Maigizodrama huwa mazungumzo yanayoambatana na matendo Wahusika huigiza maneno matendo na tabia ya watu fulani Nia huwa ni kuburudisha na kupitisha ujumbe fulani Maigizo hupatikana katika tanzu nyingine za fasihi simulizi ya kiafrika kama vile katika hadithi mtambaji huambatana na matendo Uigizaji pia hupatikana katika ushairi simulizi kama vile ngonjera majigambo tendi na mazungumzo kama vile soga ulumbi na malumbano ya utani


Vipera Vya Maigizo


michezo jukwaani


Michezo ya watoto


Vichekesho


Matambiko


Ngomezi


Miviga


Sifa za maigizo


Hutolewa mbele ya hadhira


Uigizaji huhitaji mandhari maalum ya utendaji


Hufungamana na shughuli za jamii kama vile mtambaji wa hadithi na sherehe za miviga kama jando harusi na matanga


Sharti kuwe na tendo la kuigiza ambalo lina matendo ya watu na viumbe wengine kwa nia ya kuelimisha kukashifu kusifu na kuburudisha


Waigizaji wanavaa maleba yanayooana na hali wanayoigiza


Maigizo huigiza hali ya maisha ya jamii kisiasa kiuchumi na kitamaduni kwa nia ya kuonyesha mafanikio udhaifu na migogoro katika nyanja za maisha


Huwa na muundo mahususi na mtiririko wa matukio tangia mwanzo ukuzaji wa migogoro kilele na usuluhishaji


Maigizo yaweza kuandamana na ngoma pamoja na uimbaji au ukariri wa tungo za kishairi


Umuhimu wa maigizo


Huburudisha watazamaji na waigizaji wenyewe Burudani hii mara nyingine hupumbaza


Huhifadhi na kuendeleza utamaduni wa jamii kama vile upashaji tohara matambiko majigambo ngoma miviga na michezo ya watoto hudumishwa kupitia maigizo


Ni kitambulisho cha jamii kila jamii ina Sanaa ya maigizo ya jamii husika Miviga na sherehe za arusi na mazishi hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine


Hukuza umoja na ushirikiano wa watu wanapojumuika kushiriki katika maigizo Hao hujitambulisha kama jamii moja


Ni nyenzo za kupitisha maarifa na amali za jamii kupitia michezo ya jukwaani


Husawiri mtazamo wa jamii kuhusu masuala mbalimbali kama vile woga wizi na usaliti


Hukuza ubunifu madhalan watoto wanaposhiriki michezo ya watoto hujifunza kubuni michezo wakiwa wachanga na pia Sanaa ya uigizaji


Hukuza kipawa cha uongozi katika michezo huweza kujifunza stadi za uongozi


Ni njia ya kuimarisha urafiki Kwa vile mizaha na utani katika malumbano hukuza urafiki na uhusiano bora


Huongoza jamii kupambana na na mazingira wanamojipata Kutegemea imani ya wanajamiimatambiko yanaweza kuondoa matatizo katika jamii kama vile njaa ugonjwa na ukame kwa kuomba Mungu


Maigizo huelimisha kupitia maudhui na hulka za waigizaji na kushauri nafsi zao kuiga au kukashifu hulka hizo


Malumbano ya utanimchongoano


Ni kufanyiana dhihaka ili kuchekesha watu Wanajamii wanaweza kutaniana kwa namna ifuatayo


Utani wa mababumabibi na wajukuu


Utani wa marafiki


Utani wa ukoo makabila


Utani wa rika moja


Sifa za malumbano ya utani


Malumbano ya utani hufanywa na watu wawili au makundi mawili ya watu wanapokutana hata hivyo kila utani una msingi na mpaka wake


Watu wenye uhusiano mzuri ndio hutaniana watani hufanya mizaha ambayo inadhibitishwa na masharti yanayotawala uhusiano wao Baadhi ya makabila hutaniana mazishini


Malumbano ya utani inaweza kuwa kati ya makabila marafiki wajukuu na mababu wajukuuu na mabibi bwana na bi harusi Katika malumbano ya utani mbinu ya chuku hutumiwa kwa kiasi kikubwa mbinu hii hunuiwa kusisitiza sifa fulani au kukejeli sifa fulani wazi Malumbano ya utani yanaweza kuwa hata na masimango


Huchukua njia ya ushindani kila mmoja akijaribu kumpiku mwenzakeWakati mwingine watu hutania wasiokuweko utani wa aina hii huandamana na uigizaji wa kuchekesha


Umuhimu wa malumbano ya utani


Hutoa maadili kwa hivyo mila na desturi za jamii huwapa baadhi ya watu katika jamii jukumu la kutaniana na wengine kwa sababu maalum


Malumbano hupunguza urasmi miongoni mwa wanajamii hivyo huhimiza kujieleza kwa urasmi bila kuficha


Huimarisha urafiki ni watu walio na uhusiano mwema tu wanaoweza kutaniana


Hukuza utangamano miongoni mwa watu na makabila mbali mbali hasa wanapokuja pamoja kutaniana


Hutambulisha jamii kwa kutaja baadhi ya sifa zake katika utani km unaweza kumtania mtu mchoyo hivyo kumtaka ajirekebishe


Hukosoa na kukashifu tabia hasi baadhi ya malumbano ya utani hudhihaki ulafi uchoyo wivu na tabia nyingine mbaya


Huburudisha ucheshi katika malumbano ya utani huburudisha na kuchangamsha


Huelimisha kupitia malumbano ya utani watu hupata maarifa ya kukabiliana na hali mbalimbali maishani


Mfano wa utani


Mtu A Wasee wasee unacheki huyu msee kwao ni wengi hadi wakipika chapo wanatoa photocopy


Mtu B Wasee wasee unacheki huyu msee amezeeka hadi ako na phone number ya Abraham wa bibilia


2 Ulumbi


Huu ni uhodari wa kutumia lugha kwa ufundi wa kipekee ni utangulizi wa lugha kwa mvuto na ufasaha Ulumbi huwezesha mtu kulieleza jambo la kawaida kwa namna ambavyo linaonekana kuwa geni kabisa na kuwashawishi watu kulikubali au kulipenda


Kuna aina mbili za ulumbi


Ulumbi rasmi


Ulumbi usio rasmi


Ulumbi rasmi unaweza patikana katika miktadha ifuatayo


Kortini ambapo mawakili hutoa hoja zao kuwatetea wanaowawakilisha


Kanisani au msikitini kanisani ambapo wahubiri wanatoa sala


Mijadala ya kisiasa ambapo wanasiasa wenye vipawa vya ulumbi huvitumia kuwapiku wanasiasa wenzao na kuwashawishi raia kuwapigia kura


Katika sherehe za arusi au mazishi km katika kutoa taabili maelezo yanayotolewa kuhusu aliyeaga


Katika kuapiza na katika kufukuza pepo


Katika utoaji wa risala


Ulumbi usio rasmi unaweza kupatikana hali zote zisizo rasmi Km vile mazungumzo ya kupitisha wakati kuapiza kulaani kushauri baina ya wanafunzi nk


Sifa za ulumbi


Mlumbi hutumia lugha kwa njia ya kuvutia na kushawishi hadhira yake


Ulumbi hubainika katika miktadha ya kutoa hotuba au katika hali ambapo mtu anahitajika kutetea msimamo wake katika vikao au hata katika mijadala rasmi


Hukuza ukakamavu wa kuzungumza hadharani mlumbi hupenda kuzungumza na hupenda kujisikia akizungumza mbele ya watu


Hutumia vipengele anuwai vya lugha kv sitiari maswali ya balagha methali nahau taswira na pia viziada lugha kama vile toni ili kuishawishi hadhira au kutilia mkazo wazo fulani na kutetea misimamo yao hutumia lugha kutegemea muktadha na hadhira yake


Katika baadhi ya jamii walumbi walitumika kuzungumza kwa niaba ya viongozi kama maehifu wanaoomba posa au kwa niaba ya ukoo au mwanajamii aliyedhulumiwa Walumbi wengi aghalabu huwa na vipawa vya uongozi na huinukia kuwa viongozi wa jamii zao


Ulumbi husisitizwa sana katika matabaka ya juu kama kitambulisho cha tabaka hilo baadhi ya jamii watu katika tabaka tawala walifunzwa kutumia msamiati wenye haiba matumizi ya ishara toni na sauti zifaazo hili lilinuiwa na kuimarisha stadi za ulumbi


Walumbi hutumia chuku kwa kiasi kikubwa hata hivyo lazima wadumishe adabu


Umuhimu Wa Ulumbi


Hukuza uwezo wa kujieleza hadharani kadri mtu anavyozungumza hadharani ndivyo anavyojiboresha kama mlumbi


Ni nyenzo ya kukuza ujuzi na ufasaha wa lugha jinsi mtu anavyoitumia lugha kwa ugwiji ndivyo anavyokuza umairi wake wa kuisarifu lugha


Ni msingi wa kuteua viongozi uwezo wa mtu kuwashawishi wanajamii kukubaliana na mtazamo wake humfanya kutambuliwa kama mwenye uwezo wa kuongoza jamii Walumbi wana uwezo mkubwa wa kuishawishi hadhira


Huhifadhi utamaduni wa jamii ulumbi ni sanaa jaadia imekuwepo katika jamii kwa muda mrefu ikipokezwa vizazi na vizazi


Ni nyenzo ya kuburudisha wanajamii na kuwaelimisha bila kuwachosha walumbi huweza kupitisha maarifa mbali mbali kwa wanajamii kwa njia yenye mvuto


Hukuza uzalendo vijana wanaposikiza walumbi wakitongoa lugha huionea fahari lugha yao na kujitambulisha zaidi na jamii zao


Huweza kutumiwa kuwasilisha ujumbe muhimu au ulio na athari kubwa au ambao una makali na usio rahisi kueleza


Ni kitambulisho cha utabaka katika baadhi ya jamiii ulumbi ulihusishwa zaidi na tabaka tawala au watu wenye vyeo vya juu na heshima katika jamii zao Katika jamii hizi ulumbi ni kigezo cha kuainisha matabaka


Ulumbi ni msingi wa kuheshimiwa katika jamii walumbi huheshimiwa kwa sababu ya matumizi ya lugha yenye ubingwa na ustadi katika kuyafafanua maswala ya jamii


3 Hotuba


Ni maelezo au taarifa itolewayo mbele ya hadhira kuhusu mada fulani kwa kawaida hotuba ni mazungumzo rasmi kama vile


Hafla za kisiasa hotuba za wanasiasa


Kanisani au msikitini mahubiri


Sherehe za kitamaduni kv vikao vya posa


Kortini kabla jaji hajatoa hukumu anaweza kutanguliza hotuba


Kwenye mazishi taabili taadhiri na risala za rambirambi


Katika harusi mawaidha yanayotolewa kwa maarusi huchukua muundo wa hotuba


Katika tamasha za muziki na ukariri wa mashairi au mashindano ya utoaji hotuba


Sifa za hotuba


Kwa kawaida hotuba hutolewa na watu maalumu au walioteuliwa kuzungumza kv viongozi au wawakilishi wao na watu wengine wenye hadhi katika jamii Hata hivyo baadhi ya hotuba hutolewa katika miktadha isiyo rasmi katika makazi ya watu hotuba za mawaidha waadhi nasaha huweza kutolewa wakati wa chajio au baada ya chajio


Watu wanaoteuliwa kutoa hotuba aghalabu huwa na umilisi mkubwa wa lugha walumbi ni watoaji hotuba na wana stadi za kutoa hotuba zao hadharani


Hotuba hutolewa kwa nafsi ya kwanza


Mtoaji hotuba anaweza kutumia viziadalugha kama vile ishara za uso na mikono ama miondoko ili kufanya hotuba ivutie hadhira maswali ya balagha pia hutumika


Hotuba huteuliwa mada mahususi wala haizungumzii jambo lolote lile


Umuhimu wa hotuba


Huadilisha na kuasa hotuba zinazotolewa jandoni au arusi kwa kawaida hunuiwa kutoa nasaha


Huelimisha hotuba za jandoni kwa mfano huwapa vijana maarifa ya kukabiliana na maisha


Huimarisha ukakamavu wa kuzungumza hadharani kadri watu wanavyotoa hotuba ndivyo wanavyoimarisha umilisi wao wa lugha na ujasiri wa kuzungumza hadharani


Hukuza ufasaha na umilisi wa lugha


Hupalilia kipawa cha uongozi kwa kawaida mahatibu huteuliwa kadri mtu anavyochukua jukumu la kuhutubu katika hafla mbalimbali ndivyo anavyojitayarisha kuchukua nyadhifa kubwa zaidi za viongozi


4 Mawaidha


Haya ni mazungumzo yanayotolewa yanayompa mtu ushauri au nasaha kuhusu jambo fulani mawaidha hutoa mwongozo na maelekezo ya kukabiliana na changamoto katika maisha na jinsi ya kuhusiana na wanajamii


Sifa za mawaidha


Mawaidha hutolewa katika miktadha mbalimbali rasmi kama vile jandoni katika arusi kwenye maisha darasani na kanisani Hata hivyo mawaidha yanaweza kutolewa katika miktadha isiyo rasmi kama vile mzazi anaweza kumpa mwanawe mawaidha nyumbani wakati wa chajio


Katika jamii nyingi wazee na watu walio na vyeo vikubwa na waliochukuliwa kuwa na hekima ndio waliowapa vijana mawaidha Hata hivyo vijana pia wanaweza kutoa mawaidha kwa vijana wenzao wanaohitaji ushauri au pia vijana wanaweza kutoa mawaidha kwa wazee


Hutolewa zaidi kwa wadogo ambao wanaaminika kuwa wanahitaji kupewa mawaidha maishani Hata hivyo yanaweza kutolewa kwa yeyote anayehitaji


Mwenye kutoa mawaidha analielewa jambo analowosia kwa undani lazima awe na ujuzi wa kutosha katika mada anayozungumzia


Mwenye kutoa mawaidha hutumia lugha inayoathiri hisia za wanaowosiwa inaweza kuwa na tamathali za usemi kama vile methali


Mawaidha huingiliana na vipera vingine vya fasihi simulizi kama vile methali hufumbata mawaidha pia utambaji ngano miviga kama vile jando na arusi huandamana na utoaji wa mawaidha aidha yapo mashairi ya waadhi halikadhalika anayetoa mawaidha anaweza kutumia mbazivigano ili kusisitiza ushauri anaotoa


Maudhui katika mawaidha ni mapana yaani huweza kugusia maswala kama dini uongozi ujasiriamali elimu na taaluma unyumba mahusiano ya kijamii malezi na afya


Mawaidha yanayotolewa katika miktadha rasmi mbalimbali huwa na muundo maalum yenye sehemu tatu kuu


Utangulizi katika sehemu hii anayetoa mawaidha huanza kwa kauli ya kuvuta makini ya hadhira anaweza kuanza kwa kutoa kiini cha mawaidha kwa mfano utu uzima huenda na uwajibikaji baadaye anaelezwa anayofaa kufanya


Uwili mawaidha huwasilishwa na kusisitizwa kwa kutumia kauli sisitizi na tamathali za usemi kama vile methali tashbihi istiara hutumika kuwosia maonyo na maelekezo hutolewa kutegemea lengo


Hitimisho mwasilishaji huonyesha msimamo wake kuhusiana na swala analowosia kwa kawaida anayetoa mawaidha huishirikisha hadhira kwa kutaka kujua msimamo au maoni yao kuhusu swala alilowawosia hadhira inaweza kutaja changamoto zinazohusiana na wosia unaotolewa


Anayetoa mawaidha hutumumia mambo mengi kupitisha mawaidha hayo km miondoko ya viungo au ishara kubadilisha kasi ya kuzungumza na pia kudondoa sehemu za watu maarufu


Majukumu ya mawaidha


Jukumu la mawaidha ni kuelekeza mawaidha hutoa mwongozo wa jinsi ya kukabiliana na matatizo au jinsi ya kutenda jambo fulani


Huelimisha mawaidha huwapa wanajamii maarifa ya kuendesha maisha huwajuza wanajamii kuhusu majukumu ya kijamii na matarajio ya jamiii zao kwao


Huadilisha wanaopewa mawaidha hujifunza maadili kama vile usafi unyenyekevu utulivu na kusamehe


Hutambulisha jamii kila jamii huwa na aina yake ya mawaidha kulingana na thamani zake pia mawaidha hutolewa kwa namna mbalimbali kutegemea jamii


Husaidia kuondoa ujinga katika jamii huadilisha waliopotoka na kufanya mabaya


Husaidia kuwapa ukakamavu wasio nao na kuwaongezea wengine ujasiri na stadi za kimaisha


Huwaandaa watu kushiriki ipasavyo katika shughuli za kitamaduni kijamii na kadhalika


Mfano wa mawaidha


Owa  sandame hadaa moyo ukahadaiwa


Owa anaye kufaa mke mwenye kusifiwa


Owa upate kuzaa kama ulivyozaliwa


Owa ukijaaliwa mupendane na mkeyo


Owa aliye na kheri muandamane kwa dini


Owa yai la johari litiye nuru nyumbani


Owa mdomo mzuri ukupandie lisani


Owa ungiye nyumani mupendne na mkeyo


Owa moyo wa imani wazumbua majuja


Owa susiowe duni anayeitwa kioja


Owa mtenda ya dini ndiye mke mwenye haja


Owa utungiwe koja mupendanena mkeyo


Owa usiowe tambara linukiyalo vibaya


Owa mwanamke jura umjunze yenye ndiya


Owa usiowe sura kutakakuzangaliya


Owa mzuritabiya mupendane na mkeyo


5 Owa akukubaliye akuizao siowe


Owa upendanenaye zamani sizo ujuwe


Owa akuridhiyaye mujikubali wenyewe


Owa mukae mutuwe mupendane na mkeyo


6 Owa utukuze cheo na jina lipate kuwa


Owa upate mkeo aambiwe meolewa


Owa kama waowao moyo usiliye ngowa


Owa ujue kuhuwa mupendane na mkeyo


ZOEZI


1a Eleza sifa za mawaidha zinazojitokeza


Inaandamana na miviga arusi au ndoa


Maudhui ya ndoa yanaonekana wazi


Inatolewa kwa wadogo wale ambao bado hawajaoa


b Utungo huu unaweza kutolewa katika muktadha upi


Unaweza kutolewa kwa mtu anayetarajia kuoa


cEleza mawaidha yanayotolewa kuhusiana na ndoa


Mtu anafaa amwoe mke ambaye wanapendana naye


Oa mwanamke ambaye anaheshimu dini


Oa mwanamke mwenye tabia njema


2a Taja miktadha mitano ya kutoa hotuba


Katika mikutano ya kisiasa Katika sherehe za kibinafsi


Katika mikutano shulenikatika kusoma bajeti


Viranja wakiongea kwa wanajunzi


b Eleza majukumu manne ya mawaidha


Mawaidha huelimisha wanajamii


Pia husaidia kuondoa ujinga katika jamii


Huwaandaa watu kushiriki katika shughuli za kitamaduni


Husaidia kuwapa watu ukakamavu katika wasauyayo


Soga


Rejelea soga katika hadithi


Soga ni mazungumzo yanayonuiwa kupitisha wakati


Maapizo


Maapizo ni maoni maalum ya kumtaka mungu miungu na mizimu kumwadhibu mhusika hasidi mkinzani na mwovu Hivyo maapizo ni dua yaa laana au maombi mabaya kutoka kwa mtu anayehisi ametendewa wovu au amesalitiwa na mwingine


Sifa za maapizo


Maapizo yalitolewa na watu walioenda kinyume na matarajio ya jamii zao mifano ya watu hawa ni wabakaji wezi wauaji na waliowatusi wazazi wazee au ukooWazazi pia huweza kutoa maapizo kwa wana wao ili kuwaonya dhidi ya hulka mbaya kama vile utumiaji wa vileo


Katika baadhi ya jamii za kiafrika maapizo yalitolewa kabla ya ulaji viapomlaji kiapo anaweza kusema ambaye amefanya tendo hili chuma hiki kimwingie kwenye mboni ya jichoasiuone mwangaza wa jua tena


Maapizo yanaweza kutolewa moja kwa moja na yule aliyeathirika mtu anapopoteza kitu chake anaweza kuapiza ili kumtisha aliyeiba km aliyeiba mbuzi wangu apepenuke na huo mchanga zizi lake asiweze kulala mbuzi hata mmoja


Kidini Mungu miungu au mizimu huweza kutoa maapizo kuhusu mustakabali wa mhusika fulani aidha maapizo ya kidini yanaweza kutolewa kama laana baada ya mhusika kukaidi amri za Mungu au miungu maapizo ya aina hii huathiri mhusika na jamii yake


Maapizo huaminika kuwa yataleta maangamizi kwa jamii hivyo wanajamii hushauriwa kuyaepuka kwa kutenda mema


Maapizo hutumia fasaha km ulumbi watoaji maapizo katika ulaji wa aghalabu huwa walumbi


Maapizo hutumia lugha kali inayonuiwa kujaza woga ili kuonya dhidi ya uovu


Umuhimu wa maapizo


Kimsingi maapizo hutumiwa kama nyenzo ya kawaonya wanajamii dhidi ya matendo hasi


Hutambulisha jamii kila jamii ina namna yake ya kuapiza na mitindo tofauti ya kutoa maapizo


Hukuza umoja katika jamii kuweka na kaida au miiko sawa huwafanya watu kujihisi kuwa kitu kimoja


Huadilisha wanajamii hujifunza kutenda mema ili kuepuka laana


Mfano wa maapizo


Ikiwa kweli wewe ni mkazamwanangu


Nami ndiye nilompa uhai mwana unoringia


Anakufanya upite ukinitemea mate


Chakula kuninyima wajukuu kunikataza ushirika


Mzimu na waone uchungu wangu


Radhi zao wasiwahi kukupa


Laana wakumiminie


Uje kulizwa mara mia na wanaa


Usiwahi kufurahia hata siku moja pato lao


Watalokupa likuletee simanzi badala ya furaha


Wakaza mwanao wakuuguze katika utu uzima wako


MASWALI


Msemaji ni nani katika utungo huu


Mzazi mkwe


2 Fafanua sifa tatu za anayeelekezewa maapizo haya


Mwenye majivuno anaringa kupitia mwana wa msemaji


Mchoyo anamnyima msemaji chakula hata wakati wa kuwa na wajukuu wake


Mwenye dharau msemaji anasema kuwa anayerejelewa anapita akimtemea mate


3 Andika mifano ya maapizo katika miktadha ifuatayo


a Dini kwa dharau uliomwonyesha mtumishi wa jalali na asikujalie mema uishipo duniani humu


b Familiayule atakayepuuza amri zangu kama kicwa cha familia hii asiweze kukuza familia yake mwenyewe


c Kijiji aliyeiba matunda shambani mwangu na matunda hayo yawe mwisho kuyala atambae njaa mpaka atakapokabiliana na ziraili wake


d Darasanialiyeniibia kalamu zangu na asipite mtihani wake wa mwisho wa mwaka


4 Eleza majukumu ya maapizo yanayojitokeza katika tungo


Unaadilisha msemaji anakashifu tabia hasi zilizo kwa mkazamwana wake


Ngomezi


Ngomezi ni fasihi ya ngoma


Midundo na mapigo fulani ya ngoma ubainisha maana na ujumbe maalum kutengemea jamii


Sifa za ngomezi


Ujumbe huwa umefichika ile hali ya midundo na mapigo ya ngoma


Mapigo na midundo hii hufuata toni na wizani ridhumu kwa mujibu wa lugha ya wahusika au jamii husika


Ujumbe huweza kueleweka na kutafsiriwa na wanajamii au hadhira iliyonuiwa Hulenga hadhira teule


Kila utaratibu wa ngoma hubainisha suala tofauti na ula mwingine


Kutegemea mapigo huweza kutofautisha baina ya habari za kutangaza hatari ya vita harusi au kifo cha kiongozi


Huweza kuwasilisha ujmbe wa dharura kwa njia ya haraka na ambayo si ghali ikilinganishwa na njia zingine


Ngomezi huongozwa na watu teule katika jamii ili kuhakikisha kuwa hakuna kutuma ujumbe unapotosha au kuwasilishwa visivyo


Ngomezi vilevile hutolewa wakati maalum mfano vita au vifo kitokeapo


Udhaifu wa ngomezi


Si kila mtu katika jamii atapata kutafsiri ujumbe vyema


Ngoma pia husikika kwa idadi ndogo tu ya watu wanaoishi pengine katika kijiji kimoja


Mapigo na midundo yanaweza kuhitilifiana na hivyo kuwasilisha ujumbe amboa haukukusudiwa


Utanzu huu haujachunguzwa kwa kina na huenda ukapotea bila kuacha kumbukumbu ridhishi endapo utafiti hautaendelezwa


Hubagua wageni wa jamii husika na vilevile wasio na uwezo wa kusikia


Sio rahisi kutia mpaka baina ya habari moja na nyingine


USHAIRI SIMULIZI


Utangulizi


Ushairi simulizi ni utanzu unaojumuisha tungo zote zenye mapigo ya kimuziki mawazo hisia na hoja katika utanzu huu huwasilishwa kwa njia ya mdomo kutumia lugha ya mkato yenye mpangilio maalumu wa maneno katika mishororo Ushairi simulizi huimbwa hughaniwa au hukaririwa ni muhimu kutaja hapa kuwa ushairi simulizi hutofautiana na mashairi ambayo huandikwa kwa lengo la kuwasilisha mbele ya hadhiri katika mashindano ya tamasha za muziki au yanayowasilishwa katika hasia maalumu


Sifa Za Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi huwasilishwa kwa njia ya mdomo mbele ya hadhira kwa kukaririwa kughanwa au kuimbwa Nyimbo kwa mfano huimbiwa watu hata hivyo baadhi ya mashairi huimbwa na watu bila kuhusisha hadhira nyimbo za kazi mara nyingi hazina hadhira


Hubuniwa papo hapo na kuwasilishwa kwa hadhira au tungo za awali huwasilishwa kutoka kwa kumbukumbu za mwasilishaji


Tungo za mashari simulizi hutolewa zikiambatana na ala za muziki uimbaji wa nyimbo huambatana na ala kama njuga na marimba aidha anayejigamba huweza kutumia ala kama vile mkuki anapojigamba


Ushairi simulizi ni sehemu ya utamaduni wa jamii na hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine nyimbo za jandoni nyiso na tendi kwa mfano hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Ushairi simulizi hutumia lugha yenye mvuto mkubwa yenye mapigo yaliyopangwa kwa muwala na urari


Utungo wa ushairi simulizi huweza kuwasilishwa na mtu mmoja kama ilivyo katika majigambo au kundi la watu kama vile nyimbo nyingi na ngonjera


Ushairi simulizi hubadilika kulingana na anayeuwasilisha hadhira na wakatiWimbo mmoja unaweza kuimbwa kwa mahadhi mbalimbali kulingana na mwimbaji mwasilishaji anaweza kubadilisha wimbo au shairi wakati wa kuimba kukariri au kughani kutegemea hadhira yake


Hadhira huweza kushiriki katika uwasilishaji wa mashairi simulizi mwimbaji kwa mfano anaweza kuishirikisha hadhira yake katika uimbaji kwa kupiga makofi


Uwasilishaji wa mashairi simulizi kwa kawaida huandamana na uigizaji Mwimbaji kwa mfano huambatanisha maneno yake na vitendo kama vile ishara za uso ishara za mkono miondoko mbalimbali na upigaji makofi


Ushairi simulizi hufungamana na shughuli au muktadha maalumu mathalani nyimbo hufungamana na shughuli tofauti tofauti kama vile


Hodiyanyimbo za kazi


Kimainyimbo za uvuvi na shuguli za majini


Mbolezinyimbo za kuombolezamatanga


Wawenyimbo za kilimo


Ushairi simulizi una miundo mbalimbali unaweza kuwa na beti zilizo na kibwagizo kila ubeti unaweza kuwa na idadi tofauti tofauti za mishororo kama vile 234567 na zaidi


Ushairi simulizi unaweza kuwa na urari wa vina na mizani au ukakosa kuwa nao kilicho muhimu zaidi ni mapigo ya muziki yanayofanya utungo huo uweze kuimbika


Ushairi simulizi kama tanzu nyingine za fasihi simulizi hutumia lugha ya kitamathali kunaweza kuwa na misemo nahau methali ishara taswira jazanda na istiara


Uainishaji wa ushairi simulizi


Mashairi simulizi yanaweza kuainishwa kwa kutumia vigezo mbalimbali kam vile


1 Maudhui


a Mapenzihupitisha jumbe za mapenzi


b Kutulizakuna nyimbo za bembea au bembelezi zinazowatuliza watoto


c Kuombolezambolezi huimbwa wakati wa msiba


d Kusifusifa huimbwa kujisifu mashujaa au waliofaidi umma na kustahili kutambuliwa


e Siasanyimbo za siasa huwasilisha jumbe za kisiasa


2 Muktadha au mahali pa uwasilishaji


a Nyisonyimbo za jandoni


b Mbolezizinazoimbwa kwenye mazishi au kwenye maombolezi


c Nyimbo za harusi


d Nyimbo za matambikoni ambazo hutolewa wakati wa kutoa kafara au sadaka kwa mizimu labda baada ya janga


e Nyimbo za kazi


3 Mtindo wa uwasilishaji


a Maghani hutolewa kwa kalima bila kuimbwa


b Nyimbo huwasilishwa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka


c Shairi utungo unaokaririwa


d Tendi au Rara husimuliwa kwa mapigo ya kishairi


e Ngonjera huwasilishwa kwa kujibizana


4 Mwasilishaji


a Majigambo huwasilishwa na anayejigamba


b Kwaya uimbaji wa watu wengi


Umuhimu Wa Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi kama kipengele cha fasihi simulizi una umuhimu wa kijumla licha ya kuwa kuna vitanzu mbalimbali vinavyotekeleza majukumu tofauti Majukumu ya ushairi simulizi hutofautiana kutoka jamii hadi jamii hata hivyo kuna majukumu ya kijumla kama vile


a Ushairi simulizi hutumiwa kupitisha maarifa au mafunzo ya jamii fulani nyimbo za jandoni za harusi na dini hutumiwa kupitisha mafunzo maalumu


bNi nyenzo ya kuhifadhi na kupitisha utamaduni na historia ya jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa mfano tendi zinazosifu mashujaa huendeleza historia ya jamii hiyo kwa kuonyesha matukio kama vile nyimbo za jandoni nyiso husawiri utamaduni wa jamii kuhusu jando na kuuhifadhi


c Hukashifu tabia hasi kwa nia ya kuhimiza urekebishaji wa tabia hizo nyiso kwa mfano hukashifu woga hivyo vijana waoga huhimizwa kujirekebisha Maghani na nyimbo za kisiasa hukashifu tawala dhalimu


d Ni nyenzo kuu ya kukuza umoja na uzalendo miongoni mwa wanajamii kupitia kwa nyimbo zinazosifu mashujaa wa vita huhimiza vijana kuzionea fahari jamii zao na kujitoa mhanga kuzitumikia aidha wanajamii wanapojumuika pamoja kuimba au kughani katika hafla fulani hujihisi kuwa kitu kimoja hivyo uzalendo hujengeka


eNi nyenzo ya kutakakasa hisia kupitia kwa mashairi au nyimbo watu hutoa hisia za moyoni na kutakaza nyoyo zao mfano mwafaka ni nyimbo na mashairi ya mapenzi ambayo kwayo mtu humtolea mpenzi wake hisia Rara pia hutumiwa kutekeleza jukumu hili


f Huelimisha hukosoa na kurekebisha jamii nyimbo hutoa maadili ya kuonya na kuelimisha wanajamii nyimbo au mashairi ya sifa tendi hata mbolezi huonyesha matendo mazuri ya anayeimbiwa na kukashifu wanaoenda kinyume na matakwa ya jamii


g Husawiri mfumo wa jamii fulani kisiasa kiuchumi na kijamii baadhi ya nyimbo huonyesha shughuli za kiuchumi za jamii kama vile ufugaji Hodiya nyimbo za kazi huonyesha shughuli mbalimbali kama vile uwindaji kilimona uvuvi Majigambo pia husawiri mifumo ya jamii kisiasa na kijamii


h Huonyesha falsafa na imani za jamii husika kuhusu masuala fulani Mbolezi huonyesha imani za jamii kuhusiana na kifo Majigambo husawiri falsafa ya jamii kuhusu ushujaa


i Ni nyenzo kuu ya kuhamasisha wanajamii Nyimbo za kisiasa na kizalendo zimetumiwa na tawala kama nyenzo ya kueneza propaganda za kisiasa


j Hukuza ubunifu anayekariri huimba au kughani mashairi huhitajika kubuni mbinu zifaazo za uwasilishaji Kwa kufanya hivi uwezo wake wa kubuni hukuzwa


k Hukuza usanii wa lugha wanaotunga na kuimba mashairi huhitajika kubuni mbinu zifaazo za uwasilishaji kwa kufanya hivi uwezo wake wa kubuni hukuzwa


l Husaidia wanajamii kukabiliana na hali ngumu na kuwahimiza wasikate tama kwa mfano mbolezi husawiri na kusawiri kifo kama faradhi kwamba humfika yeyote hivyo hisia za mwemeo hupungua aidha nyimbo huhimiza waliokwenda vitani au wanaofanya kazi wasikate tamaa


m Ushairi simulizi hustarehesha na kufurahisha wanajamii tungo za ushairi simulizi huvutia hisia huburudisha na kusisimua mwili na akili


Vipera vya Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi una vipera vitatu


Nyimbo


Maghani


Ngonjera


Nyimbo ni tungo za kishairi zenye mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti muwala na mapigo ya kimuziki na huwasilishwa kwa kuimbwa nyimbo hutambuliwa kwa sifa tatu


Huwepo kwa hadhira inayotumbuizwa


Muziki unaoimbwa kwa sauti


Matumizi ya ala


Sifa za nyimbo


Sifa bainifu ya nyimbo ni kwamba hutolewa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti


Nyimbo hutumia lugha ya mkato yenye mpangilio maalumu wa silabi mishororo na beti zenye mapigo ya kimuziki


Nyimbo hutumia lugha nzito yenye kuibua taswira na hisia nzito kama za mapenzi huzuni na furaha


Nyimbo zinapoimbwa maana nyingi huandamana na ala za muziki kama vile ngoma baragumu msewe na zumari


Katika jamii za kiafrika nyimbo hufungamana na muktadha fulani kuna nyimbo za kazi harusi jando na unyago kuzaliwa kwa mtoto kumpa mtoto jina ibada na matambiko


Baadhi ya vifungu katika nyimbo hurudiwarundiwa vifungu hivi huitwa vibwagizo viitikio au mikarara ya nyimbo


Nyimbo nyingi huandamana na ucheshaji wa viungo kama vile mabega kupiga makofi na mapigo ya miguu


Kimsingi nyimbo ziliimbwa na makundi ya watu kwa hadhira hai Hata hivyo kuna nyimbo zinazoimbwa na mtu mmoja kwa hadhira yake au hata bila hadhira


Umuhimu wa nyimbo


Nyimbo hutambulisha jamii kwa kusawiri shughuli na maisha ya jamii iliyozibuni mathalan nyimbo katika jamii ya wakulima zitasheheni msamiati unaohusu shughuli za kilimo kama vile kuvuna kupanda na kupalilia


Nyimbo humwezesha binadamu kutakasa hisia zake kupitia kwa nyimbo binadamu hutoa hisia za moyoni kama vile kujutia kosa alilofanya mapenzi ama huzuni Mbolezi humsaidia aliyehathiriwa kutoa hisia za huzuni Nyimbo za mapenzi kama vile chombezi humwezesha mpenzi kumfichulia mwenzake hisia za moyoni


Ni mbinu mojawapo ya kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wa jamii rekodi za matukio muhimu katika jamii huweza kuhifadhiwa kwa nyimbo na kupitishwa kwa vizazi


Nyimbo hutumbuiza hutumiwa kama burudani kufurahisha kustarehesha na kusisimua


Hupitisha amali na mambo ambayo jamii inayothamini amali hizo hurekodiwa katika nyimbo mbalimbali kama vile za kazi na kurithishwa vizazi vya jamii hiyo Mawaidha na thamani za jamii hukaririwa katika nyimbo kama nyenzo za kuzirithisha


Nyimbo hutumiwa kuhamasisha watu na kuchochea hisia za kuchangamkia jambo fulani Nyimbo za kisiasa kwa mfano huweza kuchochea hisia za kuungana pamoja kutetea haki au kuunga mkono jambo fulani


Nyimbo huakisi ukwasi wa tamaduni za jamii umbuji ufasaha wa kujieleza na ujamii mvuto na uzuri wa kazi ya sanaa wa jamii hujitokeza katika nyimbo huteuzi wa manenoishara na ujumbe katika nyimbo huonyesha ukwasi wa jamii hiyo kifani


Hukuza ubunifu miongoni mwa wanajamii uimbaji ni kipawa na nyimbo hupalilia kipawa hiki


Aina mbalimbali za nyimbo


Bembelezi bembeabembepembezeji


Hizi ni nyimbo zinazowafanya watoto walale au watulie wanapolia zinapoimbwa


Sifa


Bembea huimbwa kwa utaatibu kwa sauti na mahadhi ya chini


Huimbwa na wazazi au walezi wa watoto kuwaliwaza na kuwabembeleza watoto walale


Huwa fupi


Bembea hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine kutokana na thamani za jamii hiyo


Huimbwa kwa kurudiarudia maneno au kibwagizo wakati mwingine hata nyimbo mzima huimbwa kwa kurudiwarudiwa


Hutumia lugha shawishi na wakati mwingine hutolewa ahadi za kumnunulia mtoto zawadi


Aghalabu zinapoimbwa mtoto huwa amebebwa kwa mbeleko na mwimbaji kutoa mapigo ya kumpapasa


Umuhimu


Hutumbuiza na kuongoa watoto bembea hupumbaza na kumfanya mtoto anyamaze au alale anapolia


Hutumiwa kama sifa kumsifu mtoto mtulivu husifu pia somo ya mtoto huyo au wazazi wake


Husawiri mfumo wa kiuchumi wa jamii husika ikiwa baba ni msasi mtoto atarajiwa kuwa baba ni msasi jasiri au baba yake yuko karibu kutoka usasini


Huonyesha au kusawiri uhusiano katika jamii kupitia bembea mlezi huweza kuibua migogoro iliyomo kati yake na wazazi wake au wazazi wa mtoto hivyo kuonyesha uhusiano kati ya waajiri na wajiriwa


Hutakasa hisia ambazo mwimbaji huweza kuwa nazo


Humwelimisha mtoto hata katika umri huu mchanga kuhusu mambo na shughuli mbalimbali katika jamii na umuhimu wake au thamani yake katika jamii


Husawiri falsafa au mtazamo wa jamii kuhusu jinsia na matarajio ya jamii kwa jinsia Fulani katika bembea mlezi anaweza kutaja kuwa machozi ni ya kike iwapo anamtuliza mtoto mwanaume majukumu ya mtoto wa kiume kwa jamii pia huweza kutajwa mlezi huweza kumtajia mtoto wa kike kuwa anatarajiwa kuwa mlezi mwema


Huwaonya watoto dhidi ya tabia hasi watoto huonywa dhidi ya kulia onyo kwani kulia hukumbusha mtu mambo mabaya


Mfano


Ewe malaika wangu


Uloshuka toka mbinguni


Mbingu kapasua kwa hei


Siku nipokukopoa


Ulinitia furaha iliyopasua kifua


Tabasamu kipajini pako


Ilinitia tumaini ikanisahaulisha zingizi


Ikayeyusha madhila ya utasa wa miaka kumi


Ikapeperusha mbali cheka la ukwenza


Sasa napolia wanitonesha jeraha


Waniregesha misri kwa vitimbi vya firauni


Kwa vitisho vya muhebi


Talaka huahidiwa hadi mbingu


Lipofungua milango ya heri


Silie mwana silie walimwengu watakusuta


Tangu hapo tanabahi


Vidume humu mwenu


Kulia hari kuumbiwa


Machozi na kekevu ni za kike fahamu


Jogoo halii daima huwika


Nikikuona kigugumika hivi wanitia hangaiko


Tumaini kuzima


Udhaifu kiandama moyo kitia hamaniko


Atanipigania nani


Watesi kingangaania chake kujitwalia


ZOEZI


1i Je mtoto huyu ni wa kike au kiume


ii Thibitisha


Mwimbaji ni nani au ana uhusiano gani na anayeimbiwa


Andika sifa tatu za jamii ya mwimbaji


Andika mbinu za lugha zilizotumiwa


Andika majukumu sita ya wimbo wa aina hii


Hutumbuiza watoto na kuwaongoa


Hutumika kumsifu mtoto mtulivu


Husawiri mfumo wa kiuchumi wa jamii husika


Husawiri uhusiano katika jamii kupitia migogoro


Huwaonya watoto dhidi ya tabia hasi


Mbolezi nyimbo za matangatahalili


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa wakati mtu amefariki au wakati wa maafa ama katika halfa za kuadhibisha makumbusho


Sifa


Mbolezi hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine kutegemea imani ya jamii kuhusu kifo na pia kulingana na aliyekufa


Huimbwa kwa njia ya kuwafariji waliofiwa


Husifu aliyekufa kwa kawaida mbolezi hutoa sifa chanya au nzuri za aliyekufa watu mashuhuri katika jamii huweza kutungiwa mbolezi zao mahususi zinazowasifu na kutuja michango yao kwa jamii


Hufungamana na muktadha maalum mbolezi huimbwa tu katika matanga au wakati wa kuomboleza jambo fulani


Huimbwa kwa toni ya huzuni na pengine uchungu ili kuibua hisia za ndani za mwombolezaji


Huimbwa kwa mwendo wa utaratibu


Huonyesha imani ya jamii husika kuhusu kifo


Majukumu


1 Husawiri msimamo wa jamii kuhusu kifo wapo wanaoamini kuwa kifo husababishwa na maovu au pepo fulani na watakao kashifu kifo watu wengine hutambua kifo kama mlango wa kuingia katika uzima wa milele kidini


2 Kuwaliwaza waliofiwa na kuwasaidia kukabiliana na uchungu au uzito wa kumpoteza mpendwa wao


3 Hutoa wasifu wa aliyekufa


4 Ni njia ya kutakasa moyo na hisia za aliyefiwa aliyefiwa huweza kutumia mbolezi kutoa hisia zake za huzuni kwa njia hii anaweza kupunguza uzito wa kumpoteza mwenzake


Mfano


Kama kesho itapambauka


Jua la kinjano kuchomoza


Kuangazia siku mpya


Siku isio tumaini


Siku bila mimi mama mtu


Kumbuka ewe kipenzi


Usiache chozi kufurika


Kuyeyusha makini yako inuka mwanangu inuka


Silie daima yote yatatengenea


Mpenzi mama ulolala usingizi usio na mzindushi


Nalikumbuka vyema hili ni beti uloniandikia


Kitandani ukiwa ukiuguza donda


Donda walokusababisha walimwengu mahasidi


Ela nataka ujue kamwe yote si shwari kama uliponambia


Hayawezi kuwa shwari kwa mlezi kikembe


Hayawezi tengea kwa yatima alozungukwa


Na waja wenye tama kila kitu kurithi


Hayawezi kuwa shwari kumtazama mwezio


Ulotwambia tumwite baba na kumstahi


Ati ni amri ya muumba


Akitoka na muhebi pumbao apata yeye


Wafurahia ulochuma wewe


Najitahidi mpenzi mama


Ukakamavu kujipa


Machozi kuyafuta


Ela hino kumbuka


Kuondoka kwako huko


Hatukukutarajia japo hukuisha kunikumbusha


Ziraili liingia ja mwewe


Na kukwiba mithili ya kifaranga


Mama yake akitazama


MASWALI


1a Andika sifa za mbolezi zinazojitokeza


Huimbwa kwa toni ya huzuni na uchungu kwani anayeimba ana huzuni kwani amempoteza mama


Inadhihirisha imani ya jamii inatajwa kuwa ziraili alimwiba mama


B Andika mbinu zilizotumiwa


Tashbihiziraili liingia ja mwewe


Inksariwalokusababishia


Nyiso


Nyiso n nyimbo zinazoimbwa jandoniwavulana  na unyagoni kwa wasichana  kila jamii hata hivyo ina desturi zake zinazozingatiwa kama kigezo cha kuvusha vijana kutoka utotoni na kuingia utu uzima


SIFA


Zilitoa sifa kwa waliotiwa jandoni waliopashwa tohara wazazi na wasimamizi wao


Ziliimbwa kuwapa wavulana ujasiri wa kukabili kisu cha ngariba


Zinatoa mafunzo kwa wavulana kuhusu majukumu yao mapya baada ya kutiwa jandoni


Katika baadhi ya jamii nyiso huimbwa usiku wa kuamkia siku ya kupasha tohara


Maudhui katika nyiso hutofautiana kutoka jamii hadi nyingine


Maudhui yanaweza kuwa ya kuonya dhidi ya kutoa siri kuwaandaa kwa uchungu watakaohisi au kukejeli woga


Majukumu


Hutumika kuwaondoa kihisia wanaotarajia wanaotahiriwa kuwapa ari ya kuwapa kisu cha ngariba


Huwajuza wanaotahiriwa kuhusu majukumu mapya na matarajio ya jamii yao kwao huwafahamisha kuwa wamevuka na ni muhimu kuwaandaa kiakili kwa majukumu ya utu uzima


Huonyesha furaha ya vijana wanaotoka katika utoto na kuingia utu uzima


Huhimiza ujasiri na kukebehi woga


Huhimiza uzalendo na kuonea fahari utamaduni wa jamii wanaohiriki jandoni hujitambulisha na jamii zao zaidi na hivyo uzalendo huimarika


Nyiso hutoa nasaha kwa vijana huwafahamisha kuhusu matarajio ya uchungu matarajio ya utu uzima husa dhidi ya woga na umuhimu wa kuhifadhi siri watakazopewa


Huburudisha waliohudhuria shughuli hii


Huleta umoja miongoni mwa wanajamii vijana waliotahiriwa wakati mmoja hujitambulisha kama ndugu


Mfano


Ewe kiii


Ulozowea kujificha


Nyuma ya mama kujikinga dhidi ya milio


Ya radii ilo juu mbinguni


Jua kesho ni siku ya siku


Siku ya kujua mbichi na mbivu


Kutofautisha jogoo na vipora


Ngaribu taposhika chake kijembe


Ndipo utakapojua bayani


Ukoo wetu si wa kunguru


Ikiwa u tayari


Kisu kukidhihaki


Si thubutu kamwe wanjani kuingia


Ije kuniabisha miye amiyo na akraba nzima


Nyimbo za kisiasa


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa katika shuguli au miktadha ya kisiasanyimbo za kisiasa huwa na maudhui mapana kama vile mapambano propaganda kuzindua kuhamasisha kukejeli kuburudisha kuhimiza au kutia ari


Sifa


Huwa na maudhui mapana kama vile mapambano propaganda nk


Huimbwa katika shughuli au miktadha ya kisiasa


Huonyesha hali ya mwenye nguvu kumwonea mnyonge


Huburudisha hutumbuiza na kustarehesha watu katika shughuli za kisiasa au za kitaifa


Hutumiwa kuwatuliza na kuliwaza wahasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Jukumu


Hukuza umoja wa kisisa miongoni mwa washiriki wakati wa kupigania uhuru nyimbo hizi zilitumiwa kama nyenzo za kuwaunganisha watu


Huzindua na kuhamasisha watu huwapa watu km wafanyi kazi ari ya kupigania haki zao Nyimbo za kisiasa huwatanabahisha watu kuhusu haki zao na kuwahimiza kupigana dhidi ya unyanyasaji


Husawiri mfumo wa kisiasa na kijamii wa jamii husika na maoni ya wananchi kuhusu mfumo huo Je wanaupenda au wanaupinga


Husawiri migogoro iliyopo katika jamii je ni ya unyanyasaji uongozi mbaya unyonyaji ubinafsi usawa na uhuru


Hutumiwa kueneza propaganda za kisiasa baadhi ya nyimbo za kisiasa huimbwa ili kusawiri uzuri wa utawala fulanikm KANU yajenga nchi ni wimbo wa kisiasa ulionuia kuwavutia watu kukipenda chama hiki cha kisiasa


Huimiza uzalendo na mshikamano wa kitaifa nyimbo za taifa ni mfano wa nyimbo za kisiasa zinazohimiza raia kuionea fahari nchi yake na kuishi kwa undugu


Huweza kutumiwa kama rekodi ya matukio ya kihistoria katika jamii Fulani baadhi ya nyimbo za kisiasa huzungumzia mapambano dhidi ya ukoloni na historia ya mapambano hayo


Hutumiwa kukashifu uongozi mbaya


Hutumiwa kama sifo kuwasifia viongozi waadilifu na mashujaa wengine wa kisiasa kama vile Harry thukuDedan kimathi Arap moi Jaramogi Odinga Kenyatta wa nchini Kenya


Hutumiwa kuwaliwaza na kupoza waasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Mfano


Mabeberu watu wabaya


Walimfunga kombozi


Nia yao ikiwa moja


Kudidimiza jamii yetu


Katika lindi la istiimari


Ela hawakufua dafu


Mabarobaro waliingia msituni


Bunduki wakashika


Kupigana kupigania wiyathi


Beberu lipoona


Vita vimechacha


Tama iliwatoka


Wakasalimu amri


Uhuru wakatoa


Hawakutoa kwa hiari


Hilo usisahau


Wazalendo walipigana


Kwa jino au ukucha


Uhuru tukapata


Kombozi akashika sukani


Nyimbo za sifasifo


Nyimbo za sifa pia huitwa sifoni nyimbo ambazo hutoa sifa za mtu fulani sifo husifu michango na mafanikio ya watu katika jamii ni muhimu kutaja kuwa nyiso mbolezi na nyimbo za arusi hutumiwa kama sifo


Sifa


Sifo husifu na kutukuza watu ambao wamefanya jambo fulani km husifu maarusi waliohitimu jandoni viongozi wa kisiasa kiuchumi na kijamii mbolezi na walioshinda mashindano ya michezo au wa kumiliki kitu kipawa au hali fulani


Sifo hutumia sitiari kwa usanifu mkubwa huwalinganisha wanaosifiwa na wanyama ili kuonyesha sifa fulani km kiongozi anaweza kufananishwa na simba ili kuonyesha ujasiri


Sifo hutumiwa katika miktadha mbalimbali ya kijamii kama vile miviga


Huimbwa kwenye jando kuwasiu mashujaa na kuwapongeza kwa kuingia katika utu uzima


Huimbwa kwenye mazishi kama taabilitaabini kuwasifu na kuwakumbusha waliokufa


Huimbwa kwenye arusi kuwasifu maarusi


Huimbwa katika sherehe za kutawazwa kwa viongozi au wafalme


Kuna sifo za kidini zinazomsifu Mungu au mitume kwa mfano kasida ya mzia zinamsifu mtume mohammed


9 Sifo pia huweza kuimbwa na mtu au watu binasfi wakijisifu majigambo au vivugo


10 Sifo huasi au kuonyesha thamani ya jamii zinazothamini ujasiri wa kivita nyingine nasaba tukufu ufugaji wa mifugo wengi kilimo au arusi


11 Sifo hupiga chuku sifa za anayesifiwa


Majukumu


Sifo husifu matendo ya viongozi au watu mashujaa katika jamii


Hutangaza mafanikio au mchango wa mtu au watu wanaosifiwa kwa jamii anayeimba sifo hutaja mambo ambayo anayesifiwa alitenda au ametenda


Hukuza uzalendo sifo huwahimiza vijana kuiga matendo mazuri ya wanaosifiwa kwa njia hii watu hujifunza kuionea fahari jamii na kuwa tayari kuitolea mchango wao


Kuweka kumbukumbu au rekodi ya matukio ya kihistoria wimbo unaomsifu shujaa wa vita km huonyesha vita alivyopigana alipigana na nani na lini na mbona


Huonyesha msimamo na mitazamo ya jamii fulani kuhusu maswala mbalimbali wimbo unaosifu uzalendo wa mtu fulani vilevile unaweza kuonyesha chuki kwa usaliti


Hutambua mchango wa watu mbalimbali kwa jamii sifo hutaja majina ya wanaosifiwa kwa nia ya kutambua na kutambulisha juhudi zao


Huburudisha sifo nyingi hutumbuiza hutuliza na hupumbaza akili


Nyimbo za kazihodiya


Nyimbo za kazi pia huitwa hodiya ni nyimbo zinazoimbwa na watu wanapofanya kazi huwa kama kihamasishaji kwa wanaoifanya kazi fulani au zinaonyesha mazingira yao ya kazi hofu zao shida zao matumaini na ndoto zao


Sifa


Maneno ya nyimbo hizi huwa ni ya kuhimiza


Urefu wake hutegemea kazi na vifungu fulani vinaweza kurudiwarudiwa


Mdudo hutegemea kazi inayofanywa iwapo kazi itafanywa kwa utaratibu mdundo utafuata hali hiyo


Huimbwa wakati watu wanapofanya kazi kila aina ya kazi ina hodiya yake kwa mfano wawe vave ni nyimbo za wakulima Kimai ni nyimbo zinazohusishwa na ubaharia


Huimbwa na kundi la wafanyakazi au mtu mmoja wakati anapofanya kazi yake binafsi


Nyimbo hazihusishi ngoma kwa kuwa watu wote walishiriki kazi


Majukumu


Huhimiza watu kutia bidii na kuendeleza kazi bila kufa moyo


Hukashifu uvivu na utegemezi baadhi ya nyimbo za kazi hukashifu wasiopenda kazi


Hurahisisha kazi kwa kupunguza fikra za uchovu watu wanapofanya kazi wakiimba kazi huonekana kuwa nyepesi na muda kupita kwa kasi


Husawiri imani mitazamo na thamani za jamii husika kuhusu kazi jamii inathamini kazi gani Uzembe na bidii kazini huchukuliwaje Kazi inapewa nafasi gani


Huonyesha changamoto ambayo wafanyakazi hukabiliana nayo katika kazi zao je wanahofia nini kazini Wana matumaini gani katika kazi zao


Hujenga ushirikiano watu wanapoimba wanapofanya kazi pamoja hujenga ushirikiano pia huhimizwa katika baadhi ya nyimbo za kazi


Mfano


Viongozi walisema


Turudi mashambani


Makonde kushughulikia


Mimea kupalilia


Tutie ghera ndugu


Tujifunge masembo


Udongo tutifue


Samadi tutie


Magugu tungoe


Kilimo tuimarishe


Pasiwe wa kutuvuta


Misri kuturudisha


Kwa pato la kufutia chozi


Ukame tatwandama


Mashamba tukiachilia


Mmomonyoko kuyatoa


Tutabaki mikunguni


Kutegemea wahisani


Nyimbo za mapenzi


Nyimbo hizi zinaimbwa kueleza hisia za mapenzi zinasimamia maoni ya jamii kuhusu mapenzi mtu anaweza kumsifu mpenzi au kusikitika kwa kuachwa na mpenzi nyimbo hizi huwa na maudhui ya mapenzi


Sifa


Huelezwa kwa maneno matamu yenye hisia nzito


Zinaweza kuwa sifa yaani zikaimbwa kumsifu mpenzif fulani


Huthibitisha mapenzi


Huwa na maudhui mbalimbali kulingana na lengo la mwimbaji km


Kuonyesha kusalitiwa au wivu


Kuomba uchumba


Kumsifu mpenzihusifu umbo au hulka yake


Kutambua uhusiano mzuri na mwenziwe na kumbembeleza mpenzi


Majukumu


Kusifu tabia au umbo la mpenzi yaani hutaja tabia chanya na umbo zuri la mpenzi


Kutakasa hisia za anayeimba mwenye mapenzi huweza kutumia nyimbo kutoa hisia zake za huzuni furaha au kupumbazika kwa kufanya hivi anaweza kupunguza uzito wa hisia alizonazo


Huburudisha nyimbo za mapenzi huburudisha anayezisikiza


Hukuza ubunifu nyimbo za mapenzi hubuniwa kwa ubingwa wa hali ya juu ili kuibua hisia za mapenzi huzuni au huruma


Ni nyenzo ya kupitisha maarifa au elimu nyimbo za arusi hutumiwa kutoa mawaidha ya unyumba kwa maarusi wapya aidha matarajio ya jamii na majukumu yao mapya kama bibi na bwana hupitishwa kwa nyimbo


Mfano


Tina analia tina analia


Chozi lausaliti undani wake


Undani ambao ameuficha kwa miaka na mikaka


Undani ambao japo anachelea kutangaza asije


Akaonekana apendaye chongo


Itabidi kuuto kuumwaga mtama


Na kiini chozi hili ni kwamba imewadia


Imewadia siku kanisani kwenda


Kujitia pingu pingu za aushi


MASWALI


Jibu maswali yafuatayo ukirejelea wimbo huu


Ainisha utungo huu kimaudhui


Ukatilibibi arusi anapoenda kufanya arusi bwana arusi haonekani


Mapenzimwanamke huyu anaonekana kuwa alimpenda sana mchumba wake


Usalitimchumba wa mwanamke huyu tina anamsaliti kwa kukosa kuja arusini


kwa mujibu wa wimbo huu jadili kwa mifano nafasi ya mwanaume katika jamii


Msalitimchumba wa tina anamsaliti kwa kukosa kkufika pale katika arusi ili amwone tina


Katilipia anamwacha tina pale bila yakumwambia kuwa hangependa kumwoa


Toa mifano ya tamathali za usemi zilizotumika


Uradiditina analia tina analia


Methaliapendaye chongohuita kengeza


Nahau kumwaga mtama


Fafanua umuhimu wa aina ya tungo hii katika jamii yako


Huthibitisha mapenzi baina ya watu Fulani


Hutakaja hisia za anayeimba baadaye anapunguza uzito wa hisia hizo


Huburudisha wale wanaosikiliza


Hukuza ubunifu kwa wanaobuni nyimbo hizo na kuziimba


Nyimbo za watotochekechea


Nyimbo za watoto pia huitwa nyimbo za chekechea


Sifa


Huimbwa na watoto wakati wa kucheza ili kuifanya michezo ipendezeau wanapofanya shughuli zao za kitoto


Huwa na matumizi ya takriri kwa kiasi kikubwa


Ni maarufu katika shule za malezi kama vile chekechea


Watoto hufunzwa na kuimba nyimbo hizi


Maudhui yake hutegemea aina ya mchezo na jamii husika


Lugha yake ni sahili au nyepesi


Aghalabu huwa fupi


Huandamana na miondoko kwa kiasi kikubwa


Umuhimu


Hutumiwa kama burudani ni nyenzo muhimu ya kujipumbaza na kupitisha wakati


Hukuza ubinifu miongoni mwa watoto hujifunza nyimbo zinazooana na michezo yao


Hukashifu tabia hasi watoto hutumia nyimbo hizi kuwakashifu walio na tabia hasi kv uchoyo


Hukuza utangamano watoto wanapokuja pamoja kucheza na kuimba hawajali tofauti zao za kinasaba na huwa kama watu wa jamii moja


Hutambulisha jamii kila jamii ina nyimbo za watoto ambazo hufungamana na utamaduni pamoja na thamani za jamii hiyo


Hukuza kumbukumbu za watoto kwa sababu ya kukariri vifungu mara nyingi


MFANO


Kitoto kivivu aia aia


Kikienda skuli aia aia


Saa tatu hazijafika aia aia


Ndicho hicho chalia njaa aia aia


Ticha naona njaa aia aia


Malimu hadiriki kuandika lolote aia aia


Kitoto machozi yatoka aia aia


Hadi ruhusa kipewe aia aia


Kitazame kilo ndani ya chupa aia aia


Ndipo kitulie aia aia


MASWALI


Andika maadili yanayojitokeza katika wimbo


Bidii inakashifu uvivu


Tabia njemma inakashifu tabia ya kulia onyo na kusumbua


Masomowatto wanahimizwa kwenda shuleni


Taja mbinu za lugha zilizotumiwa


Uradidi aia aia


Utohozi ticha


Andika miktadha mitatu ambayo nyimbo za watoto hupatikana


Watoto wanapocheza


Watoto wanapopewa elimu


Jadiyajadiia


Ni nyimbo za kitamaduni ambazo huimbwa na kupokezwa kwa mdomo kutoka kizazi kimoja hadi kingine kila jamii ina jadia zipokezwazo kwa vizazi vyake kimaudhui nyimbo hizi husimulia mambo mengi hasa yaliyotukia katika historia ya jamii kama vile matendo ya shujaa fulani mateso njaa na ucheshi


Kongozi


Ni nyimbo za mwaka huimbwa wakati wa kukaribisha mwaka mpya


Nyimbo za dini


Huimbwa katika shughuli za kidini


Kimai


Uhusisha shughuli za kibaharini


Nyimbo za vita


Huimbwa na askari wakati wa vita


Nyimbo za usasi


Huimbwa na wasasi wanapokwenda au kutoka usasini


Husifu mtu fulani kwa mchango wake katika jamii


Nyimbo za kuzaliwa kwa mtoto


Huonyesha au kuathimisha kuzaliwa kwa mtoto


Maghani


Ni ushairi ambao hutolewa kwa kalmia nusu kuimba nusu kuongea kama afanyavyo padre badala ya kuimbwa tofauti kati ya maghani na nyimbo ni kuwa maghani hayaimbwi hata hivyo kimaudhui maghani ni sawa na nyimbo kama za kazi maombolezi au siasa kama ilivyo katika nyimbo


Sifa


a Ni fungu za kishairi yaani yana sifa za kishairi za kuwa na mapigo ya kimuziki na maneno mateule yenye muwala mtiririko mzuri wa mawazo


b Husimulia matukio kwa kirefu hasa yanayotambwa


c Hutungwa papo hapo na kusemwa au kutongolewa mbele ya hadhira


d Hutungwa kwa ufundi mkubwa


e Hutolewa na mtu mmoja au kundi la watu


Umuhimu


a Kuchochea wanotaka kuwa shujaa


b Kutoa sifa nzuri za kuigwa au kutumiwa kukosewa


c Kuelezea usuli wa mtu asili au nasaba ya mtu kitu jambo au familia


d Kudhihirisha uhodari wa kutenda


Aina za maghani


Aina mbili kuu


a Maghani ya kawaida


b Maghani simulizi


1 Maghani ya kawaida


Tungo za kishairi ambazo hutongolewa kuhusu maswala ya kawaida njaa mapenzi masikitiko kazi majonzi dini hughaniwa tu


Rara


Ni hadithi fupi nyepesi za kishairi ambazo husisimua


Sifa


Huweza kuandamana na ala za muziki


Nyingi zilihusu koo tukufuzilizotajika


Hutolea kwa ya huzuni kitanzia


Masuala hufumbua na kudokezwa tu


Lugha hujaa utendaji wa matukio


Hushughulikia maswala ya kawaida na ibuka kwa mtindo usio rasmi


Huwa na ucheshi wenye kinaya


Maghani simulizi


Maghani ya kihadithi yanayosimulia sifa za mtu kitu mnyama historia au tukio fulani


Hutolewa na kuambatana na muziki pamoja na ala km zeze marimba njuga Mtambaji wa maghani huitwa yelimanju Kwa kawaida yeye huwa bingwa wa kupiga ala aina fulani ya muziki


maghani ya kawaida


Ni ya aina tatu


Sifo


Ni mashairi ya sifa yaghaniwayo kumsifu mtu fulani kutokana na matendo yake ya kishujaa


Husifu watu wanyama mimea na hata vitu visivyo hai


Hutoa sifa chanya na hasi sifa hasi hukashifu vitendo vibaya


Hutegemeana na kuingiliana na tanzu nyingine za fasihi simulizi hutumiwa katika km mazishi kusifu aliyekufa kwa matendo yake ya kipekee pia huweza kutumiwa katika arusi na tohara kusifu wanaohusika katika shughuli hizo


Aina za sifo


Majigambo vivugo


Tungo za kujisifu kujitapa au kujigamba anayejigamba huwa mwanasanaa mshairi anayeelewa kwa undani analozungumzia


Sifa


Hutungwa na kughanwa na mhusika mwenyewe


Hutungwa kwa usanii mkubwa anayejigamba hutumia sitiari ishara takriri na tashbihi


Anayejigamba hujitumia kivugo kufuatia tukio mahususi katika maisha yake anaweza kuongea kuhusu siku za jandoni ndoa au kuoa kutoka vitani michezo kesi au jambo kali


Kwa kawaida hutungwa na kughanwa na wanawake


Huwa na matumizi ya chuku kwa kiasi kikubwa anayejigamba hujisifu kupita kiasi kwa kutaja mafanikio au mchango wake Anaweza kuahidi kuleta mafanikio makubwa kuliko yale tayari ameletea jamii


Hutolewa kwa nafsi ya kwanza maadam anayejigamba ni mshairi mwenyewe


Anyejigamba huweza kubeba baadhi ya vifaa vyake vya kazi au vinavyoonyesha jambo analojisifia Aidha anaweza kuvaa maleba yanayooana na kazi au jambo ambalo anajisifia


Kwa kawaida hutungwa papo hapo hata hiyo mengine huandikwa ili kughanwa baadaye katika hafla fulani kv arusi


Anayejisifu hutaja usuli wake wa kinasaba katika baadhi ya jamii anayejigamba huhitajika kutaja na kusifu nasaba au ukoo wake upande wa baba na mama kwa majina yake halisi


Wanaojigamba nao huwa walumbi au washauri wanaofahamu wanalolitunga


Maudhui makuu ni ushujaa


Umuhimu


Hukuza ubunifu kadri mtu anavyotunga na kughani majigambo ndivyo anavyoimarisha uwezo wa kubuni mitindo mipya ya utunzi na uwasilishaji


Hukuza ufasaha wa lugha watunzi wengine wa majigambo huwa walumbi


Ni nyenzo ya burudani huangua waliohudhuria sherehe ambapo yanatolewa


Hudumisha utu na utambulisha mwanamume katika familia kwa sababu ya uchokozi uliokuwa katika jamii ilikwa muhimu kwa wanaume katika familia kuwa jasiri wakakamavu na mashujaa ili kutetea jamii zao Kupitia kwa majigambo wanaume walidhihirisha nafasi zao katika jamii


Nyenzo ya kufanya watu waheshimiwe hudumisha ari ya kuwafanya wanaume kutaka kuwa mashujaa mtu alipofanya kitendo cha ushujaa alijigamba na kuheshimiwa na kila mtu alitaka kufanya jambo la kishujaa ili ajigambe na kuheshimiwa


Tondozi


Ni tungo ambazo hughanwa kumsifu mtu mnyama au kitu km milima kijiji nchi au kitu chochote ambacho huweza kusifiwa


Tondozi za watu husifu watu mashuhuri wapenzi marafki watani wake waume watoto au adui zaoWanyama na vitu ambavyo hutungiwa tondozi aghalabu ni mifugo wanyama wa porini na miti mikubwa vitu na wanyama hawa hupewa sifa kistiara zikikusudiwa binadamu


Mfano


Kipungu kipungu


Nani kama yeye


Hashindiki kwa nia


Hashindiki kwa shabaha


Hulenga mbinguni


Hutulia gera kufikia peo


Peo zisofikika kwa wanaokata tamaa


Kipungu kipungu hachi tufani za sanaa


Kwa kutoa mifano katika utungo huu thibitisha kuwa utungo huo ni aina ya sifo


Utungo huu unasifu kipungu ambaye ni ndeg Inatoa sifa chanya kuhusu kipungu hashindiki hulenga mbinguni na kufikia peohakati tamaa


Kipungu anapewa sifa gani


Asiyekata tamaa


Asiyeshindika


Mwenye bidii


c PembeziPembezeji


Ni aina ya tondozi inayotolewa kusifu watu fulani pekee kwa kawaida husifu watu wenye kujipambanua kwa matendo yao ya kishujaa na kujitolea kwao hutungiwa watu kama


Watawala viongozi


Walezi wazuri


Mashujaa wa vita


Waganga mashahuri


Wapenzi waliopigania pendo lao


UTANZU WA SEMI


Utangulizi


Semi ni kauli fupi za kisanaa zenye maana na mafunzo yaliyofichika Semi hutoa mafunzo kwa njia ya kufumba mafunzo katika semi hutokana na imani ya jamii ambayo imezibuni mifano ya semi ni methali vitendawili misemo nahau misimu lakabu mafumbo chemshabongo na vitanza ndimi Semi pia huitwa tungo fupi au tungo bainifu


Sifa za semi


Semi hufumba ujumbe wake kwa mfano maana ya ndani ya nahau piga kalamu nifuta kazi ilhali maana ya juu ni kuchapa au kugonga kalamu methali pia huwa na maana iliyofumbwa aidha vitendawili hufumba jibu


Hutumia picha taswira na ishara kupitisha ujumbe wake mtu anaposema kwetu ni jehanamu ile picha ya jehanamu inajichora akilini mwa msikilizaji jehanamu hapa inamanisha mahali pabaya penye mateso mengi


Maana ya semi hupatikana katika jamii iliyozibuni methali mgaaga na upwa hali wali mkavu kwa mfano itaeleweka na jamii za pwaniVile vile katika tashbihi weupe au weusi hulinganishwa na vitu mbalimbali kutegemea jamii na mazingira yakemathalani watasema eupe kama maziwa au thelujieusi kama mpingo lami au makaa kutegemea vifaa vinavyopatikana katika jamii husika


Huwasilisha ujumbe mrefu kwa maneno machache mfano ni methali juhudi si patoambayo imefupisha ujumbe mrefu kuwa mtu huweza kufanya bidii sana na akakosa kufanikiwa Semi huwasilisha ujumbe kwa njia ya mkato tofauti na hadithi ambazo ni masimulizi marefu


Semi ni tanzu tegemezi hii ina maana kwamba semi hutokea kuambatana au kutegemea tanzu nyingine kwa mfano methali hutolewa katika muktadha wa mazungumzo ya kutoa mawaidha au mwishoni mwa hadithi kama funzo la hadhi lakabu misimu misemo na nahau pia hupatikana katika utanzu wa mazungumzo


Umuhimu wa semi


Semi huelimisha vitendawili methali mafumbo na nahau zote hutoa mafunzo ya aina Fulani methali mwenda pole hajikwai hutoa maarifa ya kufanya mambo bila pupa


Hukuza uwezo wa kufikiria vitendawili methali na mafumbo humhitaji mtu kufikiria ili kupata ujumbe uliofumbwa


Hutambulisha jamii na wanajamii kila jamii huwa na semi mahususi zinazohusu shughuli zake misimu kwa mfano hutumiwa na kundi fulani katika jamiiMethali mkulima ni mmoja walaji ni wengi inatambulisha jamii inayohusika katika kilimo kitendawili kimoja kinaweza kuwa na majibu tofauti kutegemea jamii na mazingira yake


Hukuza utangamano wakati wa kutegeana vitendawili kwa mfano watu huja pamoja aidha misimu hujenga uhusiano wa karibu miongoni mwa watu wanaoitumia lakabu nazo hutumiwa na watu walio na uhusiano wa karibu


Huburudisha baada ya shughuli za kazi watu hujumuika pamoja katika vikao vya kujiburudisha ambapo hutegeana vitendawili na hushiriki katika vitanza ndimi ili kutuliza bongo na kusisimka


Huhifadhi utamaduni semi hufumbata desturi za jamii zinapopitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine utamaduni huo hufunzwa na kuhifadhiwa


Husawiri mitazamo ya jamii kuhusu masuala Fulani je jamii inachukia nini Inahimiza nini Kupitia kwa methali bidii ya mja haiondoi kudura tunafahamishwa kwamba jamii hii inaamini kuwa binadamu yumo chini ya uwezo wa Mungu nahau lakabu vitendawili na mafumbo pia hufumbata tajiriba ya jamii


Hututasfidia lugha nahau misemo misimu na lakabu hutumiwa badala ya msamiati mkali wenye aibu badala ya kusema kuzaatunasema kujifungua


Hukuza lugha semi huyapa maneno maana mpya au maana ya ziada Misimu huweza kukubaliwa na kuwa nahau rasmi za lugha kwa njia hii msamiati wa lugha hupanuliwa


Vipera vya semi


Methali


Methali ni semi fupifupi za kimapokeo zenye kueleza fikira maarifa hekima na mafunzo yanayotokana na uzoefu wa jamii mahususi Methali hutumia taswira na mafumbo chukulia kwa mfano fimbo ya mbali haiui nyoka utungo huu ni mfupi na unatumia neno fimbo kama fumbo la suluhisho


Methali ni tanzu tegemezi kama ilivyotajwa kutumika kwake hutegemea tanzu nyingine Methali hutokea katika mazungumzo mazito kama vile kutoa mawaidha au kama kielelezo na kifupisho cha hadithi si utanzu unaoweza kujisimamia kama tanzu nyingine kama vile hadhithi ushairi au mazungumzo


Sifa


Methali ni kauli fupi ambazo hutolewa kwa mtindo wa kishairi kinyume na jinsi kauli za kawaida zinavyowasilishwa


Methali zina sifa za kishairi huwa na vipande vyenye mizani inayolingana na kwamba ni mshororo mmoja


Maudhui katika methali huchotwa katika jamii zinamozaliwa maudhui hutokana na tajriba na mambo yanayoathiri jamii


Huwa na muundo maalumu wenye sehemu mbili kwa mfano Aliye juu mngoje chini sehemu ya kwanza hudokeza wazo na ya pili hulikamilisha kwa kukubali au kukataa


Hujengwa kwa tamathali nyingine za usemi na mbinu za lugha kama vile kinaya taswira na takriri methali kukopa arusi kulipa matanga imejengwa kwa sitiari


Methali hueleweka na jamii iliyozibuni kwani hubuniwa kutokana na mazingira ya jamii husika


Methali zina sifa ya utegemezi na huingiliana na tanzu nyingine za fasihi


Hutumiwa mwishoni mwa ngano kufupisha maadili ya ngano hiyo


Hutumiwa kubuni lakabu mtu ambaye huwasaliti marafiki anaweza kuitwa kikulacho kutokana na methali kikulacho ki nguoni mwako


Hutumiwa katika tanzu za kimaandishi kama vile riwaya na tamthilia ili kuongeza ladha katika usimulizi


Hutumiwa katika mazungumzo ya kawaida na ulumbi kuleta mvuto


Hutumiwa katika nyimbo na mashairi


Hutumika katika hotuba rasmi au hata mahakamani mshtakiwa mlalamishi na mahakimu wanaweza kutoa maoni yao kutumia methali


Hutumika katika kutoa mawaidha


Methali huelezea ukweli ambao unakubalika na jamii ambao imebuniwa


Tofauti na vitendawili methali hazina muktadha maalumu wa kutolewa hazitengewi vikao vya kutolewa


methali ni mali ya jamii kama tanzu nyingine za faihi simulizi hakuna anayeweza kudai kumiliki methali


methali huambatana na mazingira ya jamii iliyozizaa hulka itikadi tamaduni na tajriba zake busara fulani huwasilishwa kutegemea mazingira ya jamii kwa mfano


Ulingo wa kwake haulindi manda


Kamba ya mbali haifungi kuni


Fimbo ya mbali haiui nyoka


methali zina matumizi mapanamethali moja huweza kuwa na majukumu mbalimbali kama vile kuonya kuelekeza na kufunza


Methali huwa na maana ya ndani na nje maana ya nje hutokana na maana halisi ya maneno yaliyoiunda Vilevile methali hupewa maana ya ndani yenye fumbo lililofumbwa na maneno yanaoiunda


Majukumu


Huelimisha methali hutumiwa kupitisha maarifa ya kijamii kwa wanajami Abebwaye hujikaza huonyesha kuwa unapopata usaidizi nawe pia jikaze kutia bidii usingoje tu usaidizi


Huadilisha methali hufunza maadili kama uvumilivu kwa mfano mstahimilivu hula mbivu


Husawiri mitazamo na falsafa za jamii Fulani kuhusu masuala mbaliimbali Je jamii inapenda nini Inachukia nini Methali ucha mungu si kilemba cheupe hudhihirisha kuwa jamii huchukia unafiki


Hutambulisha jamii kila jamii ina methali zake maalum zinazoitambulisha


Huongeza ladha katika mazungumzo na maandili mazungumzo na maandishi yenye matumizi mazuri ya methali huvutia


Hubudisha katika jamii nyingine methali hutengewa vipindi vya kutolewa na makundi yanayoshindana hii ni njia mojawapo ya kutuliza bongo


Hurithisha utamaduni wa jamii methali ni zao la utamaduni husika na hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine hivyo utamaduni huweza kurithiwa


Hufariji methali huwatuliza na kuwaliwaza watu wanapokabiliana na matukio au hali zinazohuzunisha kwa mfano hakuna refu lisilo na ncha


Hukuza uwezo wa kufikiri mtu huhitajika afikiri kwa makini na kuoanisha msamiati uliotumika kwa hali ya maisha ili kupata maana


Hukuza ushirikiano na mshikamano wa jamii Katika jamii ambazo methali hutengewa vikao watu hujumuika pamoja hivyo kukuza ushirikiano na mshikamano


Uainishaji wa methali


Muktadha


Ile kuelewa methali ni muhimu kujua mazingira tamaduni na hali zilizozizaa methali hizo methali ambazo zimezaliwa katika muktadha au mazingira sawa huweza kuwekwa katika kundi moja


Maudhui


Maudhui na fani ndiyo hutawala methali maudhui katika methali ni mengi na mapana kama zilivyo jamii na shughuli zao methali ambazo huwa na maudhui sawa huwekwa katika kundi moja baadhi ya maudhui yanayojitokeza katika methali za Kiswahili ni ya


Malezi


Mchelea mwana kulia hulia mwenyewe


Samaki mkunje angali mbichi


Asiyefunzwa na mamake hufunzwa na ulimwengu


b Kazi


i Kazi mbi si mchezo mwema


ii Mchagua jembe si mkulima


iii Kazi ya bakuli husiri


Kazi isiyo faidi kutenda si ada


Ushirikiano


i Kidole kimoja hakivunji chawa


ii Jifya moja haliinjiki chungu


iii Umoja ni nguvu utengano udhaifu


Mtindo au fani


Mbali na maudhui methali hutawaliwa na fani pia Fani katika methali hudhihirika katika muundo tamathali za semi na taswira inayoibuliwa methali ambazo huundwa kwa kutumia fani sawa huweza kuwekwa katika kundi moja Methali zifuatazo zimeundwa kwa kutumia kweli kinzani


Simba mwenda pole ndiye mla nyama


Kuinamako ndiko kuinukako


Jukumu


Methali huweza kuanishwa kulingana na majukumu yake Je methali inasifu inakashifu inahimiza inaonya ama inafariji Methali zifuatazo hutumiwa kuonya


Mwenye pupa hadiriki kula tamu


Asiyeangalia huishia ningalijua


Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi


Maana


Methali zote zenye maana sawa huweza kuwekwa katika kundi moja kwa mfano


Damu ni nzito kuliko maji


Meno ya mbwa hayaumani


Mtoto wa nyoka ni nyoka


Mwana wa mhunzi asiposana huvukuta


Methali zenye maana zinazokinzana pia zinaweza kuainishwa pamoja kwa mfano Mvumilivu hula mbivu Ngoja ngoja huumiza matumbo Mtu pweke ni uvundo Nahodha wengi chombo huenda mrama


Fani katika methali


Sitiari


Sitiari ni mbinu ya kulinganisha kitu na kingine bila kutummia maneno ya kulinganisha methali zinazoundwa kwa sitiari ni pamoja na


Mgeni ni kuku mweupe hapo mgeni anafananishwa moja kwa moja na kuku mweupe kuonyesha mgeni hutambulika haraka akiwa kundini


Ahadi ni deni ahadi inafananishwa na deni kuonyesha kuwa ni sharti mtu kutimiza ahadi


Takriri


Takriri ni mbinu ya kurudiarudia maneno au sauti kwa nia ya kusisitiza methali zenye takriri ni kama vile


Ngoja ngoja huumiza matumbo


Haba na haba hujaza kibaba


Tashbihi


Tashbihi ni tamathali ya usemi na inayo linganisha vitu kwa kutumia maneno ya kulinganisha kwa mfano


Kawaida ni kama sheria


Jambo usilolijua ni kama usiku wa kiza


Tanakali za sauti


Hizi ni miigo ya sauti zinazotolewa na kitu au zinazotokea tendo linapotendeka methali zinazotumia tanakali za sauti ni kama vile


Chururu si ndo ndo ndo


Taswira


Taswira ni picha zinazojengeka akilini mwa mtu baada ya kusoma kutazama au kusikia maelezo fulani Taswira hizi hutokana na tajriba pamoja na mazingira ya mtu ifuatayo ni mifano ya methali zinazotumia taswira


Mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mpanda farasi wawili hupasuka msamba


Kweli kinzani


Katika kweli kinzani maana ya maneno hukinzana kijuujuu husikika kuwa haiwezekani lakini ikichunguzwa kwa undani kuna ukweli fulani uliofichika ifuatayo ni mifano ya methali zinazotumia ukinzani


Wagombanao ndio wapatanao


Ukipigao ndio ukufunzao


Chuku


Chuku ni mbinu ya kuongezea sifa kitu zaidi ya kilivyo mifano ya methali zinazotumia mbinu hii ni


Usipoziba ufa utajenga ukuta


Mzigo wa mwenzio ni kanda la usufi


Taashira au ishara


Katika taashira kitu kimoja huashiria kingine Mifano ya methali zenye taashira


Kimya kingi kina mshindo mkuu


Kuku mgeni hakosi kamba mguuni


Dhihaka stihizai au kejeli


Hii ni mbinu ya kufanya mzaha au kudharau tabia au mienendo isiyofaa kwa mfano


Hawi musa kwa kuchukua fimbo


Ucha mungu si kilemba cheupe


Tashihisi au uhuishaji


Tashihisi ni mbinu ya kukipa kitu sifa za kibinadamu au kitu kisicho hai kupewa sifa za kitu kilicho hai


mfano


Adhabu ya kaburi aijuaye ni maiti


Siri ya mtungi aijuaye kata


Balagha


Maswali yasiyo hitaji majibu maswali haya humchochea mtu kufikiri


Pilipili usiyoila yakuwashiani


Mavi usoyala wayaingiani kuku


Methali hizi zimeundwa kwa mbinu ya swali ambalo linamhitaji mwenye kuambiwa kufikiria


Tanakuzi


Hii ni mbinu inayotumia maneno au kauli zinazopingana katika tanakuzi sehemu moja ya methali huwa na maana inayopingwa na sehemu ya pili


Tamaa mbele mauti nyuma


Mpanda ngazi hushuka


Pole pole ya kobe humfikisha mbali


Kinaya


Kinaya ni kinyume cha matarajio au cha hali ilivyo kwa mfano


Kigumba kwa nguruwe kwa mwanadamu ki uchungu


Kikiharibika cha fundi kikiongoka cha bwana swedi


Muundo wa methali


Methali kwa kawaida huwa na muundo na wenye sehemu mbili sehemu ya kwanza hudokeza wazo nayo ya pili hulikamilisha mfano


Baada ya shida mkasa


Debe shinda haliachi kutika


Dawa ya moto ni moto


Uchambuzi wa methali


Maswali yafuatayo husaidia kuchambua au kuhakiki methali


Methali imerejelea vifaa gani au inahusu nini Km Wanyama binadamu ama vifaa vya nyumbani


Methali imebuniwa kwa kutumia tamathali gani na mbinu gani za kifasihi km uradidi  kinaya balagha nk


Methali inaibua taswira gani Methali simba mwenda pole ndiye mla nyama inaibua taswira ya utulivu makini na subira kwamba ukitaka kufanikiwa ni sharti uwe na subira


Methali inakupa wazo gani kuhusu jamii Methali mtu pweke ni uvundo inaonyesha kuwa jamii husika inachukia utengano


Je kuna methali nyingine inayokaribiana kimaana au inayopingana na hii


Je methali imejikita katika mazingira ama muktadha gani Kwa mfano


Jogoo wa shamba hawiki mjini mashambani mjini


Mgaagaa na upwa hali wali mkavu pwani


Ucha mungu si kilemba cheupe dini


Je dhamira ya methali yenyewe ni gani Inanuia kuonya kushawishi kufahamisha au kusifu Kwa mfano mali bila daftari hupotea bila habari inaelimisha uzuri wa mkakasi ndani kipande cha mti ina kejeli ilhali hakuna refu lisilokuwa na ncha inaliwaza


Vitendawili


Kitendawili ni kauli yenye fumbo ambalo hutolewa kwa hadhira hai ili ilifumbue jibu la kitendawili ndilo fumbo lenyewe


Sifa


Kwa kawaida vitendawili ni semi fupifupi zinazotumia lugha ya mkatokwa mfano pafunika pafunika jibu nyayo wakati wa kutembea


Vitendawili hutolewa kwa hadhira ili vifumbuliwe hivyo hadhira yake ni hai na tendi


Hutumia lugha ya picha au taswira na vina ukwasi wa tamathali za semi


Vitendawili huhitaji watu au makundi mawili ili kukamilisha uwasilishaji wavyo mtu wa kwanza hutega na mwenzake hutegua


Vitendawili huwa na muundo au fumyula maalumu ya uwasilishaji kwa mfano


Mtegaji kitendawili


Mteguaji tega


Mtegaji nyumba yangu haina mlango


Mteguaji yai


Vitendawili huwasilisha kwa mtindo wa majibizano kati ya mtegaji na mteguaji mteguaji akishindwa kutegua huhitajika kutoa mji ndipo kupewa jibu na mtegaji


Kitendawili ni fumbo au swali liilofichika ambalo huhitaji jibu


Fumbo au jibu la kitendawili hufahamika tu na jamii ambamo kitendawili hicho kimezaliwa kitendawili kinaweza kuwa na majibu mawili kutegemea mazingira ya jamii kwa mfano vitendawili vifuatavyo huweza kuwa na jibu zaidi ya moja


Wanangu wawili husabihiana majibu tui na maziwa unga na majivu


Mwarabu kasimama kwa mguu mmoja majibu uyoga mwavuli


Vitendaili ni sanaa ambayo kwa kiasi kikubwa hutegemea uwezo wa mtu kutambua na kuhusisha au kulinganisha vitu katika mazingira yake kwa mfano ili kufumbua fumbo la kitendawili mbili mbili hadi pwani lazima mtu aweze kuhusiaha vitu viwili ambavyo daima hufanya jambo pamoja jibu macho  macho hutazama pamoja hulala pamoja na hulia pamoja


Vitendawili huingiliana na tanzu na vipera vingine vya fasihi simuliza kwa mfano ngano za mtanziko hutumia vitendawili hasa katika fomyula ya ufunguzi wa ngano Aidha vitendawili hutangulia vikao vya kusimulia hadithi au hutegwa baada ya vikao hivyo


Vitendawili hubadilika kutegemea wakati au kipindi cha kihistoria na maendeleo ya jamii kitendawili kimoja kinaweza kuundwa au kutolewa kwa maneno tofauti kulingana na kipindi cha wakati kinapotumiwa kwa mfano


Mwarabu wangu nimemtupa biwini machicha ya nazi


Mzungu katupwa jalalani machicha ya nazi maneno tofauti mwarabu na mzungu katika vitendawili hivi viwili ambavyo vina jibu moja yanaonyesha viliathiriwa na nyakati tofauti za kihistoria


Vitendawili ni sanaa inayotendwa kwa hivyo hujisimamia yenyewe tofauti na methali ambazo kwa kawaida ni sanaa tegemezi Hutegewa vikao maalumu na kutolewa


Kimaudhui vitendawili hushughulikia masuala katika nyanja zote za maisha ya binadamu na mzingira yake Maudhui haya hutofautiana katika jamii mbalimbali ingawa baadhi yao huingiliwa


Vitendawili vinaweza kuwa sahili rahisi na vingine changamano


Vitendawili ni semi maarufu sana miongoni mwa watoto katika jamii nyingine watoto na watu wazima hushirikiMiongoni mwa wakamba kwa mfano watu wazima walishindana kutegua vitendawili hata kuliko watoto


Umuhimu


Vitendawili huelimisha vitendawili hujumuisha masuala mengi katika mazingira ya jamii


Hali hii inavifanya kuwa na uwezo mkubwa wa kuelimisha watu kuhusu mazingira yao aidha mtu akikosa jibu haadhibiwi zaidi ya kutoa mji


Huburudishavitendawili huwapumbaza na kuwapumzisha wanaoshiriki katika utegaji ua utegauaji wavyo


Hufundisha kaida na maadili ya jamii vitendawili huwa na utaratibu fulani unaofuatwa na ambao washiriki wanapaswa kuuheshimu na kuuzingatia hii ni njia moja ya kuadilisha kwa kuwa kila jambo maishani lina kaida zake zinazoheshimiwa


Hukuza ubunifu na stadi ya kufikiri haraka mteguaji wa kitendawili sharti afikiri na kuoanisha yaliyotajwa na mazingira yake ili kupata jawabuVitendawili hukuza ari ya kufikiria na kudadisi mazingira


Vitendawili hudhihaki na kukejeli watu hali au tabia hasi katika jamiihukashifu matendo hasi na kusifu yale chanya


Husawiri mitazamo na itikadi ya jamii kuhusu hulka fulani kwa mfano nyumbani kwetu kuna papai lililoiva sana lakini nashindwa kulichuma jibu kaka au dada inaonyesha kuwa ndoa kati ya dada na kaka hairuhusiwi


Hukuza uwezo wa kukumbuka vitendawili hutumiwa kama chemshabongo ya kujaribu uwezo wa mtu kukumbuka na kuhusisha mambo


Huleta umoja na ushirikiano katika jamii watu hujumuika wakati wa kutegeana vitendawili kwa njia hiyo utangamano huimarika


Hutambulisha jamii kila jamii huwa na vitendawili vinavyoonyesha mazoea hali tajriba na mazingira ya jamii husika


Huchochea tabia ya udadisi uzoefu wa kutafuta kiini cha kitendawili hujenga tabia ya kutaka kufichua jambo lililofichika kwa kujaribu kupata jibu la jambo ktika kitendawili wanajamii huimarisha ari yao kutafiti mambo ili kubaini kiini chake


Vitendawili hukuza na kusambaza ujuzi wa lugha vitendawili vina ukwasi mkubwa wa lugha na tamathali za semi kwa hivyo ni nyenzo kuu ya kukuza na kusambaza maswala ya lugha katika jamii


Fani katika vitendawili


Muundo


Kama tulivyotaja awali vitendawili huwa na fomyula au muundo maalamu wa uwasilishaji


Kitangulizi ambacho hutolewa na mtegaji


Mtegaji kitendawili


Hadhira humpa ruhusaya kutega Mteguaji tega


Mtegaji hutoa kitendawili mtegaji Fatuma mchafu


iv Jibu hutolewa na mteguaji Mteguaji nguruwe kosa


Jibu likikosekana mtegaji huomba mji Mtegaji Umenoa


Nipe mji


Mteguaji hutoa mji mteguaji Ninakupa migingo


Mtegaji akipewa mji hutoa jawabu sahihi Mtegaji Nilienda migingo watu wa migingo wakaniambia nikija niwasalimu


Jibu lake ni ufagio


Mtindo


Vitendawili hutolewa kwa mtindo wa majibizano majibizano haya huwa kati ya mtegaji na mteguaji na hadhira ya wasikilizaji utaratibu ulioelezwa katika muundo huzingatiwa na mtegaji na mteguaji hadhira


Lugha


1 Sitiari


Aghalabu vitendawili hutumia sitiari km


Fatuma mchafu ufagio hapa fatuma ni sitiari ya ufagio


Saa yetu kadiri inavyotembea ndivyo inavyopunguza nguvu moyo saa ni sitiari ya moyo


Jani la mgomba laniambia habari zinazotoka ulimwenguni kote  gazeti jarida jani la mgomba ni sitiari ya gazeti jarida


2 Tashihisi uhuishaji


Wakati mwingine vitendawili hutumia mbinu inayoipa kitu kisicho hai sia za kibinadamu km


Akizungumza kila mtu hubabaika radi hapa radi imepewa sifa ya kuzungumza kama binadamu sauti kali ya radi huwaogofya binadamu


Amenifunika kote kwa blanketi lake jeusi giza giza limepewa sifa ya binadamu ya kumfunika mwingine


Daima nasaabisha mafarakano ukewenza ukewenza umerejelewa kwa nafsi ya kwanza


Taashira


Faiza akiniona ajificha mzee kobe kinachoashiriwa na kujificha kwa Faiza ni kobe


Chonge la nyoka huuma walio mbali ugonjwa chonge la nyoka linaashiria ugonjwa


Stihizai dhihakakejeli


Vitendawili vinavyobuniwa kwa dhihika hutumiwa kukashifu mienendo hasi katika jamii pia hueleza sifa ya kitu kwa njia ya dharau km


Akivaa miwani hafanyi kazi vizuri mlevi kitendawili hiki kinakashifu ulevi


Babangu amevaa koti la chuma mzee kobe


Upara wa mwarabu unafuka moshi chai ya maziwa


Uzi mwembamba umefunga dume kubwa usingizi


Kweli kinzani


Vitendawili vya aina hii huundwa kwa hoja mbili zinazopingana km


Ajenga ingawa hana mikono ndege ndege hana mikono kama binadamu hata hivyo hujenga kiota


Ana meno lakini hayaumi kichana meno ya kichana hutumiwa kuchana wala si kuuma


Hufa ikifufuka bahari kupwa maji ya bahari huwa kutoka ufukwenina kurejea


Takriri


Kuna vitendawili vinavyoundwa kwa tanakali za sauti kwa mfano


Aliwa yualaala aliwapapa


Amezaliwa aliamekufa alina amerudi ali nywele


Mama kazaa mtoto kazao mtoto na mtoto kazaa mtoto kuku na yai


Tanakali za sauti


Chubwijiwe likianguka ndani ya maji


Prr mpaka makka utelezi


Pafunua pafunika  nyayo wakati wa kutembea


Taswira


Baadhi ya vitendawili vimeundwa kwa jinsi ya kuibua taswira au picha mbalimbalikm


Nimemwona bi kizee akijitwika machicha Mvi


Ameingia shimoni akiwa uchi akatoka amevaa nguombegu


Utata


Baadhi y vitendawili huweza kufasiriwa kwa njia zaidi ya moja tunasema kitendawili cha aina hii kina utata Utata katika vitendawili husababishwa na hali kwamba jibu la kitendawili hutokana na mazingirawatu tofauti huweza kuwa na majibu tofauti kwa kitendawili hicho hicho kutegemea hali ambayo inawazunguka


Kwa mfano


Inachurura inaganda asali au gundi


Gari la kila mtu miguu au jeneza au kifo


Vitendawili vinavyohusiana na methali


Ukichukua mama chukua mtoto sagio jiwe dogo la kusagia linalopitishwa juu ya jiwe kubwa  methali ukivuta sagio uchukue kabisa na jiwe dogo la kusagia


Mzee amekufa na vyombo vimevunjikavunjika kifo cha kiongozi husababisha matatizo  methali mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mfano


Ndege wengi baharini nyota ngani


Istiari


Natembea shambani  wembe wa kunyolea ukiwa kichwani


Tashihisi


Pambo juu ya jiwe upara


Taswira


Sitiari


Dhihaka stihizai


Hulia huku akiunganisa cherehani


Hukopa lakini halipikifo


Ukinzani


Kinaya


Kisiki chetu hakikui mbilikimo


Stihizai kejeli


Kufanana na kutofanan kwa methali na vitendawili


Methali na vitendawili hufanana kwa vile


Ni tungo fupi


Huwa na maana fiche


Hutumia lugha inayojenga taswira


Huupata maana kulingana na jamii


Hufumbata ukweli Fulani wa kijamii


Huweza kutumiwa katika shughuli rasmi kama vile katika maamuzi ya kesi na utoaji hotuba


Huweza kutekeleza majukumu sawa km kuonya kuburudisha au kunoa bongo


Methali na vitendawili hutofautiana kama ifuatayo


Misimu


Misimu ni semi za muda ambazo hubuniwa na kutumiwa katika mazingira maalumu katika kipindi maalumu cha wakati msimu huitwa pia simo Misimu inaweza kupata mashiko katika jamii na kukubaliwa kama msamiati au semi rasmi za lugha


Dhima


Kutambulisha makundi mbalimbali ya watu


Huhifadhi siri za watumiaji


Kuibua hisia mbalimbali


Hukuza lugha


Huhifadhi historia ya jamii


Hutasfidi lugha


Hukuza uwezo wa kufikiri au kudadisi


Hukuza ushirikiano na utangamano


Huondoa urasmi katika mazungumzo


Sifa


Misimu ni semi au msamiati ambao huzuka na kutoweka baada ya muda Fulani


Hutumiwa na wanajamii katika mawasiliano ya makundi fulani km kuna misimu ya vijana ya wafanyakazi katika vyombo vya usafiri na hata ya watoto


Hutumiwa na wanajamii katika mawasiliano yao katika kipindi fulani cha wakati na mahali fulani


Ingawa misimu huzuka na kutoweka baada ya muda baadhi ya misimu hudumu na kukubalika kama semi au msamiati sanifu wa lugha husika kwa mfano neno chai kwa maana ya hongo  lilianza kama msimu kisha likashika na kukubalika kama msemo sanifu


Msimu hupata maana yake kutoka kwa watumiaji pamoja na muktadha wa mahali na wakati kwa mfano neno sare ni msimu uliopata maana katika sekta ya usafiri wa matatu likimaanisha kubebwa bila malipo


Uainishaji wa misimu


Misimu hutofautiana kwa kutegemea


Wahusika  kuna misimu ya vijana mabaharia au wanafunzi neno beste hutumiwa na vijana kumaanisha rafiki


Matilaba  kuna misimu ya kuendesha biashara neno kungara linamaanisha kuvaa nguo inayopendeza na sare lina kubebwa kwenye matatu bila kulipa nauli


Vifaa kuna misimu ya vyakula pesa na vyombo vingine maneno nyaki ni nyama na ashu ni shilingi kumi


Mahali kila eneo huibua misimu yakegari la uchukuzi kwa uma nchini Kenya ni matatu na nchini Tanzania ni daladala


Wakati au kipindi  misimu hubadilika kulingana na wakati au kipindi kwa mfano wakati wa uchaguzi wa 2002 nchini Kenya kulizuka neon unbwogable lililomaanisha wasioshindwa na lika toweka katika muktadha baadaye


Lakabu


Lakabu ni jina la msimbo au jina la kupanga ambalo mtu hujibandika ama hubandikwa kutokana na sifa zake za kimaumbile kitabaka tabia au kimatendo Aghalabu lakabu huwa neno moja au fungu la maneno lililo na maana fiche au ya kisitiari sifa zinazodokezwa katika lakabu zinaweza kuwa za kusifu kudhalilisha au kukosoa


Lakabu si jina la mtu ni jina tu la kupangwa


Lakabu aghalau huwa neno au fugu la maneno lililo na maana iliyofumbwa


Lakabu huoana na sifa za mhusika inaweza kusifu kukejeli au kufanyia tashtiti tabia hasi ya mhusika lakabu baba wa taifa moja kwa moja inaashiria sifa nzuri za mhusika na kumsifu kwa upande mwingine lakabu kama kangumu inaashiria tabia ya uchoyo


Lakabu hupatikana katika tanzu na vipera vingine nya fasihi simulizi kama vile sifo malumbano ya utani na majigambo vivugo ambapo wahusika hujipa majina ya kupanga ya kujitapa


Lakabu huundwa kwa lugha ya picha au taswira na sitiari kwa mfano lakabu nyayo ya Raisi mstaafu inatumia sitiari inamfananisha na nyayo za mtu hivyo kutupa taswira ya kujipata kufuata falsafa ya mtu mwingine


Ingawa lakabu si jina halisi la mtu huweza kudumu na kufanya jina halisi la mtu kusahaulika kwa mfano Sonko


Umuhimudhima


Kusifiwa kwa matendo chanya ya mhusika


Hukashifu au kukejeli matendo mabaya ya mhusika


Ni kitambulisho cha mhusika husawiri tabia au hali ya mtu fulani ka maneno machache


Hutumiwa kama ishara ya hesima katika jamii ambamo kumtaja mkazamwana kwa jina lake ni mwiko baba mkwe huibua lakabu ya kumrejelea mkazamwanawe


Hutumiwa na baadhi ya wahusika kuficha utambulisho wao baadhi ya waandishi hujibandika majina ya uandishi ili kuficha majina yao halisi


Hutumiwa na wahusika kujigamba na kujinaki katika majigambo anayejigamba hujipa lakabu ili kujinaki na kuonyesh ubingwa wake


Hutumiwa kuhifadhi siri wakati mwingine watu humpa mtu fulani lakabu ili wanapomrejelea isijulikane ni nani


Hukuza uhusiano bora hasa miongoni mwa watani katika kutaniana watu huweza kubandikana majina


Hutumiwa kuondoa urasmi katika mahusiano ya kijamii


Vitanza ndimi


Vitanza ndimi ni kauli au sentensi zenye maneno ambayo yana mfuatano wa sauti zinazotatanisha kimatamshiVitanza ndimi huundwa kwa maneno yenye sauti zinazokaribiana sana kimatamshi kimsingi katika jamii nyingi za kiafrika watu hufurahia kucheza na maneno kama njia ya burudani Watoto kwa mfano wana mazoea ya kucheza na maneno na sauti katika michezo na nyimbo zao


Sifa


Kimsingi vitanza ndimi ni mchezo wa maneno na sauti


Huundwa kwa maneno ambayo yana sauti zinazokaribiana kimatamshi maneno haya huweza kuwa na maana nyingi au yenye kukabiriana kimaana


Ukinzani wa maneno kisauti na kimaana huyafanya matamshi ya maneno kuutatiza ulimi


Mifano ya vitanza ndimi


Wataita wataita wataita taita


Waite wale wana wa liwali wale wali wa liwali


Cha mkufuu mwanafuu ha akila hu cha mwanafuu hu akila ha


Dhima


Vitanza ndimi hukuza matamshi bora mtu anapotamka kwa haraka na kwa usahihi hutia makali stadi zake za kimatamshi Kupitia hali hii uzoefu wa kutamka vyema hujengwa


Hukuza uwezo wa kufikiri kwa haraka baadhi ya vitanza ndimi hutatanisha kuwaza haraka ili kuteua neno sahihi la kutamka


Kuburudisha kimsingi vitanza ndimi vilinuiwa kuibua ucheshi na kuchangamsha hadhira


Hukuza ubunifu anayebuni vitanza ndimi anahitaji kuwa na ujuzi mpana wa lugha na ubunifu ili kuteua maneno yanayokaribiana kimatamshi na kimaana


Hukuza lugha vitanza ndimi vilivyobuniwa katika vipindi mbalimbali huhifadhiwa na kupitishwa kwa vizazi vijavyo kama malighafi katika kipera cha vitanza ndimi


Huhifadhi utamaduni na kuurithisha maarifa ya kipera cha vitanza ndimi yasingehifadhiwa na kurithishwa kama vipera vingine vya fasihi simulizi tusingevisoma leo


Ni kitambulisho cha jamii vitanza ndimi huakisi mazoea ya jamii husika kila jamii ina vitanza ndimi vyake mahususi


Hujenga uhusiano bora wa kirafiki ucheshi unaoibuliwa na vitanza ndimi hujenga uhusiano bora miongoni mwa washiriki


Mafumbo na chemshabonga


Mafumbo ni kauli zenye maana iliyojificha mafumbo hutumia lugha fiche au ya kiistiari pamoja na tamathali nyingine za usemi Humtaka anayeambiwa kudadisi mazingira yake na kufikiria ili kupata maana mafumbo huchemsha bongo za wale wanaoshiriki katika kuyafumbua ingawa vitendawili ni aina za fumbo tunadai kwamba mafumbo kwa kawaida ni semi ndefu kuliko vitendawili


Kuna mafumbo yaitwayo chemshabongo chemshabongo ni maswali ambayo humtaka mtu kutumia akili na ujuzi kuyajibu Maswali mengi ya aina hii ni ya kimapokeo mengine hubuniwa na msemaji ili kukidhi mahitaji ya hadhira mahususi Baadhi ya chemshabongo kwa hakika ni hesabu tu nyingine hutolewa kwa mraba unahitaji kujazwa


Mfano


Nina kilo moja ya mchanga na kilo moja ya pamba kipi kizito zaidi mchanga au pamba


Jibu vyote vina uzito sawa kwa vile uzito wavyo ni sawa kilo moja


Sifa


Ni semi zinazofumba jambo


Huhitaji mtu kuwaza ili aweze kubuni fumbo lenyewe


Shughuli maumbile au vitu vilivyo katika mazingira ya jamii kama vile mifugo njia za usafiri na nyenzo za biashara vinaweza kufumbiwa


Baadhi ya mafumbo hufananisha kitu kilichotajwa katika fumbo na mazingira halisi


Baadhi ya mafumbo huwa marefu na mengine huwa mafupi


Mafumbo huhitaji mantiki ili kuyatmbua Mfano nina chui mbuzi na majani ya kuliwa na mbuzi je nitafanya aje ili nivuke ngambo ile


Dhima umuhimu


Hukuza uwezo na wepesi wa kufikiri ili kufumbua fumbo ni lazima mtu afikiri kwa makini na wakati mwingine kwa upesi


Hustawisha ubunifu fumbo hufumbuliwa kwa kuoanisha yaliyomo katika fumbo tajiriba na mazingira hivyo mtu hutumia kiwango fulani cha ubunifu ili kupata maana aidha shughuli ya kufumbua huhitaji watu kuwa wabunifu


Hukuza maarifa ya kukabiliana na changamoto na kutumia mantiki kusuluhisha mambo


Nahau


Nahau ni fungu la maneno ya kawaida lenye maana ambayo haitokani moja kwa moja na maana za maneno yaliyoziunda nahau piga kalamu si kuchapa kalamu bali ni kufuta mtu kazi


Mifano mingine ni


Piga maji Lewa


Kujitia hamnazo  Kujifanya hujui


Kukata kamba Kufa


Kunja jamvi Maliza shughuli


Kwenda nguu Kukata tama


Piga vijembe Kusema kwa mafumbo


Kumwaga unga Kuachishwa kazi


Ndege mbaya Bahati mbaya


Kupata jiko Kuoa


Shingo upande Bila kutaka


Sifa za nahau


Nahau huundwa kwa lugha ya mkato iliyo na ujumbe mzito wa mafumbo km kidudu mtumfitini


Nahau mbili au zaidi zinaweza kuwa na maana moja km jamvi la wagenibao la mkahawani kahaba


Nahau moja inaweza kuwa na maana zaidi ya moja km kushika mguukuomba radhi kutoa shukrani kupiga mbio


Maneno katika nahau hupoteza sifa zake za kawaida na kuchukua maana nyingine iliyo tofauti kabisa km kula chumvi kuwa mzee


Nahau huundwa kwa maneno mawili au zaidi kupaka mafuta kwa mgongo wa chupadanganya


Bega kwa bega pamoja


Nahau huweza kuundwa kwa mitindo mbalimbali au kwa maneno ya kategoria mbambali km


Kitenzi na nomino piga chuku andika meza


Kitenzi na kitezikufa kuponapata shika


Kitenzi na kielezi jikaza kisabuni kufa kikondoo


Noino na nominoaskari kanzu domo kaya


Nomino na kitenzimguu haumshiki damu kumkauka


Nomino na vivumishi nyoat njema ndege mbaya


Dhima ya nahahu


Nahau hukuza lugha nahau huyapa maneno maana tofauti na maana ya kawaida kwa njia hii hupanua msamiati wa lugha


Nahau huipa lugha badala ya kutumia maneno yaliyozoeleka nahau hutumiwa kukoleza ladha ya lugha


Nahau pia hutumiwa kupunguza ukali wa jambo linalorejelewa km jicho la njeuasherati


Nahau huweza kutumika pia kuhifadhi siri ili wanatengwa wasielewe si watu wote wanaoelewa maana ya nahau zote


Misemo


Misemo ni semi ambazo zinabeba ukweli wa kijumla hutumika kueleza mambo mbalimbali yanayokubali ukweli huo Misemo hutumiwa kutoa ujumbe kwa muhtasari mfano zaidi


Binadamu ni udongo kumaanisha binadamu aliumbwa kwa udongo na hufa na kurudi udongoni


Mwili haujengwi kwa mbaomtu lazima ale ili apate kujenga mwili au kunenepa hauwezi kujengwa kwa mbao


Umaskini si kilemakumaanisha kuwa mambo hubadilika ukizaliwa katika umaskini si lazima uishi na ufe ukiwa maskini


Lila na fila havitangamani ubaya na wema hayaendi pamoja


Ndio kwanza mkoka ualike maua kumaanisha ndio mambo yamezidi kushika kasi


Mgomba haupandwi changaraweni ukamea jambo njema halifanywi mahali pabaya likapendeza


Baadhi ya misemo hutumiwa kama methali kwa mfano umoja ni nguvu utengano ni udhaifu


UKUSANYAJI NA UHIFADHI WA FASIHI SIMULIZI


Utangulizi


Sifa za fasihi simulizi ni kwamba huzaliwa hukua huishi na huweza kufa Kadiri jamii inavyobadilika fasihi simulizi inabadilika na kuathiiriwa na maendeleo ya binadamu kisayansi kijamii na kiteknolojiaVipera vipya vya fasihi simulizi huzaliwa kutokana na athari za utandawazi hukuzwa na kupewa uhai katika mazingira mapya aidha vipera vya zamani km matambiko na ngomezi huweza kufa au kupewa sura mpya Hivyo kuna umuhimu wa kuhifadhi tanzu za fasihi simulizi ili zisipotee lakini kabla ya kuzihifadhi ni lazima kwanza zikusanywe ukusanyaji wa data ya fasihi simulizi hufanywa ili kuendeleza na kutekeleza malengo muhimu yanayokusudiwa na anayekusanya


Mkusanyaji apaswa kufuata hatua zifuatazo


Kujiadaa  hapa mtu anatakiwa kuzingatia


Mada ya utafiti anatafiti kuhusu nini


Mawanda ya utafiti  Kama ni kitendawili anatafiti fani Aina


Walengwa  jamii ipi Wenye umri gani


Kipindi cha utafiti  utaanza na kutarajia kumaliza lini


Kuomba kibali cha utafiti kutoka kwa taasisi husika kv wizara ya elimu


Mbinu za ukusanyaji na kuhifadhi data je atatumia Hojaji au mahojiano je vifaa hivi vi tayari


Gharama ya utafiti je atatumia kiasi gani cha pesa Nani atafadhili utafiti


Utafiti na ukusanyaji wa data mtafiti anaweza kukusanya data kupitia hojaji mahojiano kushiriki au kutazama


Rekodi ya data kuna njia mbalimbali za kurekodi data basi vifaa hivi sharti viwen tayari kabla ya utafiti


Kuchunguza upana wa datamaelezo yaliyotolewa na walengwa na kuyanakili ili kuyachunganua baadaye


Uchanganuzi na kufasiri wa data huchanganuliwa kulingana na vigezo vya uchanganuzi alivyoweka na kulingana na mada yake Matokeo hutumiwa kutoa hitimisho na mapendekezo kuhusu mada ya utafiti


Ukusanyaji wa kazi za fasihi simulizi


Kwa vile sifa za fasihi simulizi hutegemea jamii Fulani sio vyema kulinganisha fasihi ya jamii moja na sanaa ya jamii nyingine


Ni vyema mkusanyaji kuchunguza ili aelewe umbo thamani na dhima ya fasihi hiyo Njia mbalimbali za kukusanya fasihi simulizi ni


Kusikiliza


Mkusanyaji anaweza kusikiliza wasanii katika jamii fulani wakitamba kusimulia au kuimba tungo zao


Kushiriki


Mkusanyaji aweza kujiunga na jamii kwa kushiriki katika ngoma soga na masimulizi ya hadithi na tanzu nyingine hapa anayekusanya data ya fasihi simulizi haulizi bali hujirekodia anachokibaini katika ushirika huo


Umuhimu wa kushiriki


Mtafiti huja karibu zaidi na jamii na hupata habari za kuaminika moja kwa moja


Ni njia bora ya kukusanya habari kwa watu wasiojua kusoma na kuandika ama wanaona vigumu kujieleza moja kwa moja


Ni rahisi kwa mtafiti kuuliza maswali kuhusu kipera kinachowasilishwa mathalani anaweza kuuliza kuhusu kipidi ambamo wimbo fulani uliimbwa au hadhira mahususi ambayo ilitambiwa aina fulani ya ngano


Mtafiti huweza kunakili anayosikia au kuona hivyo kuhifadhi sifa za kiimbo toni na ishara


Mtafiti hupata taathira na hisia halisi ya yanayowasilishwa kwani anakabiliana wazi na watendaji halisi huelewa zaidi


Mtafiti huweza kuthibitisha aliyokusanya kwa hojaji au mahojiano kwa kuyahakiki


Kusiriki hukuza utangamano kati ya mtafiti na wanajamiini rahisi kwa mtafiti kupata majibu ya masuala anayotafiti kwa kushiriki na kutangamana na wanajamii


Udhaifu wa kushiriki


Huchukua muda mrefu kulingana na njia nyinginezo kama vile hojaji au mahojiano


Mtafiti huweza kutekwa na yaliomo akasahau kurekodi


Ugeni wa mtafiti huweza kuleta wasiwasi miongoni mwa washiriki wakakosa kufanya kama kawaida


Uchanganuzi wa data ikusanywayo kwa njia hii ni ngumu lakini rahisi kwa mtafiti kuacha maswala muhimu Ni njia ghali ya utafiti kwani inamhitaji mtafiti kusafiri mbali ili kushiriki katika utendaji pia vifaa vya kuhifadhia data yenyewe kama vile kanda za video huwa ghali na nguvu za umeme huenda zikakosa


Kurekodi


Mkusanyaji anaweza kusikilizana na wasanii na kuwarekodi katika vinasa sauti kanda za video filamu au kuwapiga picha


Kutazama


Mkusanyaji anaweza kushuhudia kwa macho fasihi fulani ikiendelezwa hapo atashuhudia mwenyewe bila kushiriki baadaye anaweza kuandika ili kuhifadhiMbinu hii hutumika zaidi katika utafiti wa maigizo


Umuhimu wa utazamaji


Ni rahisi kwa mtafiti kurekodi kwani hashiriki utendaji


Mafiti hupata habari za kutegemewa zaidi hasa anapotumia kinasasauti kurekodi moja kwa moja


Mtafiti anaweza kukaa mahali asipoonekana na kushuhudia utendaji halisi hivyo utendaji hautaathiriwa km kuwa na wasiwasi kwa ugeni wa mtafiti


Udhaifu wa utazamaji


Wanajamii wanaweza kumshuku mtafiti kuwa anawapeleleza hivyo kusitisha uwasilishaji wao


Kutumia hojaji


Ni fomu yenye maswali yaliyochapishwa ili kukusanya habari fulani huandaliwa na mkusanyaji wa data na kutumwa au kupelekwa kwa mhojiwa au atakayejaza hojaji ni za aina mbili


Hojaji funge


Humfunga mhojiwa kwa majibu fulani tu kila swali huwa na orodha ya majibu na mhojiwa huhitajika kuweka alama tu kwa lile analoona kuwa jibu sahihi


Hojaji wazihuru


Aina hii ya hojaji huwa na maswali ambayo yanahitaji majibu ya maelezo mhojiwa hutoa maoni yake


Sifa za hojaji


Hojaji huwa na maswali yanayojibiwa na kikundi lengwa mtafiti anaweza kulenga watambaji ngano au walumbi


Huweza kutumiwa moja kwa moja na mkusanyaji kwa anyehojiwa hivyo mtafiti humwelekeza mhojiwa namna ya kujibu


Hojji huweza kutumwa kwa mhojiwa bila kuwepo kwa mtafiti Mhojiwa husoma na kujaza hojaji bila mwongozo wa mtafiti aina hii ndiyo iliyozoeleka zaidi


Umuhimu wa hojaji


Huwa na gharama ya chini zaidi


Mtafiti huweza kusikia iidadi kubwa ya watoaji habarikwa kipindi kifupi kwani huweza kutumiwa kwa posta


Huweza kutumika katika mahojiano kama mwongozo


Humpa mhojiwa muda wa kuwaza na kuchunguza


Kwa kawaida  hojaji hazina athari za mtafiti kwani aghalabu mtafiti hayupo zinapojazwa Huweza kubadilishwa kulingana na kiwango cha wajazaji au wahojiwa


Udhaifu wa hojaji


Maswali yenye utata husababisha fasiri mbalimbali zifanyazo mategemeo yasitegemeke


Huenda watu wakakosa kuijaza hojaji kwa kikamilifu kwa sababu mbalimbali kama vile kuhofia lawama au wakakataa kujaza kabisa


Hojaji ndefu huenda baadhi ya watu wakakataa kuijaza


Hojaji wazi huwa ngumu sana kwa mtafiti kuchanganua data uchanganuzi huchukua muda mrefu


Huenda wahojiwa wasijaze mambo ya kweli si rahisi kwa mtafiti kuthibitisha kama habari zilizojazwa ni kweli


Wahojiwa wanaweza kuchelewa kutuma hojaji zao hasa zinazotumwa kwa posta


Baadhi ya wazee japo wana habari za kutegemewa hawajui kusoma na kuandika hivyo hawawezi kujaza hojaji isipokuwa waanaposaidiwa na watafiti


Kwa vile mtafiti hakabiliani na mhojiwa ana kwa ana hawezi kupata sifa za uwasilishaji wa vipera vya fasihi simulizi kama vile toni na kidatu


Mahojiano


Mkusanyaji hakabiliana ana kwa ana na watu anaonuia kupata maarifa kutoka kwao Mkusanyaji atakuwa ameandaa maswali atakayouliza katika kikao rasmi mkusanyaji pia anaweza kushiriki mahojiano yasiyo rasmi bila kunakili majibu papo hapo maelezo huweza kuhifadhiwa katika kanda ya kunasa sauti


Umuhimu wa mahojiano


Kwa vile mtafiti anatazama ana kwa ana na mhojiwa ni rahisi kupata habari za kina na kutegemeka


Mbinu za uwasilishaji km toni ishara za uso na kiimbo hubainika kwa mtafiti hivyo kuimarisha uelewa wake


Mtafiti anaweza kumfafanulia mhojiwa maswali na kumwezesha kupata data ya kuaminika zaidi


Kwa vile mtafiti anamhoji mlengwa moja kwa moja anaweza kurekodi majibu ya mhojiwa moja kwa moja au kuyaandika si rahisi kupotea


Mtafiti huweza kubadilisha mtindo wa kuhoji kulingana na kiwango cha elimu cha mhojiwa ili kupata majibu bora zaidi


Udhaifu wa mahojiano


Mahojiano yanahitaji stadi za mawasiliano za kiwango cha juu ikiwa mtafiti hana hizi stadi huenda akaathiri majibu ya mhojiwa


Urasmi unaotokana na vikao vya mahojiano huenda ukatatiza mawasiliano kati ya mhoji na mhojiwa


Ukosefu wa muda wa kutosha wa mahojiano mahojiano huchukua muda mrefu na huenda mtafiti akakosa kupata muda kumhoji huenda asimwamini mtafiti ahisi kuwa anapelelezwa na kukataa kutoa habari


Kiwango cha elimu cha mtafiti huenda kikawahajisha na kuwatia wahojiwa hisia za unyonge na kuwafanya kutoa habari za zisizotegemewa


Wahojiwa wengine huenda wakampa mtafiti habari za uongo ili kumfurahisha


Matatizo ya kutafsiri ikiwa data imeandikwa kwa lugha tofauti huenda yakaathiri mahojiano


Mahojiano ni njia ghali ya kutafiti kutokana na gharama ya usafiri kwenda nyanjani


Vifaa vya kukusanya na kuhifadhi fasihi simulizi


Ukusanyaji wa fasihi simulizi huhitaji vifaa vya kuhifadhi ujumbe vifaa hivi ni pamoja na


Kalamu na karatasi maandishi


Mkusanyaji wa data ya fasihi simulizi anaweza kutazama au kushiriki na baadaye akaandika aliyoyashuhudia aidha anaweza kuandika wakati maelezo masimuulizi au sanaa yenyewe inapoendelezwa iwapo anatazama Hata hivyo vifaa hivi vya kukusanya fasihi simulizi vina udhaifu


Umuhimu wa maandishi


Data kama vile hadithi huhifadhiwa kama ilivyotambwa hivyo si rahisi kusahauliwa mashairi na ngano nyingi zimeandikwa vitabuni


Huweza kufikia vizazi vingi kwani maandishi hudumu


Si ghali kama baadhi ya mbinu nyinginezo km video


Si rahisi kufisidiwa au kupotea hasa zikiandikwa katika vitabu hadithi methali na vitendawili vingi vimehifadhiwa hivi


Udhaifu wa maandishi


Kuna mambo km kiimbo toni ishara hisia na mapigo ya mziki ambayo hayawezi kuandikwa kama yalivyowasilishwa na fanani hivyo hupotea


Aidha kwa vile maandishi si hai hayawezi kutenda wala kusema ule uhai hasilia wa fasihi simulizi hufifishwa na kupotezwa na maandishi


Baadhi ya watafiti huenda wakandika yale ambayo wanahitaji kwa wakati mahususi na kupuuza mengine km ikiwa mada yake ni wahusika katika ngano za kimapokeo huenda akajihusisha na wahusika na kupuuza vipengele vingine km fanani haya huipunja fasihi simulizi


Kuandika fasihi simulizi huifanya kukosa ile taathira asilia kwani kunaipokonya hadhira yake ile fursa ya kushirikiana ana kwa ana na fanani mtu hawezi kuuliza jambo


Kuandika fasihi simulizi huidhibiti na kupunguza hadhira yake na kuathiri vibaya usambazaji wake fasihi inapoandikwa inawafikia wale tu wanajua kusoma


Vinasasauti tepurekoda


Vinasasauti hupata sautitoni na mahadhi ya tungo za fashi simuliziVinaweza kutumiwa katika mahojiano au mtu anaposhiriki au kutazama fasihi simulizi ikiigizwa ingawa ni bora kuliko kalamu na karatasi pia haiwezi kurekodi matendo na miondoko ya wasanii


Umuhimu wa vinasasauti


Sauti ya mhojiwa fanani huweza kuhifadhiwa


Sifa ya uhai wa fasihi simulizi huhifadhiwa kwani kinasasauti hunasa sifa kama vile za kidatutoni na kiimbo cha mtambaji


Mkusanyaji wa fasihi simulizi anaweza kurudia kusikiliza uwasilishaji au mahojiano iwapo hakuelewa sifa hii haipatikani katika maandishi


Udhaifu wa vinasasauti tepurekodi


Kinasasauti huhitaji nguvu za umeme au betri hivyo hakiwezi kutumiwa katika sehemu zisizo na huduma hizi aidha nguvu za umeme zikikosekana kabla ya utafiti kukamilka utafiti utaathirika Mtafiti atalazimika kuanza utafiti wake


Kinasasauti hakiwezi kumnasa mtambaji wala uigizaji wake watu wanaotumia kazi iliyorekodiwa basi hukosa ile taathira ambayo inaibuliwa na kukabiliana ana kwa ana na mtambaji


Baadhi ya wahojiwa au mfanani wasitambe ikiwa wanajua kuwa wanarekodiwa mtafiti anaweza kupata data ya kutegemewa kama alivyotarajia kuipata


Kamera


Kamera huweza kunasa picha zinazoonyesha kipengele kimoja tu bila kuonyesha misogeo au miondoko wala sauti hata hivyo kamera huweza kuonyesha maleba


Video


Video zinaweza kuchukua picha na pia kunasa sauti na miondoko ni njia nzuri ya kukusanya fasihi simulizi isipokuwa ni ghali


Sinema au filamu


Filamu pia huonyesha picha za miondoko na sauti kama video kama ilivyo katika video filamu huwa ghali


Umuhimu


Filamu na video hunasa picha na sauti hivyo kuhifahi uigizaji ishara na kiimbo


Uhalisi wa mandhari ambamo kazi ya kifasihi inajikita huonekana na watumizi wa kazi iliyohifadhiwa kwa filamu au video


Huipa fasihi simulizi uhai na taathira zaidi kuliko kazi zilizohifadhiwa kwa maandisi kamera na kinasasauti


Udhaifu wa filamu na video


Ni njia ghali ya kuhifadhi data


Data hii huweza kufisidiwa hivyo kutofaidi waliolegwa


njia nyingine za kisasa ambazo hutumiwa kuhifadhia na kuendeleza fasihi simulizi ni


Diski za kompyuta mdaki diski mweko hard disk kadi simaki memory card kadiwiamkamimoflash disk


Magazeti km hadithi huandikwa mara nyingine gazetini


Michezo ya kuigiza inayopeperushwa moja kwa moja kupitia runinga na redio na mashirika ya uigizaji


Tamasha za muziki zinazofanywa shuleni kila mwaka


Umuhimu wa kukusanya na kuhifadhi fasihi simulizi


Fasihi simulizi ni hifadhi ya mitazamo ya kitamaduni ya jamii ukusanyaji utampa mwanafunzi wa fasihi simulizi fursa ya kuingiliana na jamii iliyozaa fasihi husika ili kuweza kuielewa nyema


Ukusanyaji humpa mwanafunzi wa fasihi simulizi nafasi ya kushuhudia na kuathiriwa moja kwa moja na utendaji wa fasihi simulizi hivyo mwanafunzi huona vipengele hai vya fasihi simulizi km uigizaji na hivyo kuielewa kwa kina


Husaidia kurekodi na kuhifadhi tamaduni za jamii na kuzipitisha kwa vizazi vijavyo