyekuwa na wembamba waliopendelea wazungu na macho ya vikombe


Mdokezo


Mwiba wa kujidunga chochote kingetokea akitolewa mimba na asingemlilia au kumlaumu yeyote


Fikra zilinipaa kuhusu matokeo ya uovu huu kuwa tasa labda kuwa muuaji ahh kumkosea Mungu pengine hata kufamadhara ya uavyaji mimba


Lakini ninina jambo nataka kukwambiaChristine Peter anapomwambia hana nafasi ya kumuona wakati wafanya kazi wanapakia mizigo


Angalia hapa Peter akimwabia jagtit ahakikishe noti ni bandia


Methali


Mwiba wa kujidunga


Palikuwa na kimya chenye mshindobaada ya Zac kuwaacha na Peterwalinyamaziana


Taharuki


Mwisho wa Christine na Peter ulikuwaje


Baada ya kuavya mimba afya ya Christine ilikuwaje


Jagtit alimchukulia hatua gani mhindi mwenzake Sunja kwa kumpa noti ya dola 100 bandia


Ujinga


Jagtit kutapeliwa na Sunja kwa kutokagua dola kwa kumwamini eti kwa vile ni wa asili yake hawezi kumlaghai


Christine kuwa na uhusiano wa kimapenzi na mtu asiyemfahamu vyema


Kufanya mapenzi bila kinga


Kutofahamu tama mbele mauti nyuma


Kutoshaurika


Kuacha Mungu akijua amwachaye hawezi kuwa na maisha mazuri


Kuavya mimba akijua madhara yake na kuua mtoto ilhali hana hata mmoja


Balagha


Mbona tusijipatie kinywajiZac


Ningemwambiaje Peter akinipigia simuBaada ya kuavya mimba


Mimi Kwa nini Christine Zac anapomwambia Peter alitaka wamtembelee Tankhillkujifanya hataki ilhali anataka


Je Ni kweli Peter alinitakaChristine kujiuliza kimoyomoyo


Kumbe alikuwa mzungu wa tabaka la chini


Nahau


Tunapiga gumzoPeter kuingia na kukuta Christine na Zac wakiongea


Kufyata mkiaChristinePeter alistahili kunyamaza kwa vile alikuwa anaibia nchi samaki


Sikutaka kukitia kitumbua cha uhusiano wetu na Peter mchangakuharibu mapenzi yao licha yake kuwa na wasichana wengine


Kupiga funda kubwaChristine kujaza kinywaji kwa mara moja baada ya kushindwa kumjibu Peter


Nimeavya mimbanimetoa kijusi tumboni


Niligundua ulikuwa Mja mzitoPeter


Mwili haukufa ganzihaukupoteza hisi baada ya sindano ya nusu kaputiathari ya ulevi


Alimpasulia mbarikaPeter kumpa Jagtit habari mbaya kuwa noti ni bandia


Kinaya


Christine kujivuta kidogo mbali na Zac ilhali anamtaka


Wewe lazima u msichana mwerevuPeterni kinyume


Zac usiwe mpumbavu Mimi sitakwendaanataka kwenda


Christine kusomea sosholojia ilhali mwenendo wake ni wa kukengeuka


Kunyoosha mkono wake alioulegeza kimakusudi kumsalimu Peterkama htaki ilhali anataka


Sauti ya mchuuzi aliyepaaza sauti akimsihi awanunulie watoto wake peremende na kumwambia shangazi wakumbuke watoto na waonee hurumaukweli ni kuwa ametenda kitendo cha kikatili cha kuavya mimba


Christine kuavya mimba ilhali hana mtoto mwingine


Utohozi


Ofisi ya Peter


Maprofasawahadhiri wa chuo kikuu


Balbutaa


Jeneretakwa PeterlililojiwAsha umeme ulipopotea


Wikendi


Shatialiyovaa Peter akielekea Nairobi


Glasi


Sahani mbili nyekundu za plastiki


Springi za kitanda


Kozitaaluma


Noti ya dola 100 yenye thamani ya shilingi 1000000


Tashbihi


Peter kumuuliza Christine anasomea kozi gani kama mjomba mkarimu anavyomuuliza mpwa wake


Ulaini wa ngozi yake peter ulikuwa sawa na wangu


Peter aliniongoza katika chumba chake cha kulala kama kwamba hilo lilikuwa jambo la kawaida


Peter kuangalia noti bandia kama mwanasayansi aliyekuwa akifanya uchunguzi maabaraniumakini


Uhusiano wetu niliuona kama kitendo cha watoto kwenda shulenikulazimikakutokuwa na budi


Mhindi alimtumbulia macho kama kwamba alikuwa mzukaPeter akikagua noti bandia


Baada ya kujihisi salama niliingiwa na wazo la kuwa debe bovukumfahamisha Peter hali yake ya hedhi


Nilitembea barabarani kama mtembea usingizini hadi katika kituo cha matatuakitoka kwa Peter ofisini baada ya kumwambia aliavya mimba


Nikiwa na shahada ningekuwa kama ngombe wa kizunguutamaaushihata akisoma hakuna kazi mishahara duni mazingira mabayaofisi kuukuu zilizojengwa wakati wa ukoloni


Umati ulipasua kicheko nilichokisikia kama radi


Mbinu rejeshi


Christine alikuwa ameokoka wakati mmoja


Kisa cha Jagtit alichoshuhudia Christine alipompa Peter noto ya dola banda aliyokuwa amepewa na mhindi mwenzake Sunja Patel


Christine kueleza jinsi urafiki wao na Peter ulivyoanza kupitia Zac anayefanya kazi katika kampuni yake


Zac kueleza Christine jinsi Peter alivyoenda Sailing Club na msichana mwingine


Kufahamishwa kuwa siku nyingi za Ijumaa jioni Christine alikuwa anaondoka chuoni na kwenda kumtembelea Peter


Jazanda Sitiari


Anwani Samaki wan chi za Joto ni Jazanda


Samaki waliowala wale asili ni ukoloni mamboleo


Ndoto ya Dorothy kuhusu Christine ambapo aliota siku moja Christine alikuwa akipewa sumu na wazunguakiharibiwa maisha


Huu ulikuwa msalaba wangumimba ni wajibu Christine pekee kwani hawakupanga na Peter kupata mtoto


Sadfa


Kukutana kwa Christine na Peter kupitia Zac wanayesoma naye Makerere na anayefanya kazi katika kampuni ya Peter


Christine kuwa kwa Peter kunasadifiana na Jagtit kumtembelea Peter kumuuzia dola Uzungumzi nafsia


Wewe baradhuli kwa nini hukusema jambo lolote la maana Christine akitoka kwa Zac akijisuta kwa kutochukua fursa kuanzisha urafiki na Peter


Nikweli Peter alinitakaChristine kujiuliza kimoyomoyo


Kwani Zac alifikiria sikumjua Peter vyemaanapoambiwa walienda sailing club na msichana mwingine


Kuchanganya ndimi


Penguin Classicsvitabu vilivyokuwa juu ya dawati ya Zac


Hey mankasumba ya Zac kuiga Waafrika weusi


Half Londonwazungu wanakotafuta makahaba


Takriri


Najihisi mlevi mlevi saananaMiriam


Hapana hapana haiwezi kuwa bandiajagtit kwa peter kutoamini noti ni bandia


Kichekotashtiti


Christine kucheka akimwambia Peter kuhusu ndoto ya Dorothy


Peter kucheka anapoambiwa ndoto ya Dorothy na Christine


Umati ulipasua kicheko nilichokisikia kama radi


Chuku


Jagtit alipigwa na butwaa asiweze kuhoji kitendo cha Peterkurarua noto bandia


Umati ulipasua kicheko nilichokisikia kama radibaada ya kumsikia kijana aliyempaazia Peter Sauti kuwa angeambukizwa ukimwi na Christine


Kuwepo Entebbe Sailing Club kungemfanya awe mweusi zaidiwengi ni wazungu


Kejeli


Kicheko ni kejeli kwa mtu kwa kutenda kitendo cha kijinga


Christine kusema akiwa na shahada angekuwa kama ngombe wa kizunguelimu isingeboresha maisha yake


Christine anasikia sauti ya kejeli katika kicheko cha Peter anapomwambia ndoto kikisema watu weusi ni wajinga na washirikina wakubwa


Kijana anayempaazia Peter sauti akimkejeli Christine akisema kuwa angemwambukiza akimwi na alivyokondeana


Damu Nyeusi


Maudhui


Kubaguliwa kwa watu weusi katika nchi ya Marekani


Kuachwa na mabasi ya abiria yanayoendeshwa na wazungu katika kituo wanapokuwa peke yao kwa kufikiriwa ni majambazi


Kukamatwa kwa makosa ambayo watu weupe hawakamatiwi kama vile kuvuka barabara taa nyekundu zikiwaka


Adhabu kali kwa makosa wanayofanyaalitozwa faini ya dola 200 au miezi sita gerezani kwa kosa la kutofunga zipu


Mkahawani wanatazamwa kwa dharau na wateja na wahudumu


Kufuatwafuatwa na walinzi madukani kwa kushukiwa wataiba


Kuonewa vyuoni na wahadhiri wanaotoa alama kwa kupendelea watu weupe na kukandamiza wanafunzi weusihawapati shahada wananangania kula kalenda au wanakaa muda mrefu bila kuhitimu


Huko marekani watu weusi ndio wengi magerezanijela imeundiwa mtu mweusic


Kutazamwa kwa kudharauliwa na wahadhiri weupe


Kuulizwa maswali ya dharau na wahadhiri wazungu na wanafunzi weupe


Mikahawani kumtazamwa kwa chuki na wateja na wahudumu


Kutendewa vitendo visivyo vya utu kama vile Fikirini aliposahau kufunga zipu mama mzungu alimwitia polisi ilhali angemwambia tu afunge duka


Utovu wa utu wema


Mama mzungu kumwitia Fikirini polisi badala ya tu kumwambia afunge zipu


Nafasi ya mwanamke


Ni Kitega uchumi kama vile Fiona ni kahaba na anamuuliza Fikirini kama angependa wafanye mapenzi


Ni mbaguzi kwa sababu mama mkahawani anamwitia polisi kwa kutofunga zipu kwa vile ni mweusi


Hawana utu kwa vile Fiona anataka apigwe risasi hata anataka kumkata uume mrija


Ujinga


Baada ya kubaguliwa na kudhalilishwa anaamua kujitoa ukiwa wake kwa kuwa karibu na watu weusi ndugu zake waathiriwa wenzake


Fikirini kumwamini Fiona na kumfuata ilhali hamjui wala hajamchunguza


Uzalendo


Kwa kubaguliwa Fikirini anaanza kujithamini na kupenda asili yake


Anaomba muda umalizike arudi nyumbani


Tunahimizwa kuthamini utu wetubara letu


Nyumbani ni nyumbani ingawa pangoni


Mtu asiyependwa na wengine sharti ajipende ajienzi na ajionee fahari


Ulevi


Fikirini anakumbuka jinsi walilewa waragi na changaa katika vitongoji duni vya Mathare


Elimu


Fikirini ameenda marekani kusomea shahada ya uzamifu katika somo la kiingereza


Usaliti


Mama mzungu kumsaliti Fikirini anapomwitia polisi kwa kusahau kufunga zipu


Wamarekani weusi kusaliti Waafrika wenzao kwa hata wao kutenda vitendo vya kuwadunisha kama vile maswali ya kejeli kama Bob kumuuliza Fikirini kwa nini hakai huko kwao kwenye uchawi na washirikina


Hata hawawasalamu watu wa asili yao


Waafrika wamejisaliti kwa vitendo vyao viofu kama ujambazi na ndiposa wanabaguliwa na wazungu


Wazungu wamewasaliti Waafrika kwa kuwabagua


Fikirini amesaliti Afrika na Nchi yake kwa kwenda kusomea Marekani akiwa ameacha Vyuo huko


Huruma


Bob anamkataza Fiona Kumkata Fikirini uume


Hampigi risasi Fiona anapotaka afanye hivyo


Anamrushia nguo ili asiende uchi


Fiona ana hurumani katili


Ukatili


Wa Fiona


Waafrika kuendelezxa utamaduni wa kukeketa wanawake ili kupunguza tama ya zinaa


Matatizo yanayokumba bara la Afrikamambo yasiyo ya uaminifu yanayohalalisha kubaguliwa kwa mtu mweusi


Ujambaziuporaji kama wa Bob na Fiona


Kushindwa kupambana na umaskiniwanangangania mkono kufika kinywani


Vita


Tamaaduni mbovu kwa mfano kukeketa wasichana


Uchafu


Kasumba ya kudharau mtu wa ngozi yake na kuwaheshimu wazungu sana kwa kuwachukulia wote ni wa tabaka la juu


Utovu wa maadili kama vile ujambazi na ukahaba unaoendelezwa na Fiona na Bob


Kutojithamini kwa mfano Fikirini ameacha vyuo nchini mwao na Bob na Fiona wanaishi katika mazingira machafu


Kushindwa kupambana na magonjwa


Uchawiushirikina


Umaskini


Watu wa Afrika kupigania mkono kufika kinywani na hivyo hawana wakati wa kufikiria kuhusu rangi


Kuna kitongoji duni cha mathare huko Nairobi na Kibuye huko kampala


Kasumba


Wamarekani weusi kukataa uAfrika


Waafrika wakiwa uzunguni hawasalimu Waafrika wenzao


Fikirini kutozwa faini kubwa na jaji mweusi


Fikirini kuzungumza kama mmarekani mweusi  Whets up men


Waafrika kuwaabudu watu weupeFikirini kusema anAshangaa vile kwao wanavyowaabudu watu hao wasiowajali


Ukahaba


Fiona ni kahaba na anamuuliza Fikirini Do you want a good time hapa ukumbini patatufaa


Unyaganyiutapeliujambazi


Fiona na Bob walimtapeli Fikirini dola 300


Uongo


Fiona kusema Bob ni nduguye


Fiona kudai Fikirini anataka kumbaka


Fiona kusema ana gariGari langu ni lile pale


Waingie nyumbani achukue ufunguo


Unafiki


Fiona kumhakikishia Fikirini usalama wake


Kumwambia ajihisi yuko kwake au kwao


Kumwambia You guys are our brothers anaposikia atoka Afrika


Ndoa


Wamarekani hawajui kutunza ndoa


Heshima


Fikirini kupita bila kumgusa Fiona akiingia kwake


Upyaro


Bob kusema Waafrika ni wajinga na wenye ushirikina


Kumwita Fikirini fala


kejeli


Je kule kwenu watu huvaa nguo au hutembea rabana


Je mwaishi mitini kama tumbiri


Mbona hambaki kwenu huko kwenye uchawi na ushirikinaBob


Huu weusi wenu unaozidi kiza unatokana na kuangukiwa na lami au kupigwa na mionzi ya jua


Ni upi mji mkuu wa Afrika


Mtu anaugua ukimwi malaria na polio na utapia mlo huko Afrika


Mbona hamwachi kupigana nchini kwenu


Nani anataka kuuona uchi wako


You wataka kumbaka dadangu kwa nini


Nini kinawatoa Afrika kuja kutusumbua hapa marekaniBobkasumba


Fala kabisa twawezaje sisi kuwa ndugu na tumbiri kama nyieBobkasumba


Mbona hambaki kwenu huko kwenye uchawi na ushirikina wenuBobkasumba


Balagha zaidi


Mambo ya aibu kama haya unaweza kuwaelezea ndugu zako nyumbanikisa cha kutofunga zipu


Sasa polisi gani angejua kiingereza kuliko mwanafunzi wa uzamifu katika somo la kiingereza katika chuo kikuu


Chuku


Mtu sharti avae safu ya maguo pamoja na viatu viatu vizito kama vya wanajeshi wan chi kavuwingi wa baridi


Hakuhisi mzizimo wa theluji iliyokuwa inaanguka kama matone ya mvua ya maweanapoambiwa atoke kwa kina Fiona na Bob Haja ni kunusuru maisha yake


Jibaba la miraba mineBob


Jimama lililofungAsha si habaFiona


Kila kitu cheupe katika nchi hiimtu mweusi apate wapi sauti na satuakutilia mkazo ubaguzi wa Waafrika


Alikuwa pandikizi la jimamaFiona


Hata akilewa gongowaragi au changaa kiasi cha bahari ya hindi hawezi sema kisa cha zipu kwa aibu


Huu weusi wenu unaozidi kiza unatokana na kuangukiwa na lami au kuchomwa na mionzi ya jua


Kijasho chembamba kikaanza kumtoka kipajini na kwapanikusisitiza uoga Fikirini anapogusa mlango kwa Fiona na kukuta umekomelewa


Akaumimina mkojo kwenye sakafu ya ukumbi kutokana na hofukwa kuonyeshwa mtutu wa bunduki na Bob


Takriri


Mtu sharti avae safu ya maguo pamoja na viatu viatu vizito kama vya wanajeshi wan chi kavukusisitiza jinsi baridi ilivyo nyingi


Alijotosa nje tuputupu kama alivyozaliwabila nguo akitoka kwa Fiona


Tabasamu ilikutana na tabasamuFikirini akichekesha Fiona


Fikirini kuzoa nguo na kukimbia tuputupu kama mtu aliyepagawa pepo mbaya


Theluji kufunika kila ncha na kujenga mandhari nyeupe nyeupe


Tashbihi


Mtu sharti avae safu ya maguo pamoja na viatu viatu vizito kama vya wanajeshi wan chi kavu


Mambo mengine yanakuwa kama ndoto au jinamizikisa cha mkahawani


Akitetemeka kama majani ya mgomba kwenye dhoruba


Ananyapia nyapunyapu na kupepesuka pepesupepesu kama mlevi chakari


Ananyapia nyapunyapu na kupepesuka pepesupepesu kama mlevi chakariakielekea chuoni baada ya kuachwa na basi


Fikirni alisihi akilia machozi kama mtoto mdogoFiona anaposema I say shoot him Bob


Theluji kufuniaka kila kitu kama blanketi la unga


Hakuhisi mzizimo wa theluji iliyokuwa inaanguka kama matone ya mvua ya mawe


Taswira


Mtu sharti avae safu ya maguo pamoja na viatu viatu vizito kama vya wanajeshi wa nchi kavu


Mikononi kafunika vitanga na vidole kwa glavu nyeusi


Jimama lililofungAsha si habaFionamnene


Jibaba la miraba mine lililokuwa limevaa miwani ya juaFiona


Maguo machafu yametapakaa kiholela sakafuni vumbi limetapakaa kwenye kochiuchafu kwa Fiona na Bob


Utohozi


Glavuza kuzuia baridi


Dolaalitozwa faini ya dola 200 kwa kutofunga zipu na kuporwa dola 300


Faini


Hana makadi yake mbalimbalibaada ya kuporwa


Kinaya


Fikirini kushikwa kwa kutofunga zipu ilhali wanawake huko hawashikwi licha ya kutembea bila nguo


Polisi kumuuliza kama anafahamu kiingereza ilhali anakifahamu hata kuliko wao kwani anakisomea


Kusema jaji mweusi alikuwa na imani kwa kumtoza faini ya dola 200


Nyani haoni kudulekasoro


Kuchanganya ndimi


Sarafu kadha za quarterrobo kadha za dola


How you doingFiona


Someone called to say you are exposing yourselfpolisi


Am coolFikirinikasumba


Come fast this dude wants to rape meuongo wa Fiona


Do you speak Englishpolisi


I say shoot him Bobukatili wa Fiona


Get out of hereBob akimfukuza Fikirini baada ya kumpora


Sitiari


Kisiwa cheusi kwenye bahari ya weupeFikirini pekee ndiye mweusi darasani


Tashhisi


Rangi mbili zinazokinzana na kufarakana taswira ya Fikirini kuhusu vita vya watu weusi na weupe


Wanawake wenu hawapendi nguo tena zimewachosha na kuwachusha


Bado baridi inapenyeza na kuteketeza vyanda


Mbinu rejeshi


Anavyotukumbusha jinsi alivyoepuka jela wakati alienda mkahawani baada ya kula akaingia msalani akasahau kufunga zipu


Kukumbuka maneno ya Moi


Kukumbuka siku walilewa waragi katika vitongoji duniKibuyeKampala na MathareNairobi


Fikirini akilia anakumbuka kifo cha mamake akiwa katika shule ya upili


Tunaarifiwa Fikirini mara mbili ametozwa faini na polisi


Kukumbuka mara ya kwanza alipokwenda darasani jinsi yeye pekee alikuwa mweusi


Taharuki


Fikirini alimaliza masomo yake au alikula kalenda


Nini kinawafanya wamwangalie vibaya akitoka msalani


Ilikuwaje alipofika chuoni bila vifaa hata kadivitambulisho


Nahau


Kutia na kutoa kidogoKusitasita na kukataa anapoambiwa aingie na Fiona


Funga dukazipu


Akachutama na kumwomba amwonee imaniamhurumieFiona anapopeleka kisu kwenye kinena cha Fikirini akitishia kumkata mrija


Ajionee fahariajijivunie


Alipopiga darubini nyuma alimwona mama mzungu kama hasidialipokumbuka


Kula kalendakukaa miaka mingi bila kufuzu


Fikirini amekaziwa macho vibayakuangaliwa vibaya kwa kutofunga zipu mkahawani


Likija basi lingine na ambalo usukani wake umeshikwa na dereva mweupe mwenye mwoyo mweusi mwoyo mbaya yamkini mambo yatakuwa yale yale


Maji yamezidi ungabaada ya kuambiwa na Fiona wawe na good timeukahaba


Tanakuzi


Likija basi lingine na ambalo usukani wake umeshikwa na dereva mweupe mwenye mwoyo mweusi yamkini mambo yatakuwa yale yale


Anatamani arudi kwao na kufaidi utajiri wa umaskini wao ajitenge na umaskini wa utajiri wa marekani


Faraja ya wazungu ni kuona ndugu zake weusi wananyanyasika katika mfumo unaomtweza mweusi na kumkweza mweupe


Methali


Nyumbani ni nyumbani ingawa pangoniuzalendo


Simba akikosa nyama hula nyasiFikirini kutopendelea chakula cha marekani na kulazimika kukila kwa kukosa aina nyingine


Usipopendwa jipendekuhimiza watu kujithamini


Leo ni siku ya nyani kufa na ambapo miti yote hutelezahakuna jambo lake linalofaulu


Kicheko


Fikirini kucheka kauli ya Moi akidhani haina mashiko


Tabaini


Si kuta si majani si matawikuonyesha taswira ya theluji kufunika kila mahali


Majazi


Fikirinikujisaili kufikiri zaidi kabla ya kwenda ngambo


Mdokezo


Siku ya kufa kifo cha aibu na nguo amevuliwa


I say remove your clothes or else


4Glasi Ya Mwisho Makaburini


Hao marafiki kunywa pombe ya mwisho huko


Kutopenda kwenda tena katika baa ya makaburinimavani baada ya kuvamiwa na majambazi


Maudhui


Mapuuza


Semkwa Asha na Josefina kupuuza ushauri wa Msoi wa kutoenda katika baa ya mavani kwa kuhisi jambo baya lingetokea


Woga


Baada ya kuvamiwa na majambazi katika baa Asha kutoa ukwenzi mkali ukwenzi ukafuatwa na ukwenzi na kwenzi zikawa mjumuiko wa zogo na ghasia


Kuna walioshangaa na kukodoa macho na kungangania kama masanamu


Msoi kukaa akiwa ameangalia mavani


Itikadiushirikinautabiriuotajiubashiri


Hisia zinazomfanya kutabiri maovu


Msoi anatazamia balaa kubwa litatokea katika baa ya mavani


Semkwa Asha na Josefina hawaamini ushirikina


Ujambaziuhalifu


Majambazi walijifanya vizuu na kuibia baa la makaburini na wateja wake kila kitu


Anasa


Semkwa Msoi Asha na Josefina wanapenda ulevi na burudani


Watu wanakwenda katika baa ya mavani kustarehea maisha ya dunia


Tahadhari


Msoi ni mwenye tahadhari kwani siku ya mavamizi anakaa akielekea huko makaburini ili kukitokea kama alivyotabiri aweze kujinusuru


Ukwasi


Msoi na Semkwa wana pesa hata Semkwa ana gari


Mapenzi ujanani


Msoi na Semkwa wana wapenzi Asha na Josefina na wanakwenda kustarehe nao


Ulevi


Baa ya mavani


Ushawishi upotoshwaji na marafiki


Semkwa anamshawishi Msoi waende katika baa ya mavani wakati alikuwa amekataa


Udhabiti wa msimamo


Msoi hana udhabiti wa msimamo na ndio sababu ya kushawishiwa na Semkwa kurudi mavani


Matumizi ya lugha


Tashhisi


Kisha hisia humwotesha ndoto


Ncha za malaika yake kusimama kama kijiti


Leo hisia hiyo kali ilikuwa imeumuka haraka kama hamuri lililojazwa hamira


Hutaki kuiachaimani ijapokuwa unajua haina haki ya kuketi wala kusimama katika maisha yetu ya kisasa ya sisi vijana yanayoendeshwa kisayansi


Vinywaji vyake ni vya kupoza joto la wiki nzima


Harufu za mafuta ghali na ya fahari zilikuwa zimekazana kuzikalia juu harufu za vyakula vinywaji na za maua


Harufu kali ya vundo la maiti ilivamia baa na kuzifurusha zile harufu nzuri za maua na manukato ya vyakula


Vitu tawanyika glasi na sahani anguka na vunjika kuonyesha zogo na ghasia


Roho yake mwaguzi inamwambia apaambae apakimbie


Kinywaji kilipotua juu ya meza jamaa walinyanyua glasi zaokilipowekwa


Hata mwezi na nyota zimeshuka kidogo kuja kuimarisha furaha yetu


Njiani Mbingu ghafla ilikasirika ikafinga uso wake mweusi kisha ikapasua mkonyezo uliotoa ufa mwembamba wa moto mwekundu na fedha ilifanya hayo mara moja tu tena bila kutiririsha hata tone moja la chozimvuaishara mbaya kwa Msoi


Ama kweli itikadi na ushirikina vimekudhibiti kwelikweli


Wanapoenda wikendi ni pa wafu na wafu wakiwa mapumzikoni wamechoshwa na kukerwa na siku yoyote ile wangefanya kitu kujihamiitikadi za kishirikina


Imani yako imekutawalaSemkwa kwa Msoi


Taharuki


Nini kinamfanya Semkwa kutumbua macho


Baa iliendeleza huduma baada ya kuvamiwa na majambazi


Marafiki hao walirudi tena huko


Majambazi hao walijulikana


Kuchanganya ndimi


Exotic resortMsoi anavyopaita baa ya mavani


uexotic


thrillerwimbo wa Michael Jackson


Mbinu rejeshi


Msoi alikuwa amenasa hisia fulani ya kitisho na wasiwasi


Tashbihi


Na wewe sharti unigande mimi kama kupeMsoi kwa Asha anapomshinikiza ale


Ukiwa umestarehe kama vile uko peponi


Umebaki kulala kochini kama mgonjwa wa malaria


Jozi mbilimbili minenguo mikatiko mibenuko miondoko mitetemeko kama wagonjwa wa malaria mtiririko wa jasho kama maji ya mlizamu wa mto


Kuna walioshangaa na kukodoa macho na kungangania kama masanamu


Utabakije juu ya kochi kama mgonjwa wa homa na leo ni jumamosi


Ukiwa hapo unastarehe kama vile uko peponi mbali na adha za dunia ambako kwa tafsiri ni motonisitiariuzuri


Anatutisha kaka anatutisha sisi kama watoto wadogo anatutisha kakaMsoi anapowaambia wataona


Kejeli


Si baa mshenzi ya pata sote


Bwana huyu naye utadhani haishi karne ya ishirini na mojaJosefina


Anataka kutuvunjia raha zetu kwa ndoto zake za ajabu ajabutakriri


Kwani unatutabiria nini hasa bwana ndoto


Utohozi


bendi hai ye msegejuinayotumbuiza wateja


Petrolikinywaji ni petroli ya muziki


kauntaniambako wahudumu wanaenda kuchukua vinywaji


glasibilauri


maisha yetu ya kisasa ya sisi vijana yanayoendeshwa kisayansi


wikendi


televisheniwaliyofungua Asha na Msoi na kupata habarivizuu vilikuwa majambazi


kochicoach


swichiya gari la Semkwa


baa ya mavani


Sadfa


Imani ya Msoi wafu wangejitokeza kusadifiana na majambazi kujifanya vizuu na kuvamia baa


Usiku wa mavamizi walikuwa wametembelea ile baa


wimbo taribi kuimbwa


Balagha


Una nini Msoi leo


Radi ngapi zimepiga tokea dunia kuumbwa


Mimweso mingapi imeemeta tokea mbingu kutandazwa na muumba


Kipi cha ajabu kitakachomfanya mtu awe na hofu


Imani yako imekutawala vile vile au siyo


Leo Msoi umebadilisha makao tahadhari


Umeona ukalie kiti kitakachokupa mandhari ya mavaAsha


Kwani ndiko yatakakozuka mazingaombwe unayoyatabiri


Hofu hiyo itoke wapi katika usiku huu mwema uliojaa furaha na utukutu wa ujanaMsoikinayausiku haukuwa mzuri


Wewe utakunywa maji kama mtoto mpaka liniAsha


Ishara


Mamaya yangetokea


Mbingu


Mawingu mazito meusi


Radi


Msoi kuzitazama taa na kuziona zilikuwa na mwako wa huzuni


Umemeishara ya mabaya


Baadaye ukope wa mwezi ulistawisha uzuri wake wa fedha katikati ya vipuli vilivyokuwa vikipwitapwitaishara ya raha kutangulia balaa


Takriri


Duru kwa duru


Utapiga tena na tena


Anatutisha kaka anatutisha sisi kama watoto wadogo anatutisha kakaMsoi anapowaambia wataona


Ukwenzi ukafuatwa na ukwenzi na kwenzi zikawa mjumuiko wa zogo na ghasia


Mziki ulikuwa ukitumbuiza chini kwa chini


Msoi na Semkwa walifika baa ya makaburini wakati mzuri wakati mambo ndio kwanza yaingie surayatengenee yawe mazuri


Msoi na Semkwa walikaa na kutazamana uso kwa usoMsoi akelekea mavanitahadhari


Furaha furaha furaha imechanua raha raha raha


Taswira


Majambazi waliojifanya vizuukundi la vizuu limejifunga kwa mtindo wa thriller wa mchael Jackson linakuja kule baa kwa kujikongoja na kujitetemesha na kutoa sauti za kiufu nyuso nyeupe kama chokaa mabufuru ya vichwa yanayoninginia hewani mabango ya nyuso yenye matundu yaliyopoteza macho na pua baadhi vimesongwa sanda vingine mwili mtupu


Chakula kilikuwa ndizi za nazi pandikizi la changu wa kukaangwa pembeni na kachumbari ubavuni


Chuku


Upeo wa raha hausemeki umekunjuliwa wazi kwa watu hawa wao wenye pesa kuukanyaga mwanzoni bila ya kufika mwisho


Kwa muda mfupi mziki ukawa juu ya kila kitu


mtiririko wa jasho kama maji ya mlizamu wa mtokwa kusakata ngoma


Hakucheza mpaka muziki ukamwingia damuni kama mwenyewe asemavyo kila siku


Hakucheza kwa mizani ya kuchokora ndani mwili wake ili upoteze mifupa wakati wa kucheza


Msoi kutumbua macho mpaka yakaonekana yanataka kudondoka chini kutoka vibakuli vyaoanapoona vizuu


Msoi na Asha kukimbia bila kutazama nyuma na bila kusita pahala popote


Mdokezo


Yaani umegoma


Si mimi wala si wewe tunaoamini kwamba watu wafu wapo ndani ya dunia hii


Si mimi wala si wewe tunaoamini kwamba watu wafu wapo ndani ya dunia hii tabaini


Nidaha


Lo wale vizuuMsoi akitania


He Saa mbili na nusu hujajitayarishaSemkwa


Tanakuzi


Mavani ni pahala pa wafu sisi sote tulichokuwa tukikiona ni kwamba mavani ni pahala pa watu hai


Nahau


Anaona kuna kitu kinaliza ndege mbayakutabiri maovu


shingo upande moyo mzitoMsoi akiamka kwenda kujitayarishabila kitakakujilazimishawasiwasi


Wakati tayari kungoa nangakuanza safari kuelekea baa


Msoi na Semkwa walifika baa ya makaburini wakati mzuri wakati mambo ndio kwanza yaingie surayatengenee yawe mazuri


Kinaya


Hofu hiyo itoke wapi katika usiku huu mwema uliojaa furaha na utukutu wa ujanaMsoi akijijasirisha


Mwezi na nyota zimeshuka kidogo kuja kuimarisha furaha yetu leousiku haukuisha kwa furaha


Na tunywe tujikinge na vizuu na mashetani ya makaburinipombe haiwezi kuwakinga


Mbinu rejeshi


Miaka saba iliyopita walikuwa wamekataa kwenda baa ya mavani josefina akawAshawishi


Televishenimatangazo ya yaliyotokea katika baa


Semkwa kupiga simu na kueleza jinsi walivyokamatwa na majambazi na kuibiwa kila kitu pesa nguo viatu hata na chupi


Kicheko


Sekwa kumshika mkono Msoi anapopepesuka na kutaka kuanguka


Wote wakaangua kicheko kabla ya kunywa


Koja


Wakala wakanywa wakamaliza


Jozi mbilimbili minenguo mikatiko mibenuko miondoko mitetemeko kama wagonjwa wa malaria mtiririko wa jasho kama maji ya mlizamu wa mto


Suruai ya ndani ya aina ya pekee


Maudhui


Uongozi mbaya na athari zake


Bwana Mtajika ni kiongozi asiyewajibika hawezi kulinda kikaza kimepasuka


Kwa mtajika mambo yalitendeka kindotokauli tupu zisizotekelezwaahadi za maneno


Ni kiongozi asiyeshughulikia maslahi ya wanatekede daima yumo ndotoni chukumwenye mapuuza


MadharaumapuuzaPima kusema Mimi hufanya kazi yangu kikamilifu kinaya lakini sithaminiwi Kila mara tumedharauliwa tumepuuzwa na kutothaminiwa na wengine wetu


Hawaondoi shida za wananchi baada ya kuchaguliwaHali huzidi kuwa mbaya si njaa si magonjwa wala ufukara uchochole huzidiBi ChirengaCherehani


Wanaacha wake wao uongozi na hawawadhibiti


Husahau waliowachaguawepesi wa binadamu kusahau wema na badala yake kukumbuka mabaya


Ubarakala


WadanganyifuMachupa msemaji wa kijiji anabadilisha uongo kuwa ukweli na ukweli kuwa uongokutetea viongozi waovuubarakala


Ubinafsi


Machupa kuunga mkono hoja zinazomfaidi na nyingine kuzipinga


Hata baada ya serikali kupinduliwa Machupa alijua namna ya kuishi na hivyo hakuogopa chochoteangebadili msimamo wake


Uwajibikaji


Wananchi hukosa uwajibikaji katika kuchagua kiongozi anayefaa


Viongozi kushonewa kikaza kwa ushirikiano wa umma  Wote ni washiriki katika ushonaji wa kikaza


Hawachuji wanaotaka kuwapa uongozi balala yake huwachagua kwa misingi ya ulumbiumaarufu katika usemaji


Wanapaswa kuwachagua kwa uwezo wa vitendokutekeleza ahadi


Wengi WA wananchi hawaelewi uzito wa ushirika wao katika kushona kikaza kuchagua kiongozi


Uongozi mzuri unawategemea kwa hivyo wamchunje kiongozi vizuri


Wana wajibu wa kuwaambia viongozi ukweli km Babu Cherehani na Pima


Mapinduzi ukomboziUzinduziuchochezi


Bi Cherehani kufafanulia wanakijiji chanzo cha tatizo la ukosefu wa mvuaujasiri


Bi Cherehani kuwachochea watu waende katika ikulu wakashone kikaza kinginekungoa Bwana Mtajika na Bi Mtajika mamlakani


Wanatekede kuelekea katika ikulu Bwana Mtajika alitokea mlango wa nyuma naye Bi mtajika akabebwa taratibu pamoja na kitanda chake akawekwa nje


Busara


Wanakijiji kwenda kwa mzee babu kupata majibu ya masuala yanayowatatiza


Wakati mwingine angewarushia maneno ya hapa na pale lakini yenye wingi wa hekima


Anawapa ushaurisi kila panapo mawingu meusi mvua hunyesha


Uchafuzi wa mazingiramawingu mengine meusi hutokana na mmchafuko wa mazingira


Ukarimu


Kila aingiaye kwa mzee babu hatoki bila kunywa angalau kikombe cha maji


Wanakijiji wanatoa sehemu ya mavuno yao kwa mzee babuumuhimu wa kuwatunza wazee katika jamii


Babu anatumia vizuri kutunzakuhifadhi chakula anachotunukiwa na wanakijiji na wakienda kwake anawakirimu kwa chakula kicho hicho


Nafasi ya mwanamke


Waiga utamaaduni wa kigeni na watovu wa maadiliwasichana wa siku hizi utawakuta wamevuta kikaza juu kwa makusudi ili macho ya wanaume yalimbuke


Hapewi uongozinadra sana kiongozi kuwa mwanamke katika jamii ya Wanatekede


Anayemdhibiti mumewe


Pumda wa hudumaBi Cherehani


Waingilia uongozi Bi Mtajika kujiweka katika uongozi Hata katika sherehe rasmi husahau kuwa yeye ni mkewe Bwana Mtajika


Wanaowadhibiti waume waoBi Mtajika


Wanaojigamba Bi Mtajika kusema hakuna kiongozi mwingine kumshinda yeye majivuno


Jasiri Bi Cherehani kunena ukweli kuhusu viongozi na kuwachochera wananchi


WabinafsiBi Mtajika kuwanyima wengine nafasi ya kuongea


Utovu wa maadili


Wakati Bi Cherehani anatabasamu wengine mate yanawandondokakutamaani mwili wake wakatamani ya ziadatafsida


Umakiniutaratibu


Mzee babu kutafuna muwa polepole na kwa ufundi mkubwa hadi kumaliza kipande chake


Matumizi ya lugha


Taharuki


Baada ya mtajika na bibiye kuondolewa madarakani nani alipewa uongozi


Aliyechaguliwa aliongoza vizuri


Nidaha


Lo Haitanyesha


Naamhaya ndivyo yalivyo mamboPima kuhusu jinsi Bw Mtajika alivyovunja masharti ya kikaza


Majazi


Bwana pimakupima kikaza


Bi Cherehani kushona kikaza


Machupakutokuwa na tabia nzuriuduma kuwili ubinafsi


Bw na Bi Mtajikakufahamika sana kwa sababu ya uongozi


Jazanda


Kikazauongozi madaraka serikali


Kikaza hakipaswi kushikwa kwa namna yoyote ile na mwenziwe kiongozi wa jinsia hiyo nyingineasiingilie uongozi kwani siye alichaguliwa


Washona kikaza wananchi wanaowachagua vongozi kumuweka kiongozi madarakani ni jukumu la watu wote


Mvua nzito kunyesha baada ya wanajamii kumwondoa mtajika na bibiye madarakaninchi kupata maendeleo au ufanisi


Uzi na shindano za kushonea kikazakatibasheria ambayo kwayo nchi huongozwa


Kukiuka maadili ya kikazakiongozi kumwacha mkewe kuwa na madaraka makubwa kama kwamba yeye ndiye kiongozi


Kushona kikaza kinginekuchagua kiongozi mwingine kwa kura


Mawingu bila mvuauongozi usioleta maendeleo au usiobadili hali ya wananchi


Kutonyesha kwa mvuamatatizo ya wananchi kv njaa magonjwa umaskini nk


Kijiji Tekedenchi za Afrikazinazoendelea


Kikaza kupasukakiongozi kushindwa kutimiza majukumu yake au kutowajibika kwa kiongozi


Hurafasafari ya kwenda mbinguni ya kobe na ndege


Kwenda mbingunikupata ufanisi au maendeleoustawi


Kobekiongozi


Ndegewananchi


Ndege kumpa kobe mabawawananchi kumchagua kiongozi ili awaondolee matatizo na alete maendeleo


Kope kujipa jina sisi wote na kukalia vyakula vilivyoletwa na kuwakumbusha ni vya sisi wote kuonyesha ubinafsi wa viongozi au ku kujilimbikia mali wakipuuza waliowachagua


Kobe kuwapa wenzake wanaomfaa chakula  kiongozi kuleta maendeleo katika maeneo waliyochaguliwamapendeleo


Ndege kuchukua manyoya yao wananchi kumngoa kiongozi mamlakani


Siku ya tano kiongozi kuchaguliwa kwa kipindi cha kwanza cha miaka mitano na muda huo huisha bila kuleta maendeleo yoyote


Upepo kuchukua na kubeba mawingu kuelekea kila upande mbali na kijijimapuuza hata mambo nyeti na kutowajibika kwa kiongozi kukosesha nchi maendeleo


Jua lililokuwa limeshika kasi kuelekea mapumzikoni kama kwamba linatoroka mvua lilipata nafasi ndogo ya kuwaaga wanakijiji kwa siku hiyokutokeza tena baada ya mawingu kupeperushwa na upeposhida kurejelea tena kwa viongozi kutowajbika


Mbinu rejeshi