Mazungumzo kati ya Meya na Diwani III pia yaonyesha hali ya utegemezi wa mataifa machanga kwa yale yenye uwezo mkubwa wa kiuchumi Meya asema kuwa wageni wanaokuja watawapa mikopo ya kulipia mishahara yao


Diwani III amwonya dhidi ya utegemezi huu kwani utaachia vizazi vijavyo madeni Meya asema kuwa wao hawatakuwepo hivyo hivyo haina haja kujishughulisha Diwani III amkumbusha kuwa japo kiongozi huweza kuondoka mamlakaniathari za uongozi wake hudumu vile vile wafanyakazi wanaotaka awasikilize ni mzizi wa vizazi vya kesho Kauli hii inamchoma Meya Aamua kuwasikiliza viongozi wa wafanyakazi


Masuala muhimu


Onyesho laonyesha jinsi viongozi hufilisisha jamii kwa kuandama sera mbovu za uongozi


Tamaa na ubinafsi wa Meya wamfanya kushinikiza Diwani III kutia nyongeza ya mishahara kwa madiwani na huku baraza halina fedha


Badala ya kutafuta jinsi ya kuongeza pato la baraza anategemea mkopo kutoka kwa wageni kulipia nyongeza ya mishahara Maazimio ya Meya yanadhibitiwa na mahitaji ya sasa hawazii hali ya kesho ya raia waliomchagua Haoni ugumu wowote kulipia nyongeza ya mishahara kwa wachache huku akiviachia vizazi vya kesho mzigo wa kulipa madeni hayo


Uongozi mbaya


Kuamrisha nyongeza ya mishahara ya madiwani na baraza halina uwezo


Kikao kinaidhinisha matumizi ya fedha pasipo Diwani III na ndiye anayehusika na fedha


Meya hawazii athari za uongozi wake


Meya anakosa kuafikia wazo la Diwani III kuwa wabuni mikakati ya kuimarisha pato la baraza


Meya atumia hali ya uhitaji wa wafanyakazi kuwanyanyasa zaidiasema watundu tu


Ubaguzi


Madiwani wanaongezewa mishahara huku wafanyakazi wakabaki na mishahara yao duni


Utetezi wa haki


Diwani III anapinga hatua ya Meya ya kuongezea mishahara ya madiwani na hiyo wafanyakazi wanahitaji kuongezewa mishahara


ONYESHO LA PILI


Mandhari ni ofisini mwa Meya


Onyesho linapoanza Meya yu ofisini Sauti za wafanyakazi wanaolalamikia haki zao zinasikika Kisha mlio wa risasi na wafanyakazi wanaotawanywa Kuwatawanya wafanyakazi kunamtia Meya fahari Anacheka na kuuona huu kuwa msiba wa kujitakia Bili Diwani I na II wanaungana na Meya jinsi walivyokuwa wamepanga miradi ya uzalendo ambayo kwa kweli ni mbinu ya kujidumisha mamlakani


Mazungumzo kati ya Meya Diwani I na II na Bili yanaonyesha unafiki wa viongozi Bili asema kuwa matumizi ya nguvu yaweza kutoa picha mbaya kwa wageni Anataka wageni wapewe picha nzuri ili wafaidike


Baada ya kikao kifupi Diwani I na II wanadai ovataimu kufidia kutopewa soda na Meya Diwani II apendekezaBili alipwe kwa kumshauri Meya Meya anapohofia kuwa Diwani III hataidhinisha malipo haya Bili anapendekeza wauze fimbo ya Meya aona hapana haja kubeba dhahabu tupu mkononi watafute soko ngambo


Badala ya Meya na madiwani kulinda fimbo wanaafikiana na kauli ya Bili


Bili apendekeza Diwani I atoke na fimbo na kwa kuwa ndiye anahusika na usalama hapana atakayekagua kisha atangaze kuwa fimbo imepotea baada ya wiki


Meya aanzishe mikutano na wafanyakazi kuwafanya waonekane kuwa ndio wasiotaka makubaliano


Baada ya Meya kukubali kauli hii anataka wote kuahidi kuhifadhi siri hii ya wizi na wasithubutu kumwambia Diwani III


Masuala muhimu


Pingamizi inayokabili juhudi za wanyonge kujikomboa ni viongozi kukabiliana na migomomaandamano kikatili


Viongozi wanazidi kulipora baraza kupitia njama za kifisadi mfano kudai ovataimu


Ubinafsi wao wajitokeza wanapokubaliana kuiuza fimbo ya Meya ili kujilipa Fimbo ni kiwakilishi cha umeya


Ukosefu wa uwajibikaji wajitokeza katika kuuza fimbo


Muhtasari


Utetezi wa haki  wafanyakazi kupitia kwa viongozi wao wanadai maslahi bora


Ukatili  askari kuwatawanya waandamanaji


Ufisadi  Meya aidhinisha kuibiwa kwa fimbo


Diwani I na II wanlipwa ovataimu kushiriki katika kupanga njama za kujiendeleza kama vile kuuza fimbo


Bili analipwa kwa huduma ya lishe ambao ni mpango wa kuliibia baraza


Tamaa ya ubinafsi  Meya anaruhusu wizi wa fimbo ya Meya ili afaidike


Unafiki  bili apendekeza wasiwapige waandamanaji ili kuwapa wageni picha nzuri


Uongozi mbaya  Meya anamwachia Bili kumwamulia masuala muhimu kuhusu uongozi wa Baraza Bili ndiye anayependekeza fimbo iuzwe


ONYESHO LA TATU


Mandhari ni nyumbani mwa Meya Onyesho zima ni uzungumzi nafsia wa Dida mfanyakazi wa Meya


Kupitia mbinu rejeshi Dida anakumbuka kisa cha askari kuwatawanya wafanyakazi kwa bunduki na vitoa machozi na jinsi walivyoambiwa kujiponya


Anaonyesha unafiki na uongo wa viongozi ambao hata wanyonge wanapokufa wanasema hawakufa


Uigizaji na uzungumzi nafsia wa Dida pia unaonyesha ubaguzi unaoendelezwa na viongozi


Asema kuwa kuna roho ya mtu na uhai wa mwenye nguvu mtuunathaminiwa kuliko wa wanyonge kiatu Amkashifu Meya kwa ubaguzi huu kwa kusema kwamba yeye na watu wake wana roho za watu ndiposa akawapeleka ngambo penye utulivu na pasipo na usumbufu kama Cheneo


Vile vile Dida asema kuwa nyumba ya Meya inanadhifishwa huku mji mzima ukienea uvundo wa kutisha


Masuala muhimu


Ucheshi katika uzungumzi nafsia wa Dida unaonyesha viongozi wanavyotumia vyombo vya dola askari kujidumisha mamlakani


Usaliti wa viongozi kwa raia unajitokeza kupitia kwa ubaguzi umeendelezwa na Meya mfano


Udhalimu


Waanyakazi wa nyumbani Dida hutukanwa na waajiri wao


Askari wanawatawanya wafanyakazi kupitia nguvu


Ubaguzi


Dida asema kuna roho ya mtu na ya kiatu


Ubinafsi


Dida anajisuta kuwa hajali na mambo yasiyomhusu Anasema hana haja ya kushughulika


SEHEMU YA NNE


ONYESHO LA KWANZA


Mandhari ni ofisini mwa Meya


Meya anazungumza na wawakilishi wa wafanyakazi Tatu Beka na Medi Kupitia malalamishi dhiki zinazowakumba wafanyakazi zinabainika Medi anamwambia Meya japo wamepewa ajira na ujira kama anavyodai Meya ajira hii haijali maslahi wala heshima ya watu


Pia maneno ya Beka yaonyesha kwamba wafanyakazi hawalipwi nusu ya mishahara tubali pia nyakati zingine mishahara ni duni na inachelewa


Ajira waliyo nayo haiwafaidi hata baada ya kustaafu hawawezi kuweka akiba


Wanasisitiza kuwa ajira hiyo inawaumbua Hata baada ya kufanya kazi kwa miaka hawaoni matunda Hawana akiba


Kuna ubaguzi katika nyongeza kwa kuwa madiwani tu ndio hupata nyongeza Beka anasema kuwa kipindi kirefu kimepita tangu kupewa nyongeza Pia asema kuna ubaguzi katika uwanja wa matibabu wanyonge wanapaswa kulipia huku madiwani wakiwa na bima ya matibabu


Jibu la Meya kuhusu malalamishi laonyesha kiburi na ukatili


Tatu apinga hili akisema kuwa hawawezi kuwa sawa kwani


Madiwani na watoto wao wana usaidizi wa baraza lakini wafanyakazi watembea kutoka mabandani mwao katika hali zote jua au mvua


Beka asema madiwani wala vizuri huku wanyonge wakipigania makombo yaliyosazwa na wakubwa


Meya aona maneno ya wawakilishi hawa kama kuliumbua baraza Ajaribu kuwalaghai kuwa wangesubiri hadi wamalize kuwapokea wageni Anawabainishia kuwa uongozi wake hautishiki kwa kelele na vitisho vyao asema sharti pawe na mwelekezi na mwelekezwa


Meya hatoi utatuzi wowote kwa matatizo ya wafanyakazi Anawaambia wawakilishi kwamba hakuna pesa Anawadanganya kuwa atawasilisha kauli zao kwa madiwani kisha atawaita kuwapa kauli za madiwani


Jaribio la Tatu la kuomba kushirikishwa katika kikao cha madiwani linakataliwa na Meya akidai kuwa kanuni za barazahaziruhusu na hata kama zingeruhusu hawawezi kuwa na kikao na watu waliogoma Meya ajaribu kutumia hila kuwafanya wawakilishi kufutilia mbali mgomo


Kupitia Tatu kuzinduka na kukamaa kwa wanyonge kunajitokeza anapomwambia Meya kuwa hawatafuata kauli yake Mgomo utaendelea japo vyoo na majitaka yanawasubiri wafanyakazi kuyashughulikia Tatu asema hili litasababisha kipindupindu Meya astushwa na haya


Tatu awashiria wenzake kuondoka Meya anamwita lakini Tatu na wenzake wanageuka na kumtazama kisha kuondoka Meya anaathirika na kubaki ameshika tama


Masuala muhimu


Mgogoro kati ya Meya na wafanyakazi haujatatuliwa


Hali ngumu ya maisha ya wafanyakazi inajitokeza


Onyesho ladhihirisha yafuatayo


Ututetezi wa haki


Tatu Medi na Beka wamekuja kuonana na Meya wakilia haki za wafanyakazi


Dhuluma


Mishahara duni


Kulipwa nusu mishahara


Kutotolewa kwa nyongeza za wafanyikazi


Ubaguzi kimatibabu  wafanyakazi walipie lakini madiwani wakose


Mazingira duni ya kazi  hamna glavuWafanyakazi wanatakiwa kurudi kazini kabla ya malalamishi yao kutatuliwa


Watetezi wa wafanyakazi kutoruhusiwa karibu na kikao cha madiwani


ONYESHO LA PILI


Mandhari ni ofisini pa Meya


Mgogoro kati ya wafanyakazi na Meya umefika upeo wa juu


Mgomo wa wafanyakazi umeahirisha shughuli za usafi na wageni wanatazamiwa kuja Cheneo Hali hii imemtia Meya wasiwasi na anaitisha kikao na Diwani I naII


Katika kikao Meya analalamikia Diwani I na II kwamba mambo hayakwenda kama walivyotarajia Mgomo wa wafanyakazi unaendelea licha ya Meya kujaribu kuwashawishi wawakilishi wao kuwataka wafanyakazi kurudi kazini


Diwani I anadai kwamba wafanyakazi hawahitaji kubembelezwa wao ni wajinga Meya na Diwani II wasema kuwa matumizi ya nguvu yangesawiri picha mbaya katika jamii ya kimataifa Jambo hili ni hatari kwa misaada wanayotarajia


Matokeo ya kiburi cha Meya ni


Uchafu na uvundo kuenea mjini


Diwani I apendekeza watumie vyombo vya habari na vipazasauti kutangazia ajira kwa vijana wasio na ajira Meya kwa ukosefu wa busara anakubali na kusema jambo hili lifanywe mara moja Diwani II apinga hili kwani tayari watu wana picha mbaya kuwahusu hawataitikia wito katika mazingira haya watadhani wanadanganywa


Meya anazinduka na kuona kuwa madiwani walimdanganya hawakumwambia ukweli Diwani I anasema hawakumdanganya Diwani II anasema kwamba walimshauri kadri ya uwezo wao Inabainika kupitia maneno ya Diwani I kwamba walimwamini Bili sana Bili sasa amewasaliti Hajaonekana kwa siku mbili na hata wakimpigia simu hapatikani Meya ajuta kwa kutomsikiza Diwani III Hapa athari za kusikiliza washauri potoshi na kupuuza washauri wenye hekima inajitokeza


Mgomo wa wafanyakazi wa uwanja wa ndege na wale wa bohari la mafuta ili kuwaunga wenzao mkono unasababisha wageni kutoweza kutua Cheneo Wameelekezwa kutua mji jirani Vile vile wageni wanahofia kipindupindu kwani hoteli hazina maji yanayoweza kufikia viwango vya kimataifa Zinanunua maji kutoka mtoni


Meya na Diwani II wanahisi pana haja ya kutumia nguvu anaamua kuwaamrisha askari kuyanyoosha mambo Amtuma Gedi kuwaita askari Hata hivyo mambo yanakuwa kinyume Badala ya Meya kuwatolea amri wao ndio wanaompa maagizo Wanamwambia kuwa wametumwa kumwarifu kuhusu kuahirishwa kwa safari ya wageni Vile vile wametumwa kumchukua Meya Diwani I na II kwenda makao makuu kuzungumzia hali ya mambo


Masuala muhimu


Mapinduzi


Askari wanawakamata Diwani I na II na Meya kwenda kueleza kuhusu hali ya mambo


Badala ya Meya kutoa amri askari ndio wanaomwamrisha


Upiganiaji haki


Wafanyakazi wamegoma kupinga uongozi dhalimu


Usaliti


Bili atoroka baada ya sakata ya wizi wa fimbo ya Meya


DHAMIRA


Dhamira ni kiini au lengo


Dhamira hujumuisha


Funzo au maadili


Falsafa au mtazamo wa mwandishi kuhusu suala linalozungumziwa Aweze kusifu kutukuza au kukashifu


Dhamira ya tamthilia ni kufanyia tashtiti au kukashifu uongozi mbaya wa Meya wa Cheneo Ni fisadi


Analifisadi baraza kwa kuidhinisha kutotozwa kodi kwa madiwani


Kutumia fedha kwa burudani  entertainment vote


Kujinyakulia viwanja na vingine kumpa Bili


Kumzuia mwanakandarasi ili waliibie baraza


Uongozi mbaya unahusisha hila propaganda na kuwategemea washauri  Diwani I na II na Bili wanaompotosha


Neno  Mstahiki Meya ni kinaya kwani mwandishi analiweka uozo wake wazi Vile vile mwandishi anakejeli kutowajibika kwa viongozi hasa kuhusu masuala muhimu ya kibanadamu kwa mfano


Dawa hospitalini


Nyongeza ya mishahara kwa wafanyakazi


Ukosefu wa vyakula


Usafi wa kimazingira na kadhalika


Kwa hivyo wale wenye sifa hasi wapaswa kurekebisha


MAUDHUI


UONGOZI MBAYA


Uongozi mbaya ni ule usiowajibikia mahitaji ya umma Uongozi mbaya unaendelezwa na Meya Diwani I na II na Bili Uongozi wao unasababisha kuzorota kwa hali ya maisha mjini Cheneo


Uongozi unadanganya umma eti shehena ya dawa imo njiani yaja Jambo hili linaleta maafa kutokana na ukosefu wa dawa katika zahanati Waridi asema wameambiwa wasubiri dawa


Uongozi unawataka wagonjwa walipie kitanda zahanatini na ilhali hakuna dawa Hii ni dhuluma kwa wagonjwa


Viongozi washinikiza kugawana gharama na raia wanyonge wasioweza kununua hata chakula


Baada ya kuchaguliwa na raia viongozi wanakataa kusikia vilio vyao Siki anamkumbusha Meya kuwa watu walimchagua kwa imani kuwa ataboresha hali zao


Viongozi wabaya hupuuza ushauri kutoka kwa washauri bora Meya akataa ushauri wa daktari Siki kuhusu kupanda kwa gharama ya maisha na mishahara duni wafanyakazi


Viongozi hawa huwatelekeza raia katika njaa na umaskini Watu wanakufa kwa magonjwa Kitoto kinafia hospitalini kwa kula chakula chenye vijisumu utapiamlo na wengine kula mizizi na matunda mwitu


Viongozi hawa hutumia ulaghaiudanganyifu kupata kura Meya amwambia daktari Siki kuwa amechaguliwa mara tatu na hata akitaka ya nne tano au sita atachaguliwa kwani ana akili na akili ni mali Meya awaambia wawakilishi wake kwamba atawaelezea madiwani malalamishi yao ilhali anajua hatafanya hivyo


Viongozi wabaya hutumia mbinu hasi kutawala Propaganda vitisho na vishawishi kuwadhibiti raia mfano nyimbo za kizalendo idhaa za utangazaji vijana wavitembeze virungu na kuwaandalia hafla na mashindano ili kuwafanya kutulia


Viongozi wabaya huendeleza wizi wa mali ya umma Mfano kujigawia viwanja na kuiba fimbo ya Meya na kadhalika


Viongozi hawa hufanya uteuzi mbaya wa washauri Meya anateua washauri wa kumpotosha mfano Diwani I na II na Bili


Viongozi wabaya huwanyanyasa wafanyakazi Hawawalipi kwa wakati kulipwa nusu mishahara mazingira mabaya ya kazi hamna glavu na dawa


Viongozi wabaya huendeleza ubadhirifu wa mali ya umma Mapokezi ya kifahari ya Mameya mvinyo na divai mke wa Meya kuzalia ngambo Meya anamwalika Bili na familia yake katika hoteli ya kifahari Asema ana entertainment vote


Uongozi huu huchangia uharibifu wa mazingira Viwango vya usafi vinazorota hivi kwamba wahofia kipindupindu na kuahirisha safari


Uongozi mbaya hutumia vyombo vya dola vibaya Askari wanatumia virungu kuwatawanya wafanyakazi wanaolalamikia maslahi yao Pia Meya anatumia mamlaka aliyopewa kisheria kukabiliana na migomo na wanaompinga aweza kumchukulia mpinzani yeyote sheria


Viongozi wa kidini wanaendeleza tamaa na unafiki Mhubiri anaenda kumwombea Meya ili kusaidika kwa sadaka atakayopewa


HARAKATI ZA UKOMBOZI


Wanyonge na watetezi wa haki wanatumia mbinu mbalimbali kuushinikiza uongozi wa Cheneo kushughulikia maslahi yao


Mfano


Siki amtaka Waridi kumlaza mtoto hospitalini japo hamna dawa ili kumpa mama mtoto matumaini


Siki anakashifu hali ya wagonjwa kuhitajika kulipia kitanda bila dawa


Siki anakwenda kwa Meya kupigania haki za raia


Diwani III anapigania haki za wanyonge Anasisitiza kubuniwa kwa mpango wa kuwanufaisha watu kwa mahitaji kama vile ajira na mishahara bora


Diwani III anapinga uundaji wa kamati za madiwani anaziona kuwa zisizo na umuhimu kwa baraza


Diwani III anapinga wazo la kutowatoza kodi madiwani


UONGOZI BORA


Uongozi bora unadhihirika kupitia kwa mhusika Siki kwa kuwa anampa Waridi maelekezo ya kumsaidia mtoto mgonjwa hospitalini Vile vile anawakubalia wagonjwa hospitalini bila malipo ili kuwapa matumaini


Vile vile Siki anamkashifu Meya kwa kudanganya kwamba dawa zimeagizwa ilhali ni uongo


Anamkumbusha Meya kuhusu wajibu wake wa kuyaboresha maisha ya waliomchagua Amshauri Meya kuhusu umuhimu wa kujitahidi kujiendeleza zaidi badala ya kujilinganisha na majirani dhaifu Asema kuwa Cheneo inarudi nyuma badala ya kuendelea


Viongozi bora hutoa ushauri bora bali sio kupotosha Siki amshauri Tatu kuhusu masuala ya mgomo


Viongozi bora hawakati tamaa mfano hata hali inapokuwa mbaya zahanatini Siki hajiuzulu bali anasema kuwa ni afadhali kuteseka na wagonjwa ili kuwapa matumaini


Pia uongozi bora unadhihirika kupitia Diwani III ambaye anapinga njama za Meya Diwani I na II za kuinua kiwango cha uzalendo kupitia kwa propaganda Anasema kwamba haoni lolote la kuwanufaisha wanyonge


Anapinga pendekezo la uundaji wa kamati za madiwani kwa kusema kwamba huenda zisiwe na umuhimu kwa baraza


Vile vile anapinga sera dhalimu kwa nyongeza ya mishahara kwa walinda usalama ya madiwani na kutotozwa kodi Asema kuwa baraza halina uwezo wa kumudu nyongeza hizi na kuwa kutolipa kodi kutapunguza pato la baraza


Viongozi bora hupigania haki za wanyonge Diwani III anamwambia Meya Diwani I na wa II kwamba wangojee kuimarika kwa uchumi ili nyongeza ya mishahara ifikishwe hata kwa wanyonge


Tatu Beka na Medi ni viongozi bora kwa kuwa wanapigania haki za wafanyakazi kwa hali na mali Hawa wana ari ya kuona kuwa wafanyakazi wamepata nyongeza ya mishahara na mazingira bora ya kazi


USALITI


Usaliti ni kufanya kinyume na imani na matarajio ya mtu jamii falsafa na kadhalika


Uongozi wa baraza unaisaliti imani ya wanyonge na wafanyakazi wa hospitalini kwa kuwadanganya kuwa dawa zimeagizwa ilhali hazijaagizwa


Meya anausaliti undugu na Siki kwa kumfukuza nyumbani kwake na kutosikiliza malalamishi yake kuhusu hali duni ya wafanyakazi


Diwani I na II wanasaliti wadhifa wao wa kumshauri Meya kwa kukubaliana na maamuzi yake mabaya badala ya kumkanya


Meya anayasaliti mamlaka yake kwa kupuuza malengo ya mji katika mpango wa maendeleo ya miaka kumi afya bora na ya bure akisema mipango ya miaka kumi ni upuuzi jambo ambalo linasababisha kutekelezwa kwa shughuli za kudumisha afya ya umma


Meya na washauri wanaisaliti imani ya raia waliowachagua kwa kutobuni mikakati ya kuboresha hali za raia hao Hata watu wanapomlilia Meya hasikilizi


Uongozi wa baraza unasaliti umma kwa kushindwa kuhakikishia raia usalama wa chakula Siki anasema kwamba watu wanakufa kwa kula mizizi na matunda mwitu


Washauri wa Meya wanachukulia jukumu hilo ni kulitetea baraza badala ya kuwatetea wanyonge Diwani III anamwonya Diwani I na II kwamba hawakuchaguliwa kumfurahisha Meya kwa kuwapiga vita waliowachagua kuwa madiwani


Meya analisaliti baraza kwa kulifisadi hazina yake Anataka mwanakandarasi kulishtaki baraza afidiwe naye Meya amegewe sehemu yake


Nchi inawasaliti wasomi kwa kutobuni nafasi za kazi Wanaohitimu masomo ya chuo kikuu hawapati kazi Meya anasema kuwa kuna vijana wengi waliohitimu chuo kikuu na hawana kazi hata ya utopasi


Meya Diwani I na II wanamsaliti Diwani III kwa kutomhusisha katika maamuzi ya nyongeza ya mishahara ya madiwani uuzaji wa fimbo ya Meya na kuidhinisha malipo ya ovataimu ya Diwani II marupurupu ya Bili na kwamba Diwani III ndiye anayehusika na masuala ya fedha


Meya anausaliti wadhifa wake wa umeya kwa kuidhinisha kuuzwa kwa fimbo ya Meya ambayo ndiyo sasa kitambulisho cha umeya Vile vile kumruhusu Bili kumwendeshea shughuli za baraza na hali Bili sio mfanyakazi wa baraza


Ni kutokana na usaliti wake wafanyakazi wanagoma kwa sababu ya hali yao duni katika kufanya kazi Pato la baraza linapungua kwa kutokusanya kodi Ziara ya wageni inaahirishwa kwa sababu ya viwango vya chini vya usafi


Bili anamsaliti Meya Diwani I na II kwa kutoroka baada ya kuuza fimbo ya Meya ngambo


Mhubiri anausaliti wajibu wake wa kidini kwa kumsifu Meya badala ya kumkosoa Anamwombea kwa kuwa atapata sadaka


Katiba inatumiwa kuwakandamiza raia badala ya kuwatetea Meya ana nguvu nyingi kikatiba zinazompa mamlaka makubwa kuwanyamazisha wapinzani Vile vile Diwani II asema kwamba kuna kifungu kinachosisitiza uwajibikaji wapamoja kitumiwe kumshinikiza kila mtu kukabiliana na maamuzi ya meya Diwani I na II hata kama jambo linalopitishwa halina umuhimu wowote


DHULUMA


Dhuluma ni hali ya kunyima haki kuonea kunyanyasa au hata kutesa


Wanyonge wananyimwa huduma bora za kimatibabu Zahanati haina dawa ila tu za kudhibiti uchungu Vile vile hakuna karatasi hata za udodosi Wagonjwa wanatarajiwa kununua


Wanyonge wanahitajika kulipia gharama za matibabu licha ya kuwa hawana mapato mazuri Wanatakiwa kulipia vitanda ilhali hakuna dawa


Serikali imewatelekeza wanyonge katika njaa na umaskini Wanakula chakula duni mtoto anaugua utapiamlo na Siki anasema kwamba watu wanakufa kwa kula mizizi na matunda mwitu


Viongozi wanawasaliti raia waliowachagua kwa kutoziboresha hali zao na huku gharama ya maisha inazidi kupanda


Wapiganiaji haki wanazuiwa kulalamikia haki zao kwa Meya Meya anamfukuza Siki kwake Anamwambia Gedi kuwa ahakikishe kwamba Siki haingii kwake tena Tena anasema shajara yake imejaa hakutani na wafanyakazi


Viongozi wanakosa kushughulikia usafi wa mji Harufu ya taka kutoka barabarani inayafanya maji yaliyo kwenye chupa kutonyweka


Wafanyakazi wanapewa mishahara duni wakati mwingine nusu na inayocheleweshwa Waridi asema kwamba mshahara wa mwezi uliopita wamelipwa nusu Pia Tatu analalamika malimbikizo ya mishahara Anasema kuwa malipo yao ya mishahara sasa yako nyumamiezi mitatu


Wafanyakazi wanadhulumiwa kwa kufanya kazi katika mazingira duni Medi anasema kuwa wanaosha vyoo bila glavu


Wafanyakazi hawapati nyongeza ya mishahara Madiwani wanaongezwa Jambo hili laonyesha ubaguzi unaowapendelea madiwani Wafanyakazi wanadhulumiwa vile vile wanakabiliwa kikatili na askari wanapogoma kudai haki zao vitoa machozi vinatumiwa


Wafanyakazi wa nyumbani wanatukanwa na kudhalilishwa Dida asema kazi ya askari ni bora kuliko ya wafanyakazi wa nyumbani wanaotusiwa na kudhalilishwa na Bwana


Diwani III anadhulumiwa kwa kunyimwa nafasi ya kushiriki katika maamuzi yanayohusu matumizi ya fedha licha ya kwamba ndiye anayehusika na masuala ya fedha mfano nyongeza ya madiwani


Wanyonge wanaonewa kwa kubaguliwa kimatibabu Madiwani wana bima ya matibabu lakini wanyonge walipie ilhali hakuna dawa


Vitisho vinavyotolewa kwa wafanyakazi ni kuwadhulumu Watafutwa wakigoma


Nia ya Meya ya kuchukua mikopo ni dhuluma kwa vizazi vijavyo kwani vitaachiwa mzigo wa kulipa mikopo wasiyoelewa


Meya anataka wafanyakazi kurudi kazini kabla ya malalamishi kushughulikiwa Atumia ujanja eti madiwani hawawezi kuzungumza na watu waliogoma Kwa hivyo ataka kuwashinikiza Medi Tatu na Beka kufutilia mgomo


UFISADI


Meya anatumia pesa za umma kumpeleka mkewe kuzalia ngambo pamoja na kumstarehesha Bili na familia yake


Meya anajigawia ardhi ya umma kwa njia isiyo halali Vile vile anamgawia Bili vipande vinne vya ardhi ya umma


Meya amshauri mwanakandarasi kulishtaki baraza ili apewe fidia kisha ammegee Meya kiasi fulani cha fidia ile


Meya anatumia hazina ya baraza kumlipa mhubiri gharama ya usafiri na kumlipa sadaka ya laki moja kila mwezi


Uongozi wa zahanati unaendeleza ufisadi kwa kuwaibia wagonjwa Wanalipa ilhali hakuna dawa


Meya Diwani I naII wanapanga njama za kunufaika kutokana na hazina ya baraza Wanabuni kamati za madiwani ili kupata upenyu wa kuendelea kulifisadi baraza huku wakiungana mkono na madiwani


Vile vile Meya asema kuwa Entertainment vote bado inawasubiri Atumia pesa za umma kujistarehesha ilhali umma unateseka


ULAGHAIUNAFIKIUDANGANYIFU


Ulaghai ni njia ya kutumia ujanja au uongo kupata unachotaka Unafiki ni kujifanya umwema ilhali u mwovu


Meya adanganya kuwa shehena ya dawa imeagizwa na hali si kweli Unafiki huu unakusudiwa kuwapumbaza watu waone kuwa baraza linawajibika


Meya alitumia udanganyifu ili kuchaguliwa Anamwambia siki hata yeye akitaka kuchaguliwa mara nne tano na sita watu watamchagua tu kwani yeye ana akili


Meya anatumia nyimbo za kizalendo kama ujanja wa kurudisha nyoyo za raia na kuwasahaulisha dhuluma anazowafanyia


Diwani II Bwana Uhusiano Mwema awaambia watu uwongo kuwa vijana hawatatumia nguvukupiga raia ilhali hilo ndilo lililokuwa kusudi la meya Diwani I na II si kwamba wanajali watu


Diwani I ananuia kutangazia watu kuhusu kujitolea kwa baraza la Cheneo kuleta demokrasia na hasa uhuru wa kujieleza Huu ni unafiki ili kuwapoza raia


Vilevile anampendekeza Diwani II kuandaa tamasha ya vijana kushindania zawadi kwa kubuni na kucheza nyimbo Hili ni hila inayonuiwa kuwafanya vijana kuhisi kuwa wanathaminiwa kwa kutunukiwa zawadi na kuonyeshwa kwenye vyombo vya habari lengo ni kuwapumbaza wasitambue dhuluma wanazotendewa Lengo ni kuibua hisia za kizalendo miongoni mwao


Uundaji wa kamati za madiwani ni hatua ya kinafiki ya kuwateka akili madiwani wengi wamuunge mkono Meya na washauri wake


Kuteuliwa kwa madiwani wenye ushawishi mkubwakuongoza kamati ni hila ya kuhakikisha kuwa kamati zimedhibitiwa kulingana na maslahi ya Meya na kufanya upinzani kupungua


Bili amshauri Meya kutumia ulaghai kupata pesa kutoka kwa mwanakandarasi alishtaki baraza limlipe fidia na kisha mwanakandarasi ammegee fidia ile Amwambia meya asimsahau baada ya wizi huu


Kinafiki Meya anajifanya mpole na mcha Mungu mbele ya mhubiri ili washirikiane naye Kinafiki mhubiri ashirikiana na Meya ili kupata sadaka na pesa za petroli Meya kwa unafiki asema karibu aache kazi aende kushirikiana na mhubiri


Bili anawambia Meya Diwani I na II kuwa kuwapiga watu kunaweza kusawiri picha mbaya kwa wageni Ni vyema wawape sifa nzuri ndio umuhimu wa kuuma na kuvizia Huu ni unafiki kutoa picha nzuri nje na huku ndani ni uozo


Bili anapendekeza njia ya ulaghai ya kuiba fimbo ya Meya kisha itangazwe iliibiwa wakati wa ghasia na uchunguzi umeanzishwa Hatimaye Bili anatoweka na fimbo


Meya awadanganya wawakilishi wa wafanyakazi kuwa atawasilisha malalamishi yao katika Baraza la Mawaziri Huu ni uongo Kwa hila anawaambia kuwa hawawezi kukutana na watu waliogoma ili warudi kazini


UKOLONI MAMBOLEO


Ukoloni mamboleo ni hali ambayo ingawa ukoloni umeshaondoka bado mzungu anazidhibiti nchi huru kwa njia nyingine Mfano kupitia kwa elimu mifumo ya kisiasa kiuchumi na kadhalika


Katika tamthilia maamuzi muhimu yanatolewa na mzungu Waridi anamwambia Siki kuwa wazungu wanahimiza mfumo wa kugawana gharama


Mahusiano ya waajiri na wafanyakazi ni ya ukoloni Meya anawaamrisha Gedi na Dida Meya aitikwa Yes sir Dida analalamika kwamba bwana anawadhalilisha


Viongozi wanaendeleza unyonyaji ule ule wa wakoloni Mfano wafanyakazi wanalipwa mishahara duni huku madiwani wakiendelea kuongezwa mishahara Wafanyikazi ndio wanaozalisha mali ilhali hawanufaiki


Mwongozo wa mipango ya kimaendeleo unatolewa na mataifa yenye uwezo mkubwa Meya anapuuza maendeleo ya miaka kumi na kuthamini malengo ya kimaendeleo ya milenia Asema wameingia kiwango cha kimataifa


Mataifa yenye nguvu yatawala mataifa machanga kupitia mikopo Vilevile mataifa haya yanapendekezwa kupunguzwa kwa wafanyakazi Meya asema mataifa hayajatoa mikopo kwa hivyo hawawezi kuongezwa mishahara


Bidhaa kutoka nchi za kikoloni zinachukuliwa kuwa bora Meya asema ataagiza mvinyo kutoka Urusi na divai kutoka Ufaransa kupapia ya kigeni na kupuuza ya Kiafrika ni ukoloni mamboleo


Elimu ya Mwafrika inachukuliwa kuwa duni na ndiyo sababu meya anawapeleka watoto wake kusoma ngambo Asema elimu ya hapa ni kawaida mno


Vilevile utabibu wa kigeni unachukuliwa bora kuliko wa Cheneo Mkewe Meya ameenda kujifungulia ngambo Meya adai ngambo ndiko kwenye wakunga hasa kwamba madaktari wa hapa ni wa kubabisha tu


Meya anathamini uraia wa ngambo Mfano asema kuwa mtoto wake akizaliwa huko atapata uraia huko huko


Kuwepo kwa vikaragosi wanaoendeleza maslahi ya viongozi Gedi Diwani I na II ni vikaragosi wa Meya Wakoloni walitumia vikaragosi ili kufanikisha utawala wao


TAMAA NA UBINAFSI


Tamaa ni husuda au hamu kubwa na ubinafsi ni hali ya kujipendelea


Meya ana tamaa ya uongozi Anawaambia Diwani I na II kwamba hataki kusikia mtu amekufa asije akapata tatizo wakati wa uchaguzi Hii ndio sababu anaunda kamati za madiwani ili aungwe mkono katika utawala wake Vilevile hawatozi kodi na kuwapa nyongeza ili naye afaidike


Meya ananyakua mali ya umma kujipa yeye na rafikiye Bili Meya anajinyakulia viwanja vinane na kumpa Bili vinne


Tamaa ya pesa inamfanya kukatiza kandarasi kabla yakuisha kwa mkataba na kutoa kandarasi kwa mtu mwingine kwa masharti yake akilishtaki baraza alipwe fidia ili naye apate sehemu yake


Bili ana tamaa kwa kuwa anamwambia meya kuwa baada ya fidia asimsahau Vilevile anapendekeza kuuzwa kwa fimbo ya Meya ili naye anufaike


Mhubiri anakwenda kumwombea Meya na kujifanya kufurahishwa na hulka ya Meya ya kutafuta upendo wa Mungu ili kufaidika Hatimaye anapata sadaka na pesa za petroli


Meya na washauri wake wanajihudumu badala ya kuwahudumia raia Badala ya kusikiliza malalamishi ya wafanyakazi na kuyakubali wao wanapanga mbinu za kuinua uzalendo ili waendelee kutawala na kunufaika


Meya anapanga mapokezi ya kifahari kwa mameya kwa lengo la kuwafurahisha ili watoe mikopo


Ni kutokana na tamaa ya kulipwa ovataimu na marupurupu ambapo Bili na Diwani II wanapanga kuiba fimbo ya meya ili waiuze ngambo


Madiwani wana tamaa na ubinafsi mkubwa kwani wanajipatia nyongeza ya mishahara kutotozwa kodi na wamejipa bima ya matibabu na huku raia wanalipa katika zahanati isiyo dawa Mkewe Meya anaenda kujifungulia ngambo


Tamaa na ubinafsi wa Meya unamfanya kutosikiliza maonyo ya Diwani III kuhusu nyongeza ya mishahara kwa madiwani na ushauri wa Daktari Siki kuhusu dhiki wanazozipitia raia Anamwona Diwani III kama anayehujumu uongozi wake


UWAJIBIKAJI


Hii ni hali ya kutenda linalompasa mtu


Siki anaonyesha kuwajibika kwa kumwambia waridi awashughulikie wagonjwa ingawa dawa zilikuwa hazipo Waambiwa wasubiri Siki asema kuwa ni heri wafe kwa ugonjwa si ukosefu wa matumaini


Siki amwambia Waridi amwandalie mtoto mchanganyiko wa sukari na chumvi katika maji ili mtoto asaidike Ni wajibu wake kushughulikia wagonjwa


Vilevile Siki anaona ni wajibu wake kuenda kumwona Meya kuhusu ukosefu wa dawa katika hospitali pamoja na kupanda kwa gharama ya maisha Hivyo wanyonge hawawezi kumudu kulipia matibabu


Kama jamaa yake Meya Siki anaona ni wajibu wake kumkosoa meya kuhusu uongozi wake hasa kutosikiliza waliomchagua Hii ndio sababu alimshauri Meya kuwa haifai kupima ubora wa baraza kwa kigezo cha ubora wa majirani Muhimu ni kupiga hatua mbele


Vilevile amwonya Meya dhidi ya kukubali waliyoamua watu wengine adiwani pasipo kushirikisha raia Haya yanahusu sera ya kugawana gharama katika kupata huduma za kimatibabu


Diwani III anawajibika kwani anasisitiza kuwa lazima kuwe na mpango wa kuwanufaisha raia na kuwa uzalendo hauji kwa watu kuimbiwa nyimbo lakini kwa kutafuta suluhisho la ukosefu wa ajira kushughulikia mishahara duni na kulipwa kwa wakati


Vilevile aona ni wajibu wakekupinga ubinafsi wa madiwanikutotozwa kodi nyongeza ya mishahara kwa madiwani marupurupu ya walinda usalama na kadhalika Asema baraza lina deni la millioni mia moja na ishirini


Vilevile Siki anawajibikakumweleza Tatu kuhusu athari za mgomo Anamshauri kumshinikiza Meya kukutana na Tatu na wawakilishi wengine wa wafanyakazi


Tatu Beka na Medi wanawajibika kama viongozi wa wafanyakazi kwa kuwa wanaendea Meya kutoa malalamishi ya wafanyakazi Pia wanatambua ulaghai wa Meya wa kutaka wafutilie mbali mgomo


Gedi anawajibika kama mpambe wa Meya kwa kuwa anatumikia kwa uaminifu na heshima Anaposikia kelele za maombi ofisini mwa Meya anadhani anashambuliwa kuingia huku akiamrisha kila mmoja kulala chini


Makao makuu yanawajibika kwa kuwa yanamshika Meya Diwani I na II kwa kueleza kiini cha mambo kuwa jinsi yalivyo katika mji wa Cheneo


KCSE 2013


Jadili mchango wa Wanacheneo katika kuivunja jamii yaoalama 20


Baadhi ya viongozi wamekosa kuwajibika kwa mfano Meya mhubiri na kadhalika


Wananchi hawaungani katika kupinga viongozi dhalimu mfano Diwani I na II


Meya anawapuuza raia  kuporomoka kwa uongozi wake


UKOSEFU WA UWAJIBIKAJIMAPUUZA


Baraza lina mapuuza na kutowajibika kwa usimamizi usiofaa wa zahanati Wanadanganya kuwa dawa zimeagizwa na hali hazijaagizwa Jambo hili linasababisha vifo hasa vya watoto


Badala ya Meya kubuni mikakati ya kukabiliana na hali duni ya kiuchumi adai kwamba hakuna baraza lenye udhabiti kama la Cheneo Asema Cheneo kisiwa cha kupigiwa mfano kinaya


Meya kutowajibika kwake anapuuza onyo la Siki kuwa ni hatari kuongoza watu wenye njaa na kiu Anasema kuwa watu hao ndio waliomchagua tena kwani ana akili Mapuuza haya hatimaye yasababisha kuporomoka kwa uongozi wake


Meya anapuuza malengo ya mji katika mpango wa maendeleo wa miaka kumi kwa kudai kuwa wana malengo ya kimaendeleo ya milenia Upuuzaji huu unamfanya kutozingatia afya ya raia ambayo ni mojawapo ya mahitaji ya kimsingi ya raia na vifo vinatokea


Diwani I na II wamekosa kuwajibika kama washauri wa Meya Badala ya kumkosoa wanampotosha Wanakubaliana kuwepo na nyongeza ya marupurupu na mishahara ya walinda usalama kutotozwa kodi kwa madiwani Hawazii kuwa baraza haliwezi kutoa malipo haya kwani tayari lina nakisi


Meya anakosa uwajibikaji anapounda kamati za madiwani bila kuwazia gharama yake Alijua kuwa Baraza halihitaji kamati hizi ila akaziunda ili kujifaidi


Meya hawajibiki kwa kumwachia Bili amwendeshee shughuli za uongozi mfano kulifisidi baraza kwa kufidia kandarasi kuuza fimbo ya Meya na ndiyo kitambulisho cha umeya


Pia kupitia unafiki na ulaghai Meya anazorotesha utoaji wa huduma za afya na kisha atumia pesa za umma kumpeleka mkewe akazalie ngambo na watoto wake wakasomee mle


Kutokana na ubadhirifu wake Meya aamua kutumia pesa za baraza kumnunulia mhubiri petroli ili kuja kuliombea baraza na kumpatia sadaka ya laki moja kila mwezi ili azidi kumwombea Meya Anaagiza divai na mvinyo kutoka ngambo


Raia wanakosa kuwajibika kwa kuwachagua viongozi wabaya Meya asema akitaka kuchaguliwa mara nne tano ama sita bado atachaguliwa Vile vile wanataaluma hawataki kujiingiza katika siasa kwa kuwa wanaogopa kuchafuliwa Hivyo hawawezi kuiupinga uongozi


Viongozi wameshindwa kuwajibikia usafi wa mji Barabara zimejaa taka na uvundo kuhanikiza kote Ingawaje nyumba ya Meya inanadhifishwa na Dida mtumishi wa nyumbani


Vile vile Meya anakataa kuwajibikia kosa lake Anapoambiwa na askari II kwamba yeye na washauri wake wanahitajika makao makuu kuelezea hali ya mambo anadai kuwa yote hayo yametiwa chumvi na wanahabari kwamba si kweli inavyodaiwa


MAUDHUI MENGINE


Juhudi za kupigania haki


Siki


Diwani III


TatuBekaMedi


Mwanakandarasi


Wafanyakazi migomo


Umaskinihali duni ya kiuchumi


Zahanati haina dawa


Dhiki ya njaa  utapiamlovijisumumizizi na matunda mwitu


Zahanati haina karatasi za udodosi


Mazingira duni ya kazi  hawana glavu


Hoteli hazina maji


Baraza lina nakisi


Mgomo wa wafanyakazi


Malimbikizo ya mishahara ya wafanyakazi


WAHUSIKA


MEYA Meya wa baraza la Mji wa Cheneo


Mwenye majivuno  Anamwambia Siki kuwa hakuna baraza lenyeufanisi kama la Cheneo Vile vile anaona kuwa watu watamchagua hata mara sita na wagombana na Siki kwa kutomwita Mstahiki Meya


Mwenye tamaa Aidhinisha nyongeza ya mishahara ya madiwani naye anufaike Anakubaliana na njama ya kuiba fimbo ya Meya amejinyakulia viwanja vinane vya umma na kadhalika


Mwongo Asema wameagiza dawa ilhali ni uongo kwa hivyo watu wanazidi kuumia kwa ugonjwa


Mwenye mapuuza Anapoambiwa na Siki kuwa kitoto kimemfia mkononi kwa ugonjwa  anasema kuwa huyo ni mmoja tu kwamba Cheneo ina watu wengi na kwamba anaungwa mkono na wengi


Mbishi  Anabishana na daktari Siki anapomwambia kuwa watu wengi wanakufa kwa njaa kwa kutoweza kumudu kwa mahitaji ya kimsingi


Mpenda kunungunika Ananungunika mambo madogo madogo kama vile udogo wa mayai aliyoletewa huku akisema anapunjwa Pia anapokabwa na yai na chai analalamika kuwa ni hujuma ya mfanyakazi wake Dida


Mwenye mtazamo finyu  anapuuza mpango wa miaka kumi akitumainia malengo ya kimelenia yaliyopangwa na wageni Pia ataka mikopo ya kulipia mishahara ya madiwani badala ya kuanzisha miradi ya kukuza uchumi Hataki kufahamu kuwa anadhulumu vizazi vijavyo


Ni fisadi  Ajinyakulia viwanja vinane alimpa Bili vinne na anatumia pesa Entertainment vote kujistarehesha na rafikiye Bili Pia anataka mwanakandarasi alishtaki baraza limlipe fidia naye apate sehemu yake kutoka kwa mwanakandarasi Anahusika katika njama ya kuuzwa kwa fimbo ya Meya ngambo


Mjinga  Amepofuka kiasi cha kutotambua kuwa washauri wake wanampotosha haoni unafiki wa Bili wala hawazii kuhusu hasara za mgomo


Mbadhirifu  Anatumia pesa za umma ovyo mfano kujistarehesha katika hoteli za kifahari kuidhinisha malipo yasiyo na halali ovataimu na marupurupu ya ushauri mkewe kwenda kuzalia ngambo utoaji wa sadaka na pesa za petroli kwa mhubiri


Mwenye ulafi  Ameandikwa vyakula vingi mezani na anabwakia yai kwa ulafi linamchoma Vile vile analafia chai kisha anamlaumu mtumishi kuwa na njama


Msaliti  Haoni tatizo kuwa mtoto mmoja amekufa Anawacheka wafanyakazi wanapotawanywa na askari na hajali kuwa wafanyakazi wanapitia hali ngumu ya maisha


Kiongozi wa kiimladikteta  Anatawala kwa mabavu na hatoi nafasi kwa yeyote kutoa maoni yake daktari Siki na Diwani III Anatoa amri ya nyongeza ya mishahara kwa madiwani na kuwagombeza wafanyakazi DidaGedi na Askari


Mwenye vitisho  Atishia kuwafuta kazi wafanyakazi wanaogoma na Diwani III atishiwa kuwa hawezi kufanya atakayo angojawe Meya


Mnafiki  Mbele ya mhubiri anajifanya mcha Mungu na ajifanya mpole na mnyenyekevu na anayehitaji maombi asema aona kama ataacha umeya akafanye kazi ya Bwana Kwa unafiki anawataka viongozi wa wafanyakazi kufutilia mgomo


Mbaguzi  Awaongezea madiwani mishahara na kuwahini wafanyakazi Madiwani wana bima za matibabu na huku wafanyakazi wanalipa zahanati isiyo na dawa


UMUHIMU WA MEYA


Ni mfano wa viongozi wanotumia madaraka yao vibaya ili kujinufaisha kuwanufaisha marafiki Bili na wanaowaunga mkono Diwani I na II


Ni mfano wa viongozi wanaoendeleza ubaguzi katika jamii wanazoongoza Vile vile anaonyesha ujinga


Meya ni mfano wa viongozi katili fisadi na wa kidikteta ambao hutumia vitisho kuwakomesha wapinzani Hutumia ufisadi kuungwa mkono


Aonyesha unafiki wa kidini miongoni mwa watu ili kuuficha uovu wao


Ametumiwa kudhihirsha ukweli wa methali Kikulacho ki nguoni mwako kwa kuwa alimwamini Bili hata kumkubalia kuiuza fimbo ya Meya hatimaye akamtoroka na kumzimia simu


Ametumiwa kuonyesha viongozi wa Afrika walio na mabaki ya ukoloni Hawa wanaendeleza ukuloni mamboleo Mfano anavyomwamrisha Gedi na Dida ni jinsi ambavyo mzungu alimwamrisha Mwafrika


DAKTARI SIKI


Ana uwajibikaji  Anauliza hali ya wagonjwa na kuwapa matumaini hata ingawa hamna dawa zahanatini Anakutana na Meya kumwambia kuwa wagonjwa hawamudu kulipia matibabu na anamwelekeza Waridi kumfanyia mtoto mwenye utapiamlo huduma za kwanza Haachi kazi ya udaktari licha ya mazingira magumu


Mtetezi wa haki  Ameenda kwa Meya kutetea hali duni ya wagonjwa Ameenda kuwatetea wafanyakazi na anataka wagonjwa walazwe hata kama hawana pesa kwa hivyo ni mwenye utu


Mshauri mwema  Anamshauri Meya kushughulikia matatizo ya wanacheneo Mishahara kuchelewa duni na mazingira duni ya kazi Anamshauri na kumtahadharisha Tatu kuhusu madhara ya mgomo Amshauri Waridi asiache kazi licha ya mazingira duni na kadhalika


MvumilivuMstahimilivuMwenye subira Anavumilia kazini licha ya mazingira duni na kuchelewa kwa mishahara na kadhalika


Mzalendo thabiti Hakubaliani na yanayoamuliwa na nchi zingine mfano kugawana gharama na mipango ya kimaendeleo ya kimelania badala ya mipango ya maendeleo ya miaka kumi Hakuyumbishwa na uhusiano wake na kindugu na Meya bali na maslahi ya Cheneo mzima


Mwadilifu  Ingawa wana uhusiano wa Kinasaba na Meya hatumii undugu huo kuuficha uovu wa Meya Badala yake anamkosoa na kumkumbusha wajibu wake kwa raia waliomchagua Vile vile hataki kujiingiza katika siasa kwani anaziona kama mchezo mchafu


Mwenye mawazo mapevu  Anamwambia Meya kuwa haifai wao kujilinganisha na majirani dhaifu lakini ipo haja ya wao kupiga hatua mpya


UMUHIMU WA DAKTARI SIKI


Ni kielelezo cha maafisa wa umma ambao ni waadilifu hashirikiani na Meya katika uozo bali anamwonya dhidi ya kuwasaliti raia waliomchagua


Ni mfano wa raia ambao wako tayari kuwakosoa viongozi wabaya Amwambia Meya kuwa mambo hayajanyooka yanamngojea yeye Meya na wenzake kuyanyoosha


Siki anatuonyesha ukosefu wa uwajibikaji wa viongozi wa umma Haya yanatokea na ubinafsi wa viongozi


Kupitia kwake tunaona uadilifu wa baraza la viongozi kwa mfano Diwani III Anamwambia Waridi kuwa ingekuwa Bw Uchumi na Kazi aliyekuwa amesema dawa zimeagizwa angeamini


Kupitia kwake hali duni ya hospitali za umma imesawiriwa Hamna dawa na karatasi za udodosi Kitoto kidogo kinafia mikononi mwake


Kielelezo cha wanamageuzi wanaotambua kuwa ili kuleta mageuzi na maendeleo urafiki na undugu unafaa kuekwa kando katika uongozi


DIWANI III BW UCHUMI NA KAZI


Anahusiana na masuala ya fedha


Mkweli Anamwambia Meya Diwani I na II kuwa haoni mipango ya kuwanufaisha watu kwani watu wengi hawana ajira


Mtetezi wa haki Asema kuwa madiwani hawakuchaguliwa kumfurahisha Meya wanahitaji kuwafaa na kuwaletea watu mafanikio Vile vile wanapaswa kusikiliza vilio vya watu Anapinga nyongeza ya mishahara kwa madiwani


Ni jasiri Anapinga maamuzi ya Meya Diwani I na II ya kueneza propaganda kwamba baraza linaloendeleza demokrasia na uhuru wa kujieleza ilhali watu wanapigwa


Mwenye kuwajibika Anakashifu kitendo cha viongozi kuwadanganya watu kuwa dawa zimeagizwa Anapinga nyongeza ya mishahara ya madiwani na kutotozwa kodi


Mngamuzi wa mambo Anatambua kuwa kuwapa watu ahadi wasioweza kutimiza ni kuchochea ari yao ya kutaka kujieleza


Mwadilifu Anakataa kushiriki katika njama ya Meya na madiwani wenzake kulifisidi baraza Anapinga uundaji wa kamati za madiwani kwani ni za kuendeleza ubadhirifu


Amepevuka kimawazo Amfananisha Meya na mtoto ambaye japo alikuwa na njaa awali akishashiba chakula hukipiga teke bila kujali wanaokihitaji Meya amelewa na uongozi na cheo na kusahau alipokuwa hapo awali


Mnyenyekevu  Atoa kauli kuwa japo walichaguliwa na raia si kwamba wao ndio bora kuliko wengine wasiochaguliwa kwamba wapo wengine bora


Mwenye matumaini Ingawa amekuwa akimkanya Meya bila mafanikio anamwambia Siki kwamba bado hajakata tamaa kwamba atasema na Meya tena na tena hadi Meya atakapoona umuhimu wa maneno ya Diwani III


Mwaminifu  Ingawa hakubaliani na vitendo viovu vya Meya bado anaenda kumwona Meya anapomwita


Mwenye utu  Anajali maslahi ya wafanyakazi Anawaambia Meya kuwa wafanyakazi ndio wanaochomwa na jua kuwaletea viongozi mazao na wao wanayala kivulini


Mpenda usawa Anapinga ubaguzi wa Meya kuwamadiwani hawawezi kulinganishwa na watu wengine Ataka wafanyakazi na madiwani wapate nyongeza uchumi ukiimarika


Mzalendo  Asingetaka vizazi vya kesho kuachiwa jukumu la kulipia mikopo visivyoifahamu Angetaka kuitumikia nchi na watu wake Pia anapinga maamuzi yanayochangia katika kulifilisi baraza


UMUHIMU WA DIWANI III


Diwani II ni kielelezo cha viongozi kisasa ambao huwathamini raia waliodhulumiwa


Ametumiwa kuufichua uozo wa Meya kuwa afisi ya Meya ina penyu nyingi za kujipatia utajiri mfano Meya pekee ndiye anayeamua jinsi viwanja vya umma vitakavyotumiwa


Anaonyesha sera mbovu za uendeshaji wa mali za umma na usimamizi mbaya wa fedha Mfano mamlaka kuhusu matumizi mabaya ya viwanja vya umma Vile vile kulingana na yeye Meya ana mamlaka ya kuumchukulia mtu yeyote hatua


Ametumiwa kuonyesha umuhimu wa kuwajibika suala la uchaguzi wa viongozi Siki kuwa raia ndio wanaowachagua viongozi wabaya Wataaluma wahitajika kuingia katika siasa


Aonyesha umuhimu wa viongozi katika kushirikiana katika kuboresha uongozi na hali ya maisha Amwambia Siki kwamba ni jukumu la wote kushirikiana ili kungoa uozo ulioko


Ni kielelezo cha viongozi ambao hupinga sera hasi za uongozi hata ingawa ni viongozi pia Mfano anapinga uamuzi wa Meya na Diwani I na II kuwa madiwani waongezewe mishahara uundaji wa kamati na uchukuzi wa mikopo


Ametumiwa kuonyesha usaliti wa Meya Meya anamwambia Diwani III kuwa hata kama walichaguliwa na raia kuwawakilisha katika udiwani ni kazi na kwamba uwakilishi watoao si wa bure


DIWANI 1BW USALAMA


Ndiye diwani anayehusika na usalama


Mweye mapuuza  Diwani II anapomwambia kuhusu wito anasema wameshuhudia wasiotosheka wakitangaza malalamishi yao nao wakawazima kwa kukohoa tu Anamwambia Meya kuwa awaache wanaotaka kugoma wagome watajipoza wenyewe


Mwenye kiburi  Anasema waliwanyamazisha walalamishi kwa kukohoa tu Anajivuna kuteuliwa kwao kuwa macho na maskio ya Meya


Mzalendo wa kijinga  Anasema kwamba jukumu lao ni kulitetea Baraza la Mstahiki Meya ili kuonyesha uaminifu wake kwa Meya bila kuona kuwa baraza ni la umma si la Meya Pia badala ya kumwonya Meya anakubaliana na mipango yake ya kifisadi


Mwenye mtazamo finyu atoa tatizo la uso kamakutumia vijanakuwapiga raia ili watulie nyumbaniHaoni kwamba matumizi ya nguvu yataufanya uongozi kuchukiwa na raia


Mnafiki Anatumia propaganda kuamshauzalendo wa vijana tamasha za kushindania tuzo mbalimbali zipeperushwe katika vyombo vya habari eti vijana watafurahia Anamsifu Meya kwa kuwatawanya wafanyakazi


Fisadi  Amwomba Meya kutumia mamlaka aliyonayo kuunda kamati za madiwani ili madiwani wawaunge mkonoAnakubaliana na wazo la Bili na kuiba na kuuza fimbo ya Meya


Mwenye ubinafsitamaa Anadai ovataimu pamoja na malipo ya Bili kwa ushauri Hatimaye anakubaliana na hoja ya kuuza fimbo ya Meya na anaridhia madiwani kutotoza kodi


Mwenye mtazamo finyu  Anawaza tu kuhusu nguo na udhaifu wakati wa matembezi ya mameya badala ya shida za wananchi na nakisi inayolikumba Baraza


Mpenda ubishi  Diwani III anapopinga kutotozwa kwa madiwani hadi uchumi uimarike abishana akidai kuwa uchumi tayari umeimarika na siye anayehusika na maswala ya uchumi


Mpyaro Anawatusi wafanyakaziwaliogoma vinyangarika wasiokuwa na shukrani Anamtusi Diwani III akidai ni mwenye usodai anayejidai kukamilika


Kikaragosi  Anakubaliana na maamuzi yote ya Meya hata yasiyo ya busara kusudi asimuudhi ili naye anufaike


UMUHIMU WA DIWANI I


Ametumiwa kuonyesha usaliti wa baadhi ya viongozi wa umma Anashindwa kuwahakikishia wafanyakazi usalama wanapigwa na polisi na kufanya kazi katika mazingira yasiyo salama kwa afya zao ukosefu wa glavu vilevile kufanikisha kutoweka kwa fimbo ya Meya badala ya kuilinda


Ni kielelezo cha viongozi wasioajibika anaridhia sera mbovu kama marupurupu ya walinda usalama nyongeza kwa madiwani na kutotozwa kodi na kuuza fimbo ya Meya


Ni kielelezo cha viongozi fisadi katika jamii Anashiriki katika njama za uundaji wa kamati za madiwani ili kulifisadi baraza Ataka kulipwa ovataimu na kadhalika


Ni kikaragosi anayeridhia matumizi yote ya Meya hata yasiyo ya busara mfano kuuza kwa fimbo ya Meya


Ni kielelezo cha viongozi wasiowajibika wenye tamaa na wanafiki


DIWANI IIBW UHUSIANO MWEMA


Ni kikaragosi  Anaafikiana na maamuzi yote ya Meyahata yasiyo na busara Meya anapomwambia lazima ulimwengu upate msimamo wa baraza Diwani II anasema hajawai kumvunja Meya kwa lolote


Mnafiki  Anasema atahakikisha kwamba mashindano yamepeperushwa moja moja kupitia vyombo vya habari ilikuibia uzalendo wa raia Anapendekeza kuundwa kwa kamati za madiwani ili kuhakikisha wameungwa mkono katika njama zao kifisadi


Mwenye mawazo finyu  Anajishughulisha na vile tu madiwani wanavyoonekana machoni pa wageni badala ya kuzua mikakati ya kuinua hazina ya baraza Anasema si vizuri kuonekana hivi hivi mbele ya wenzao


Ni fisadi  Anakubaliana na mawazo ya Diwani I kupewa ovataimu na kuiba fimbo ya Meya iuzwe wadai ilitoweka wakati wa mgomo wa wafanyakazi


Mwenye ubinafsitamaa  Ataka kulipwa ovataimunyongeza ya mishahara kutotozwa kodi na kuunda kamati ili kuungwa mkono Vile vile ashiriki katika njama ya kuuzwa kwa fimbo ya Meya ngambo


Mwenye ubaguzi  Yeye ajiona bora kuliko wafanyakazi Asema kuwa wanapaswa kusukumwa kabisa ili wajue kuna wananchi na wenye nchi


Mbadhirifu  Apendekeza Bili alipwe kwa huduma za ushauri na si Diwani wa Baraza Haya ni matumizi mabaya ya mali ya umma


Mwepesi wa kuhadaiwa  Yeye Meya na Diwani I wanahadaiwa na Bili wanashirikiana katika kuuzwa kwa fimbo ya Meya


Mshauri mpotovu  Yeye na Diwani I wanamshauri Meya visivyo kwa lengo la kujinufaisha


Katili  Yeye na wenzake wafurahia wakati wafanyakazi wanatawanyishwa kikatili na askari ili kuzima mgomo


UMUHIMU WA DIWANI II


Ni kielelezo cha washauri wapotoshi wanaopotosha viongozi Mfano uundaji wa kamati za madiwani nyongeza ya mishara kwa madiwani na marupurupuya walinda usalama


Kupitia kwake tunaona mbinu hasi za uongozi mfanoPropaganda ili kijihifadhi mamlakani tamasha kwa vijana na kadhalika


Ametumiwa kuonyesha kutowajibika kwa viongozi Wanashirikisha Bili katika maamuzi muhimu na hivyo Bili anawalaghai fimbo ya Meya na kutoweka


Ametumiwa kuonyesha ubinafsi na baguzi wa viongozi Wao wanufaike pasipo kujali Wanacheneo wengine


BILI


Rafikimsiri na mshauri wa Meya


Mnafiki  Ajifanya rafikiye Meya ilhali anataka anufaike Anamwita Meya ndugu Anamshauri wasitumie nguvu ili watoe picha mzuri kwa wageni na anawakumbusha Meya Diwani I na II umuhimu wa kuuma na kuvivia


Mpenda kuiga  Anasema hata naye atampeleka mke wake ngambo kama wa Meya


Fisadi  Anashiriki njama za kuiba mali ya ummaMfano ana viwanja vinne kuiba fimbo ya Meya na anamshauri Meya kuibia baraza kupitia kandarasi


MdanganyifuAnawadanganya Meya Diwani I na II kuwa ataitafutia fimbo soko ngambo lakini anatoweka


Mwenye tamaaubinafsi  Amwambia Meya kuwa akisha pata sehemu yake kutoka kwa mwanakandarasi asimsahau Vilevile atoweka na fimbo ya Meya ili ajinufaishe yeye mwenyewe


Amepotoka kimaadili  Anamibia rafikiye na msiri wake Meya baada ya Meya kumpa viwanja vinne na anapanga na Meya kuliibia baraza kipitia mwanakandarasi


Ni jasiri Anamwabia Meya kama hawezi kushawishi mwanakandarasi aende mahakamani atampangia yote yaende kwa mpango Vile vile ashiriki wizi hatari wa fimbo ya Meya


Mwenye mapuuza  Amwambia Meya kuwa kelele za wafanyakazi ni sauti za chura awaache waseme Auona mgomo wa wafanyakazi kama mbio za sakafuni tu


Ni mwenye dharau  Anawaita wafanyakazi debe tupu na sauti zao kelele za chura


Ni katili  Yeye Diwani I na II wanafurahia kutawanywa kwa wafanyakazi kikatili na askari


Mshawishi Anamshawishi Meya aliibie baraza kupitia mwanakandarasi kuiba na kuuza fimbo ya Meya na kadhalika


Mpenda ya kigeni Asema elimu ya humu nchini ni ya kina yakhe


UMUHIMU WA BILI


Ametumiwa kuonyesha ujinga wa viongozi wa umma wanaochukua ushauri wowote kipofu Hatimaye viongozi hawa huhasirika kama anavyofanya Meya


Aonyesha usaliti kwa vile anamtoroka Meya wakati anapomhitaji zaidi licha ya fadhili zote alizotendewa


Ni mfano wa Waafrika wanaopuuza dini za kiafrika za kupapia ya kigeni mfano elimu huduma za afya utamaduni na kadhalika


Aonyesha wizi wa mali ya umma unavyotekelezwa na viongozi wakiwafaa marafiki zao


WARIDI


Muuguzi katika zahanati


Mwepesi wa kushawishika  Anaamini vile anavyosema Meya kuwa dawa zimeagizwa


Mwenye kukata tamaa  Anasema hawana cha kufanya kwani nchi ni maskini Anajiuzulu kazini kwa sababu ya mazingira magumu kazini


Mwenye ubinafsi  Anaamua kujiuzulu pale tu binamu yake anapokufa kwa kukosa dawa Vile vile alitaka waliolazwa hospitalini walipe ilhali hamkuwa na dawa


UMUHIMU WA WARIDI


Kupitia kwake sera mbovu za usimamizi wa zahanati unaonekana Wagonjwa walipe na huku hakuna dawa


Ni mfano wa viongozi wa umma ambao hufuata maagizo bila kuuliza swali watu kununua karatasi za udodosi asema ni amri ya wakubwa


Kupitia kwake tunaona uvumilivu wa Siki Siki anamhudumia mtoto pamoja na kuwa Waridi alimtaka asubiri nje Asema wagonjwa wakiwaona wanapata tumaini


GEDI


Mpambe wa Meya


Ni mzalendo wa kijinga  Anafuata yote anayoambiwa na Meya kwa Yes sir Hamshauri Meya lolote ila kufuata yote anayoambiwa


Mwenye pupa  Anaposikia sauti za Meya na mhubiri wakiomba aamua moja kwa moja kuwa Meya amevamiwa Anawaita askari na kuingia humo kwa pupa wakiwaambia wainue mikono juu


Ni mwaminifu katika kazi yake  Hata anapoona mambo ni mabaya haondoki kama Bili au mhazili wa Meya


UMUHIMU WA GEDI


Anaendeleza maudhui ya ukoloni mambo leo Mfano anampigia Meya saluti amjibu Yes sir na kutoa shukrani pasipo sababu Thank you sir


Aonyesha ujinga wa watumishi wa umma Kumshukuru Meya kwa kumtolea amri


Ni kielelezo cha vyombo vya dola vinavyotumiwa kukandamiza haki za umma mfano wafanyakazi wanaogoma


DIDA


Mhudumu wa nyumbani kwa Meya


Mcheshi  Anaigiza jinsi askari wanavyopiga kwata kwa kuigiza maneno kisauti mfano let rat let rat


Aonyesha kuwa na ubinafsi  Anapokashifu ukatili wa Meya anajiuliza anayataka nini haya mambo Mameya wawepo naye azidi kunadhifisha nyumba zao hata kama mji mzima unanuka kwa uvundo


UMUHIMU WA DIDA


Ni kielelezo cha dhuluma wanazozipitia wafanyakazi wa nyumbani Asema kazi ya nyumbani haina heshima kwani bwana anawatusi


Ndiye anayeonyesha viongozi wanavyotumia bunduki na vitoa machozi kuwanyamazisha raia


Anaonyesha mbinu hasi za utawala watu wanapouawa viongozi wanasema hawakufa


Dida ametumiwa kuonyesha tatizo la ubaguzi katika suala la usalama Anasema kuna roho ya mtu na ya kiatu


Ametumiwa kufanyia tashtiti askari kwa kuigiza vitendo vyao


MHUBIRI


Mnafiki Anamwita Meya ndugu mpendwa  Anaitika kwa Amen za uongo lengo likiwa kumfanya awe muumini apate sadaka


Mwenye tamaaubinafsi Anamwombea Meya na baraza kwa nia ya kupata pesa


Amekosa uwajibikaji Baada ya kuukosoa uongo mbaya anaendelea kuuombea udumu


UMUHIMU WA MHUBIRI


Ametumiwa kuonyesha jinsi watawala wanavyotumia unafiki wa kidini kwa kumwita ndugu


Anamwombea Meya uongozi wake udumu milele na maombi yaliyojaa jazba


Anatoa mfano wa viongozi wa kidini wanaovyeonafasi kuwapora raia  aombea Meya ili afaidike na sadaka


TATU BEKA NA MEDI


Wawakilishi wa wafanyakazi


Ni waajibikaji Wanataka kwenda kwa Meya kuwasilisha malalamishi yao


Ni jasiri Wanamwambia Meya Tatu kwamba wao hawawezi kuwa sawa na tabaka la Meya


Ni wenye busara Tatu awaambia Medi na Beki kwamba haina maana ya kuvutana kwani mvutano hausaidii Anamwambia Meya kuwa nia ya wafanyakazi si kuwaitisha bali ni kupigania ubora wa maisha


Wenye msimamo thabiti Meya anapowaambia kwamba hawawezi kushiriki kikao na waliogoma wanamwambia kuwa mgomo utaendelea


UMUHIMU


Waonyesha dhiki wanazozipitia wafanyakazi hali duni ya kikazi ukosefu wa vifaa mishahara duni kucheleweshwa kwa mishahara na kadhalika


Kupitia kwao maudhui ya ubinafsi utabaka na ubaguzi yanajitokeza mfano ukosefu wa dawa lakini madiwani wana bima za matibabu kulipwa kwa na magari ya usafiri na kadhalika


Wanaendeleza maudhui ya uzalendo wanakaidi rai ya Meya kwamba hawawezi kazi Hawangesaliti wenzao


ASKARI I NA II


Ni wazalendo wa kijinga Wanaposkia vilio vya Meya na mhubiri wanaingia kwa fujo na kuwaamuru wainue mikono juu


Wenye uwajibikaji  Askari I anamwambia kwamba ni kazi yao kufika mara Meya anapowahitaji


Ni jasiriAskari II anamwambia Meya kuwa wametumiwa kutoka makao makuu kuwachukua Meya Diwani I na II kwa kuelezea hali ya mambo Cheneo


UMUHIMU WA ASKARI


Waonyesha jinsi vyombo vya dola hutumika kwa maslahi yao mfano wafanyakazi


Waonyesha ujinga wa askari ambao hufuata amri za viongozi pasipo kutumia akili


Wanaendeleza ukuloni mamboleo Yes sir na kadhalika


MTINDO


KINAYA


Kuna aina tatu za kinaya


Kinaya cha kiusemi  Usemi unaotolewa huwa na maana iliyokinyume


Kinaya cha kihali  Matendo ya wahusika yanakuwa kinyume cha matarajio ya msomaji


Kinaya cha kidrama  Wahusika hawafahamu mambo fulani lakini msomaji anafahamu kinaya drama


Mfano


Meya analalamika viyai kuwa amepunjwa ilhali yeye anawapunja wafanyakazi kwa maisha duni Pia ni kinaya kwake kama kiongozi kulalamikia mambo madogo madogo


Ni kinaya kuwa watu walimchagua Meya kuboresha hali za maisha lakini anawateleka katika magonjwa njaa ukosefu wa lishe bora hali duni za kikazi na kadhalika


Ni kinaya kuwa wananchi wanawachagua viongozi wale wale licha ya kutoridhishwa na viongozi wale Meya amwambia Siki kuwa watu watamchagua hata mara sita akipenda


Ni kinaya Meya kusema kuwa Cheneo ni kisima cha kupigiwa mfano ilhali watu wanakufa kwa kula mizizi na matunda mwitu Vile vile watoto wanakufa kwa njaa na utapiamlo


Ni kinaya kwa Meya kujidai kwa Siki kuwa ana akili nyingi na hali anapumbazwa na Bili Mfano kuuzwa kwa fimbo ya Meya kuibia baraza kupitia mwanakandarasi na kadhalika


Ni kinaya Diwani I kusema baraza linatetea demokrasia na uhuru wa kujieleza na huku wafanyakazi wanapogoma kudai haki zao wanatawanywa na viongozi


Ni kinaya Diwani II kupendekeza kuundwa kwa kamati za madiwani na huku baraza haliwezi kumudu gharama za kamati hizo Kile anachotaka ni madiwani wawaunge mkono


Ni kinaya Meya kuidhinisha nyongeza ya mishahara kwa madiwani marupurupu ya walinda usalama na kutotozwa kodi kwa madiwani na huku baraza tayari lina nakisi ya milioni 120


Ni kinaya kuwa watu wa tabaka la chini wanalipa kodi licha ya mishahara duni hali madiwani wenye mishahara minono hawalipi


Ni kinaya kuwa Meya ambaye anastahili kulinda mali ya umma anajigawia viwanja vinane vinne anampa Bili na kadhalika


Ni kinaya wafanyakazi wanaoshiriki katika kuzalisha mali ilhali ndio wanaolipwa mishahara duni na viongozi ndio wanostarehe


Ni kinaya Bili kuwaita wafanyakazi wahalifu ilhali yeye ndiye mhalifu mkuu Anampotosha Meya anashiriki ufisadi kulihujumu baraza na wizi wa fimbo ya Meya


MAJAZI


SikiSiki ni kinywaji kichungu sana shubiri Yaani ni mtu mwenye kupenda ukweli hata kama utakuwa mchungu kiasi gani Siki alitoa maneno machungu kwa viongozi Anamshauri Meya kwa ajili ya wafanyakazi kinyume na matarajio ya Meya


KheriNi neno linalomaanisha neemabaraka afadhali au bora Huyu ni Diwani III Ni mtu ambaye ni baraka kwa wananchi kwani yeye alikuwa mtetezi wao Alimpa Meya mashauri mazuri lakini Meya aliyapuuza Yeye ni bora ukilinganisha na madiwani wengine


Sosi Ni jina analoitwa Meya ambaye ni binamu yake Siki Ni jina linalotokana na neno la kiingereza source yaani chanzo cha matatizo Pia ni msimu unaomaanisha kula Meya anatumia cheo chake kwa kujitajirisha


Waridi Ni aina ya ua linalovutia lakini hukauka mara linapotolewa mtini Waridi anaonyesha huruma na imani kwa wagonjwa


CheneoNi kitu kilichoenea Cheneo ni mji ulio na uenezi wa uozo migomo ukatili unyanyasaji na kadhalika


TASHBIHA


Watu kujifia kama nzi Ukurasa 38 Tatu asisitiza jinsi watu wanavyokufa kwa ukosefu wa dawa


Siki anasema Mimi na Meya ni mfano wa mafuta na maji Ukurasa 45 Hawaelewani


Diwani II asemaBahati ikisimama imesimama Siki anamkatiza inasimama kama mtende Ukurasa 45


Hapa Siki amempata Diwani III licha ya shughuli zake nyingi


Kupinga haya ni sawa na kumkama Simba mwenye watoto Ukurasa 14  Meya akisisitiza kuwa wameingia kiwango cha kimataifa Hivyo mipango ya kimaendeleo ya kimelania


Meya akitumia Riots acts inatosha kumkunja kila aliye chini yake kama ua wakati wa alasiri


UHAISHAJITASHIHISI


Njaa ina nguvu imeangusha mlamba Ukurasa 34


Njaa imepewa uhai  kuwa na nguvu kuonyesha kuwa wanaodhulumiwa wana uwezo wa kungoa viongozi dhalimu


Mlango hatimaye huenda ukasalimu amri Ukurasa 39 Mlango umepewa uwezo wa kutii inaonyesha kwamba wakiendelea kushirikiza kukutana na Meya huenda nafasi ikapatikana


Kuna roho za mtu na kiatu Ukurasa 65 Kiatu kimepewa uwezo wa kuwa na roho Kiatu ni wafanyakazi na mtu ni viongozi


Magari yanayotapika maji Ukurasa 65 Magari yamepewa sifa ya kutapika maji yakiwatawanya wafanyakazi


Wanatawala nzi na harufu Ukurasa 73


Nzi na harufu zimepewa uwezo wa kutawala Haya mambo ya uchafu mjini


METHALI


Ngoja ngoja huumiza matumbo Ukurasa 2


Siki akamwambia Waridi kuwa wagonjwa watahasia wakingoja dawa ambazo kwa haki hazijaagizwa


Haraka haraka haina barakaUkurasa 2


Waridi anajua kauli ya Siki kuwa kwa vile Meya amesema ni heri wasubiri


Ngoja ngoja za mganga huleta matumaini Ukurasa 6


Sikiamwambia Waridi kuwa heri kumpa mtoto mchanganyiko wa chumvi na sukari ndani ya maji ili ampe mama matumaini


Sikio la kufa halisikii dawa Ukurasa 46


Maana ni kuwa uovu wa Meya hauwezi kutibika Umefikia kiwango cha juu


Uhitaji siku zote ni mtumwa Ukurasa 54


Wafanyakazi hata wakigoma watarudi kazini kwa sababu sana mahitaji ya kimsingi


Heri nusu shari kuliko shari kamili Ukurasa 39


Siki anamwambia Tatu ili kumwonya dhidi ya mgomo kwani huenda kukawasababisha wafanyakazi matatizo zaidi


Lililoandikwa halifutiki kamweUkurasa 45


Inaonyesha kuwa ni majaaliwa ya Siki na Diwani III wakutane


Msiba wa kujitakia hauna kilio Ukurasa 57


Meya asema methali kurejelea wafanyakazi walipokuwa wakitawanywa na askari Sauti msiba kuwa kujitakia


Mpiga ngumi ukuta huumiza mkonowe


Anarejelea wafanyakazi kushindana na baraza


Wasemao mchana usiku watalala Ukurasa 31


Bili akimwambia Meya asiogope kusemwa anaziita kelele za chura


MASWALA BALAGHA


Mbona nisiwe na hakika Ukurasa 2 Waridi amwuuliza daktari swali hili kuonyesha ana uhakika kuwa dawa zingefika


Hujui ngoja ngoja huumiza matumboUnadhani wangapi wananiunga mkonoUkurasa 12 Meya amwonyesha Siki wapo watu wengi wanaounga mkono viongozi wake


Wewe waona Meya mwenyewe mchezi Ukurasa 28 Meya amuuliza Bili kuonyesha ukweli wake


Nisipokuwa nazo nani atakuwa nazo Ukurasa 28 Meya aonyesha Bili kuwa yeye ana pesa na muhimu Bili ajue hili jambo kwani li wazi


Nilikusahau lini ndiyo sasa nije kukusahau Ukurasa 30 Meya anamwambia Bili kuonyesha uaminifu wake kwa Bili


Sasa kazi hii ina faida gani kwanguUkurasa 36 Waridi amwuliza Siki wakati alipokuwa akitaka kujiuzulu


Nani atatuchezeaUkurasa 43 Mhubiri amwuliza Meya ili kumhadaa eti ana mambo na ndio sababu askari wakaja mara moja


Unafikiri hakuna watu wanaoweza kuhudumu vyema zaidi kuliko sisi kusisitiza kuwa kuna watu wanaoweza kuongoza vyema kuwaliko wao


Kuna raha gani watoto wetu wanafukuzwa shule kwa sababu hatuwezi kuwalipia karo Kuna raha gani kutazama watoto wetu kufa taratibu mikononi mwetu kwa sababu hatumudu tena gharama ya matibabu Tena katika hospitali ya mwajiri wetu Hospitali hiyo imejengwa na nani kama si sisi waajiriwa wake Ukurasa 70  Tatu amuhimiza Meya kutokana na matatizo yanayowakumba wafanyakazi


Tugangeje ya kesho bila kuganga ya sasa Ukurasa 70  Hapa Meya aonyesha majuto kwa kutorekebisha mambo na sasa muda wa kuyarekebisha haupo tena


Mimi nisipotumia choo wataajiriwa kufanya nini Ukurasa 52  Balagha hii yaonyesha kiburi cha Meya


UZUNGUMZI NAFSIA


Mhusika ajizungumzia


Meya anapofuzwa na Gedi kuwa Siki amekuja kumwona anajizungumzia Asema Siki alipokwenda kumwona awali alimletea bahati mbaya Ukurasa 10


Ofisini pake kabla ya Bili kuingia Meya anajizungumzia Ukurasa 24 Namna anapanga kumtumia mwanakandarasi wa awali na asema hata mwanakandarasi akishtaki ni bure


Baada ya Siki kuongea na simu anajizungumzia Ukurasa 34  Aonyesha msimamo wake kuhusu hali katika baraza la Cheneo Pia dhiki inayowakumba wafanyakazi mfano njaa na magonjwa


Baada ya mazungumzo baina ya Meya na Diwani III Meya anajizungumzia anarudia yale maneno ambayo Diwani III alimwambia kuhusu haja ya kuwasikiliza wafanyakazi Hatimaye anaamua kukutana na uongozi wa wafanyakazi


UCHESHI


Unafanyia tashtiti udhalimu wa Meya na Dida anapoigiza askari Let rat Let rat Let rat Badala ya Left right Left right Haya yanamkejeli Meya


KUCHANGANYA NDIMI


Gedi ana mazoea ya kumjibu Meya Yes sir Hizi ni athari za kikoloni


Bili anamhimiza Meya kuwa na Gentlemans Agreement na yule mwanakandarasi ili amegewe kiasi fulani cha fidia Ukurasa 29


Diwani III asema kuwa kuna Mayors Act ambayo anaweza kutumia kumkandamiza kila mtu Vile vile kuna Riot Act


Meya amtuma Gedi amletee soda katika fridge Ukurasa 17


Meya asema kuna vijana wamehitimu vyuo vikuu fresh kabisa na hawana kazi hata ya utopasi Ukurasa 21


Meya amwambia Bili kuwa ana Entertainment Vote yangoja ualishi tu Ukurasa 27


Ikiwa hii si insurbodination ni nini Ukurasa 55 Meya akimtisha Diwani III kwa kutokubaliana naye


Diwani II adai walipwe overtime Ukurasa 61 na pesa zinapokosekana wanapendekeza kuuzwa kwa fimbo ya Meya


Katika mpango wa kuiba na kuuza fimbo ya Meya Diwani II asema kuwa mpango waliozua ni foolproof Ukurasa 62


Meya asema hana pingamizi kwa kuwa ni grand idea Ukurasa 62


Siki anasema Oh yes kisha kwa mama mwenye mtoto utamfuata sista hapa hadi kwenye wadi ya watoto Ukurasa 5


Meya amwambia Gedi kuwa Siki alione nyumba yake paa AlrightUkurasa 15


Meya asema ameuza viwanja vitatu na amebakisha vitanoIncaseUkurasa 27 Hasa ile prime plot


Amen wanavyoitika Meya na mhubiri wanapoomba


KUHAMISHA NDIMI


Waridi anamuuliza daktari What do you think this is Food poisoning Ukurasa 5


UTOHOZI


Meya  mayor


Daktari amwambia mama mwenye mtoto utamfuata sista sister hadi kwenye wadi ward ya watoto Ukurasa 5


Milenia millenium


Meya alihitajiwa aundiwe kamati committee za madiwani


Meya asema uamuzi wa baraza ni demokrasia democracy Ukurasa 22


Meya asema mwanakandarasi ameenda kortini court Ukurasa 28


Meya asema baraza litagharamia petroli petrol ya mhubiri Ukurasa 44


Medi asema wafanyakazi wanaosha vyoo bila glavu gloves Ukurasa 70


Swichi switch  Diwani I asema anabofya simu tu kutoka mbali na kazi inafanyika


SADFA


Matukio mawili kutokea wakati mmoja bila kupangwa au kutarajwa


Mfano


Daktari Siki na Waridi wanaendelea na mazungumzo yao wakati uo huo mama mwenye mtoto mgonjwa anaingia hospitalini


Diwani I na II na III wanaendelea na mazungumzo yao kisha kwa ghafla Meya aingia


Meya na Bili wanaendelea na mazungumzo yao na wakati uo huo sauti za wafanyakazi zinaskika


Meya na mhubiri wanapoomba kwa kelele na jazba askari III na Gedi wanaingia na kuwaamrisha walale chini


Diwani I na II wanaendelea na mazungumzo yao na wakati uo huo Gedi anaingia ghafla na habari kuwa wanahitajika katika makao yao


LAHAJA


Ya mwananti kuuvunda nti Ukurasa 50  Mwananchi kuivunja nchi


Diwani III asema ndiyo yale ya ngome itauumiza naswi tu mumo ngomeni inatuumiza naswi  na sisi


Meya anasema ndo unamaanisha ni Ukurasa 11 Ndo ndiyo


MBINU YA UTATU


Mtoto mgonjwa ana miaka mitatu


Mtoto alikufa akiwa na miaka mitatu


Mtoto alikuja baada ya siku tatu


Kuua ndege watatu kwa jiwe moja


Madiwani ni watatu


Kuna wawakilishi watatu wa wafanyakazi


Dawa zitafika bandarini baada ya siku tatu


Baada ya siku tatu kutoka bandarini dawa zitafika hospitalini


Meya na madiwani wawili wanakamatwa Jumla ya waliokamatwa ni watu


MASWALI YA KUDURUSU


Maswali ya insha


Fafanua mikakati anayotumia Mstahiki Meya ili kuweza kusalia mamlakani alama 20


Eleza matumizi ya mitindo ifuatayo alama 20


Kinaya


Jazanda


Majazi


Sadfa


Fafanua jinsi dhana ya ukoloni mamboleo inavyojitokeza katika tamthilia ya Mstahiki Meya alama 20


Eleza changamoto zinazowakabili Wanacheneoalama 20


Siku ya kufa kwa nyani miti yote hutelezaThibitisha ukweli wa kauli hii ukirejelea tamthilia ya Mstahiki Meya alama 20


Dhihirisha ufaafu wa anwani Mstahiki Meya alama 20


Eleza umuhimu wa wahusika wafuatao katika tamthilia ya Mstahiki Meya


Waridi alama 10


Siki alama 10


Tamthilia ya Mstahiki Meya imesheheni utetezi wa haki kwa mapana na marefu Thibitisha alama 20


b Maswali ya Muktadha


1 Wewe ndiye wa kuniambia Mimi nimekuuliza wewe


a Eleza muktadha wa dondoo hili alama 4


b Ni mambo yepi yaliyosababisha mnenaji na mnenewa


kuwa katika hali waliyoko sasaalama4


c Eleza sifa za mnenaji na mnenewa alama 8


d Fafanua tofauti za sifa kati ya mnenaji na mnenewa


alama 4


2 Kuna mji gani wenye amani na utulivu kama wetu


a Yaweke maneno haya katika muktadha wakealama 4


b Taja mbinu mbili zilizotumika katika dondoo hili alama


c Fafanua maudhui manne yanayoendelezwa kupitia kwa


mnenaji alama 8


d Taja wahusika wengine wawili walio na sifa sawa na mnenewa na utoe sababu alama 4


Mashairi yanaweza kugawanywa katika aina mbalimbali kulingana na idadi ya mishororo katika kila ubeti


Tanbihi Aina za Mashairi ni tofauti na Bahari za Ushairi Aina za mashairi huzingatia idadi ya mishororo katika kila ubeti ilhali Bahari za Shairi hutegemea na muundo wa shairi kwa kuzingatia vina mizani vipande na mpangilio wa maneno Shairi moja haliwezi kuwa la aina mbili kv tarbia na takhmisa lakini shairi linaweza kuwa katika bahari zaidi ya moja


Zifuatazo ni aina za mashairi kulingana na idadi ya mishororo katika kila ubeti


Bahari za ushairi ni nyingi sana Shairi huainishwa katika bahari fulani kulingana na mtindo wake umbo lake na matumizi ya lugha


Mifano ya Bahari za Ushairi


Utenzi  shairi ndefu lenye kipande kimoja katika kila mshororo


Mathnawi  ni shairi la vipande viwili ukwapi na utao katika kila mshororo


Ewe mtunga silabi na sauti ya kinubi Majukumu hatubebi maadamu hatushibi Mateso kwa ajinabi kwa mabwana na mabibi Ukija hayatukabi karibia karibia


Ukawafi  ni shairi la vipande vitatu ukwapi utao na mwandamo katika kila mshororo


Nashindwa nikupe nini nishukuru kwa malezi mapenzi na riziki Ni pendo kiasi gani lishindalo la mzazi kweli mama hulipiki Ulinilinda tumboni ukilemewa na kazi ila moyo huvunjiki Kanilisha utotoni mavazi pia malazi ukitafuta kwa dhiki


Mavue  Shairi la vipande vinne ukwapi utao mwandamo na ukingo katika kila mshororo


Sisi walipa ushuru wajenga taifa tena kwa bidii twahangaishwa Tumenyimwa uhuru tuna mbaya sifa hatujivunii tunapopotoshwa Kila tunapopazuru damu na maafa hatutulii hali ya kutishwa


Ukaraguni  shairi ambalo vina vyake vya kati na vya mwisho hubadilika kutoka ubetio mmoja hadi mwingine


Vina Ubeti 1 ni mi ubeti 2 ta lo ubeti 3 po wa


Ukara  shairi ambalo vina vya kipande kimoja havibadiliki kutoka ubeti mmoja hadi mwingine lakini vina vya kipande kingine hubadilika Kwa mfano vina vya kati vinafanana kutoka ubeti wa kwanza hadi wa mwisho lakini vina vya kipande cha mwisho vinabadilika kutoka ubeti mmoja hadi mwingine


vina Ubeti 1 shi ma ubeti 2 shi ko ubeti 3 shi le ubeti 4 shi pa


Mtiririko  shairi ambalo vina vyake vya mwisho na vya kati havibadiliki kutoka ubeti wa kwanza hadi wa mwisho


kwa mfano vina vikiwa  ni ka kutoka ubeti wa kwanza hadi wa mwisho


Mkufupindu  Shairi ambalo neno la mwisho au kifungu cha mwisho cha maneno katika ubeti mmoja hutangulia katika ubeti unaofuatia


Hakika tumeteleza na njia tumepoteza Nani wa kutuongoza aliyepewa uweza Filimbi akipuliza tusiyeweza kupuuza Bali twaisikiliza bila ya kuzungumza Bila ya kuzungumza wala mwendo kulegeza Tumwandame ja mwangaza kututoa palipo giza Penye dhiki ya kuliza bila sauti kupaza Pengo hili kulijaza ni nani anayeweza


Kikwamba  Neno moja au kifungu cha maneno hurudiwarudiwa kutanguliza mishororo au ubeti katika shairi


Jiwe hili lala nini ila moshi na majani Jiwe linalala lini litokapo vileoni Jiwe hili halineni lina macho halioni Jiwe na tulibebeni tulitupe mitaroni


Kikai  Shairi lenye kipande kimoja kifupi chenye mizani chache kuliko kingine Mfano 84


Nani binadamu yule adumuye Anayeishi milele maishaye Jenezani asilale aluliye Kaburi liko mbele sikimbiye


Msuko  Shairi ambalo kibwagizomshororo wa mwisho ni mfupi kuliko mishororo mingineyo Kv 88 88 88 8


Hawajazawa warembo usidhani umefika Ukisifiwa mapambo jinsi ulivyoumbika Akipata jipya umbo tabaki kihangaika Usidhani umefika


Mandhuma  shairi ambalo kipande kimoja hutoa hoja wazo ama swali huku cha pili kikitoa jibusuluhisho


Malumbano  Mashairi mawili ambapo mshairi mmoja hutunga shairi akijibu au kupinga utunzi wa mshairi mwengine


Ngonjera  Shairi lenye wahusika wawili wanaojibizana Km Ubeti wa kwanza mwalimu na wa pili mwanafunzi


Sakarani  Shairi lenye bahari zaidi ya moja


Sabilia  Shairi lisilokuwa na kibwagizo Kituo mshororo wa mwisho hubadilika kutoka ubeti hadi ubeti


Shairi huru  shairi lisilozingatia sheria za ushairi


Shairi guni  shairi lenye makosa ya arudhi za shairi


Fasihi ni sanaa ya lugha Fasihi hutumia lugha kutoa sanaa mbalimbali katika jamii


Content


Tanzu za Fasihi


Fasihi Simulizi


Fasihi Andishi


Tofauti kati ya Fasihi Andishi na Fasihi Simulizi


Umuhimu wa Fasihi Katika Jamii


Kuna tanzu mbili kuu za fasihi na kila utanzu una vipera vyake Fasihi Simulizi na Fasihi Andishi


Hadithi Ngano  hekaya mighani visasili nk


Nyimbo  za jandoni za ndoa za kazi nk


Maigizo  michezo ya kuigiza ngomezi nk


Tungo Fupi  methali vitendawili nk


Hadithi Fupi  hadithi isiyokuwa ndefu iliyochapishwa katika mkusanyiko wa hadithi nyingine


Riwaya  hadithi ndefu iliyochapishwa katika kitabu chake pekee


Tamthilia  mchezo wa kuigiza uliowekwa kwa maandishi


Ushairi  mashairi yaliyoandikwa


Tofauti kuu kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi ni kwamba Fasihi Simulizi huwasilishwa kwa njia ya mdomo au matendo ilhali Fasihi Andishi huwasilishwa kwa njia ya maandishi


TanbihiUshairi ni kipera cha nyimbo lakini pia mashairi yanaweza kuwa chini ya Fasihi Andishi ikiwa yamechapishwa


Kuburudisha jamii Takribani vipera vyote vya fasihi huwa na kusudi la kufurahisha kutumbuiza na kusisimua hadhira


Kuelimisha Fasihi hukusudia kuelimisha hadhira kuhusu jamii mazingira nk


Kudumisha maadili katika jamii kwa kuelekeza kuonya na kunasihi hadhira jinsi ya kufuata mwelekeo unaokubalika katika jamii


Kuunganisha jamii Fasihi huleta pamoja watu katika jamii Kwa mfano katika nyimbo miviga vichekesho


Kukuza lugha Aghalabu tungo zote za fasihi hutumia lugha Isitoshe fasihi hutumia mbinu nyingi za lugha Wasimulizi na waandishi wa fasihi huhitaji kuwa na ukwasi wa lugha


Kuhifadhi mila tamaduni na itikadi za jamii Aghalabu kazi za fasihi hasahasa Fasihi Simulizi huambatanishwa na desturi mbalimbali za jamii husika


Kukuza uwezo wa kufikiri Vipera vingi vya fasihi huwachochea hadhira kufikiri sana ili kupata suluhisho km vitendawili ngano za mtanziko nk


Fasihi Andishi ni aina ya sanaa ambayo hutumia maneno yaliyoandikwa kupitisha ujumbe Ni sanaa inayopitishwa kwa njia ya maandishi


Content


Tanzu za Fasihi Andishi


Sifa za Fasihi Andishi


Umuhimu wa Fasihi Andishi


Uchambuzi wa Fasihi Andishi


Aina ya Kazi Andishi


Wahusika


Maudhui na Dhamira


Mandhari


Mbinu za Lugha


Kuna tanzu nne kuu za Fasihi Simulizi


Hadithi Fupi  kazi andishi ya fasihi isiyokuwa ndefu sana


Riwaya  kazi andishi ya fasihi ambayo huwa ndefu kuliko hadithi fupi


Tamthilia kazi andishi ya fasihi inayowasilisha mchezo wa kuigiza


Mashairi  mashairi yaliyochapishwa huwa chini ya fasihi andishi


Hupitishwa kwa njia ya maandishi


Ni mali ya mtu binafsi


Haiwezi kubadilishwa


Hutumia mbinu za lugha na mbinu za sanaa


Kuhifadhi kazi ya sanaa katika maandishi


Kukuza lugha


Kuburudisha


Kuelimisha


Kukashifu tabia zisizoandamana na maadili ya jamii


Kuonya kuelekeza kunasihi


Uchambuzi wa Fasihi Andishi


Unapochambua kazi ya fasihi andishi zingatia


Aina ya Kazi Andishi


Tambua aina au kipera cha kazi andishi ikiwa ni riwaya hadithi fupi au tamthilia


Wahusika


Tambua wahusika katika kazi hiyo ya fasihi


Fafanua sifa za kila mhusika kwa kutumia vivumishi au virai vivumishi vinavyolingana na hulka za mhusika huyo


Aidha unapaswa kuyakinisha sifa hizo kwa kutolea mifano kutoka kwenye hadithi


Taja aina ya wahusika


Maudhui na Dhamira


Maudhui  ni nini kinachofanyika


Dhamira  lengokusudi la kazi hiyo ni nini


Mandhari


Hadithi inafanyika katika mazingira gani


Mazingira hayo yanachangia vipi katika kisa hicho au sifa za wahusika


Msanii ameunda hali gani hisia nk


Mbinu za Lugha


Taja kwa kutolea mifano fani za lugha zilizotumika ili kuifanya lugha iwe ya kuvutia zaidi


Fafanua mbinu za sanaa zilizotumika na utaje mifano mwafaka


Fasihi Simulizi ni utanzu wa fasihi ambao unawakilisha sanaa ya lugha inayopitishwa kutoka kwa kizazi hadi kizazi kwa njia ya manenomasimulizi ya mdomo


Sifa za Fasihi Simulizi


Hupitishwa kwa njia ya mdomo


Ufanisi wa sanaa katika fasihi simulizi hutegemea uwezo wa msimulizi au wahusika


Masimulizi yake yanaweza kuathiriwa na mazingira hisia na hali


Ni mali ya jamii Hakuna mtu fulani anayemiliki sanaa katika fasihi simulizi


Inaweza kubadilika kutoka kizazi hadi kizazi au mazingira mbalimbali kwa sababu hutegemea kumbukumbu ya msimulizi


Aghalabu huwa na funzo fulani


Umuhimu wa Fasihi Simulizi


Kuburudisha  Hufurahisha na kuchangamsha hadhira


Kunasihi kutolea mawaidha na kuonyesha mwelekeo unaotarajiwa katika jamii


Kuelimisha watu kuhusu vitu mbalimbali hasa mazingira yao


Kutambulisha jamii  jamii mbalimbali husifika kutokana na sanaa zao katika fasihi simulizi kama vile nyimbo


Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa jamii


Kuunganisha watu  huleta watu pamoja


Kukuza lugha  fasihi huimarisha lugha kwa kuwa hutumia mbinu mbalimbali za lugha


Kuliwaza  hutoa huzuni na kuleta matumaini


Kupitisha muda  wakati mwingine fasihi simulizi hutumika kupitisha muda


Isimu Jamii


Isimu Jamii social linguistcs  ni tawi la isimu elimu ya lugha linalochunguza namna lugha inavyotumika katika jamii na uhusiano baina yake Tawi hili huzingatia matumizi ya lugha katika mazingira tofauti aina mbali mbali za lugha na mazingira yake uhusiano kati ya lugha na utamaduni wa jamii inayoitumia


Istilahi za Isimu Jamii


Aina za Lugha


Isimu linguistics  ni mtalaa ambao huchunguza huchanganua na pia kuchambua na kufafanua lugha kama mfumo wa mawasiliano baina ya wanadamu


Lugha  ni chombo cha mawasiliano baina ya watu Lugha huzingatia mpangilio maalum wa sauti maneno na sentensi


Sajili  ni mukhtadharejista mbalimbali au mitindo maalum ya lugha katika mazingirahali mbalimbali Mifano ya sajili ni kama vile lugha ya hospitalini shuleni sajili ya dini biashara kisiasa michezo


Fonolojia  ni tawi la sayansi ya isimu linaloshughulikia uchunguzi wa mfumo wa sauti katika lugha fulani kwa mfano ugawanyaji wa irabu na konsonanti Fonolojia hutumika kuunda alfabeti katika lugha fulani Aghalabu kila lugha hutumia mfumo fulani wa sauti mahususi katika lugha hiyo pekee


Fonetiki  huchunguza sauti zinazotamkwa na binadamu bila kuzingatia lugha yoyote


Mofolojia  au sarufi maumbo ni tawi la isimu linalochunguza maneno ya lugha fulani aina za maneno katika lugha hasa upangaji wa mofimu mbalimbali zitumikazo kwa ajili ya kuunda maneno hayo Kwa mfano lugha ya Kiswahili hutumia mbinu kadhaa kuunda maneno kulingana na mpangilio wa mofimu Kwa mfano neno lima linaweza kutumika kuunda maneno mengine katika Kiswahili km mkulima kilimo nimelima limika nk Katika kubadilisha mofimu hizi tunaweza kubadilisha neno moja kutoka aina mojakitenzi hadi nyingine nomino nk


Sintaksi  au sarufi miundo ni tawi la isimu au taaluma ya sarufi inayoshughulikia jinsi vikundi vya maneno na sentensi mbalimbali zinajengwa katika lugha Sintaksia huangazia kanuni au sheria za lugha Kila lugha huwa na sheria zake za kuambatanisha maneno kama vile jinsi ya kufuatanisha vitenzi nomino na vielezi Kwa mfano Mtoto yako shiba ni sentensi isiyokuwa na sintaksi Sentensi sawa ingekuwa Mtoto wako ameshiba


Semantiki  ni tawi la isimu linalochunguza maana halisia mantiki ya maneno kifungu au sentensi katika lugha Sentensi isiyokuwa na mantiki ni sentensi inayotoa maana ambayo haiwezekani katika uhalisia Sentensi inaweza kuwa sawa kisintaksia lakini iwe na makosa ya kimantiki Kwa mfano Kiatu cha mbwa kimefutwa kazi kwa sababu kumi ni kubwa kama hewa


Aina za Lugha Katika Isimu Jamii


Lafudhi  Ni upekee wa mtu katika matamshi accent unaoathiriwa na lugha ya mama mazingira yake ya kijiografia au kiwango ujuzi wake wa lugha


Lahaja  ni vijilugha vinavyoibuka kwa lugha moja kuu kutokana na tofauti za kijiografia baina ya wazungumzaji wa lugha hiyo Kwa mfano lugha ya Kiswahili ina lahaja kadhaa kama vile Kimtangata Kilamu Kimvita nk Tofauti baina ya lufudhi ni kama msamiati muundo wa sentensi au matamshi


Lugha rasmi  ni lugha inayotumika katika shughuli za kiofisi ama ya wakati wa mawasiliano rasmi katika taifa fulani Kwa mfano lugha rasmi nchini Kenya ni Kiingereza


Lugha rasimi  ni mtindo wa lugha uliotumiwa na mtuwatu fulani mashuhuri zamani na ambao huonekana kuwa mtindo bora wa lugha unaofaa kuigwa na wengine Kwa mfano lugha ya Shakespeare


Lugha ya taifa  ni lugha inayoteuliwa na taifa fulani kama chombo cha mawasiliano baina ya wananchi kwa maana inazungumzwa na wananchi wengi katika taifa hilo Lugha ya taifa nchini Kenya ni Kiswahili Uganda ni Kiganda


Lugha Sanifu  Ni lugha iliyokarabatiwa na sheria zake kv muundo wa sentensi msamiati sarufi nk kubainishwa na kuandikwa na kwa hivyo huzingatia sarufi maalum na upatanisho sahihi wa sentensi Kwa mfano Kiswahili sanifu  ni lugha isiyokuwa na makosa ya kisarufi


Lingua Franka  Ni lugha inayoteuliwa miongoni watu wenye asili tofauti wasiozungumza lugha moja ili iwe lugha ya kuwaunganisha katika shughuli rasmi au za kibiashara


Pijini  ni lugha inayozaliwa kutokana na mchanganyo wa lugha zaidi ya moja Kwa mfano Sheng lugha ya vijana mitaani nchini ni lugha iliyoibuka kutoka kwa Kiswahili na Kiingereza


Krioli  Ni pijini iliyokomaa na kukubalika


Lugha mame  hii ni lugha isiyokua na ambayo hubaki kati umbo lake la awali Kwa mfano lugha ya Kilatini haibadiliki na hivyo hutumika katika kubuni majina ya kisayansi nk


Lugha azali  ni lugha inayozaa lugha nyinginezo


Misimu  ni lugha yenye maneno ya kisiri ambayo hutumiwa na kikundi fulani cha watu katika jamii inayoeleweka tu baina yao Misimu huibuka na kutoweka baada ya muda


Kinyume


Maneno ya kinyume ni maneno yenye maana inayopingana Inafaa ikumbukwe kwamba kuna tofauti kati ya kinyume na kukanusha Kukanusha ni kukataa ujumbe wa sentensi bila kubadilisha maneno Tunapokanusha tunabadilisha viambishi pekee ili kupinga wazo la sentensi Maneno ya kinyume huwa maneno mengine tofauti kabisa ambayo yanapingana kimaana bila kubadilisha maendelezo ya neno


Kukanusha


Kukanusha ni kukataa au kukana kauli


Mara nyingi tunapokanusha tuanaongeza kiambishi HA mwanzoni mwa kitenzi Hata hivyo kiambishi hicho hubadilika katika nafsi ya kwanza na ya pili umoja Angalia jedwali lifuatalo


Viambishi vya wakati na vya hali pia hubadilika kama ilivyoonyeshwa katika jedwali lifuatalo


SARUFI Matumizi ya Lugha


Sarufi ni sheria kanuni au taratibu zinazopaswa kufuatwa katika lugha fulani Kila lugha huwa na kanuni zake Katika sarufi tutazingatia sautiutamkaji aina ya maneno upatanisho wa maneno kisarufi muundo wa sentensi za Kiswahili na kadhalika


Ufuatao ni mukhtasari wa baadhi ya yale tuliyokuandalia katika matumizi ya lugha Fungua kila ukrasa ili kusoma mada kwa kina


Vipashio vya Lugha


Vipashio vya lugha ni viungo mbalimbali vinavyowekwa pamoja katika mpangilio fulani kisarufi kuunda lugha


Sauti


Mofimu


Neno


Sentensi


Kwa kuzingatia vipashio hivi vya lugha tumekuandalia vipengele vifuatavyo katika sarufi


Aina za Maneno


Nomino  majina aina za nomino uundaji wa nomino kutoka kwa maneno mengine wingi


Vitenzi  vitendo katika sentensi aina za vitenzi mnyambuliko wa vitenzi


Viwakilishi  maneno yanayowakilisha nomino aina za viwakilishi


Vivumishi  aina za vivumishi kv vivumishi vya sifa nk


Vielezi  vielezi halisi vielezi vya namna nk


Viunganishi  aunganifu kuonyesha tofauti sababu sehemu nk


Vihisishi  maneno ya kuonyesha hisia kv hasira mshangao nk


Vihusishi  uhusiano wa nomino na mazingira yake


Kinyume  kinyume cha maneno mbalimbali


Muundo wa Maneno


Sauti na Silabi  aina za sautikonsonanti vokali silabi matamshi


Shadda na Kiimbo  mkazo katika maneno kiimbointonation


Viambishi  maana na aina za viambishi uainishaji


Mofimu  mofimo huru mofimu tegemezi


Viungo  Matumizi ya viungo kv KWA KU JI MA NI NA nk


Upatanisho wa Maneno


Ngeli  ngeli mbalimbali za Kiswahili kv AWA KIVI nk


Umoja na Wingi  wingiumoja wa nomino sentensi nk


Ukubwa na Udogo  onyesha ukubwaudogo wa neno au sentensi


Nyakati na Hali  nyakatiuliopita uliopo ujao nk NGE NGALI


Kukanusha  kukanusha sentensi katika hali na nyakati mbalimbali


Sentensi


Aina za Sentensi  changamano ambatano nk


Uchanganuzi wa Sentensi  kikundi nomino kikundi tenzi nk


Virai na Vishazi  aina za virai kishazi huru kishazi tegemezi


Shamirisho na Chagizo  shamirisho yamwa kitondo nk


Uakifishaji  alama za kuakifisha kv swali kikomo nk


Maghani ni tungo zinazotolewa kwa kughanwa nusu kuimbwa nusu kukaririwa Maghani yanaweza kuambatanishwa na ala za muziki au kughanwa kwa mdomo tu


Aina za Maghani


Zipo fani mbali mbali za maghani ambazo zimeainishwa katika tanzu mbili kuu


Maghani ya Kawaida


Maghani ya Masimulizi


Lengo la maghani ya aina hii ni kusimulia kisa fulani historia nk


Kuna fani mbili za Maghani ya Masimulizi


a Tendi


Tendi ni ushairi mrefu unaosimulia matukio ya kishujuaa Tendi zinaposimuliwa huandamana na ala za muziki


Sifa za Tendi


Ni ushairi mrefu


Husimulia matendo ya kishujaa kwa njia kishairi


Husimuliwa badala ya kuimbwa


Huandamana na ala za muziki


Husimulia visa vya kihistoria


Hutungwa papo kwa hapo


b Rara


Hizi ni hadithi fupi za kishairi zenye visa vya kusisimua zinazosimuliwa zikiambatanishwa na ala za muziki Aghalabu hughanwa na watoto na hutumika kama michezo ya watoto


Sifa za Rara


Ni hadithi fupi za kishairi


Husimulia visa vya kusisimua


Zinaweza kuimbwa au kusimuliwa


Huambatana na ala za muziki


Aghalabu huwa ni visa vya kubuni


Maghani ya Kawaida Sifo


Maghani ya Kawaida ni maghani yanayosifia mtu kitu au hali katika jamii


a Majigambo au Kivugo


Haya ni maghani ambayo mtunzi hujisifia kujigamba namna alivyo hodari katika nyanja fulani Tungo hizi hutumia chuku na maneno ya kejeli kuwadunisha wapinzani wa mtunzi


Sifa za Majigambo


Hutumia nafsi ya kwanza


Msimulizi hutumia maneno ya kujigamba


Msimulizi hutumia chuku kwa wingi ili kujisifu


Hutungwa kwa ubunifu mkubwa na hutumia mbinu kama sitiari vidokezi ishara nk


Majigambo mengi huwa mafupi lakini baadhi yake huwa marefu


Huwa na matendo matukufu ya msimulizi


Huwa na ahadi za matendo kutoka kwa msimulizi


b Tondozi


Tondozi ni aina ya sifo ambayo husifia watu mashuhuri katika jamii kama vile viongozi


Sifa za Tondozi


Huwa ni ushairi wa kusimuliwa


Husifia mtu mwengine mtu mashuhuri


Hutumia chuku


Hutumia mbinu kama sitiari vidokezi ishara nk


Hutaja matendo makubwa ya kiongozi anayesifiwa


Pembezi


Pembezi ni maghani ya kumsifu mpenzi


Sifa za Pembezi


Humsifu mpenzi wa mtu


Aghalabu huwa ushairi mfupi


Hutumia tamathali za lugha kwa wingi kama vile ishara kusimulia umbo la mpenzi


Pembezi zinaweza kuandamana na ngoma


ii Pembezi  tungo za sifa Zinaweza kusifia kundi fulani la watu wanyama njaa mvua nk


Maigizo ni sanaa katika fasihi simulizi ambayo watendaji huwa ndio wahusika Maigizo hayasimuliwi kama mbinu nyingine za fasihi Wahusika ndio huzungumza katika sehemu zao mbalimbali


Mifano


Michezo ya Kuigiza Jukwaani  Haya ni maigizo ya jukwaani ambapo watendaji huiga maneno na matendo ya wahusika mbele ya hadhira


Miviga  Miviga ni sherehe mbalimbali katika jamii fulani Watu hujumukika na sherehe hizi kulingana na tamaduni zao


Ngomezi  ni sanaa ya ngoma Midundo mbalimbali ya ngoma hutumika kuwasilisha ujumbe mbalimbali


Malumbano ya Utani  Malumbano ya utani ni mashindano ya kuongea jukwaani baina ya watu wa makundi au jamii mbili ambayo hutumia kejeli na chuku kukejeli tabia mbaya katika jamii au kundi fulani


Ulumbi  Ulumbi ni uwezo wa kipekee wa kuzungumza mbele ya hadhira Mtu mwenye uwezo huo wa kipekee wa kuzungumza jukwaani huitwa mlumbi


Soga  Soga ni mazungumzo baina ya watu wawili au zaidi ambayo aghalabu huwa hayana mada maalum


Vichekesho  Vichekesho ni aina ya sanaa ya fasihi simulizi ambayo watu hutoa vihadithi vifupi au sentensi zenye uwezo wa kuwafanya wasikilizaji wacheke


Maonyesho ya Sanaa  Maonyesho huhusisha watu wa jamii au kundi fulani wanaoonyesha taaluma ujuzi au sanaa yao kwa watazamaji


Mofimu


Mofimu ni sehemu ndogo zaidi ya neno inayowakilisha maana ya neno hilo Mofimu inaweza kuwa silabi moja au zaidi Kuna aina mbili za mofimu


Mofimu huru


Mofimu Tegemezi


1 Mofimu huru


Mofimu huru ni silabi moja au zaidi yenye maana kamili ya neno na inaweza kujisimamia yenyewe bila msaada wa viambishi au silabi nyingine Aghalabu mofimu huru huwa nomino vivumishi au vielezi visivyochukua viambishi vya ngeli Kwa mfanodaktari ndoa nyumba Miranda


2 Mofimu Tegemezi


Mofimu tegemezi ni mofimu ambazo huhitaji viambishi au mofimu nyingine tegemezi ili kuleta maana iliyokusudiwa Mofimu hizi hujumuisha hasa mzizi wa neno au shina la kitenzi vivumishi nomino au vielezi ambavyo vinahitaji viambishi viwakilishi vya ngeli ili kutoa maana iliyokusudiwa Shina la kitenzi au mzizi wa neno au kiini cha kitendo ni sehemu ndogo zaidi inayosimamia kitenzi chenyewe bila mnyambuliko nyakati au viambishi vinginevyo Viambishi ni mofimu tegemezi ya silabi moja inayowakilisha dhana fulani kama vile hali ngeli nafsi wakati na kadhalika


km


mtangazaji  mtangazaji


m  mofimu ya ngeli ya MWA kwa umoja tangaz  mzizi wa neno kiini cha kitendo cha kutangaza a  kiishio cha kitenzi ji  inaonyesha kazi au mazoea


wametusumbua  wametusumbua


wa  kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya tatu wingi me  kiambishi cha wakati timilifu tu  kiambishi kiwakilishi cha nafsi ya kwanza wingi  kitendewamtendwa sumbu  shina la kitendo cha kusumbua a  kiishio


wakulima  wakulima


wa  kiambishi kiwakilishi cha ngeli ya AWA wingi ku  kiambishi cha KU ya kitenzi jina lim  mzizi wa kitendo cha kulima a  kiishio


Muundo wa Sentensi


Kiima Kiarifa Shamirisho na Chagizo


Kikundi TenziKT na Kikundi NominoKN


Kikundi Nomino Kiima KN


Kikundi Tenzi Kiarifa KT


Shamirisho


Chagizo


Sentensi huwa imeundwa na maneno mbalimbali Vijenzi hivi vya sentensi ni Kiima Kiarifa Shamirisho na Chagizo


Angalia


Aina za Sentensi  Sahili Changamano Ambatano


Virai na Vishazi


Uchanganuzi


Hizi ndizo sehemu mbili kuu katika sentensi Kila kundi kikundi kinaweza kuwa na maneno mbalimbali Tutayachangua haya zaidi katika uchanganuzi wa sentensi


Ni sehemu wa sentensi yenye nomino Pia kikundi nomino kinaweza kushirikisha kikundi kivumishi au kishazi tegemezi


km


Safari zawa salama bila misukosuko


Wanafunzi waliokuwa wametoroka shuleni wamekamatwa na kuadhibiwa


Matunda matamu huvutia sana


Ni sehemu ya sentensi yenye kitenzi Licha ya kitenzi kikundi tenzi kinaweza kushirikisha kikundi kielezi au kikundi kivumishi Aidha kikundi tenzi kinaweza kuwa na kikundi nomino kama shamirisho kipozi au kitondo


Mvua inarutubisha vitu vyote


Dunia huzunguka jua


Madawati yaliyokuwa yamechafuliwa yamesafishwa


Shamirisho


Shamirisho ni mtendwa au mtendewa katika sentensi Ni sehemu ya sentensi inayowakilisha kitu kilichofanyiwa kitu Kuna aina tatu za shamirisho


Shamirisho Kipozi  direct object


Ni sehemu inayowakilisha nomino inayopokea kitendo hicho moja kwa moja Mtendwa


Nyanya aliwasalimia wajukuu wake


Bustani la Kuzimu linawatisha watu wengi


Rita alimwandikia kakake barua kwa kalamu nyeusi


Shamirisho Kitondo  indirect object


Huwakilisha ambaye kitendo kinafanywa kwa ajili yake au kwa niaba yake Mtendewa


Mama aliwapikia watoto ugali tamu


Bibi anawasimulia wasichana wadogo hadithi za kikale


Shamirisho ala kitumizi


Hurejelea ala au kifaa kinachotumika kutekeleza kitendo hicho


Wetu wengine huvuna mahindi kwa panga


Mchungaji Thabiti alikufa kwa maji


Chagizo


Hutuelezea zaidi kuhusu kiima kiarifa au shamirisho Aghalabu chagizo huwa kielezi au kivumishi


Mama alimvalisha bintiye mavazi ya kupendeza


Mumbe ni msichana hodari sana


Kinyonga hupendelea kutembea polepole


NGE na NGALI


Nge na Ngali hutumika kuonyesha uwezekano au majuto Kitendo fulani hakikutokea kwa sababu ya kitendo au hali nyingine ambayo haikutimilika Kwa kifupi kuna vitendo au hali mbili zinazotegemena kwa hivyo hali ya kwanza ikitokea kuna uwezekano wa kitendo cha pili kufanyika


Ni hatia ya kisarufi kuchanganya NGA na NGALI katika sentensi moja Ikiwa kipande cha kwanza kimetumia NGE tumia NGE katika kipande cha pili nk


a NGE


Nge hutumika kuonyesha kwamba kitendo fulani hakijafanyika na kwa hivyo jambo fulani halijatokea lakini kuna uwezekano wa kufanya kitendo hicho na jambo hilo litokee


km


Ningekuwa na pesa ningenunua simu  Sina pesa wala sikununua simu lakini nikipata pesa saa hii ninaweza kununua simu


Ningejua nyumbani mwake ningemtembelea  Sijui nyumbani kwao wala sijamtembelea lakini nikijua nitamtembelea


b NGALI au NGELI


Ngali hutumika kuonyesha kwamba kitendo fulani hakijafanyika na kwa hivyo jambo fulani halijatokea wala hakuna uwezekano wa kufanya kitendo hicho Hutumika hasa kuonyesha majuto


Ningalifika mapema ningalimpata kabla aondoke  Sikufika mapema hivyo basi sikumpata wala siwezi kumpata kwa sababu nishachelewa naye ashaondoka


Ungalimsikiza mwalimu ungalipita mtihani  Hukumsikiza mwalimu na hivyo basi hukupita mtihani wala hakuna uwezekano wa kumsikiza wala kupita mtihani


Kukanusha NGE na NGALI


Tunapokanusha NGE na NGALI tunamaanisha kwamba kitendo cha pili kilifanyika tu kwa sababu kitendo cha kwanza kilikuwa kimefanyika Kama jambo la kwanza halikundeka jambo la pili halingetokea


Tunakanusha kwa kuongeza kiungo SI


NGE  SINGE NGALI  SINGALI


Mifano ya Ukanushaji


Maana  kitendo kilifanyika kwa sababu kingine kilifanyika


Nisingekuwa na pesa nisingenunua simu  Nilinunua simu tu kwa sababu nilikuwa na pesa kuwa na pesa ndiko kulikoniwezesha kununua pesa


Mvua isingalinyesha tusingalivuna  Tulivuna kwa sababu mvua ilinyesha kunyesha kwa mvua ndiko kulitufanya tuvune


Ngeli za Kiswahili


Ngeli ni vikundi vya majina ya Kiswahili Katika mfumo wa kisasa na unaokubalika ngeli huundwa kwa kuunganisha viambishi viwakilishi vya nomino


Kwa mfano neno kitabu Tunasema Kitabu kimepotea  Vitabu vimepotea


Kwa kuunganisha kiambishi KIumoja na VIwingi tunapata ngeli ya KIVI Ni muhimu kusisitiza kwamba tunazingatia viambishi wala si silabi ya kwanza


Hivyo basi maneno yasioyoanza kwa KIVI kama vile chama vyama yatakuwa katika ngeli ya KIVI kwa kuwa yanachukua kiambishi KI  Chama kimevunjwa  Vyama vimevunjwa Vivyo hivyo kunayo majina yanayoanza kwa KIVI yasiyokuwa katika ngeli ya KIVI maadam yanachukua viambishi tofauti kv kijana  AWA kijana amefika vijana wamefika


Tumekuandalia majedwali matatu kukupa mukhtasari wa ngeli zote za Kiswahili na jinsi baadhi ya manenoviambishi vinavyobadilika kutoka ngeli moja hadi nyingine


a Jedwali la kwanza linakupatia ngeli maelezo yake na mifano ya majina


b Jedwali la pili linaangazia jinsi ngeli mbalimbali zinavyotumia anganifu viashiria na viashiria visisitizi


c Jedwali la pili linaangazia virejeshio amba enye enyewe ote oote ingi ingine nk kulingana na ngeli mbalimbali


Nomino N


Nomino ni maneno ambayo ni majinaya watu vitu hali nk Kuna nomino za kawaida na nomino za kipekee miongoni mwa aina nyingine za nomino


Content


Aina za Nomino


Nomino za Kawaida


Nomino za Kipekee


Nomino za Jamii


Nomino za Wingi


Nomino za Vitenzi Jina


Nomino za Dhahania


Kunazo aina mbalimbali za nomino katika lugha ya Kiswahili


Nomino za JamiiMakundi


Nomino za KitenziJina


Haya ni majina ya kawaida yanayoweza kutumiwa kurejelea vitu mbalimbali watu wanyama mahali na kadhalika Nomino hizi zinaweza kuwa katika umoja au wingi kulingana na ngeli yake


km nyumba mbuzi daktari soko kalamu jua


Haya ni majina maalum ya watu mahali bidhaa kampuni na kadhalika Herufi ya kwanza ya nomino hizi huwa ni herufi kubwa Nomino za kipekee haziwezi kubadilika na hivyo basi hazina wingi


km Tanzania Nairobi Anita Gafkosoft Athi Kimbo


Nomino za jamii hurejelea kundi la vitu au wanyama kwa ujumla Aghalabu vitu vinavyorejelewa hutokea kwa makundi ya vitu mbili au zaidi Nomino hizi hutumia wingi tu tunaporejelea makundi zaidi ya moja


km jozi la viatu umati wa watu bustani la maua bunga la wanyama


Nomino hizi hurejelea vitu ambavyo hutokea kwa wingi na haziwezi kuhesabiwa Vitu kama hivyo hutumia aina nyingine ya vipimo ili kurejelea kiasi chake Nomino za wingi hazina umoja


km maji maziwa changarawe pesa nywele


Nomino hizi huundwa kutokana na vitenzi kwa kuongeza kiungo KU mwanzoni mwa mzizi wa kitenzi


km kulima kuongoza kucheza kulala


Haya ni majina ya hali au vitu ambavyo havionekani wale haviwezi kushikika


km upendo furaha imani elimu ndoto mawazo maisha usingizi


Nyakati za Kiswahili


Nyimbo Katika Fasihi Simulizi


Nyimbo ni aina ya sanaa katika fasihi ambayo hutumia lugha teule sauti na kiimbo maalum


Aghalabu nyimbo hutumia ala za mziki kama vile ngoma Nyimbo zinaweza kuimbwa na mtu mmoja au zaidi


Wimbo hugawanywa katika beti na mishororo Nyimbo nyingi huwa na kiitikio au mstari ambao hurudiwa rudiwa


Content


Sifa za Nyimbo


Umuhimu wa Nyimbo katika Fasihi Simulizi


ViperaAina za Nyimbo


Kulingana na Muundo


Kulingana na UjumbeMaudhui


Hutumia kiimbo au sauti maalum


Huweza kuendamana na ala za muziki


Huimbwa na mtu mmoja au watu wengi wakati mwingine nyimbo huimbwa kwa kupokezanwa


Hutumia lugha ya mkato


Hurudiarudia kukariri maneno ili kusisitiza ujumbe katika wimbo


Kuburudisha


Kuelimisha kufunza kuonya kuelekeza


Kuliwaza


Kusifia kitu au mtu katika jamii


Kuunganisha jamii


Kudumishakuhifadhi tamaduni za jamii


Kukuza talanta na sanaa katika jamii


Hutumika katika mbinu nyingine za fasihi kama vile hadithi


Mashairi


Maghani


Nyimbo za Ndoa


Nyimbo za harusi huimbiwa bwana na bibi harusi kuwapongeza na kuwapa heko kwa kufunga ndoa yao Aidha nyimbo hizi huwapa wawili hao mawaidha ya kutunza familia na watoto wao ili waishi pamoja


Nyimbo za JandoniTohara


huimbwa na vijana wanapopashwa tohara Nyimbo hizi huonyesha ushujaa na kuashiria kutoka kwamba anayetahiriwa amekuwa mtu mzima sasa


HodiyaWawe


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa na watu wanapofanya kazi ili kuwatia bidii wafanye kazi bila kuhisi machofu


Kimai


Nyimbo za Mabaharia  Hizi ni nyimbo za wanabahari wanaposafiri baharini


Nyimbo za MazishiHuzuniSimanzi


Hizi ni nyimbo za kuliwaza na kuwapa pole walioachwa na marehemu Nyimbo hizi huwapa matumaini waombolezaji


Nyimbo za Kidini


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa kumsifia Mungu kuomba au kutoa mafunzo ya kidini


Nyimbo za Kisiasa


Hizi ni nyimbo za kuwasifia viongozi wa kisiasa


Nyimbo za Kizalendo


Nyimbo za huonyesha uzalendo kwa kusifia taifanchi


Nyimbo za Mapenzi


Katika nyimbo za mapenzi mwimbaji huimba kwa kumsifia mpenzi wake hasa kwa urembo na tabia zake


Riwaya


Riwaya ni kazi ya fasihi andishi ambayo huwa ndefu na aghalabu riwaya moja hujaza kitabu kizima Riwaya huwa na wahusika wengi na huangazia mawazo kadhaa Aidha riwaya hufanyika katika mazingira mbalimbali na aghalabu huchukua muda mrefu ikilinganishwa na hadithi fupi


Content


Aina za Riwaya


Mifano ya Riwaya


Kunazo aina kadhaa za Riwaya katika Fasihi Andishi


Riwaya sahili  visa vyake husimuliwa moja kwa moja na huwa rahisi kueleweka


Riwaya changamano  hii ni riwaya ambayo huhitaji kusomwa kwa makini ili kueleweka Aghalabu huwa na maudhui mengi na wahusika wengi ambao wanachangia katika tatizo kuu katika riwaya hiyo Hujengwa kwa taharuki ili kuwavutia hadhira kutazamia jinsi tatizo kuu litakavyotatuliwa Hutumia mbinu za taharuki na visengere nyumambele


Riwaya ya kibarua  hutumia muundo wa barua kuwasilisha ujumbe wake


Riwaya kiambo  huhusisha maswala ya kawaida katika jamii


Kidagaa kimemwozea


Siku Njema


Mwisho wa Kosa


Sajili Katika Isimu Jamii


Sajili  ni mukhtadharejista mbalimbali au mitindo maalum ya lugha katika mazingirahali mbalimbali


Kuna sajili anuwai za matumizi ya lugha katika jamii Hapa tutazingatia mifano michache ya sajili mbali mbaliKila sajili huwa na sifa mbalimbali zinazoitofautisha sajili hiyo na nyinginezo Ili kubaini sifa za lugha katika sajili fulani ni muhimu kuzingatia baadhi ya maswali yafuatayo


ni mazungumzo baina ya nani na nani


kuna uhusiano gani baina ya wanaozungumza


yanapatikana wapi


yanatumika katika hali gani


yana umuhimu ama lengo gani


ni istilahi zipi istilahi maneno maalum zinazopatikana katika mazingira hayo


umaizi wa lugha baina ya wazungumzaji ni wa kiwango gani


ni mtindo gani wa lugha unaotumika


Sajili ya Ajali


Hii ni lugha inayotumiwa katika ambalo ajali imetokea Wahusika wanaweza kuwa majeruhi polisi walioshuhudia au wananchi wengine nk


Sifa za lugha inayopatikana katika sajili hii


Msamiati wa kipekee unaohusiana na ajali kama vile majeruhi hudumanya kwanza damu mkasa


Hutumia lugha ya kudadisi dadisi ili kubaini chanzo cha ajali


Huwa na masimulizi  walio na habari kuhusu kisa hicho hueleza waliyoshuhudia


Kutokana na hali ya msukosuko lugha hii haina utaratibu  watu huwa katika hali ya hofu kwa juhudi za kuwaokoa majeruhi


Mfano wa Sajili ya Ajali


Sajili ya Biashara