Ili kusahihisha mawazo mapotovu kuhusu baadhi ya tanzu na vipera vya fasihi simulizi


Matatizo Yanayomkabili Mkusanyaji wa Fasihi Simulizi


Gharama ya utafiti kuwa kubwa kiasi cha mtafiti kutoimudu kv kusafiria kununulia vifaa


Kutojaziwa hojaji kutokana na mtazamo hasi wa jamii dhidi ya ujazaji wake


Wanajamii kukataa kutoa habari wakishuku mtafiti anawapeleleza au kwa kuona haya


Wanajamii wengine kudai walipwe kabla ya kutoa habari na hivyo kukwamiza utafiti


Mbinu nyingine kv hojaji huhitaji watu wanaojua kusoma na kuandika na ikiwa mhojiwa hajui utafiti utakwamizwa


Uchache wa wazee na wataalamu wa fasihi simulizi kusababisha kukosekana au kupatikana kwa data isiyo ya kutegemewa


Utawala kukataa kutoa idhini ya kufanya utafiti


Kukosa ufadhili na utafiti kutofanywa kwa kutomudu gharama


Muda wa utafiti kutotosha na hivyo kutopata habari za kutosha kuhusiana na mada yake


Kikwazo cha mawasiliano ikiwa mtafiti na mhojiwa hawatumii lugha moja na mhojiwa hajui lugha nyingine na kumbidi mtafiti kukodi mkalimani na gharama kuongezeka


Ukosefu wa vyombo vya usafiri kunakochelewesha utafiti na kutomalizika katika muda uliopangwa


Ukosefu wa usalama kv kuvamiwa kwa kushukiwa anapeleleza na kuibiwa vifaa


Changamoto Zinazokabili Ukusanyaji wa Fasihi Simulizi


Ukosefu wa utafiti wa kutosha kwani kuna vipera ambavyo bado havijaandikwa


Uchache wa wataalamu wa kutafitia na kuendeleza utafiti


Watu kuhamia mijini na kuingiliana na wa jamii nyingine na kufanya uhifadhi na urithishaji wa fasihi kutowezekana


Mtaala wa elimu kupuuza lugha ya kiasili inayotumiwa kuhifadhia na kurithisha fasihi simulizi na hivyo kukatiza ukuaji wake


Fasihi simulizi kuhusishwa na ukale na hivyo kutoona haja ya kuirithisha na kuihifadhi


Kuhifadhiwa kwa fasihi simulizi akilini kusababisha kusahaulika kubadilika hata kufa kwake


Jinsi Jamii ya Sasa Inavyojaribu Kuhifadhi Fasihi Simulizi


Tamasha za muziziki kunakokaririwa na kuimbwa mashairi


Sherehe za arusi jando mazishi mawaida


Utegaji na uteguaji wa vitendawili kupitia redio na runinga


Sarakasi za wasanii huhifadhi kipera cha vichekesho


Ngoma za kienyeji kama isukuti katika hafla za kisiasa na harusi


Utambaji wa hadithi hasa katika sehemu za mashambani


Tanzu za Fasihi Simulizi


Tanzu ni aina za tungo zenye muundo uliokaribia kufanana


hadithi


semi


ushairi


mazungumzo


maigizo


Kipera ni utungo wa fasihi simulizi unaowasilishwa mbele ya watu


HADITHI


Masimulizi yanayotumia lugha ya mtiririko au nathari


Sifa


Hutumia ya lugha ya mtiririko au natharikueleza matukio moja kwa moja


Hurithishwa jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Hutambwa mahali maalum kv ndani ya nyumba chini ya mti uwanjani nk


Huweza kutokana na matukio halisi kihistoria au ya kubuni


Huwa na mafunzo fulani kwa jamiihadhira


Hutumia wahusika wa aina tofauti kv nyumbani wanyama ndege mazimwi nk


Hutumia aina nyingine za sanaa kv nyimbo methali ushairi nk


Huwa na utendaji kv mtambaji kuiga fisi anavyokula


Aghalabu hutambwa jioni


Sababu za Ngano Kutambwa JioniUsiku


Ndio wakati watu walikuwa wamejumuika nyumbani baada ya kazi


Utambaji ulikuwa njia ya kupitisha wakati chakula kikingojewa


Wakati huu ulihakikisha mwanajamii hapotezi wakati wa kazi


Majukumu ya Hadithi


Kufunza maadili yaliyo nguzo kuu kwa wanajamii


Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani


Kuburudisha baada ya kazi ya kutwa


Kukuza uwezo wa watoto wa kukumbuka ili kutamba baadaye


Kueleza asili ya mambo km visaviini visasili na ngano za usuli


Kutahadharisha wanajamii dhidi ya kufanya mambo yasitofaa


Kuunganisha watu katika jamii wanapojumuika pamoja kusikiliza utambaji


Ngano za mtanziko hukuza uwezo wa kutathmini na kutoa uamuzi ufaao


Kukuza lugha hasa kwa hadhira ya watoto


Kuhifadhi na kuendeleza historia ya jamii kv mighani tarihi nk


Kuelimisha hadhira kuhusu utamaduni wao


Njia ya kupokeza kizazi historia na utamaduni wa jamii


Sifa za MtambajiMganaji Bora


Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza hadharani


Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia mambo ya aibu inapobidi


Awe na uelewa wa mazingira na masuala ibuka katika jamii ili kuweza kuwasilisha dhana zisizopatikana katika mazingira yake km kutumia rais kuelezea dhana ya mfalme


Awe na ufahamu mpana wa lugha ili aweze kuitumia kwa uhodari na kuwasilisha kwa wepesi


Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa makini ya hadhira na kuzuia isikinai


Awe na ufahamu mpana wa utamaduni husika ili kuzuia kutumia maneno na ishara zinazoweza kuwaudhi au kupingana na imani za hadhira


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kv kuimba maswali ya balagha ili isikinai nk


Aweze kujua matarajio kiwango cha elimu na tajriba ya hadhira ili kuweza kubadilisha kwa kiwango kinachofaa


Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na hadhira ili aivutie


Awe na kumbukumbu nzuri ili usimulizi wake utiririke vizuri


Awe na uwezo wa kudramatisha ili kuonyesha picha fulani kv kuiga toni sauti na kiimbo kulingana na swala analowasilisha


Kubadilisha toni au kiimbo ili hadhira isikinai


Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso mwili na miondoko kulingana na hali anayoigiza


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo kulingana na hali tofauti anazoigiza kv huzuni


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kwa nyimbo na maswali ya balagha ili kuondoa uchovu wa kutazama na kusikiliza


Awe na uwezo wa ufaraguzi kubadilisha utambaji wake papo hapo kutegemea hadhira yake na kutoa mifano inayofahamika kutoka katika mazingira ya hadhira


Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa kidrama ili kuongeza taharuki kusisitiza ujumbe na kuteka makini ya hadhira


Aina za Hadithi


Hadithi za Kubuni


Hazisimulii matukio ya kweli bali ya kutungwa


Hadithi za KisaluaKihistoria


Zinazosimulia matukio yaliyowahi kutendwa na wahusika waliowahi kuishi


Huongezewa ubunifu ili kuvutia zaidi


Ngano


Hadithi zinazosimulia kisa chenye funzo na zenye wahusika aina ya binadamu viumbe na vitu visivyo na uhai


Sifa za Ngano


Zina fomyula ya kuanziamwanzo maalum


Zina fomyula ya kumaliziamwisho maalum


Zina wahusika aina mbalimbali


Zina matumizi ya nyimbo


Hutumia takriri usambamba ili kusisitiza km zimwi likakimbia likakimbia


Huwa na na maadilimafunzo


Hutumia maswali ya balagha kuongeza taharuki


Hutumia tanakali za sauti


Zina matumizi ya fantasia au matukio yanayokiuka uhalisimambo ya ajabu kv binadamu kuruka kama ndege zimwi kumeza watu na baadaye kutapika wote nk


Kutambua mbinu zilizotumiwa katika hadithingano


Kutambua wahusika


Aina za Fomyula za KuanziaMianzo Maalum


Paukwa Pakawa Sahani Ya mchele Giza La mwizi Na kiboko je Cha mtoto mrorofi


Hapo zamani za kaleza kongamawe


Ilitokea


Hadithi Hadithi Hadithi njoo


Kaondokea chenjangaa kajenga nyumba kakaa mwanangu mwanasiti kijino kama chikichi cha kujengea kikuta na vilango vya kupita


Hapo jadi na jadudi


Umuhimu wa Fomyula ya KuanziaMwanzo maalum


Kuvuta makini ya hadhira


Kumtambulisha mtambaji kwa hadhira


Kuashiria mwanzo wa hadithi


Kutoa hadhira kutoka ulimwengu halisi hadi ule wa hadithi


Aina za Fomyula za KumaliziaMiishio Maalum


Hadithi inaishia hapo


Tangu siku hiyo


Wakaishi raha mustarehe


Maadili


Umuhimu wa Fomyula ya KumaliziaMwisho Maalum


Kuashiria mwisho wa hadithi


Kutoa hadhira katika ulimwengu wa hadithi hadi ule halisi


Kumpishakumpa fursa mtambaji anayefuata


Kupisha shughuli inayofuata


Kutoa funzo la hadithi kwa muhtasari


Kupa hadhira nafasi ya kupumzika baada ya kuwa makini kwa muda


Umuhimu wa Nyimbo katika Ngano


Kushirikisha hadhira


Kusisimua hadhira na kuondoa ukinaifu


Kuteka makini yao


Kuwasilisha mafunzomaadili


Kutenganisha matukio katika hadithi


Kuburudisha hadhira


Kupunguzia hadhira mwemeo


Umuhimu wa Tanakali za SautiOnomatopeya katika Ngano


Kuongeza utamu


Kusaidia msomaji kupata picha kamili


Kusaidia kupata hisia halisi


Aina za Ngano


Hurafa


Hadithi zenye wahusika wanyama na ndege


Hurafa za kijanja ni hadithi ambapo wanyama wadogo hutumia ujanja wa hali ya juu ili kujinasua na hali ngumu au mitego wanayotegewa


Sifa


Wahusika ni wanyama au na au ndege


Wanyama na ndege hupewa sifa za binadamu


Ni kazi ya ubunifu


Hutoa mafunzo kwa njia ya kuchekesha na isiyoumiza


Huwa na ucheshi mwingi


Hutumia mbinu ya uhuishi


Huwa na sifa zinazohimizwa na zinazoshutumiwa


Ujanja au uongo hujitokeza katika hurafa za kijanja


Ushindi hujitokeza katika hurafa za kijanja


Umuhimu


Kutahadharisha watu dhidi ya kuwa wa danganyifukudanganyika kwa urahisi


Kuonyesha jinsi tabia ya udanganyifu inavyoweza kujitokeza na kuathiri watu


Hurafa za kijanja hufunza jinsi ya kupampana na hali ngumu


HekayaNgano za Kiayari


Hadithi zinazomsawiri mhusika anayetumia ulaghai kupata matilaba yake kutoka kwa wengine Abunuwasi


Wahusika wakuu ni binadamu


Huwa na ubunifu mkubwa


Hustaajabisha na kuchekesha


Ujanja na uongo hujitokeza


Ushindi hujitokeza


Ni za kubuni


Hutahadharisha watu dhidi ya kuhadaika kwa wepesi


Huonya dhidi ya matokeo yanayoweza kuwapata wanaojinyakulia mali kwa udanganyifu


Kuonya dhidi ya usaliti


Kukashifu viongozi dhalimu na matendo maovu


Kukejeli wanaotumia nguvu badala ya akilihekima


Visasili


Hadithi zinazoeleza asili ya matukio fulani katika jamii km kifo jua lugha zilizala nk


Sifa


Husimulia mambo ya kiimani na kidini


Huwa na misingi ya kihistoria


Hueleza asili ya matukio katika jamii


Wahusika ni wanyama na binadamu


Huwa na maadili


Hurithishwa kizazi hadi kingine


Umuhimu


Kueleza asili ya mambo kama vile kifo utamaduni nk


Kueleza utaratibu wa kutekeleza desturi kv mahari


Kuhalalisha baadhi ya mila na desturi za jamii kv ulipaji mahari uabudu miti nk


Kukitisha mizizi imani fulani ya watu


Kupunguza athari za majanga kama vile kuhalalisha kifo


Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina aina yake ya visasili


Kuhifadhi historia na utamaduni wa jamii


Ngano za usuli


Hadithi zinazoeleza asili ya hali tabia mahusiano au wasifu kv asili ya kuku kuchakura asili ya kinyonga kwenda kwa tahadhari nk


Sifa


Ni kazi ya kubuni


Hueleza kuhusu asili ya sifa tabia au hali


Hutumia mbinu ya uhuishi


Kueleza sababu ya tabia hali au sifa Fulani


Kuonya dhidi ya tabia hasi kama vile ulafi


Ngano za mazimwi


Hadithi ambazo wahusika ni mazimwi


Wahusika ni mazimwi


Mazimwi huwakilisha sifa hasi za binadamu km ulafi ukatili uovu nk


Hujaa uharibifu


Huwa na matumizi mengi ya fantasia


Kipengele cha safari hujitokeza kv kwenda nchi za mbali kutafuta suluhisho


Ushindi hujitokeza mazimwi hushindwa


Huwa na maadili


Mazimwi huwa na sifa zinazokiuka mipaka ya binadamu km kinywa kisogoni jicho moja kubwa nk


Umuhimu


Kukashifu tabia ya uovu ulafi na ukatili


Kutahadharisha dhidi ya kuwa na ulafi ukatili nk


Kutia moyo waliodhulumiwa kuwa waliowanyanyasa wataadhibiwa siku moja


Ngano za Mashujaa


Ambazo zinazohusu watu waliotenda matendo ya kishujaa katika jamii zao kama vile kuokoa jamii


Sifa


Kipengele cha motifu au kusafiri nchi za mbali kupigana na mazimwi kuokoa jamii


Husawiri mapigano kati ya wema lila na ubaya fira


Uovu huwakilishwa na mazimwi au viongozi dhalimu


Hatimaye wema hushinda uovu kwa juhudi za mashujaa


Ngano za mashujaa ni za kubuni ilhali katika mighani mashujaa wanaaminiwa waliishi


Kuhimiza uzalendo na ujasiri miongoni mwa vijana


Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana


Kusifu mashujaa katika jamii


Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya kukabiliana na changamoto inda na ila


Kuhimiza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga mashujaa na kupigania jamii


Kuonya dhidi ya matendo hasi kv ukatili


Kuhimiza watu kutokata tamaa


Ngano za mtanziko


Hadithi ambapo mhusika hukabiliwa hali ngumu ya kuamua baina ya mambo wawili au zaidi yanayomkabili


Wahusika ni wanyama au binadamu


Ni kazi ya kubuni


Mhusika hulazimika kufanya uteuzi mgumu


Hali mbili au zaidi zinazotatanisha huwepo


Umuhimu


Hutuerevusha jinsi ya kupambana na hali ngumu


Kuonyakutahadharisha dhidi ya kujiponza


Kukuza uwezo wa kupima mambo na kuteua lililo muhimu


Kuonya dhidi ya kutenda bila kuwaza kwa kina


viii Ngano za Kimafumbo


Ambazo huwa na maana ya ndaniiliyofichika


Istiara


Hadithi ambayo maana yake huwakilisha maana nyingine iliyofichika kv hurafa ambapo wanyama huwakilisha binadamu


Mbazi


Hadithi fupi inayotolewa inayotolewa kama mfano kumkanya au kumwelekeza mtu kv katika biblia


Hadithi za KisaluaKihistoria


Mighani


Hadithi za mashujaamajagina wa jamii fulani km Rwanda Magere wa Waluo Fumo Liyongo wa Wapate Koome Njue wa Wameru Wangu wa Makeri wa Wakikuyu na Syokimau wa Wsakamba


Sifa


Huhusu mashujaa wa jamii fulani


Wahusika hupambana na hali ngumu inayosababishwa na maadui


Wahusika hupewa sifa na uwezo usiokuwa wa kawaida kv ukubwa wa ajabu nguvu katika kivuli nguvu katika nywele kutoulika nk


Wahusika hupigania haki za wanyonge


Mhusika hukomboa jamii yake dhidi ya maadui


Mhusika hufa kifo cha huzuni tanzia kwa kusalitiwa na mtu wa karibu kv mwanamke au jamaa zao


Mashujaa huuliwa kwa njia ya ajabu kama vile kunyolewa nywele kivuli kuchomwa mkuki kuchomwa shindano ya shaba kitovuni


Mighani huzungumzia matukio ya kihistoria


Kuna tabia ya kupiga chuku matukio yaliyo hadithini


Mighani hurithishwa jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huchukuliwa na jamii kama hadithi zenye ukweli na jamii hujinasibisha na mighani hiyo


Husimulia mambo ya kiimani na kidini


Umuhimu


Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina aina yake ya mighani


Kuhifadhi na kumbusha historia yajamii


Kusifu mashujaa katika jamii


Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana


Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya kukabiliana na adui au changamoto


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga mashujaa na kupigania jamii


Kuonya dhidi ya matendo hasi kama vile usaliti


Kuhimiza watu kutokata tama


Tofauti Kati ya Mighani na Visasili


Visakale


Masimulizi ya matukio yaliyotendeka zamani kv vita majanga kama njaa na magonjwa na hamahama za jamii kv waisraeli kutoka misri


Visaviini


Hadithi zinazoeleza chimbuko la jamii Fulani


Mapisi


Maelezo ya kihistoria yasiyo na ubunifu wowote kv chimbuko la kundi la wabantu kutoka Afrika ya Kati na kuenea sehemu mbalimbali za Afrika


Tarihi


Maelezo kuhusu matukio ya kihistoria kulingana na yalivyofuatana ki wakati


Kumbukumbu


Maelezo ya kitawasifu kuhusu mtu au jamii inayotambulika kwa kutoa mchango fulani mkubwa


Vipera Vingine vya Hadithi


Soga


Hadithi fupi za kuchekesha zinazolenga kutania au kudhihaki


Sifa


Wahusika ni wa kubuni


Hutaja ukweli unaoumiza


Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa dhihaka


Hutumia chuku kupita kiasi


Huhusu tukio moja


Ni fupi


Umuhimu


Kukashifu matendo hasi kwa njia ya ucheshi


Kuonya na kutahadharisha dhidi ya matendo hasi kv ulaghai


Kufunza maadili


Kuburudisha kwa kuchekesha


Vigano


Hadithi fupi zinazosimulia kuhusu matendo mabaya katika jamii na wakati uo huo kuonya na kuelekeza dhidi yayo


Aghalabu huandamana na methali kwa lengo la kufafanua linalokusudiwa au kudhibitisha funzo la methali fulani


Huwa vifupi


Husimulia kisa kimoja tu


Wahusika ni binadamu na wanyama


Hufunza maadili kutokana na methali


Kisa


Masimulizi mafupi yenye tukio moja lenye funzo kwa njia ya kufurahisha


Mambo ya Kuzingatia katika Uchambuzi wa HadithiNgano


Kueleza aina ya ngano kwa kuzingatia wahusika na maudhui


Ngano yaweza kuwa ya mazimwi na ya mashujaa kwa wakati mmoja


Ngano yaweza kuwa hurafa ya usuli na ya kiayari


Kutaja wahusika


Kufafanua sifa za wahusika wakuu


Maadilimafunzo yanayojitokeza katika hadithi


Kubainisha sifa za nganohurafahekaya nk zinazojitokeza katika hadithi


Kueleza umuhimu wa fomyula ya kuanziawimbo uliotumiwa katika hadithi


Kubainisha tamathali za usemi zilizotumiwa katika hadithi fulani


Kuonyesha jinsi ngano inavyoshughulikia maudhui fulani


Kufafanua ufaafu wa methali fulani zilizotumiwa katika hadithi


Katika ngano ya mtanziko ungekuwa mhusika mkuu ungefanya nini


Kubainisha matumizi ya mbinu ya fantasia


Kufafanua maswala ibukamaudhui yaliyoshughulikiwa km usaliti ujinga ulaghai nk


Kuchanganua utungo kifaniploti wahusika mbinu za lugha fantasia nyimbo nk


Kueleza majukumu ya hadithi


SEMI


Tungo fupi zinazowasilisha ujumbe kwa kufumba au kuchora picha


Sifa


Huwa fupi kwa kuwasilisha ujumbe mrefu kwa maneno machache


Ni tanzu tegemezi kwa hutegemea tanzu nyingine kama vile hadithi mazungumzo nk


Hazibadiliki vivi hivi


Baadhi ni kielelezo cha maadili kv methali


Hutumia lugha ya kimafumbo


Huibua taswira


Huwa na mchezo wa maneno


Baadhi huwa na muundo maalum kv methali na vitendawili


Nyingine ikikosa kutumika hutoweka kv misimu


Umuhimu


Kuonya km methali Asiyesikia la mkuu huvunjika guu


Kukuza uwezo wa kufikiri km vitendawili na chemsha bongo


Kutafsidi lugha au kupunguza ukali wa maneno km nahau jifungua badala ya zaa


Kuburudisha km vitendawili chemsha bongo na vitanza ndimi


Kuhifadhi siri km nahau misemo misimu


Kuelimisha km kutofanya mambo kwa pupamla kwa pupa hadiriki kula tamu


Kuongeza utamu katika lugha


Kuboresha matamshi km vitanza ndimi


Kukuza lugha km misimu


Kukuza utangamano katika jamii kwa kuleta watu pamoja wakati zinawasilishwa


Vipera vya Semi


Methali


Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha


Sifa


Huwa fupi km Msafiri kafiri


Hutumia tamathali za usemi


Hutumkia lugha ya kimafumbo


Huwa na maana ya ndani na nje


Kunazo hufanana kimaana km Haraka haraka haina baraka na Polepole ndio mwendo


Hupingana zenyewe km Polepole ndio mwendo na Chelewa chelewa utamkuta mwana si wako


Huwa na sifa za kishairi kv ukwapi utao na vina Haba na haba hujaza kibaba


Sifa za utegemezi kwa kuingiliana na tanzu nyingine za fasihi


Huwa na muundo maalum wa sehemu mbili


Wazokm Haba na haba


Kukamilisha wazo hujaza kibaba


Umuhimu


Kukuza uwezo wa kufikiri kwani mpokezi hufikiri ili kupata maana ya ndani


Kuonya dhidi ya matendo yasiyofaa km Mchimba kisima huingia mwenyewena Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe


Kufariji walio katika hali ngumu Baada ya dhiki faraja Hakuna marefu yasiyo na ncha Liandikwalo ndilo liwalo Ajaliwalo ndilo apatalo


Kuhimiza watu kujitahidi maishanikuonyesha jambo jema huja kwa kufanyiwa kazi km Mtaka cha mvunguni sharti ainame Chumia juani ulie kivulini


Kupamba lugha iwe na mvuto kwani huwa na usanii mkubwa


Kuhimiza ushirikiano Umoja ni nguvu utengano ni udhaifu Jifya moja haliijiki chungu


Kuelimisha mtu ajue jambo muhimu km Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi Pema usijapo pema ukipema si pema tena


Kushauri km Enga kabla ya kujenga na Mchama ago hanyeli


Kufupisha maadili katika ngano


Kubuni lakabu km kikulacho


Kufunza maadili km kuwa na subiraSubira huvuta heri


Kuhimiza kutokata tama km Bandu bandu huisha gogo Papo kwa papo kamba hukata njiwe


Kuonyesha umuhimu wa kuthamini jamaa zako kuliko marafiki km Damu ni nzito kuliko maji Mla nawe hafi nawe ila mzaliwa nawe


Kuonyesha umuhimu wa kuthamini vitu vyakoUsiache mbachao kwa msala upitao Afadhali dooteni kama ambari kutanda


Kukashifu ubinafsi km Mwamba ngoma huvutia kwake Kila mchukuzi husifu mzigo wake


Kukashifu kiburi km Maskini akipata matako hulia mbwata Zingwi zingwi lipe nguo utaona mashauo


Mbinu za LughaFani Tamathali za Usemi katika Fasihi


Maneno au vifungu vya maneno vinavyotumiwa kutia fasihi urembo ili kufanya ujumbe ueleweke vyema zaidi


Aina


Tashbihi


Ulinganishi kwa kutumia viunganishi kama mithili mfano na sawa


Sitiari Istiara


Ulinganishi usio wa moja kwa moja


TashhisiUhaishaji


Kukipa kitu sifa ya uhai


Taashira Ishara


Kitu kuwakilisha kingine


Chukuudamisi


Kutia chumvi au kufanya kitu kionekane kikubwa sana au kidogo sana


Takriri


Urudiaji wa neno au mafungu ya maneno


Tanakuzi


Maneno yaliyo kinyume


Tabaini


Msisitizo kwa njia ya kinyume kwa kutumia kikanushio si


Ritifaa


Kusemesha asiyekuwapo kama yupo


Taharuki


Kuacha msomaji akiwa na hamu ya kutaka kujua kipi kitakachojiri halafu


Majazi


Majina yanayooana na sifa za wahusika vitu au mahali


Mbinu rejeshi


Kukumbusha mambo yaliyopita


Methali


Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha


Nahau


Fungu la maneno lenye maana tofauti na maana ya kawaida ya maneno hayo


Misemo


Semi zinazobeba ukweli wa kujumla Mifano


Mdokezo


Mambo kuachwa bila kumalizwa


Balagha


Maswali yasiyohitaji majibu


Taswira


Ujenzi wa picha akilini


Kinaya


Mhusika kutumia maneno au matendo yaliyo kinyume cha inavyotarajiwa


Koja


Kuorodhesha maneno na vitenzi kwa kutumia koma


Kejeli


Kudharau au kubeza


Jazanda


Kufananisha vitu kwa mafumbo km katika biblia


Nidaha Siyahi


Maneno ya kuonyesha hisia za moyoni


Tanakalionomatopeya


Miigo ya sauti zinazotokea baada ya kitendo


Uzungumzi nafsia


Kujisemesha mwenyewe


Dayalojia


Utohozi Uswahilishaji


Kuchanganya ndimi


Kutumia lugha ngeni


Tafsidausafidi


Kutumia lugha ya adabu au kupunguza ukali wa maneno


Mkengeuko


Kwenda kinyume na matakwa ya jamii kv usenge ndoa ya watu wasio wa rika rika moja mapenzi nje ya ndoa


ulinganuzi


Kuweka pamoja mambo yanayopingana ili kulinganisha


Kweli kinzani


Hoja mbili zinazopinganakutowezekana


Matumizi ya Lugha Katika Methali


Sitiari


Mgeni ni kuku mweupe


Ahadi ni deni


Upweke ni uvundo


Ujana ni moshi


Mapenzi ni kikohozi


Kukopa arusi kulipa matanga


Tashbihi


Kawaida ni kama sheria


Riziki kama ajali ijapo huitambui


Usilolijua ni kama usiku wa giza


Ufalme kama mvua hupiga na kupita


Tashhisi


Siri ya mtungi muulize kata


Paka akiondoka panya hutawala


Jembe halimtupi mkulima


Ukupigao ndio ukufunzao


Adhabu ya kaburi aijuaye maiti


Takriri


Haba na haba hujaza kibaba


Chovya chovya humaliza buyu la asali


Hauchi hauchi unakucha


Hayawi hayawi huwa


Mtoto wa nyoka ni nyoka


Bandu bandu huisha gogo


Balagha


Pilipili usiyoila yakuwashiani


Angurumapo samba mcheza ni nani


Wameshindwa wenye pembe seuze wewe kipara


Simba mla watu akiliwa huwani


Mzigo uko kichwani kwapa lakutokeani jasho


Mavi usiyoyala wayawingiani kuku


Mla ni mla leo mla jana kalani


Taswira


Mpanda farasi wawili hupasuka msamba


Mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mtupa jongoo hutupa na ungongo wake


Angeenda juu kipungu hafikii mbingu


Chuku


Mzigo wa mwenzio ni kanda la sufi


Maji ya kifuu bahari ya chungu


Usipoziba ufa utajenga ukuta


Tanakali za sauti


Chururu si ndondondo


Ndo Ndo Hujaza ndoo


Kiliacho pa kijutie


Kinaya


Bara Hindi ndiko kwenye nguo na waendao uchi wapo


Kwenye miti hakuna wajenzi


Asante ya punda ni mateke


Kigumba kwa nguruwe kwa binadamu ki uchungu


Kikiharibika cha fundi kikiongoka cha bwana Sudi


Kejelidhihakastihizai


Umekuwa mungunye waharibikia ukubwani


Hawi Musa kwa kubeba fimbo


Ucha Mungu si kilemba cheupe


Kichwa cha kuku hakistahili kilemba


Kichwa cha nyoka hakibandikwi mtungi


Jazanda


Joka la mdimu hulinda watundao


Mtu mwovu huwanyima wengine vitu asivyovihitaji


Kupanda mchongoma kushuka ndio ngoma


Ni rahisi kujitia katika matata kuliko kujitoa


Taashira


Kimya kingi kina mshindo mkubwa


Kuku mgeni hakosi kamba mguuni


Kweli kinzani


Wagombanao ndio wapatanao


Ukupigao ndio ukufunzao


Kuinamako ndiko kuinukako


Mwenye kelele hana neno


Tanakuzi


Tamaa mbele mauti nyuma


Mpanda ngazi hushuka


Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi


Kuainisha methali kutokana na matumizi ya lugha ni kusema mbinu ambazo imetumia


Vigezo vya Kuainishia MethaliKuziweka Pamoja na kuzichambua


Mandharimazingira km kilimo


Ukipanda pantosha utavuna pankwisha


Jembe halimtupi mkulima


Maudhui km ulezi


Samaki mkunje angali mbichi


Mcha mwana kulia hulia yeye


c fanitamathali km takriri


Haba na haba hujaza kibaba


Mtoto wa nyoka ni nyoka


d Jukumu km kuonye


Asiyesikia la mkuu huvunjika guu


Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe


Maana km sawa


Haraka haraka haina baraka


Polepole ndio mwendo


Vigezo zaidi vya kuchambua methali


Inarejelea vitu gani Km Hindi ndiko kwenye nguo na waendao uchi wapo


NchiHindi


Vitunguo


Watuwaendao uchi


Inakupa wazo gani kuhusu jamii husika


Utamaduni na njia za kiuchumi


Vitendawili


Semi ambazo hutolewa kwa mtu kwa mfano wa swali ili azifumbue


Sifa


Huwa vifupi kimaelezo


Hutumia lugha ya kimafumbo


Hutolewa mbele ya hadhira


Hutumia ufananisho wa kijazanda


Kunazo huhusiana na methali km mzee amekufa vyombo vimevunjikavunjika


Huwa na wakati maalum wa kutolewa yaani jioni


Huwa na mchezo wa maneno km Ukiona njigi utadhani njege


Maziwa na tui


Hujisimamia vyenyewe


Kunavyo huwa na jibu zaidi ya moja kv Gari la kila mtu


miguu kifo au jeneza


Hutumia tamathali za lugha kwa ufanifu mkubwa


Huweza kuwa na fomyulamuundo maalum


Mteguaji Kitendawili


Mteguaji Tega


Mteguaji Kitendawili chenyewe Popoo mbili zavuka mto


Mteguaji  Mlango


Mtegaji Umenoa Nipe mji


Mteguaji Ninakupa Nairobi


Mteguaji Nilienda Nairobi watu wa Nairobi wakaniambia nije niwasalimu Jibu ni macho


Umuhimu


Kuburudisha jioni baada ya kazi


Kukuza ubunifu wa kuvitunga kwa kulinganisha vitu katika mazingira ili kuviunda


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka


Kukuza uwezo wa kufikiri kwani mfumbiwa huhitaji kufikiri sana ili kupata jibu


Kuleta umoja na ushirikiano katika jamii kwa kuleta watu pamoja wakati vinategwa


Kuimarisha ujuzi wa kujieleza kwa lugha


Kupanua ujuzi wa mazingira wa mtoto


Kuendeleza utamaduni wa jamii km Nyumbani mwetu mna papai lililoiva lakini siwezi kulichuma


Ndugu wa kiume asimuoe nduguye wa kike


Kukejeli au kudharau tabia mbaya km Wazungu wawili wanachungulia dirishani


makamasi


Aina za vitendawili


Sahili


Vina muundo rahisimaneno machache km Akiona mwangaza wa jua hufasamaki


Tata


Vyenye majibu tofauti


Kisimulizi


Masimulizi km Kulikuwa na baba ngambo moja ya mto na binti zake wawili ngambo ya pili Alikuwa na maembe mawili aliyopaswa kuyavukisha pamoja apelekee binti zake Angefanya nini


Vya tanakali km Parrrr Mpaka Makkautelezi


Mkufu


Vyenye sehemu zinazochangizana kimaana km Nikitembea yuko lakini nikiingia nyumbani hupoteakivuli


Matumizi ya Lugha Katika Vitendawili


Tashhisi


Amefunika kote kwa blanketi lake jeusigiza


Akivaa nguo hapendezi akiwa uchi hupendeza mnondizi


Anakula lakini hashibikifomauti


Amchukuapo hamrudishikaburi


Akizungumza kila mtu hubabaikaradi


Daima nasababisha mafarakanouke wenza


Tashbihi


Boi wangu kazama kaibuka kama mzungumwiko wa ugali


Sitiari


Bibi hatui mzigokonokono


Mamangu hachoki kunibebakitanda


Fatuma mchafuufagio


Saa yetu kadiri inavyotembea ndivyo inavyopunguza nguvumoyo


Mzungu kujishika kiuno kikombe


Nina mapapai yangu mawili ambayo siwezi kuyala matiti ya mwanamke


Ngombe wangu nisipomshika mkia hali nyasijembe


Kitu changu kitumiwacho na wengine kuliko mimijina


Popoo mbili zavuka mtomacho


Gari la kila mtumiguu


Dada ni mrembo lakini akiguzwa analiapapai


Takriri


Huku ngo na kule ngogiza


Amezaliwa Ali amekufa Ali amerudi Alinywele


Huku fungu katikati baharinazi


Tanakali


Parrr Mpaka Makkautelezi


Huku pi kule pimkia wa kondoo atembeapo


Ba funika ba funua Bak bandika bak banduanyayo


Tang Yaangukasarafu


Kweli kinzani


Ana meno lakini hayaumikitana


Ajenga ingawa hana mikonondege


Hukopa lakini halipikifo


Nina shamba langu kubwa lakini nikivuna halijai hata kofinywele


Hufa akifufukabahari kupwa


Nameza lakini sishibimate


Taswira


Adui tumemzingira lakini hatumwezimoto


Nyama nje ngozi ndani mchanga ndanifirgisi ya kuku


Wanatazamana tu lakini hawaamkianiardhi na bingu


Askari wangu wote wamevaa kofia upandemahindi shambani


Samaki wangu aelea kimgongomgongomerikebu


Babu amebeba machicha meupe kichwani mvi


Stihizaidhihakakejeli


Akivaa miwani hafanyi kazi vizurimlevi


Mzungu anachungulia dirishanimakamasi


Uzi mwembamba umefunga dumeusingizi


Mtani wangu hata akiishi majini hatakatichura


Kisiki chetu hakikuimbilikimo


Nimemuona bi kizee amejitwika machichamvi


Jazanda


Mungu alinipa shilingi mbili moja nitumie nyingine niwekeardhi na mbingu


Kuchambua kitendawili kwa kueleza mbinu za lugha zilizokiunda


Kulinganisha vitendawili na methali


Kufanana


Zote mbili ni tungo fupi


Zote mbili huwa na maana fiche


Zote mbili hutumia lugha inayojenga taswira


Zote mbili hupata maana kulingana na jamii


Zote mbili Huwa na muundo maalum


Zote mbili hufumbata ukweli fulani wa kijamii


Tofauti


Chemsha Bongo


Maswali ambayo huhitaji mtu kutumia akili na ujuzi kuyajibu


Mafumbo ni kauli zenye maana iliyofichika na hujumuisha vitendawili na chemshabongo


Mifano


Kilo moja ya chuma na kilo moja ya nyama ipi nzito


Amada ana wafanyikazi saba wanne hufanya kazi vizuri wawili ni kama wamekufa mmoja ni kama mwenda wazimu miguu pembe na mkia wa ngombe


Kipungu alipita juu mama na ndege wawili wakamwangalia Je macho mangapi yalimuona kipungu manne


Nina watu wangu watatu wawili ni watoto na wawili ni baba mtoto baba na babu


Chura alitumbukia katika shimo la futi 30 na anaruka futi 10 Aruke mara ngapi ili atoke Hawezi


Watu watatu wanavuka mto Mmoja aliyaona maji na kuyakanyaga Wapili aliyaona lakini hakuyakanyaga Watatu hakuyaona wala kuyakanyaga Watu hao ni kina nani


Sifa


Ni kauli fupi au ndefu


Hutuia lugha ya kimafumbo


Hutumia ufananisho wa kijazanda


Huhitaji mtu kuwaza ili kupata jibu


Hujengwa na vitu vinavyotokana na mazingira


Hazina muundo maalum kama methali nahau na vitendawili


Hupima uwezo wa msikilizaji wa kutambua jambo lililofichwa


Umuhimu


Kuimarisha stadi ya kusikiliza


Kunoa uwezo wa kufahamu


Kutoa mawaidha


Kufunza kuhusu maumbile


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka


Kufunza mambo kuhusu mazingira na maumbile


Kukuza uwezo wa kutumia lugha


Kukuza uwezo wa kufikiri


Kuburudisha na kuchekesha


Kukuza uwezo wa kubuni


Vitanza Ndimi


Sentensi zenye mfuatano wa sauti zinazotatanisha kimatamshi zinapotamkwa kwa haraka


Mifano


Wataita wataita Wataita wa Taita


Waite wale wana wa liwali wale wali wa liwalii


Kupa mpe akupao kumpa asokupa si kupa ni kutupa


Shirika la Reli la Rwanda limefungwa


Hilo lililoliwa ndilo nililolitaka


Mchuuzi wa mchuzi hana ujuzi wa mjusi wa juzi


Cha mkufuu mwanafuu ha akila hu cha mwanafuu mkufuu hu akila ha


Pema usijapo pema ukipema si pema tena


Nguo zisizotakikana zitachomwa zote


Sifa


Ni kauli fupi


Huwa na mchezo wa maneno


Huundwa kwa sauti zinazokaribiana kimatamshi


Hutumia maneno yenye maana zaidi ya moja au yenye sauti sawa


Hutanzahutatiza ndimi za wengi wakalemewa kutamka


Hukanganya kimatamshi


Umuhimu


Kukuza matamshi bora mtu anapoendelea kutamka


Kukuza uwezo wa kufikiri haraka ili kujua maana za maneno ili kutamka ipasavyo


Kupanua ujuzi wa msamiati


Kuburudisha kwa kufurahisha na kuchangamsha


Husaidia kutofautisha maana za maneno


Kujenga stadi ya kusikiliza


Kukuza ubunifu kwa kuteua maneno yanayotatanisha kisauti na kimaana


Kujenga uhusiano bora kwa ucheshi


Lakabu


Jina la msimbokupangaambalo mtu hupewa au hujipa kutokana na sifa zake


Asili ya Lakabu


Tabia


Sifa za kimaumbile


Matendo


Nasaba atokayo mtu


Tabaka


Jinsi mtu anavyotamka maneno km ungenge


Mifano


Nyayo


Moi


Simba wa Yuda


Haille Selassie


Mkuki uwakao


Kenyatta


NyundoTingatinga


Raila


Baba wa taifa


Rais


Mama wa Taifa


Mke wa Rais


Sifa


Huwa neno au fungu la maneno kadha


Huwa na maana iliyofumbwa


Huoana na sifa hasi au chanya za aliyepewa


Huwa za kusifu au kudhihaki


Huweza kudumu hata kusahaulisha jina halisi la mtu


Hutumia sitiari km chui kumaanisha mkali


Hutumia taswira


Hushika sana kimatumizi miongoni mwa watu


Umuhimu


Kufahamisha sifa za mtu kwa kifupi


Huwa njia ya washairi ya kujitangaza bila kujisifu moja kwa moja


Hutumiwa kama ishara ya heshima kwa anayestahili heshima km kiongozi


Kuficha utambulisho au jina halisi la mtu


Hutumiwa katika majigambo na mhusika kuonyesha ubingwa wake


Kuficha siri ili anayemrejelewa asijulikane km kikulacho


Kukuza uhusiano bora miongoni mwa watani wanaporejeleana kwa lakabu


Kusifu tabia njema kwa kumpa mtu lakabu nzuri


Kudhihaki au kukashifu tabia mbaya kwa kumpa mtu lakabu mbaya


Kutambulisha asili ya mtu


Misemo


Semi zinazobeba ukweli wa kijumla


Mifano


Binadamu ni udongo


Mwili haujengwi kwa mbao


Umaskini si kilema


Lila na fira havitangamani


Ndio kwanza mkoko ualike maua


Mambo kuzidi kushika kasi


Mgomba haupandwi changaraweni ukamea


Jambo halifanywi mahali pasipofaa likapendeza


Sifa


Hutumia lugha ya muhtasari


Hutoa ukweli kwa jumla


Hazina muundo maalum


Umuhimu


Kusisitiza ujumbe


Kuongeza utamu katika lugha


Kusisitiza jambo fulani


Kufunza maadili au kuhimiza


Kuchochea hisi fulani


Nahau


Fungu la maneno lenye maana tofauti na maana ya kawaida ya maneno hayo


Mifano


Kuasi ukapera


kuoa


Kupiga vijembe


sema kwa mafumbo


Ndege mbaya


bahati mbaya


Kidudu mtu


mfitini


Paka mafuta kwa mgongo wa chupa


Danganya au hadaa mtu


Visha kilemba cha ukoka


Mpa mtu sifa za uongo ili umpumbaze


Kubali shingo upande


Kuyavulia maji ngu


kumaliza jambo fulani ulilolianzia


Arusi ya ndovu kumla mwanawe


kubwa


Sifa


Hutumia lugha ya kimkato


Maneno huwa na maana tofauti na ya kawaida


Kunazo huwa na maana zaidi ya moja kv kuja jamvikumaliza shughuli au kuondoka


Huundwa kwa neno moja mawili au zaidi


Huibua taswira


Zina muundo maalumhuundwa kwa aina mbalimbali za maneno


TT


kufa kupona


kufumba na kufumbua


TN


kupiga domo


kata kamba


TE


Kujikaza kisabuni


kufa kiofisa


NN


donda dugu


domo kaya


NV


nyota njema


dege mbaya


NT


damu kumkauka


akili kumruka


Umuhimu


Kukuza na kuendeleza msamiati wa maneno


Kupunguza ukali wa maneno tafsida


Kuongeza utamuladha katika lugha


Kuhifadhi siri kwani sio wote wanajua maana


Kujaribu uwezo wa msikilizaji kufichua maana iliyofichika


Misimusimo


Semi ambazo huzuka katika mazingira na kipindi fulani


Aina za Mizimu


Inayotumika na kutoweka


Inayokita kimatumizi kuingizwa katika Kiswahili sanifu km toa chai chokora nk


Asili


Ufupishaji maneno


komp


Utohozi


Fathee


hepi


Sitiarijazanda


nyanimlinda lango


fisi mlafi


Tanakali


mtutu bunduki


ndala malapulapu


Uundaji maneno mapya


hanya


Kupa maneno maana mpya


chumagari


toboa faulu


Kugeuza maneno


ristostori


Kuboronga lugha


ashuasharakumi


Mifano


Jisikia sukari


kuringa


Kaa ngumu


kutotishikakuvumilia


Chongoa mtu


mfanyia mzaha


Kula njaro


kupuuza kazi


Piga nduthe


kimbiatoroka


Piga ngeta


kukaba koo


Leta diambo


zozanalalamika


Ingia baridi


kuogopa


Pewa msomo


gombezwa


Kusota


kuishiwa na pesa


Ingia mitini


towekatoroka


Kungara


kuvaa vizuri


Marehemu George


nguo za mitumba


Vaa chupa


vaa suruari nyembamba


Kujisikia poa


kuwa na furaha


Kula hepi


kuburudika


Lala kibahasha


tulia tuli baada ya kushindwa katika jambo


Sifa


Ni kauli fupi


Hutumiwa na kundi dogo la watu


Huzuka katika mazingira na kipindi maalum


Ni lugha ya kimafumbo


Hutumiwa na kundi dogo la watu katika jamii


Huzuka na kutoweka baada ya muda


Kunazo hudumu na kukubaliwa kama lugha sanifu kv matatu bodaboda chai chokora daladala nk


Huwa na maana nyingi km mahewa humaanisha mziki uongo au ulevi wa dawa za kulevya


Maneno yana maana tofauti na ya kawaida


Si lugha sanifu na hivyo haipaswi kutumiwa katika mazungumzo rasmi


Hupendeza miongoni mwa watumizi


Hutoweka baada ya matumizi kwa muda


Hubadilika km mbuyu na buda humaanisha baba


Umuhimu


Kuficha siri ya wanaoitumia


Kupanua lugha kimsamiati ikikubalika


Kurahisisha mawasiliano kwa kuondoa uchovu wa urasmi


Kuonyesha ubingwa wa lugha kwa kuhisi huonyesha umaarufu wa lugha


Kutenga wasio wana kikundi


Kutafsidikupunguza ukali wa maneno km Amepata bolmimba


Kupamba lugha na kuifanya ivutie


Kufanya wanakikundi wajihisi kuwa pamoja


Kujitambulisha na watu wa kikundi fulani


Shirikina


Semi ambazo huonyesha imani fulani ya kundi ya watu


Mifano


Ukijikuna kiganja cha mikono utapata pesa


Ukila chakula gizani utakula na shetani


Kuzaliwa ukiwa na vidole sita ni kuwa na bahati


Bundi akilia karibu na nyumba mtu mmoja wa nyumba ile atafariki


Umuhimu


Kukataza maovu


Kuhifadhi utamaduni


Kuchangia umoja wa kitaifa kwa aina moja ya itikadi kupatikana katika jamii nyingi


Kutujulisha kuhusu itikadi za watu


Tanakali za Sauti Onomatopeya


Maneno ambayo huiga sauti ya jambo tendo au tukio fulani


Boboka bobobo


payuka ovyo ovyo


Bwakia bwaku


akia upesi upesi


Bwatika bwata


enda chini kwa mshindo


Bweka bwebwebwe


lia kama mbwa


Chaga ngungundu


shikilia jambo


Ngo


kutoambulia chochote


Legalega lege


kosa kuwa imara


Chakua nyakunyaku


tafuna kwa kutoa sauti ya kuudhi


Bingirika bingiribingiri


pinduka


Birua biru


angusha na kupindua


Shindilia ndi


Mianguko


Pukacha


tawi


Pu pu pu


mfululizo


Pukupuku


mvua


Pwa


kwa matope


Pwata


kitu kinene


Tang


sarafu pagumu


Tapwi


matopeni


Tifu


mchangani


Tubwi chubwi


majini


Sifa


Ni kauli fupi


Ni miigo ya sauti zinazotokea baada ya tendo fulani


Hazina muundo maalum


Hujumuishwa katika fani nyingine


Hutumia takriri


Umuhimu


Kuwezesha kuunda taswira ya jinsi mambo yanavyotokea


Kuonyesha hisia fulani


Kuongeza uzito kwa maneno


Kuongeza utamu katika mazungumzo


Kusisitiza jambo


Kuipa lugha ladha na mvuto


Kujenga tabia ya kusikiliza kwa makini ili kutambua mlio


Kukuza ustadi wa kuiga na kuigiza


Ni mbinu mojawapo ya mawasiliano


Takriri za maana


Mafungu ya maneno yanayosisitiza na kueleza maana zaidi ya kitendo


Mifano


Haambiliki hasemezeki


Siku nenda siku rudi


Tilia huku ukitolea kule


Hasikii la mwadhini wala la mteka maji msikitini


Umuhimu


Kutia ladha katika lugha na kuifanya iwe na mnato


Kuonyesha ukwasi wa lugha ya mnenaji


Tashbihi


Misemo ya ulinganisho


Sifa


Ni fupi


Hutumia viungio kama mithili ya nk


Hulinganisha


Huwa na ujumbe wa kina


Hutoa taswira ambayo husaidia keleza hulka kikamilifu


Kueleza sifa za kinazozungumziwa


Kuongeza lugha utamu


Kuonyesha umilisi wa lugha wa mtumizi


USHAIRI


Utanzu wa fasihi unaotumia lugha ya mkato inayoeleza maudhui yake kwa ufupi


Hutumia lugha ya kimkato


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Huwasilishwa na mtu mmoja au kundi la watu


Huwa na muundo maalum kv beti vipande na vina


Hutegemea sauti iliyo kipengele muhimu


Huandamana na ishara za mikono uso nk


Una mpangilio maalum wa maneno


Una uteuzi maalum wa maneno


Uwasilishaji wake huandamana na vitendouigizaji


Hurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa mdomo


Huandamana na shughuli maalum kv matanga kazi nk


Huwa na mapigo ya kimziki au huweza kuimbika


Huweza kuambatana na ala za mziki


Hadhira hushiriki katika uwasilishaji wa ushairi simulizi


Majukumu


Kuburudisha watu katika sherehe au shughuli fulani ya kijamii


Kutakasa hisia au kutoa hisia zinazomsumbua mtu


Kufunza maadili au tabia zinazokubalika na jamii


Kufariji watu kutokana na maafa kifo au kushindwa


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga waliotendea jamii mambo makuu kv mashujaa


Kuhifadhi historia ya jamii km maghani simulizi na tenzi


Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa jamii


Kuelimisha kuhusu suala fulani


Kukashifukukejeli sifa mbaya za wabaya


Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii kwa kujumuisha watu pamoja


Kusifu na kutukuza mashujaa katika jamii tenzi


Kukanyakutahadharisha dhidi ya matendo maovu


Kukuza urembo au usanii wa lugha kwa kuwa una ufundi mkubwa wa matumizi ya lugha


Kuhamasisha jamii kv kisiasa


Kukuza ubunifu kwa mtunzi na mwasilishaji


Kukuza ubunifu kwa kutunga kwa kuzingatia beti mizani vina na uteuzi maalum wa maneno


Vipera vya Ushairi


wimbo


maghani


mashairi mepesi utungo unaokaririwa


ngojera kwa majibizano


tendi au rara husimuliwa kwa mapigo ya kishairi


Wimbo


Uungo wenye mahadhi ya kupanda na kushuka


Sifa


Huwasilishwa kwa njia ya mdomo


Hutolewa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti


Hutumia lugha ya mkato


Hadhira yaweza kuwepo au isiwepo


Huwa na mwimbaji au waimbaji wanaoimba


Waimbaji wanaweza kujivika maleba


Huweza kuambatana na ala kv ngoma zeze kayamba nk


Huwa na urudiaji wa mstari au kifungu


Aghalabu huimbwa na kupokezanwa baina ya kiongozi na waimbaji


Huimbwa tu au huambatana na kucheza


Huweza kuandamana na shughuli fulani kv arusi kazi matanga nk


Huwa na muundo maalum wa beti mistari vina nk


Majukumu


Kuburudisha km tumbuizo


Nyenzo ya kiuchumi kwa baadhi ya watu


Kuliwaza km mbolezi


Kuhimiza watu wakiwa kazini km hodiya


Kuelimisha kuhusu suala fulani km ukimwi ufisadi nk


Kuhimiza uzalendo km za siasa na taifa


Kumbembeleza mtoto aache kulia au alale km bembelezi


Kukashifukukejeli mwenendo mbaya kv uchoyo vivu nk


Kufunza maadili au tabia inayokubaliwa na jamii kv ukarimu uaminifu nk


Ubaya wa nyimbo


Kutumiwa kueneza hisia za kikabila


Kutia watu kasumba


Hutumiwa kueneza propaganda ili kushawishi watu


Kupotosha kimaadili kv kuhimiza zinaa


Mtu akizizoea humlevya


Aina za nyimbo


Bembelezibembea


Nyimbo zilizoimbwa kumbembelezakumwongoa mtoto aache kulia au alale


Sifa


Huimbwa na mama au walezi


Aghalabu huwa fupi


Huimbwa kwa sauti ya chini


Huimbwa kwa sauti nyororo


Zina mapigo ya polepolena taratibu


Huwa na mahadhi mazuri


Huimbwa aghalabu mtoto akiwa amebebwa kwa mbeleko na mwimbaji akimpapasapapasa


Zina urudiaji wa maneno ya kibwagizo


Huwa na lugha ya kushawishi kv kutoa ahadi ya kununulia mtoto zawadi


Majukumu


Kumnyamazisha mtoto anapolia


Kuwaongoa watoto walale


Kutumbuiza watoto


Kusuta wasiowapa watoto malezi mema


Kuonya mtoto dhidi ya tabia hasi kv kulia ovyo


Kusifu mtoto


Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu mtoto


Kumfariji mtoto km kutokana na kuumia akicheza


Nyimbo za watotochekechea


Zilizoimbwa na watoto wakati wa kuchezashughuli zao


Kuburudisha watoto


Kuwaelimisha watoto kuhusu jamii


Kukuza umoja na ushirikiano baina ya watoto kwa kuwajumuisha pamoja na kucheza bila kujali kabila tabaka nk


Kukashifu tabia hasi miongoni mwa watoto kv uchoyo


Kukuza ubunifu miongoni mwa watoto wanapobuni nyimbo zinazooana na michezo yao


Kuifanya michezo ya watoto ipendeze


Nyimbo za sifasifo


Za kujisifu au kusifu mtu kwa mchango wake katika jamii


Sifa


Zaweza kuwa nyiso za arusi za kutawazwa nk


Huimbwa katika muktadha maalum kv arusini jandoni nk


Hutumia sitiari au kufananisha na mnyama mkuki nk


Hupiga chuku sifa za anayesifiwa


Majukumu


Kusifu mtu kutokana na matendo yake mazuri


Kutangaza mchango na mafanikio ya anayesifiwa


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga matendo mazuri ya anayesifiwa


Kuburudisha watu katika sherehe fulani


Kuangazia matendo ya wahusika


Hodiyayimbo za Kazi


Zilizoimbwa wakati wa kazi


Huimwa watu wakifanya kazi kv uwindaji ukulima uvuvi ubaharia nk


Huimbwa na mfanyakazi mmoja au kundi lao


Zina maneno ya kuhimiza


Urefu wake hutegemea kazi


Mdundo hutegemea kasi ya kazi ikama inafanywa kwa kasi mdundo ni wa kasi kama polepole mdundo ni wa polepole


Kuburudisha watu wakifanya kazi


Kurahisisha kazi kwa kupunguza fikra za uchovu


Kuhimiza bidii kazini


Kuhimiza watu wapende kazi zao


Kuondoa uchovu na ukinaifu wakati wa kazi


Kuwatia moyo wafanyakazi wasikate tamaa


Kutambulisha jamii kwa kuonyesha shughuli zake za kazi


Kusifu kazi


Kukashifu uvivu


Kuonyesha matatizo na changamoto za wafanyikazi


Kujenga umoja na ushirikiano baina ya wafanyakazi wanapoziimba pamoja Aina za hodiya


Wawevave


Zinazoimbwa wakati wa kulima


Nyimbo za uwindaji


Zilizoimbwa watu wakienda au kutoka katika uwindaji


Majukumu


Kumburudisha mwindaji


Kumtoa mwindaji upweke


Kusifu mnyama


Kujasirisha wawindaji


Kimai


Zinazoimbwa katika shughuli za majini kv uvuvi na ubaharia


Kuburudisha wavuvi na mabaharia


Kuwajasirisha ili kukabili adha za baharini


Kuwatoa upweke


Nyimbo za mapenzi


Zilizoimbwa kutoa hisia za mapenzi


Sifa


Huwa na ujumbe wa kimapenzi


Maneno matamu yenye hisia nzito


Matumizi ya chuku km sili wala silali


Huwa zina sifa au kashfa


Mjukumu


Kuburudisha anayezisikiliza


Kuomba uchumba au mapenzi


Kusifu tabia au uremboumbo la mpenzi


Kusifu wapenzi


Kukashifu mpenzi asiye na sifa nzuri


Kusuta waliodhani penzi lisingefaulu


Kupunguza uzito wa hisia kv huzuni au udhia baada ya kusalitiwa na mpenzi


Nyimbo za arusi


Zinazoimbwa wakati wa kufunga ndoa


Huimbwa kuonyesha hisia za wazazi jamaa na marafiki


Hushauri maharusi na waliohudhuria kuhusu majukumu ya ndoa


Wakati mwingine husifia maharusi


Majukumu


Kutumbuiza maharusu na waliohudhuria


Kusifu maharusi


Kutoa pongezi kwa Bw na Bi arusi kwa kujihifadhi vyema


Kufunza majukumu ya ndoa


Kutoa mwongozo wa kupambana na vikwazo ndoani


Kusuta mahasidi waliodhani ndoa isingefaulu


Kukanya na kutahadharisha watu wanaoingilia ndoa za watu kuziharibu


Nyimbo za Dini


Zilizoandamana na shughuli za kidini


Kuabudu Mungu ama miungu


Kusifu mungumiungu


Kutoa shukrani kwa mungu


Kuomba mema kutoka kwa Mungu au miungu


Kutoa mafunzo ya kidini


Tumbuizo


Nyimbo za kujipa burudani


Huimbwa wakati wa mapumziko


Majukumu


Kutumbuiza watu kv ngomani arusini nk


Kuwapa vijana mwongozokuadilisha


NyisoNyimbo za Tohara


Zinazohusiana na tohara


Mfano


Ewe kilizi


Ulozowea kujificha


Nyuma ya mama kujikinga dhidi ya milio


ya radi ilo juu mbinguni


Jua kesho ni siku ya siku


Siku ya kujua mbichi na mbivu


Kutofautisha jogoo na vipora


Ngariba taposhika chake kijembe


Ndipo utakapojua bayani


Ukoo wetu si wa kunguru


Ikiwa hu tayari


Kisu kukidhihaki


Sithubutu kamwe wanjani kuingia


sije kuniaibisha miye amiyo na akraba nzima


Sifa


Huambatana na shughuli za jando wavulana na unyago wasichana


Huimbwa faraghani katika mazingira ya tohara pekee


Huimbwa usiku wa kuamkia siku ya tohara


Zilitoa sifa kwa waliotahiriwa wazazi na wasimamizi wao


Ziliimbwa kuwapa wavulana ujasiri wa kukabili kisu cha ngariba


Zilitoa mafunzo kuhusu majukumu mapya baada ya kutahiriwa


Hujumuisha watu maalum walioteuliwa kushiriki katika sherehe


Huhusisha watu wa jinsia na umri fulani


Maudhui yake hutegemea jinsia


Majukumu


Kuonyesha vijana wamevuka kutoka utotoni hadi utu uzima


Kuwaandaa vijana kwa uchungu watakaouhisi kupitia kijembe


Kuhimiza ujasiri na ukejeli uoga


Kusifu wahusika kwa ujasiri wa kukabili kisu na kuingia katika utu uzima


Kuburudisha waliohudhuria shughuli ya jando au unyago


Kuelekeza vijana kwenye matarajio mapya ya jamii


Kufunza majukumu katika utu uzima


Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii kwa kuwaleta wanajamii pamoja


MbolezoMbolezi


Nyimbo za kuomboleza


Mfano


Nalitazama jua likichwa


Matumaini yangu yakizama pamoja


na miale miekundu


Nalidhani lilikuwa jinamizi tu


Kwamba ulikuwa kesha nacha


Walikuwa wameisha nambia


Walimwengu


Ela nilikataa katakata walosema


Nikajitia kuamini waloamba yalikuwa


Uzushi


Hadi siku hii nilopokea waraka


Waraka ambao ulikuwajeneza ka kuzikia


Pendo letu la miongo miwili


Sifa


Huimbwa wakati wa maafa kifo makumbusho ya mtu au kushindwa katika jambo kv vita


Huimbwa kwa sauti ya chini


Hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine


Huwa na mapigo ya polepole au taratibu


Huimbwa kwa toni ya huzuniuchungu kuibua hisia za ndani za mwombolezaji


Aghalabu haziandamani na ala


Majukumu


Kuwafariji au kuwasaidia waliofiwa kukabiliana na uchungu wa kupoteza mpendwa wao


Kusifu aliyekufa kwa kutoa sifa zake chanya au michango yao


Kubembeleza roho za wafumizimu ili kusitokee maafa mengine


Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu matokeo ya kifo kv husababishwa na pepo maovu njia ya kuingia mbinguni


Kutakaswa hisia za huzuni za aliyefiwa kumpunguzia uzito wa kumpotezea mpendwa wake


Kueleza kutoepukika kwa kifo


Kukejeli kifo


Nyimbo za Taifa


Nyimbo zinazoimbwa na watu wa taifa fulani


Kutambulisha taifa fulani


Kuonyesha utaifa


Kuonyesha uzalendo mapenzi kwa nchi


Kuhimiza uzalendo


Kukashifu wasio wazalendo


Kusifu taifa fulani


Nyimbo za Siasa


Zinazoimbwa katika shughuli za kisiasa


Mfano


Ewe mainga wa Ndumi


Siwe uloambia akina mama


Siku tulopiga foleni


Chakula cha msaada kupata


Turudishe vifaranga kwenye miji


Wageuke vijusi tena


Njaa isiwaangamize


Siwe ulopita


Matusi ukitema


Chumvi na sukari kuturushia ja samadi


Ukatununua vihela uloturushia


Ukatununua kura ukapata


Sasa miaka mitano imetimia


Waja tulaghai tena


Huna lolote safari hii


Ubunge umekudondoka ukitazama


Wanyonge tumeamua


Kwingine kujaribu


Majukumu


Kuburudisha watu katika shughuli za kisiasa


Kupinga dhuluma za viongozi


Kusifu viongozi na sera zao


Kukashifukukejeli wanasiasa wabaya


Kuonyesha matarajio ya watawaliwa kwa viongozi


Kusambaza elimu ya kisiasa


Kuwatia wananchi kasumba


Kueneza propaganda za kisiasa


Kuzindua au kuhamasisha jamii kisiasa


Kuliwaza wahasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Kutia watu ari ya kufanya jambo fulani kv kupigania haki zao


Nyimbo za Vita


Zinazoimbwa na askari vitani au baada ya vita


Kuburudisha washiriki


Kufunza namna ya kukabiliana na adui


Kujasirisha washiriki


Kusifu askari vitani


Kukejeli uoga


Kusifu mashujaa wa zamani


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga masujaa


Kongozi


Za kuaga mwaka katika jamii za waswahili


Jadiiya


Nyimbo za jadi ambazo hupokezwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huhusu matukio ya kihistoria kv shujaa mateso njaa nk


Nyimbo za Kuzaliwa kwa Mtoto


Za kuonyesha au kuadhimisha kuzaliwa kwa mtoto


Maghani


Ushairi ambao hutolewa kwa kalima


Sifa


Husimulia matukio kwa kirefu hasa yanapotambwa


Hutolewa kwa kalima


Hutungwa papo hapo


Hutongolewa mbele ya hadhira


Hutungwa kwa ufundi mkubwa


Hutolewa na mtu mmoja au kundi la watu


Aina za Maghani


Maghani ya kawaida


Ambayo hugusia maswala ya kawaida kama mapenzi siasa harusi kazi maombolezo nk


Husemwahuganwa tu bila kusimuliwa


Maghani Simulizi


Maghani ambayo husimulia hadithi kuhusu tukio la kihistoria


Huhusu mtu tukio kitu mnyama nk


Hutokea kama hadithi


Husimulia tukio la kihistoria


Ni ndefu


Waimbaji wake huitwa manjuyeli


Huandamana na ala kama zeze marimba nk


Tofauti kati ya maghani ya kawaida na maghani simulizi


Maghani ya Kawaida


Vivugomajigambo


Utungo wa kujisifu au kujigamba


Sifa


Hutungwa baada ya ushindi wa harakati ngumu kv kesi kumuua simba kuoa msichana aliyependwa na wengi nk


Fanani ni mwanamme


Hutungwa papo hapo


Hutungwa na kughanwa na mhusika mwenyewe


Hutumia chuku km kujisifu kupita kiasi


Anayejigamba hujipa jina la kiistiari km mnyama


Mhusika huvaa maleba yanayooana na tukio analojisifia


Kuna kutaja jina na ukoo wa baba na mama


Anayejisifu huahidi kutenda maajabu zaidi


Pembezipembejezi


Aina ya tondozi inayokusudiwa kusifu watu aina fulani katika jamii kutokana na matendo au mchango wao


kv watawala walezi wazuri mashujaa wa vita waganga mashuhuri hata wapenzi waliopigania pendo lao


Mfano


Nani kama wewe mama


Nani anokufana mwaitu


Subira uliumbiwa


Bidii ndo jina lako la pili


Moyo wenye heba


Msimamo usoyumba


Anoelekeza kwa imani


Anoadhibu kwa mapenzi makuu


Mzazi mlezi na rafiki wa dhati


Tangu siku za kusimama dede


Tondozi


Utungo wa kutukuza watu wanyama na vitu


kv watu mashuhuri wapenzi mifugo miti mikubwa


Kipungu kipungu


Nani kama yeye


Hashindiki kwa nia


Hashindiki kwa shabaha


Hulenga binguni


Hutia ghera kufikiwa peo


Peo zisofikika kwa wanokata tama


Kipungu kipungu hachi tufani za anga


Maghani Simulizi


Sifo


Tungo za kusifu watu kutokana na matendo yao ya kishujaa


Sifa zake hukaribiana na za tenzi hasa ikiwa ni shujaa anasifiwa


Tenditenzi


Ushairi mrefu unaoelezea maisha ya mashujaa tangu kuzaliwa hadi kufa kwao


kv Utenzi wa Fumo Liyongo Sundiata Shaka Zulu Wangombe waihura nk


Mfano


Asiyemjua mjua aliongwe atamjua


Namjuza kwa sifa zake alizokuwa nazo


Alisimika ufalme uliosifiwa


Akawa shujaa asiyetishwa


Utungo huu waweza kuwa wimbo wa sifa au utendi


Sifa


Huwa masimulizi yanayotolewa kishairi


Hutoa wasifu wa shujaa


Huwa na matumizi ya chuku


Wahusika hupewa sifa zisizo kawaida kiungu


Ni masimulizi mrefu


Matumizi ya sitiari kv kulinganisha wasifiwa na wanyama wakali


Huangazia matendo ya mashujaa


Husimulia matukio ya kihistoria


Huimbwa pamoja na ala ya kimziki


Hutungwa papo kwa papo na kuhifadhiwa katika ubongo


Hujumuisha mbolezi zinazoonyesha anguko la shujaa


Lengo


Kuburudisha wanajamii


Kusifu mashujaa wa jamii


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza wengine kuwaiga mashujaa


Kukuza ubunifu kwa kutunga papo hapo


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka kwa kutungwa na kuhifadhiwa akilini


Kuburudisha waliohudhuria sherehe ampapo yanatolewa


Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za jamii


Kukuza ufasaha wa lugha kwa fanani


Kufunza maadili


Rara


Hadithi fupi na nyepesi za kishairi zenye visa vya kusisimua


Mfano


Alichukua mkoba wake


Akanipa kisogo


Kana kwamba hakunijua


Kana kwamba hakusema Hadi mauko


Hakujali penzi letu


Hakujali wana


Ambao ndiye alowapa uhai


Alijua nilimpenda


Ila hata hilo alijipa kujipurukusha


Akayoyomea


Akamezwa na ulimwengu


Sifa


Huhusu mambo ya kubuni au ya kweli kv sherehe ya uhuru kesi ya mauaji nk


Huhusu maswala ibuka na ya kawaida


Hadithi huwasilishwa katika beti


Huimbwa


Huandamana na ala za mziki


Hutolewa kwa toni ya kitanzia


Huwa na visa vya kusisimua


Huwa na ucheshi wenye kinaya


Maswala hayatoleai kwa uwazi bali hufumbwa na kudokezwa


Huwa na uigizajiutendaji


Mambo yanayosimuliwa hupigwa chuku


Rara nafsi


Ushairi ambao hutungwa na mtu kuelezea hisia matatizo na fikra zake mwenyewe


Mfano


Muda umefika wa pingu kutiwa


Kutiwa silisili kwani si utashi wangu


Ukoo waniuza mithili ya kondoo sokoni


Mwambieni shangazi kwaheri nampigia


Hata angataka kuniopoa hawezi


Kwani mahari imetolewa


Mifugo kikwi nduguye amepokea


Kwaheri mama kwaheri dada


Sifa


Hugusia maswala yanayoathiri hisia za mtu binafsi kama vile mapenzi usaliti talaka kifo


Huwasilishwa kwa njia ya uimbaji unaoandamana na ala ya mziki


Mzungumzaji huzungumza moja kwa moja na hadhira au aliyeandikiwa rara hiimkewe mpenziwe mwanawe Mungu miungu


Hutolewa katika miktadha kv mazishi kusifu aliyekufa harusi na Bi Arusi kama ameshinikizwa kuolewa


Ngonjera


Mashairi ya kujibizanakulumbanayenye muundo wa kimazungumzo


Huwa na wahusika wawili au zaidi


Mhusika mmoja huuliza jambo na mwingine hujibu


Huendelezwa kwa njia ya wimbo


Wahusika kupingana mwanzoni


Wahusika huafikiana kufikiwa mwisho


Umuhimu


Majibizano hukuza ubunifu kwa kila mmoja kuonyesha umaarufu


Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani


Kuimarisha stadi ya kuongea


Kuburudisha hadhira


Mashairi Mepesi


Mashairi ya kawaida ambayo hupatikana katika ushairi simulizi


Hujumuisha mashairi mafupi ya kihisia kimapenzi kusifu na kukosoa watu


Vigezo vya Uchanganuzi wa Tungo za Ushairi Simulizi


Kuainisha utungo kimaudhuiaina


Kuthibitisha ni aina fulani ya utungo wa kishairisifa


Kutaja sifa zinazojitokeza za ushairi simuliziutungo fulani wa ushairi simulizi


Muktadha ambamo unaweza kutolewa


Kuandika mbinu za kifasihi zilizotumiwa katika utungo huo


Kufafanua sifa za jamii zinazojitokeza katika utungo


Kuandika majukumu ya aina hiyo ya utungo wa ushairi katika jamii


Anayeimbanafsi imbi ni nani


Kuandika maadili yanayojitokeza katika utungo


Kueleza toni ya utungo huo


MAZUNGUMZO


Maongezi ya mdomo yenye usanii


Sifa


Huwa maongezi yenye usanii mkubwa


Hutolewa mbele ya hadhira


Hutolewa kwa njia isiyokera


Huambatana na sherehe fulani km taabili katika matanga


Hutegemea sauti na vitendo


Huhusisha matumizi ya ishara kv za uso mikono na miondoko


Huhitaji ustadi wa kuzungumza ili kuteka hadhira


Hutolewa na watu wenye umilisi mkubwa wa lugha


Vipera vya Mazungumzo


Hotuba


Maelezo yanayotolewa mbele ya watu kuhusu mada fulani


Huhusisha mada maalum sio suala lolote tu


Umuhimu


Kuelimisha kwa kupa maarifa ya kukabiliana na maisha kv jandoni na arusini


Kuadilisha au kutoa nasaha hadharani


Huimarisha ukakamavu wa kuzungumza kadiri watu wanavyotoa hotuba hadharani


Kukuza ufasaha na umilisi wa lugha


Kupalilia kipawa cha uongozi


Kuelimisha kwa kupatia watu maarifa ya kukabiliana na changamoto za maisha


Aina za Hotuba


Risala


Hotuba inayowasilishwa mbele ya watu kueleza jambo fulani km ya wafanyakazi kwa waajiri wao


Mhadhara


Hotuba inayotolewa kwa hadhira fulani kufafanua somo au mada fulani


Kumbukizi


Hotuba zinazohusu tukio fulani la kihistoria kuhusu mtu au kitu


Mahubiri


Hotuba zinazohusu masuala ya kidini


Taabili


Hotuba kuhusu aliyeaga dunia zinazohusu sifa zake nzuri


Malumbano Ya Utani


Mazungumzo ya kutaniana


Aina


Utani wa mawifi na mashemeji


Utani wa marafiki


Utani wa vijana


Utani wa watoto


Utani wa marika watu wa hirimu moja


Wewe ni mweusi kiasi kwamba ukiingia chumbani taa zinazimika


Utani wa mababumabibi na wajukuu


Ee mume wangu mbona walala mapema hivi Utawezaje kulilinda boma letu ikiwa wewe ndiwe wa kwanza kujizika kitandani


Utani wa maumbu ndugu na dada


Wewe unajifanya jasiri na juzi baba alikukemea kidogo tu ukaanza kutetemeka kama kondoo aliyenyeshewa


Utani wa mazishi


Afadhali umekufa tukakuzika sasa maghala yetu yatasalimika


Utani wa makabilaki ukoo


Wakikuyu wanapenda pesa kiasi kwamba maiti ikisikia mlio wa sarafu inaweza kufufuka


Wakamba wa ukoo wa Akanga wanapenda nyama kiasi cha kula kijusi cha mbuzi


Sifa


Huwa kati ya watu wawili au makundi mawili ya watu


Hufanywa kwa kujibizana papo hapo


Hufanywa kwa njia isiyo ya kuudhi


Hutumia maneno ya mizaha


Hutumia lugha ya ucheshi


Hufanywa na watu wenye uhusiano mzuri


Huchukua njia ya ushindani kila mmoja akitaka kumpiku mwenzake


Watanianao huwa wamekubaliana kufanya hivyo


Hufanyika katika wakati unaofaa sio baada ya kukutana tu


Huhusisha masimango au kumkumbusha mtu wema uliomtendea


Hutumia chuku sana kusisitiza au kukejeli sifa fulani hasi


Huhusisha wakati mwingine utaniaji wa wasiokuwepo ukiambatanishwa na uigizaji wa kuchekesha


Hutegemea uhusiano ulio kati ya wanajamii au makabila


Huandamana na sherehe kama matanga


Umuhimu


Kuburudisha kutokana na ucheshi


Kuimarisha urafiki wa watu walio na uhusiano mwema wanaotaniana


Hustawisha ufundi wa lugha


Kukashifu tabia hasi kv ulafi uchoyo wivu nk


Kukosoa wanajamii kwa njia ya kejelidhihaka


Kuimarisha umoja na ushirikiano kati ya wahusika


Kuliwaza km unaofanywa wakati wa maombolezo


Kukuza na kudumisha mila na desturi za jamii


Kukuza utangamano baina ya watu na wanajamii wanapokuja pamoja na kutaniana


Kuhimiza watu kujieleza kwa uwazi kwa kupunguza urasmi miongoni mwa wanajaii


Hudhihirisha uhusiano mwema baina ya watu wa jamii fulani


Changamoto Sasa


Mabadiliko katika jamii yaliyosababisha baadhi ya wanajamii kupoteza nyenzo hii


Kuingiliana kwa watu wa jamii mbalimbali


Soga


Mazungumzo ya kupitisha wakati yasiyozingatia mada maalum


Sifa


Hutokea baina ya watu wa rika moja


Humithilisha uhalisia badala ya kuunakili


Hutumia chuku na kufanywa ljambo lionekane kama halina uhalisia


Hukejeli watu au hali fulani


Wahusika ni wa kubuni


Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa ukweli uliomo


Wahusika hupewa majina ya wanajamii husika


Huwa na mafunzo au maadili


Umuhimu


Kuburudisha kwa kuchekesha


Kufunza maadili


Kukejeli matendo yasiyofaa katika jamii


Kukuza ubunifu baina ya washiriki


Kufunza kuhusu matendo na tabia za kibinadamu


Huwa msingi wa utani unaokuwapo katika jamii


Kuonya na kutahadharisha dhidi ya tabia siyokubalika


Mawaidha


Mazungumzo ya kutoa ushauri kuhusu jambo fulani


Sifa


Huwasilishwa mbele ya watu


Hugusia takriban vipengele vyote vya maisha ya binadamu


Aghalabu hutolewa na watu wenye umri mkubwa


Hulenga maudhui maalum na ya aina nyingi kutegemea jinsia umri shughuli nk


Hutumia lugha ya kubembeleza na isiyoonyesha ukali


Hutumia lugha ya kuathiri hisia


Huwa na ufasaha mkubwa wa lugha


Ni mawazo mazito kuhusu maisha


Hutolewa katika miktadha rasmi na isiyo rasmi


Ujumbe hulenga hadhira maalum km ya kike au kiume


Hutumia fani nyingine za fasihi kama methali misemo ngano nyimbo nk kupitisha mawaidha


Huibua maadili yanayohitaji kuzingatiwa


Muundo wa Mawaidha


Utangulizi


Kutoa kauli ya kuvutia makini ya hadhira kv Utu uzima huenda na uwajibikaji au kueleza kiini cha mawaidha


Mwili


Kutoa wosia maonyo maelekezo kutegemea suala analotolea mawaidha akitumia jazanda kupanda na kushuka kwa sauti kimya miondoko kubadilisha kasi ya kuzungumza kudondoa semi za watu maarufu nk


Hitimisho


Kuonyesha msimamo kuhusiana na suala analozungumzia


Kushirikisha hadhira ili kujua msimamo wao kuhusu suala alilowausia


Hadhira kutoa changamoto kuhusiana na mawaidha yanayotolewa


Umuhimu wa mawaidha


Kuelekeza jamii kimaadili


Kuelekeza kuhusu jinsi ya kukabiliana na changa moto maishani


Kushauri jinsi ya kutenda jambo fulani


Kujasirisha waoga na kuwapa ukakamavu


Kuwaondolea wanajamii ujinga


Kuhifadhi na kuendeleza mila na desturi za jamii


Njia ya kipato kwa baadhi ya watu


Kuelimisha kuhusu maarifa ya kuendeshea maisha majukumu na matarajio ya jamii


Ulumbi


Uwezo na ustadi wa kuzungumza kwa uhodari mkubwa


Miktadha Ambamo Ulumbi Hutumika Katika Jamii


katika mijadala mbungeni


katika hotuba za kisiasa


katika mahubiri maabadini


katika mijadala shuleni


kortini


katika shughuli za kijamii kv posa


katika saladua


katika maapizo


katika malumbano ya utani


katika majigambovivugo


Sifa


Hufanywa mbele ya hadhira


Huwa na lengo maalum kv kushawishi kuelimisha kushauri nk


Hutumia tamathali za usemi kwa ufanifu mkubwa kv chuku misemo methali nk


Lugha huwa yenye mvuto na ufasaha


Hutumia lugha yenye taharuki na ushawishi


Unenaji huambatana na utumizi wa ishara viziada lugha


Uwasilishaji huwa sahili na wenye ujumbe mzito


Huwa na urudiaji mwingi ili kusisitiza na kuvutia usikivu


Huwa na matumizi ya taharuki kv mtuo


Huwa na mtiririko mzuri wa mawazo


Sifa za Mlumbi


Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza hadharani


Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia mambo ya aibu inapobidi


Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa makini ya hadhira na kuzuia isikinai


Awe na ufahamu mpana wa utamaduni wa hadhira asitumie maneno na ishara zinazoweza kuwaudhi au kupingana na imani za hadhira


Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na hadhira ili aivutie


Awe na kumbukumbu nzuri ili ulumbi wake utiririke vizuri


Awe na uwezo wa kudramatisha ili kuonyesha picha fulani kv ishara za uso mwili miondoko kuonyesha picha ya analozungumzia


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo hadhira isikinai


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kv kwa maswali ya balagha ili kuondoa uchovu wa kusikiliza


Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa kidrama ili kuongeza taharuki kusisitiza ujumbe na kuteka makini ya hadhira


Umuhimu


Hukuza uwezo wa kujieleza na kusema hadharani kwa kujiboresha kadiri anavyoendelea


Kigezo cha kuteulia viongozi wa baadaye kwani ushawishi humtambulisha mlumbi kama mwenye uwezo wa kuongoza


Kuelimisha jamii kwa njia isiyochosha


Kudumisha umoja na ushirikiano jamii inapokusanyika pamoja kusikilizaulumbi


Kuhamasisha na kuzindua jamii juu ya suala fulani


Kushawishi walengwa wakubali jambo fulani


Kukuza uwezo wa mwanajamii kushawishi na kupatanisha


Kushawishi watu wapende jambo fulani


Kuburudisha wasililizaji


Maapizo


Maombi maalum ya kumtaka Mungu miungu au mizimu kumwadhibu mhusika hasidi mkinzani au muovu


Mfano


Ikiwa kweli wewe ni mkazamwanangu


Nami ndiye nilompa uhai mwana unoringia


Anokufanya upite ukinitemea mate


Chakula kuninyima wajukuu kunikataza ushirika


Miungu nawaone chozi langu wasikie kilio changu


Mizimu nawaone uchungu wangu


Radhi zao wasiwahi kukupa


Laana wakumiminie


Uje kulizwa mara mia na wanao


Usiwahi kufurahia hata siku moja pato lao


Watalokupa likuletee simanzi badala ya furaha


Wakazawanao wasikuuguze katika utu uzima wako


Sifa


Yalitolewa kwa waliokwenda kinyume na matarajio ya jamii


Yalifanywa mahali maalum kv makaburini porini chini ya miti mikubwa nk


Hutolewa kwa ulaji kiapo


Yalitolewa na mwathiriwa au watu maalum walioteuliwa


Maapizo huaminiwa yataleta maafa kwa jamii


Watoaji maapizo walikuwa walumbi


Maapizo hutumia lugha kali inayonuiwa kutia woga ili kutahadharisha dhidi ya maovu


Umuhimu


Kuonya na kutahadharisha wanajamii dhidi ya maovu


Kutambulisha jamii kwani kila mojawapo ina aina yake ya kuapiza


Kukuza umoja katika jamii kwani kaida na miiko hufanya wanajamii kujihisi kuwa kitu kimoja


Kuadilisha wanajamii kwa kujifunza kutenda mema ili kuepuka laana


MAIGIZO


Utanzu wa fasihi simulizi unaoambatana na vitendo


Sanaa ya mazungumzo yanayoambatana na vitendo


Huwa na watendaji au waigizaji


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Huwasilishwa mahali maalum kv ukumbini


Huwasilishwa kwa mazungumzo na matendo


Waigizaji hujivika maleba yanayooana kutia uhai maigizo


Matayarisho kabambe hufanywa kabla ya maigizo


Huweza kuambatana na ngoma pamoja na uimbaji


Lugha ni yenye ufundi wa juu kv picha mafumbo na tamathali


Huweza kuambatana na sherehe fulani ya kitamaduni kv jando matanga nk


Huwasilishwa kwa lugha sahili


Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na hadhira


Umuhimu


Kuburudisha wahusika na hadhira


Kukuza umoja na ushirikiano kwa kujumuisha watu pamoja


Kuimarisha uwezo wa kuzungumza hadharanikupata ukakamavu jinsi mtu anapoendelea kuigiza


Kukuza umoja na ushirikiano watu wanapojumuika pamoja kutazama maigizo


Kukuza uwezo wa kukumbuka kwani mwigizaji huhitaji kukumbuka maneno halisi


Kukejeli kitendo kisichofaacha kijinga alichofanya mtu


Njia ya kipatokuwatafutia riziki baadhi ya watu


Kutoa nafasi kwa watu kudhihirisha vipawa vyao


Kuonya na kutahadharisha watu dhidi ya kufaya mambo yasiyofaa


Kuelimisha watu wafahamu jambo fulani kv ukimwi ufisadi nk


Kukosoa watu wanaofanya kinyume na matarajio ya jamii kv wivu uchoyo nk


Kupitisha maarifa na amali za kijamii


Ploti


Utangulizikutambulisha mgogoro


Ukuzaji wa mgogoro


Kilele cha mgogoro


Usuluhishaji wa mgogoro


Aina za maigizo


Maigizo Ya Kawaida


Maonyesho ya jadi yakiwa yameondolewa kwenye mazingira yake halisi


Sanaa ya Maonyesho


Matendo ya kweli yanayojitokeza katika jamii kulingana na mazingira yake halisi km uganga mazishi unyago ngoma nk


Tofauti


Maigizo ya kawaida


Michezo ya Kuigiza


Maigizo ambayo huwasilishwa na watendaji jukwaani mbele ya watu


Sifa za Mwigizaji bora


Awe jasiri ili aweze kuigiza mbele ya watuhadharani


Awe na ubunifu ili aweze kufanya uigizaji kuvutia na kuondoa ukinaifu


Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso mwili na miondoko kuonyesha picha ya hali anayoigiza


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo kulingana na hali tofauti anazoigiza kv huzuni


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kwa maswali ya balagha ili kuondoa uchovu


Awe na uwezo wa ufaraguzi kubadilisha uigizaji wake papo hapo kutegemea hadhira yake na kutoa mifano inayofahamika kutoka katika mazingira ya hadhira


Awe anaelewa utamaduni wa hadhira yake ili asitumie maneno na ishara ambazo zinaudhi ama kukinzana na na imani zao


Vichekesho


Michezo ya kuigiza inayokusudiwa kuzua kicheko ili kupitisha ujumbe km vioja vitimbi nk


Sifa


Vichekesho huigizwa


Huwasilishwa kwa lugha sahili


Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na hadhira


Hutumia mbinu ya kejeli kunaya na tashtiti


Vichekesho huwa vifupi


Havihitaji uchambuzi wa ndani ili kuvielewa au kupata maana


Jukumu


Kuburudisha hadhira kwa kuchekesha


Kuelimisha kwa kuonyesha jambo la kijinga alilofanya mtu


Njia ya kuwapatia watu riziki


Hutumika katika hadithi kuifanya ivutie


Kukejeli kitendo fulani kisichofaa alichofanya mtu fulani


Kukashifu matendo hasi ya kijinga


Kuadilisha ama kutoa funzo fulani la tabia njema


Ngonjera


Ngonjera inayoambatana na uigizajiutendaji


Sifa


Kuweko kwa uigizajiutendaji kv ishara za uso na mikono


Huwa na wahusika wawili au zaidi


Huendelezwa kwa njia ya wimbo


Mhusika mmoja huuliza jambo na mwingine hujibu


Wahusika kupingana mwanzoni


Wahusika hufikia uafikiano kufikia mwisho


Michezo ya WatotoChekechea


Michezo inayoigizwa na watoto katika shughuli zao


Aina


Mchezo wa baba na mama


Kuruka kamba


Kujificha na kutafutana


Kukimbiza kibaramwezi dhidi ya upepo ili kizunguke


Waigizaji ni watoto


Huhusu shughuli za kiuchumi na kitamaduni kv arusi siasa ukulima


Huandamana na nyimbo za watoto


Huwa na miondoko mingi kv kujificha kuruka


Huwa na matumizi mengi ya takriri


Huchezwa popote


Huwa na kanuni fulani


Hukoma watoto wakichoka au wakikiuka kanuni


Umuhimu


Kufunza watoto majukumu yao ya utu uzima


Kuwatanguliza watoto katika sanaa ya uigizaji


Kukuza ubunifu wa watoto kadiri wanapoendelea kuigiza


Kudumisha utamaduni wa jamii


Kuburudisha watoto


Kukuza stadi ya uigizaji miongoni mwa watoto


Kukuza utangamano miongoni mwa watoto kwa kuwajumuisha pamoja


Kukashifu matendo hasi ya watu wazima kwa watoto


Kuwapa watoto ukakamavu na kujiamini wakiwa wachanga


Majigambovivugo


Uigizaji ambapo wahusika hujigamba kwa matendo ya kishujaa


Mfano


Ndimi Kisoi dume la ukoo mtukufu


Ulojipamba kwa mabingwa


Wachezaji hodari wa ngoma


Ndimi dume liloingia nyanjani


Makoo yakatetemeka


Yakangangania ngozi kusakata nani


Kijiji kizima kilinijua


Wazee walilienzi


Wakamiminika kiamboni


Mabinti kunikabithi


Sifa


Aghalabu huambatana na ngoma


Hujitokeza kujigamba na kisha kuendelea kucheza ngoma


Anayejigamba hubeba zana zake za vita kama vile mkuki na ngao kuonyesha aliyotenda


Anayejigamba huvaa maleba kuambatana na jambo analojisifia


Utambaji


Usimulizi wa hadithi unaoambatana na uigizaji


Huwa na matumizi ya vizuizui


Mazingira


Uigizaji wa maumbile asilia yaliyozunguka jamii ya watu kv sauti za wanyama


Kuna matumizi ya viziuzui matawi nk


Sanaa ya Maonyesho


Ngoma


Uchezeshaji wa viungo vya mwili kuambatana na mdundo au miondoko maalum


Aina


Ngoma za wanawake


Ngoma za tohara


Ngoma za wanaume


Ngoma za sherehe


Ngoma za vijana


Ngoma za unyago na jando


Ngoma za wazee


Ngoma za arusi


Ngoma za kufukuza mapepo


Ngoma za kuaga mwaka


Sifa


Huandamana na muziki na ala ya muziki kv ngoma


Ngoma huchezewa mahali wazi na penye hadhira


Wachezaji huvaa maleba maalum kulingana na funzo linalonuiwa


Huwa na wahusika aina mbili watendaji na watazamaji kwa wakati mmoja


Huweza kuandamana au kutoandamana na sherehe


Hutofautiana kulingana na jamii husika


Umuhimu


Kuburudisha kwa ufundi wa kucheza kwa kuzingatia miondoko


Kitambulisho cha jamii kwani kila moja ina aina yake ya ngoma


Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za jamii husika


Kukuza uzalendo kwa kuwafanya wanajamii kuionea fahari jamii yao


Kukuza umoja na ushirikiano kwa kujumuisha watu pamoja


Kuelimisha kwa kupitisha mafunzo na maarifa


Matambiko


Utoaji wa kafara kwa Mungu miungu pepo au mizimu ili wasaidiwe kutatua shida kutoa shukrani au kuomba radhi


Hutolewa na wazee maarufu walioteuliwa


Hufanywa nahali maalum kv pangoni mwituni nk


Huandamana na sala


Huandamana na utoaji kafara kv kuchinja mbuzi nk


Huandamana na maombi


Maigizo Ya Uganga wa Ramli


Sifa


Mganga hujitia kujua kwa hivyo vitendo vyake ni maigizo ya uganga wa madaktari


Mengi katika matendo ya mganga hayana mashiko


Aghalabu kafara hutolewa


Waganga wanapopiga bao huvaa maleba kama ngozi vibuyu pembe nk


Huweza kuwa na fimbo maalum


Lugha maalum anayodai kuitumia kuwasiliana na misimu


Mizimu humshauri mganga kuhusu ugonjwa na tiba inayofaa


Mganga humchanja mgonjwa na kumpa dawa za miti shamba


Umuhimu


Wakati mwingine mizizi ya mganga huponya


Huwapa watu matumaini hasa walio na magonjwa yasiyo na tiba


Dawa za mganga hupunga mashetani kwa wagonjwa wake


Hukutanisha ulimwengu wa mizimu na ulimwengu halisi


Waganga huburudisha wanapoigiza


Hasara


Mgonjwa huenda asipone kwani matendo mengi ya mganga ni ya kukisia


Dawa za uganga zaweza kumdhuru mtu


Malipo ni ghali na mtu hata aweza kufilisika akitafuta tiba ya ugonjwa usiopona


Mazingira ya uganga husheheni uchafu mwingi


Mgonjwa huridhika kwa muda mfupi halafu uhalisia hudhihirika


Ngomezi


Uwasilishaji wa ujumbe kwa kupiga ngoma au zana nyingine ya kimziki


Sifa


Kuwepo kwa ngoma au ala nyingine kama panda


Mapigo ya ngoma hueleweka tu na jamii husika


Mapigo kufuata toni au ridhimu maalum kuwasilisha maneno fulani


Kuwepo kwa hadhira au wasikilizaji


Kueleweka kwa mapigo hayo na wanajamii husika pekee


Makini huhitajika ili kupata midundo


Aina za ngomezi


a Taarifa


Huarifu kuhusu jambo km msimu wa kuanza kutayarisha mashamba kuitwa katika mkutano kazi ya ujima nk


b Tahadhari


Hutoa tahadhari kuhusu mavamizi kama wizi wa mifugo vita majanga kama moto mafuriko nk


c Uhusiano


Kuita watu kwa sherehe


Umuhimu wa Ngomezi


Njia ya mawasiliano kwa jamii zisizojua kusoma


Husaidia wanaokabiliwa na ugumu wa mawasiliano


Kuharakisha mawasiliano katika masafa mafupi


Kutoa taarifa kuhusu matukio fulani km ndoa kifo nk


Husaidia kupitisha jumbe za dharura


Kutahadharisha wanajamii kuhusu tukio la hataridharura kv vita gharika nk


Kuficha siri kwa kuwasilisha ujumbe kwa njia isiyoeleweka


Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa jamii


Namna ya kudhihirisha ufundi wa kutumia zana kama ngoma


Kitambulisho cha jamii kwani kila jamii hupitisha ujumbe kwa mapigo tofauti


Udhaifu wa Ngomezi


Si kila mtu anaweza kufasiri ujumbe unaokusudiwa


Mapigo hayasikiki mbali na hivyo husikika na idadi dogo ya watu


Mapigo yaweza kuhitilafiana na hivyo kufasiriwa kwa namna tofauti


Ngomezi za kisasa


Milio ya ambulensi magari ya polisi na zimamoto


Kengele za kubisha hodi nyumbani zinazotumia umeme


Kengele shuleni makanisani nk


Toni za rununu zinazowakilisha aina mbalimbali za jumbe


Vingora vya kuashiria moto umetokea katika majumba ya horofa benki hospitalini nk


Changamoto za Ngomezi katika Jamii ya Sasa


Mwingiliano wa jamii mbalimbali unaosababisha kutofasiri ujumbe kwa njia moja inayotakikana


Viwanda na majumba marefu kusababisha kutosikika kwa sauti au milio ya ngoma


Njia nyingine za kisasa za mawasiliano zinazotumiwa kwa wingi na kwa wepesi


Uhaba wa zana kama baragumu na zumari zilizokuwa zinatumika


Mabadiliko ya maisha kuleta ubinafsi na kusababisha wengi kutoitikia wito wa vyombo


Mivigha


Sherehe za kitamaduni ambazo hutokea katika kipindi fulani cha mwaka ambazo huonyesha mwanajamii ametoka kiwango kimoja hadi kingine


Aina za Mivigha


Sherehe za tohara


kutoka utotoni na kuingia utu uzimani


Sherehe za ndoa


kutoka kapera hadi kuoa


Sherehe za kutambika


kutoa sadaka kwa Mungu miungu pepo au mizimu


Sherehe kutawazwa kwa kiongozi


kutoka uraia na kuingia katika uongoziutawala


Shughuli za mazishimatanga


kutoka uhai hadi ufu


Sherehe za kuwapa watoto majina


Sherehe za ulaji kiapo


Shughuli za posa


ibada


Hatua


Kutoa mtu rasmi kutoka kundi moja la wanajamii


Kumfundisha majukumu yanayohusiana na wadhifa mpya


Kumwingiza rasmi katika kundi jingine


Sifa


Huandamana na matendo au kanuni fulani mivigha


Maleba maalum huvaliwa na wahusika kuwatofautisha na hadhira


Hufanyika kwa kutumia lugha maalum au kimyakimya


Kuna watu aina tatu watendaji wanaoshiriki kuimba na kucheza wale sherehe inafanyika kwa sababu yao na wanaoshuhudia tu


Huhusisha vitendo maalum kama kula viapo kutoa kafara kucheza ngoma nk


Huandamana na utoaji wa mawaidha


Uigizaji hujitokeza pale mwanajamii anaingizwa katika kundi fulani kutoka jingine


Huhusisha maombi


Hufanywa mahali maalum sherehe hiyo inapofanyika km tambiko hufanywa porini au pangoni


Wahusika huweka ahadi za kutenda wema


Huwa na mpangilio wa shughuli kuanzia mwanzo kati hadi mwisho


Umuhimu


Kuburudisha kwa vile baadhi ya mivigha huhusisha nyimbo ngoma na uigizaji


Kutoa mafunzo ya utu uzima na elimu ya jadi


Mivigha ya mazishi huliwaza wafiwa


Kukuza utangamano miongoni mwa wanajamii kwa kuwajumuisha pamoja katika mivigha yao


Kuashiria mwanajamii ametoka kiwango kimoja cha maisha hadi kingine


Kujenga uhusiano bora kati ya jamii na miungu au mizimu


Kitambulisho cha jamii kwani kila moja ina aina yake ya mivigha


Kudumisha mila za jamii


Kuelimisha jinsi ya kukabiliana na changamoto maishani


Kuadilisha kwa kufunza tabia zinazokubalika na jamii kv uaminifu utiifu nk


Kukashifu vitendo vya uoga


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza wanajamii kuonea fahari tamaduni zao


Msingi wa wanajamii kujitambulisha na kuionea fahari jamii yao


Hasara


Baadhi ya mivigha huhatarisha afya na maisha kv kutahiri watoto wa kike


Baadhi ya sherehe hukiuka maadili kama vile kwa kuruhusu matusi hata kushiriki ngono


Baadhi yaweza kusababisha hasara kama vile kueneza ukimwi kv tohara kwa kisu kimoja


Huzua tofauti za kijinsia kv mwanamme kujiona bora kuliko mwanamke


Kuzua utabaka baina ya waliopashwa na wasiopashwa tohara


Baadhi ya mivigha hukiuka malengo ya kitaifa km ukeketaji ni ukiukaji wa haki za binadamu


Kunayo hujaza watu hofu kv kufukuza mapepo kunakohitaji kafara ya binadamu


Baadhi huhusisha ushirikina na hivyo kusababisha uhasama baina ya koo


Baadhi hugharimu kiasi kikubwa cha pesa na kuifilisi familia


FASIHI SIMULIZI ZIADA


Fasihi ni Sanaa inayotumia lugha au maneno katika sura mbalimbali kuwasilisha ujumbe unaomhusu binadamu Kuna aina mbili kuu za fasihi fasihi simulizi na fasihi andishi


Fasihi simulizi


Huwasilishwa kwa njia ya mdomo toka kizazi kimoja hadi kingine au masimulizi


Fasihi andishi huwasilishwa kwa njia ya maandishi


Tofauti kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi


Huwasilishwa na fanani au masimulizi kwa njia ya masimulizi ya mdomo


Huhifadhiwa akilini na kusambazwa kwa njia ya masimulizi


Ina uhuru wa kutumia wahusika mbalimbali kama vile binadamu na viumbe vinginevyo


Ina tanzu nyingi kuliko fasihi andishi kama vile hadithi semi ngonjera ushairi simulizi maigizo


Ni mali ya jamii nzima inayohusika


Ni kongwe kuliko fasihi andishi kwani imekuwepo tangu kuwepo kwa binadamu


Hadhira yake ni watu wote katika jamii watoto wazee vipofu viziwi na kadhalika


Hubadilika kulingana na mfumo wa jamii


Ina hadhira ya utendaji


Ina hadhira hai


Inaweza kubadilishwa papo kwa hapo ili kukidhi mahitaji ya hadhira


Fasihi andishi


Huwasilishwa na mwandishi kwa njia ya maandishi


Huhifadhiwa kwa maandishi na kusambazwa kwa maandishi


Ina tanzu chache kama vile riwaya tamthilia hadithi fupi na ushairi


Mara nyingi wahusika ni binadamu kwani inahusu binadamu na mazingira yake


Ni mali ya mwandishi aliyetunga


Fafanua sifa za mtambajifanani wa fasihi simulizi


Mtambaji anapaswa kuothi sifa zifuatazo ili awe mtambaji bora wa ngano au hadithi


Kuelewa utamaduni lazima aelewe utamaduni wa jamii husika vizuri


Uwezo wa ufaraguzi awe na uwezo wa kufaragua au kubadilisha sifa fulani za ngano kutegemea hadhira


Awe mcheshi ucheshi ni mbinu ya kuvuta nadhari ya hadhira


Kuifahamu lugha vizuri aelewe maana ya maneno misemo na methali


Ubingwa wa kuwasilishwa kwa matendo anaweza kutumia ishara za mkono na kuiga miondoko jukwaani ili kuivutia hadhira yake


Kuwa mlumbi mzuri sauti ni nyenzo kuu ya uwasilishaji wa ngano au utambaji Mtambaji awe anasikika na anaongea lugha kwa namna inayoeleweka na hadhira yake


Utangulizi Wa Hadithi


Kuna vitangulizi vya hadithi au fomula


A Mtambaji Paukwa


Hadhira Pakawa


B Mtambaji Paukwa


Mtambaji Sahani


Hadhira Ya mchele


Mtambaji Giza


Hadhira La mwizi


C Mtambaji Hadithi hadithi


Hadhira Hadithi njoo


D Mtambaji Kaondokea chanjagaa kajenga nyumba kakaa mwanangu mwana siti vijino kama chikichi nitamjengea nyumba na vilango vya kupitia Hapo zamani za kale


Majukumu ya ufunguzi


Kuvuta nadhari au makini ya hadhira


Kubainisha mtambaji wa hadithi


Kudhihirisha kuwa msimulizi yuko katika ulimwengu wa hadithi wala si kawaida


Kuitathmini hadhira kama iko tayari kwa hadithi


Kuashiria mwanzo wa hadithi


Kubainisha utanzu wa fasihi simulizihadithi


Kimalizio cha hadithi


Katika kutamatisha hadithi ni lazima iwe na kimalizio kwa mfano


Na wakaishi kwa amani milele na milele


Hadithi yangu imeishia hapo


Tangu siku hiyo paka na panya wakawa adui


kweli damu ni nzito kuliko maji


Alhamdullilahi


Majukumu ya kimalizio


Kuashiria mwisho wa utambaji


Njia ya kupumzisha hadhira


Kiashiria cha kumwonyesha mtambaji mwengine kuwa anaweza akaanza


Umuhimu wa hadithi katika fasihi simulizi


Hadithi hutumiwa kuipatia jamii mwelekeo kuna methali isemayo kuwa mwacha mila ni mtumwa hivyo basi jamii inayopuuza kale yake au fasihi yake hukosa mwelekeo


Hadithi hutumiwa kuendeleza maadili ambayo huwa kama nguzo kuu ya wanajamii


Hadithi huonya huelimisha na hushauri jamii Hadithi huwa na wahusika wenye tabia chanya na sifa hasi Wenye sifa chanya huweza kuangaliwa kama kielelezo kizuri cha jamii na wenye sifa hasi wanafaa kupuuzwa


Hutumiwa kurithisha jamii elimu na thamani muhimu kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Hutumiwa kama burudani


Kuendeleza uhusiano uliopo kati ya wanajamii na hasa uhusiano wa kushirikiana


Kukuza uwezo wa kumbukizi


Kuendeleza ufahamu


HADITHINGANO


Ni hadithi za kimapokeo ambazo zimerithishwa na hupokezwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Sifa za ngano


Kuwepo kwa mianzo maalum kwa mfano hapo zamani za kale


Kurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Uwezekano wa kubadilisha kwa sehemu fulani hutegemea hadhira inayohusika


Kuwepo kwa maadili au funzo ambalo liko wazi ama linaloweza kuashiriwa kwa kuwepo kwa methali misemo au kauli fulani


Kuwa na matumizi ya urudiaji kama vile wimbo vifungu au maelezo


VIPERA VYA HADITHI


Ngano za kibunifu


1 HekayaAyari


Ayari ni mdanganyifu au mtu anayetumia ujanja kimsingi ngano za ayari zina uhusisha mhusika ambaye anajifanya rafiki huku akiwa na dhamira ya kujinufaisha mwenyewe


Ni ngano ambapo mhusika mmoja anatumia hila au ujanja kulaghai wengine


Sifa za hekaya


Ni masimulizi ya moja kwa moja kwa lugha nathari


Wahusika wake wakuu huwa sana sana sungura na Abunwasi


Matendo yao huwa yamejaa ujanja


Kisa huwa kifupi


Werevu na ujanja hujitokeza bayana kisani


Mara nyingi mafunzo huwa hekima maadili na mienendo ya jamii kwa kuonyesha hila na ujanja


Werevu unashinda


Mfano


Hapo zamani za kale paliondokea sungura na jirani yake Mtajika Mtajika alikuwa na mali nyingi kama vile sufuria kubwa za kuwapikia wageni naye Sungura alikuwa na visufuria vidogo Siku baada ya siku Sungura alikuwa akiazima sufuria kwa Mtajika anaporejesha ile sufuria baada ya kukaa nayo kwa majuma kadhaa anairejesha na nyingine ndogo Mtajika akamuuliza Mbona umekawia kunilete sufuria yangu jameni Sungura akamjibu kwamba sufuria yako ilikuwa ikizaa ndio maana nimekuletea hii ndogo ambayo ni mtoto wa sufuria yako Mtajika alifurahi na kutabasabu kama kibogoyo aliyeota meno wakati wa mlo wa nyama Siku mosi Sungura alipata wageni wengi na alikuwa na mpango wa kugura eneo hilo Alimwendea Mtajika na kumwazima sufuria ile kubwa kabisa ili akawapikie wageni wake Baada ya majuma mawili Sungura alirejea kwa Mtajika huku akionyesha masikitiko usoni Sufuria yangu i wapi Mtajika aliuliza kwa ukali Sungura akamjibu Ilikufa ikiwa inajifungua kwani chochote ambacho kina uwezo wa kuzaa pia hufa


Umuhimu Wa Hekaya


Kutoa maadili kwa wanajamii ili waache kuwatendea wenzao ujanja na kuwalaghai


Hufunza watu kuhusu matendo mema


Huonya dhidi ya upumbavu


Hufunza kuwa katika ulimwengu uliojaa hila na udanganyifu silaha ni maarifawema na maadilifu


2 KhurafaHurafa


Ni hadithi zinazohusisha wanyama kama wahusika


Sifa


Huwa na wahusika wanyama


Wanyama hupewa sifa za binadamu


Wanyama huwakilisha binadamu wa kawaida


Huonyesha maadili katika jamii


Mifano


Kuchakulo na Nyani


Hapo kale Kuchakulo alikuwa akiishi mahali palipokuwa na nyani wengi Nao hao nyani walikuwa wamezoea kumcheka Kuchakulo kila alipopita karibu nao Tabia hii ilimwudhi sana kuchakulo Kwa muda alikaa akifikiria njia ya kuwaadhibu nyani hawa Siku moja jawabu likamjia Akaenda mpaka mwituni ambako alipata zabibu tamu sana akazitia katika mfuko mmoja Katika mfuko ule ule akatia changarawe Akaenda moja kwa moja mpaka mahali nyani walipokuwa wamekaa kwa furaha Akaingiza mkono wake mfukoni na kuzitoa zabibu Akazitafuna na huku akisema Haaa Meno ya wavulana huzisaga hizi changarawe mpaka unga Angalieni


Akazitoa zabibu na kuzitafuna


Wale nyani kuona vile wakamwendea wakisema


Hebu tupe na sisi tusisage kwa meno


Kuchakulo akaingiza mkono mfukoni na badala ya kuzitoa zabibu akatoa changarawe na kuwapa Nyani kujaribu kutafuna wakaumwa na meno na kuzitema chini Kuchakulo akaendelea kuzitoa zabibu kwa akili na kuzitafuna Hao nyani waliiona hiyo ajabu wakamwuliza kile kinachomfanya yeye aweze kutafuna kwa urahisi bila kuyaharibu meno na wakati wao hawawezi


Kuchakulo kwanza alicheka kisha akayatema mate chini na kuwaambia Msinichezee mimi nimetahiri na ninyi bado Meno ya mtu aliyetahiri ni magumu na anaweza kutafuna hata mawe


Akatoa zabibu tena akizitafuna Baru Baru Baru Huku akiwaangalia nyani kwa dharau Lo Wale nyani wakashangaa sana Wakaanza kuangaliana kisha wakamwuliza kuchakulo Sasa twambie tutafanyaje ili tuweze kutafuna zabibu kama wewe


Kuchakulo akawaambia Hakuna dawa nyingine ila kutahiri tu


Nyani wakamwambia awaletee ngariba wa kuwatahiri wawe kama yeye Wakapanga siku ya kumleta huyo ngariba Kuchakulo alimwendea chui na kumwambia Bwana chui kila wakati nasikia wanitafuta uniue Nikikupatia nyani uwafanye kitoweo chako utanifaa namna gani Chui akamwambia Mimi hupenda sana nyama ya nyani na ukinipatia hata mmoja urafiki wetu utadumu


Kuchakulo na chui wakapanga mahali watakapokutana akiwa na wale nyani Kuchakulo akawaendea nyani na kuwaambia Nimempata mtu hodari sana wa kutahiri na amekubali kufanya kazi hiyo bure ili awasaidie Nyani kusikia hawatalipa kitu wakafurahi sana wakawaendea wengine na kuwapasha habari Siku ile iliyopangwa na kuchakulo na chui ikaonekana inawafaa vile vile Siku ilipofika kuchakulo alimwendea Chui kumwambia Nifuate


Chui alimfuata mpaka mahali palipokuwa na pango lenye giza akaachwa ndani Halafu Kuchakulo aliwaendea nyani na kuwaleta kwenye uwanja uliokuwa karibu na pango lile Walipokwisha kujipanga Kuchakulo akawaambia Mtakuwa mkija mmoja mmoja mpaka yule wa mwisho


Kuchakulo kaenda tena ndani ya pango na kumwambia Chui ajiweke tayari Ikawa kazi ya Kuchakulo ni kumpelekea mmoja mmoja akiimba wimbo huu


Vumilia Vumilia


Huwezi kufa


Vumulia vumilia


Uondolewe utoto


Hakuna kulia au kufanya kelele


Vumulia tu ufanywe mtu mzima


Kufika pangoni nyani aliingia peke yake na kuchakulo akaachwa mlangoni Nyani alipofika ndani alimkuta Chui amejiweka tayari kumvunja shingo na kumtupa ndani kabisa mvunguni


Mtindo huu uliendelea mpaka karibu kumfikia nyani wa mwisho Kila wakati alipompeleka mmoja alikuwa akiimba wimbo ule wake Walipokuwa wamebaki wawili tu wakamshuku kuchakulo


Mmoja akamwambia mwingine Wewe ukifika mlangoni uangalie vile wale wenzetu wanavyofanywa ili tujue yanayofanyika


Kuchakulo akaja tena na kumwambia Twende unasitasita nini Je unaogopa


Yule nyani hakutaka kumwonyesha anashuku kitu Kuchakulo akaanza Vumilia vumilia Huwezi kufaHeeeeeeeeeee Huuuuuuuuuuuu Haraka twende


Yule nyani kufika mlangoni akasimama akainama na kuangalia ndani Kwa mwangaza kidogo akamwona Chui Mkubwa mwenye madoadoa ya manjano na meusi anamkodolea macho Kuangalia uvunguni akawaona wale wenzake wote wamelala wamekufa fo fo fo Akaondoka mbio mpaka alimpomwacha mwenzake na wote wakatimua mbio wakatokomea msituni Kuchakulo alijaribu kuwafukuza asiwapate akarudi kwa Chui Chui akamshukuru sana akimpigapiga mgongoni na kumhakikishia kuwa urafiki wao utadumu


Kuchakulo akamwacha Chui na mizoga ya nyani na kurudi nyumbani


Wale Nyani wawili ndio waliowazaa nyani tunaowaona siku hizi na tangu siku ile hawajadhubutu kumcheka tena kuchakulo


Mfano 2


Nyani na Mamba


Hapo zamani paliondokea nyani na mamba amboa walikuwa marafiki wa kufa kupona wallishi katika kijiji cha mla chake Maskani ya mamba yalikuwa majini nayeo ya nyani yalikuwa mitini Siku moja mamake maba aliugua maradhi yasyokuwa na tiba alipoenda kwa mganga alielezwadawa ilikuwa figo ya nyani Aliprejea nakumsimulia nyani kuhusu masaibu ya mamake nyani alipigwa na mshangao na akajua maisha yake yamo hatarini Alipanga safari ya kwenda katika kijiji kilochokuwa upande mwingine wa mto alimjia rafikiye Mamba na kumjuza kwamba kuna figo nyingi upande ngambo ile nyingine na hivyo alimwomba mamba ambebe hadi wavuke mto ili akamchukulie figoMamba kusikia hivyo alimbeba hadi wakuvuka mto Nyani alipovuka mto aliupanda mti uliokuwa karibu na akuonekeana tena


Umuhimu wa khurafa


Humwezesha msimulizi na hadhira yake kusema mambo ambayo kwa kawaida ingekuwa muhali kuyatamka hadharani


Huwakashifu binadamu bila kuudhi mmoja kati ya hadhira


Husaidia katika kupiga chuku mambo yanayotendwa na binadamu na hivyo kuwakosoa


Huwakilisha sifa za binadamu kama vile ulafi


3 Ngano za mazimwi


Ni hadithi ambazo huwa na mazimwi kama wahusika wakuu Zimwi ni kiumbe ambacho ni zao la akili ya binadamu Zimwi linapofananishwa na bidanadamu hupewa sifa fulani zinazojitenga na binadamu wa kawaida kama vile kuwa na jicho moja mikono mingi na miguu kubwa ajabu


Sifa za mazimwi


Ni ujumbe wa kuogofya


Kila wanapopata nafasi huwatesa wanadamu


Huwa na sifa zinazojitenga na wanadamu wa kawaida kama vile macho matatu


Ni wenye uwezo kuliko binadamu


Ni wajinga binadamu huweza kuwashinda kwa sababu ya ujanja wao


Kiwango cha taharuki ni cha juu


Hujumuika na binadamu katika ndoa densi na vita


Ni wadanganyifu na huwa na akili ya binadamu


Umuhimu wa ngano za mazimwi


Huonyesha ubunifu wa binadamu wanabuni mazimwi kwa mawazo yao


Kukemea ukatili katika jamii


Kuonyesha kuwa wema hushinda uovu kila mara


Kuhimiza moyo wa ushujaa


Kukaza uwezo wa kufikiri miongoni mwa watoto kupitia fantansia


Kuburudisha


Kusifu wema


Kuendeleza uhusiano katika jamii


Kuboresha uwezo wa kukumbuka


4 Ngano za usuli


Husimulia visa vinavyoeleza asili ya vitu kimaumbile au hali fulani


Aghalabu sifa fulani za ndege au wanyama huelezwa


Sifa za ngano za usuli


Huchukuliwa na wanajamii kuwa ukweli


Ni maarufu miongoni mwa jamii nyingi


Huonyesha uhusiano wa karibu sana kati ya binadamu na wanyama


Huwa na mwelekeo wa kihistoria


Umuhimu


Kueleza dhana ambazo ni nzito kueleza kisayansi


Kuelezea utamaduni wa jamii


Kukuza uwezo wa kufikiria


Kwa mfano kwa nini harage lina jicho moja


Kwa nini fisi ana madoadoa


KWA NINI KUKU HUCHAKURACHAKURA


Hapo zamani palitokea kuku na mwewe Ndege hawa walikuwa masaibu wakufa kuzikana  Waliishi pamoja kwa miaka na mikakaWalishirikiana na kusaidiana kwa lolote lililotokea la majonzi na la furaha Walishirikiana katika kazi zote zilizowahusu Kila mmoja wao alikuwa na bidii ya mchwa walipofanya kazi Waligawana kazi mbalimbali na kuzifanya bega kwa bega Kazi ya mwewe ilikuwa kutafuta chakula chao cha kila siku naye kuku alikuwa na wajibu wakuwatunza watoto wao Alihitajika kuwapa chakula cha kutosha na kuhakikisha walitulia Kuku pia alihitaji kuwaamsha wengine kulipokucha Ndege hawa waliishi pamoja kwa amani utulivu na ushirikiano bila ya kukumbwa na tatizo lililowashinda kutatua waliahidiana kuwa wangekuwa marafiki hadi kifo chao Urafiki wao wa chanda na pete uliwafanya walale njaa nyakati zingine ili watoto wapate chakula cha kutosha Sikumoja kuku na mwewe walialikwa katika karamu Fulani na ndege wenzao Walitarajia kwenda karamuni pamoja na watoto wao Mwewe aliandaa wanawe na kuhakikisha kuwa walikuwa tayari kwa karamu hiyo kubwa Kuku aligundua kuwa vifaranga wake walikuwa na kucha ndefu zilizoonekana mbaya Aliamua kumwomba mwewe wembe Tafadhali nipe wembe nikatie wanangu kucha


Haya chukuaHakikisha umeuregesha la sivyoAlipoupokea wembe alimshukuru rafikiye kasha akaanza kukata kucha za vifaranga wake Alikata kucha za vifaranga watatu vizuri lakini alipokuwa akimshughulikia wa nne wembe ulimponyoka ukaanguka Alijisemea kwa masikitiko Ole wangu mie wembe wa mwewe nitaupata wapi Mwewe alipomaliza kujitayarisha alimwita kuku waende karamuniKuku aliyekuwa na wasiwasi alikataa kwenda huku akisingizia maumivu mwilini Mwewe aliwachukua wanawe na kujiendea karamuniBaada ya mwewe kuondoka kuku alirudi nje na kuanza kuchakura chakura chini mahali alipokuwa akiwakatia vifaranga kucha Alitafuta hadi machweo bila kufuadafu Mwenye wembe aliporejea alimwulizaKulikoni ndugu kuku


Ah eh wembe wajua wembe wako u u u


Wembe umefanya nini Isijekuwa umeupoteza


Kwa kweli ndio umepotea


AkaHujui wewe huo wembe ni mmoja kama roho Lazima nitwae fidia


Nitawala vifaranga wako mmoja hadi uniregeshee wembe wangu


5 Ngano za mtanziko


Hadithi ambazo wahusika au mhusika hupambana na hali ambapo analazimika kufanya uteuzi mgumu yaani kuna hali mbili au zaidi zilizo gumu Huweza pia kuhusisha kufanya uamuzi fulani aghalabu kimaadili


Sifa za ngano za mtanziko


Huishia kwa swali ambalo mtambaji analiachia hadhira ijibu au iliwazie na kulitafutia uvumbuzi


Hukusudiwa kuipevusha jamii kwa kuikuza na kuendeleza uwezo wao wa kufanya uamuzi fulani


Huweza kuzua mijadala miongoni mwa wanajamii pamoja na kuukuza uwezo wa kushiriki kwenye majadiliano au mazungumzo ya kimjadala


6 Istiara


Hadithi ambayo huwa na maana mbili uwazi na ufiche Ile maana wazi huificha maana ya pili ambayo kueleweka kwake huhitaji ufahamu fulani wa muktadha wa hadithi yenyewe Wahusika na matukio yaliopo huwa kama mlinganisho wa hali nyinginezo huwa kama sitiari yaani vinasimamia watu halisi


7 Soga


Ni hadithi ndogo ndogo zinazohusisha utani na ucheshi kwa kiasi Fulani kimsingi soga hutumiwa kwa akili ya kuchekesha kukejeli au kuumbua au kufanyia dhihaka Hata hivyo katika ucheshi huo mna mafunzo muhimu kwa binadamu


Sifa za soga


Wahusika huwa ni wa kubuni


Wahusika hupewa majina ya watu wanaopatikana katika jamii


Huwa na ukweli fulani unaowaumiza na unaowahusu wanajamii


Ucheshi au vichekesho vinavyotumiwa huwa muhimu kama njia ya kupunguza ukali wa ukweli uliomo


Hujengwa kwenye tukio moja


Kwa mfano


Katika kijiji kimoja paalishi Nafula na bintiye Esikoni Esikoni alikuwa mrembo wa kupindukia na kila mvulana alitafuta mbinu ya kumtongoza kwani ilikuwa muhali kumpata Nafula alikuwa amemwonya mara kadhaa dhidi ya kucheza na wavulana Siku ya Jumapili Adela ambaye alikuwa jirani wao aliamua kwenda kuazima kisu kwa bahati nzuri alikutana na Nafula akienda kanisani akamweleza  Nafula nimetumwa nije uniazime kisu Nafula akamweleza Nenda umwambie Esikoni akupe Adela akaenda mbio kufika tu akamweleza Esikoni Leo umeambiwa na Mamako unipe Esikoni akashangaa na kusagaa akamwuliza Adela  Nikupe nini Adela bila kupoteza wakati akamwita Nafula kwa sauti kwani hakuwa ameenda mbali  Nafula Nafulaeee amekataa naye Nafula akamjibu  Esikoni Esikoni mpeeee


Umuhimu wa soga katika jamii


Kukejeli matendo ya binadamu ambayo huwa na matokeo mabaya au yasiyofaa katika jamii


Huwaelekeza wanajamii kwenye mambo au tabia inayofaa au inachukuliwa kama msingi mzuri kwa matendo ya binadamu


Huwasilisha mafunzo fulani kuhusu matendo na tabia ya binadamu


Ni msingi wa burudani hata kutokana na utani na ucheshi wake


Huonyesha utani uliopo katika jamii


8 Mbazivigano


Ni hadithi ambazo huwa za kimafumbo na mafunzo hutolewa kwa kutumia kielelezo hasa wakati wa maongezi zina wadhifa wa kama methali


Sifa za mbazi


Hutolewa kama kielelezo


Kusudi ni kumkanya kuwelekeza kuadhibu na hata kumfunza anayesikiliza


Hadhira hujifunza kutokana na masaibu yaliyowafika wahusika wa hadithi hiyo


Mifano kutoka bibiliani


Kulikuwa na mpanzi aliyetawanya mbegu nyingine zikaanguka miibani na nyingine kwenye mawe na nyingine kwenye udongo wenye rotuba Zilizoanguka kwenye mawe zililiwa na ndege zilizoanguka miibani zikamea lakini zikabanwa na magugu na zilizoanguka kwenye udongo wenye rotuba zikamea zikazaa


9 Ngano za kichimbakazi udhubahi


Ni hadithi ambazo aghalabu hujifunza kwa matendo ya mhusika ambaye hukumbana na matatizo ya kila aina ambayo uhusisha matendo ya kimaumbile lakini mwishoe huishi maisha ya raha mfano katka bibilia Yohana kisa cha Nelson Mandela


Sifa


Maajabu uchawi uganga itikadi huchukua sehemu kubwa sana kisa maarufu za sinderela


10 Mchapo au kidahizo


Huwa ni kisa kifupi kinachomhusu mtu au tukio fulani Aghalabu wahusika wanaopatikana kitaka mchapo huwa na maana ya ziada


Pasta na mhumini


Siku moja Mritu alimwendea pasta amwombee ili apate bwana pasta akamjuza awe akienda kanisani jioni kuomba na anapoomba asikize sauti ya mungu toka juu Siku moja pasta alijificha darini akamsikiza Mritu akiomba ndiposa pasta akamjibu akiwa amebadili sauti yake Toka nje na baada ya dakika kumi urejee utampata bwana wako ameketi humu kanisani Mritu alitoka nje naye pasta akashuka toka kwa darini na kuketi pembeni Mritu aliporejea alipigwa na butwaa kuona mungu amempa pasta


B NGANO ZA KIHISTORIA


1 MighaniMigani


Huzungumzia watu ambao ni mashujaa katika jamiiWalitenda matendo ya kishujaa hutokana na watu waliowahi kuishi


Sifa za mighani


Huzungumzia matukio ya kihistoria na wahusika waliowahi kuishi au wanaoaminiwa waliishi


Matendo ya wahusika hupewa sifa ambazo zinapita uwezo wa kawaida wa binadamu


Chuku hutumiwa katika utambaji wake


Huwa na ukweli wa kihistoria


Wanajamii wanaamini matendo ya mighani ni ya kweli


Kila jamii ina mighani yake


Aghalabu majagina huwa na siri ya nguvu na uwezo wao


Hatima ya wahusika huwa ni kifo kisicho cha kawaida


Majagina mara nyingi huwindwa na maadui zao


Umuhimu wa mighani


Ni njia moja ya kupitisha au kuitunza historian ya jamii


Ni njia ya kutukuza matendo ya kishujaa


Hutumiwa kukuza ujasiri na ukakamavu wa kijamii


Huburudisha


Huelimisha wanajamii kuhusu maisha


Hufunza utamaduni


Hukuza lugha


Hufunza maadili ya jamii


2 Visasili


Neno visasili huwa ni ufupisho wa visa vya asili Ni sawa na visa viini Hii hadithi hueleza chanzo cha mambo yaani jinsi kitu au watu walivyopata kuwepo


Sifa


Masimulizi ya kuelezea asili ya vitu watu au matukio mbalimbali


Yaweza kuwa hadithi ya sasa au ya kale


Wahusika huwa binadamu au wanyama


Visa asili vinafungamana na imani ya kidini ya jamii hasa hadithi zinazohusu asili ya watu yaani jinsi kundi fulani la watu lilivyoanza


Kila jamii ina kisa asili chake na inakiamini


Umuhimu wa visasili


Hueleza utaratibu wa kutekeleza desturi kwa mfano jinsi ya kutoa kafara


Hueleza chanzo au asili ya tabia au hata watu fulani


Huhalalisha baadhi ya mila kwa mfano utoaji wa mahari


Husaidia katika kukitisha mizizi tabia fulani ya watu na vitu vinavyowazunguka


Huhimiza maadili ya jamii na imani zake


3 Shajara


Hutumiwa kuelezea maelezo ya matukio au matendo ya mtu au watu fulani kwa mujibu wa kutoka kwake


Shajara hueleza jinsi matukio hayo yanavyotokea kila siku


Huwa ni hifadhi ya matukio kwa kutegemea siku hadi siku


4 Tarihi


Ni hadithi fupi zinazosimulia matukio muhimu ya kihistoria Matukio yanaweza kuwa ya huzuni au ya furaha Lengo lake ni kuikumbusha jamii mambo yaliyotukia Inawezekana matukio yanayosimuliwa yakawa ya kweli yaani yaliwahi kutokea


5 Kumbukumbu


Ni neno linalotumiwa kuelezea maelezo au hadithi za matukio yanayohusishwa na jamii au mtu fulani Kwa kiasi kikubwa huwa pana mwelekeo mkubwa wa kuyaangalia maisha ya mtu huo au jamii hiyo yaani wasifu


UTANZU WA MAIGIZO


Utangulizi