Kuonyesha ukwasi wa lugha ya mnenaji


Tashbihi


Misemo ya ulinganisho


Sifa


Ni fupi


Hutumia viungio kama mithili ya nk


Hulinganisha


Huwa na ujumbe wa kina


Hutoa taswira ambayo husaidia keleza hulka kikamilifu


Umuhimu


Kueleza sifa za kinazozungumziwa


Kuongeza lugha utamu


Kuonyesha umilisi wa lugha wa mtumizi


USHAIRI


Utanzu wa fasihi unaotumia lugha ya mkato inayoeleza maudhui yake kwa ufupi


Hutumia lugha ya kimkato


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Huwasilishwa na mtu mmoja au kundi la watu


Huwa na muundo maalum kv beti vipande na vina


Hutegemea sauti iliyo kipengele muhimu


Huandamana na ishara za mikono uso nk


Una mpangilio maalum wa maneno


Una uteuzi maalum wa maneno


Uwasilishaji wake huandamana na vitendouigizaji


Hurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa mdomo


Huandamana na shughuli maalum kv matanga kazi nk


Huwa na mapigo ya kimziki au huweza kuimbika


Huweza kuambatana na ala za mziki


Hadhira hushiriki katika uwasilishaji wa ushairi simulizi


Majukumu


Kuburudisha watu katika sherehe au shughuli fulani ya kijamii


Kutakasa hisia au kutoa hisia zinazomsumbua mtu


Kufunza maadili au tabia zinazokubalika na jamii


Kufariji watu kutokana na maafa kifo au kushindwa


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga waliotendea jamii mambo makuu kv mashujaa


Kuhifadhi historia ya jamii km maghani simulizi na tenzi


Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa jamii


Kuelimisha kuhusu suala fulani


Kukashifukukejeli sifa mbaya za wabaya


Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii kwa kujumuisha watu pamoja


Kusifu na kutukuza mashujaa katika jamii tenzi


Kukanyakutahadharisha dhidi ya matendo maovu


Kukuza urembo au usanii wa lugha kwa kuwa una ufundi mkubwa wa matumizi ya lugha


Kuhamasisha jamii kv kisiasa


Kukuza ubunifu kwa mtunzi na mwasilishaji


Kukuza ubunifu kwa kutunga kwa kuzingatia beti mizani vina na uteuzi maalum wa maneno


Vipera vya Ushairi


wimbo


maghani


mashairi mepesi utungo unaokaririwa


ngojera kwa majibizano


tendi au rara husimuliwa kwa mapigo ya kishairi


Wimbo


Uungo wenye mahadhi ya kupanda na kushuka


Sifa


Huwasilishwa kwa njia ya mdomo


Hutolewa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti


Hutumia lugha ya mkato


Hadhira yaweza kuwepo au isiwepo


Huwa na mwimbaji au waimbaji wanaoimba


Waimbaji wanaweza kujivika maleba


Huweza kuambatana na ala kv ngoma zeze kayamba nk


Huwa na urudiaji wa mstari au kifungu


Aghalabu huimbwa na kupokezanwa baina ya kiongozi na waimbaji


Huimbwa tu au huambatana na kucheza


Huweza kuandamana na shughuli fulani kv arusi kazi matanga nk


Huwa na muundo maalum wa beti mistari vina nk


Majukumu


Kuburudisha km tumbuizo


Nyenzo ya kiuchumi kwa baadhi ya watu


Kuliwaza km mbolezi


Kuhimiza watu wakiwa kazini km hodiya


Kuelimisha kuhusu suala fulani km ukimwi ufisadi nk


Kuhimiza uzalendo km za siasa na taifa


Kumbembeleza mtoto aache kulia au alale km bembelezi


Kukashifukukejeli mwenendo mbaya kv uchoyo vivu nk


Kufunza maadili au tabia inayokubaliwa na jamii kv ukarimu uaminifu nk


Ubaya wa nyimbo


Kutumiwa kueneza hisia za kikabila


Kutia watu kasumba


Hutumiwa kueneza propaganda ili kushawishi watu


Kupotosha kimaadili kv kuhimiza zinaa


Mtu akizizoea humlevya


Aina za nyimbo


Bembelezibembea


Nyimbo zilizoimbwa kumbembelezakumwongoa mtoto aache kulia au alale


Sifa


Huimbwa na mama au walezi


Aghalabu huwa fupi


Huimbwa kwa sauti ya chini


Huimbwa kwa sauti nyororo


Zina mapigo ya polepolena taratibu


Huwa na mahadhi mazuri


Huimbwa aghalabu mtoto akiwa amebebwa kwa mbeleko na mwimbaji akimpapasapapasa


Zina urudiaji wa maneno ya kibwagizo


Huwa na lugha ya kushawishi kv kutoa ahadi ya kununulia mtoto zawadi


Majukumu


Kumnyamazisha mtoto anapolia


Kuwaongoa watoto walale


Kutumbuiza watoto


Kusuta wasiowapa watoto malezi mema


Kuonya mtoto dhidi ya tabia hasi kv kulia ovyo


Kusifu mtoto


Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu mtoto


Kumfariji mtoto km kutokana na kuumia akicheza


Nyimbo za watotochekechea


Zilizoimbwa na watoto wakati wa kuchezashughuli zao


Kuburudisha watoto


Kuwaelimisha watoto kuhusu jamii


Kukuza umoja na ushirikiano baina ya watoto kwa kuwajumuisha pamoja na kucheza bila kujali kabila tabaka nk


Kukashifu tabia hasi miongoni mwa watoto kv uchoyo


Kukuza ubunifu miongoni mwa watoto wanapobuni nyimbo zinazooana na michezo yao


Kuifanya michezo ya watoto ipendeze


Nyimbo za sifasifo


Za kujisifu au kusifu mtu kwa mchango wake katika jamii


Sifa


Zaweza kuwa nyiso za arusi za kutawazwa nk


Huimbwa katika muktadha maalum kv arusini jandoni nk


Hutumia sitiari au kufananisha na mnyama mkuki nk


Hupiga chuku sifa za anayesifiwa


Majukumu


Kusifu mtu kutokana na matendo yake mazuri


Kutangaza mchango na mafanikio ya anayesifiwa


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga matendo mazuri ya anayesifiwa


Kuburudisha watu katika sherehe fulani


Kuangazia matendo ya wahusika


Hodiyayimbo za Kazi


Zilizoimbwa wakati wa kazi


Huimwa watu wakifanya kazi kv uwindaji ukulima uvuvi ubaharia nk


Huimbwa na mfanyakazi mmoja au kundi lao


Zina maneno ya kuhimiza


Urefu wake hutegemea kazi


Mdundo hutegemea kasi ya kazi ikama inafanywa kwa kasi mdundo ni wa kasi kama polepole mdundo ni wa polepole


Kuburudisha watu wakifanya kazi


Kurahisisha kazi kwa kupunguza fikra za uchovu


Kuhimiza bidii kazini


Kuhimiza watu wapende kazi zao


Kuondoa uchovu na ukinaifu wakati wa kazi


Kuwatia moyo wafanyakazi wasikate tamaa


Kutambulisha jamii kwa kuonyesha shughuli zake za kazi


Kusifu kazi


Kukashifu uvivu


Kuonyesha matatizo na changamoto za wafanyikazi


Kujenga umoja na ushirikiano baina ya wafanyakazi wanapoziimba pamoja Aina za hodiya


Wawevave


Zinazoimbwa wakati wa kulima


Nyimbo za uwindaji


Zilizoimbwa watu wakienda au kutoka katika uwindaji


Majukumu


Kumburudisha mwindaji


Kumtoa mwindaji upweke


Kusifu mnyama


Kujasirisha wawindaji


Kimai


Zinazoimbwa katika shughuli za majini kv uvuvi na ubaharia


Kuburudisha wavuvi na mabaharia


Kuwajasirisha ili kukabili adha za baharini


Kuwatoa upweke


Nyimbo za mapenzi


Zilizoimbwa kutoa hisia za mapenzi


Sifa


Huwa na ujumbe wa kimapenzi


Maneno matamu yenye hisia nzito


Matumizi ya chuku km sili wala silali


Huwa zina sifa au kashfa


Mjukumu


Kuburudisha anayezisikiliza


Kuomba uchumba au mapenzi


Kusifu tabia au uremboumbo la mpenzi


Kusifu wapenzi


Kukashifu mpenzi asiye na sifa nzuri


Kusuta waliodhani penzi lisingefaulu


Kupunguza uzito wa hisia kv huzuni au udhia baada ya kusalitiwa na mpenzi


Nyimbo za arusi


Zinazoimbwa wakati wa kufunga ndoa


Huimbwa kuonyesha hisia za wazazi jamaa na marafiki


Hushauri maharusi na waliohudhuria kuhusu majukumu ya ndoa


Wakati mwingine husifia maharusi


Majukumu


Kutumbuiza maharusu na waliohudhuria


Kusifu maharusi


Kutoa pongezi kwa Bw na Bi arusi kwa kujihifadhi vyema


Kufunza majukumu ya ndoa


Kutoa mwongozo wa kupambana na vikwazo ndoani


Kusuta mahasidi waliodhani ndoa isingefaulu


Kukanya na kutahadharisha watu wanaoingilia ndoa za watu kuziharibu


Nyimbo za Dini


Zilizoandamana na shughuli za kidini


Kuabudu Mungu ama miungu


Kusifu mungumiungu


Kutoa shukrani kwa mungu


Kuomba mema kutoka kwa Mungu au miungu


Kutoa mafunzo ya kidini


Tumbuizo


Nyimbo za kujipa burudani


Huimbwa wakati wa mapumziko


Majukumu


Kutumbuiza watu kv ngomani arusini nk


Kuwapa vijana mwongozokuadilisha


NyisoNyimbo za Tohara


Zinazohusiana na tohara


Mfano


Ewe kilizi


Ulozowea kujificha


Nyuma ya mama kujikinga dhidi ya milio


ya radi ilo juu mbinguni


Jua kesho ni siku ya siku


Siku ya kujua mbichi na mbivu


Kutofautisha jogoo na vipora


Ngariba taposhika chake kijembe


Ndipo utakapojua bayani


Ukoo wetu si wa kunguru


Ikiwa hu tayari


Kisu kukidhihaki


Sithubutu kamwe wanjani kuingia


sije kuniaibisha miye amiyo na akraba nzima


Sifa


Huambatana na shughuli za jando wavulana na unyago wasichana


Huimbwa faraghani katika mazingira ya tohara pekee


Huimbwa usiku wa kuamkia siku ya tohara


Zilitoa sifa kwa waliotahiriwa wazazi na wasimamizi wao


Ziliimbwa kuwapa wavulana ujasiri wa kukabili kisu cha ngariba


Zilitoa mafunzo kuhusu majukumu mapya baada ya kutahiriwa


Hujumuisha watu maalum walioteuliwa kushiriki katika sherehe


Huhusisha watu wa jinsia na umri fulani


Maudhui yake hutegemea jinsia


Majukumu


Kuonyesha vijana wamevuka kutoka utotoni hadi utu uzima


Kuwaandaa vijana kwa uchungu watakaouhisi kupitia kijembe


Kuhimiza ujasiri na ukejeli uoga


Kusifu wahusika kwa ujasiri wa kukabili kisu na kuingia katika utu uzima


Kuburudisha waliohudhuria shughuli ya jando au unyago


Kuelekeza vijana kwenye matarajio mapya ya jamii


Kufunza majukumu katika utu uzima


Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii kwa kuwaleta wanajamii pamoja


MbolezoMbolezi


Nyimbo za kuomboleza


Mfano


Nalitazama jua likichwa


Matumaini yangu yakizama pamoja


na miale miekundu


Nalidhani lilikuwa jinamizi tu


Kwamba ulikuwa kesha nacha


Walikuwa wameisha nambia


Walimwengu


Ela nilikataa katakata walosema


Nikajitia kuamini waloamba yalikuwa


Uzushi


Hadi siku hii nilopokea waraka


Waraka ambao ulikuwajeneza ka kuzikia


Pendo letu la miongo miwili


Sifa


Huimbwa wakati wa maafa kifo makumbusho ya mtu au kushindwa katika jambo kv vita


Huimbwa kwa sauti ya chini


Hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine


Huwa na mapigo ya polepole au taratibu


Huimbwa kwa toni ya huzuniuchungu kuibua hisia za ndani za mwombolezaji


Aghalabu haziandamani na ala


Majukumu


Kuwafariji au kuwasaidia waliofiwa kukabiliana na uchungu wa kupoteza mpendwa wao


Kusifu aliyekufa kwa kutoa sifa zake chanya au michango yao


Kubembeleza roho za wafumizimu ili kusitokee maafa mengine


Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu matokeo ya kifo kv husababishwa na pepo maovu njia ya kuingia mbinguni


Kutakaswa hisia za huzuni za aliyefiwa kumpunguzia uzito wa kumpotezea mpendwa wake


Kueleza kutoepukika kwa kifo


Kukejeli kifo


Nyimbo za Taifa


Nyimbo zinazoimbwa na watu wa taifa fulani


Kutambulisha taifa fulani


Kuonyesha utaifa


Kuonyesha uzalendo mapenzi kwa nchi


Kuhimiza uzalendo


Kukashifu wasio wazalendo


Kusifu taifa fulani


Nyimbo za Siasa


Zinazoimbwa katika shughuli za kisiasa


Mfano


Ewe mainga wa Ndumi


Siwe uloambia akina mama


Siku tulopiga foleni


Chakula cha msaada kupata


Turudishe vifaranga kwenye miji


Wageuke vijusi tena


Njaa isiwaangamize


Siwe ulopita


Matusi ukitema


Chumvi na sukari kuturushia ja samadi


Ukatununua vihela uloturushia


Ukatununua kura ukapata


Sasa miaka mitano imetimia


Waja tulaghai tena


Huna lolote safari hii


Ubunge umekudondoka ukitazama


Wanyonge tumeamua


Kwingine kujaribu


Majukumu


Kuburudisha watu katika shughuli za kisiasa


Kupinga dhuluma za viongozi


Kusifu viongozi na sera zao


Kukashifukukejeli wanasiasa wabaya


Kuonyesha matarajio ya watawaliwa kwa viongozi


Kusambaza elimu ya kisiasa


Kuwatia wananchi kasumba


Kueneza propaganda za kisiasa


Kuzindua au kuhamasisha jamii kisiasa


Kuliwaza wahasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Kutia watu ari ya kufanya jambo fulani kv kupigania haki zao


Nyimbo za Vita


Zinazoimbwa na askari vitani au baada ya vita


Kuburudisha washiriki


Kufunza namna ya kukabiliana na adui


Kujasirisha washiriki


Kusifu askari vitani


Kukejeli uoga


Kusifu mashujaa wa zamani


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga masujaa


Kongozi


Za kuaga mwaka katika jamii za waswahili


Jadiiya


Nyimbo za jadi ambazo hupokezwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huhusu matukio ya kihistoria kv shujaa mateso njaa nk


Nyimbo za Kuzaliwa kwa Mtoto


Za kuonyesha au kuadhimisha kuzaliwa kwa mtoto


Maghani


Ushairi ambao hutolewa kwa kalima


Sifa


Husimulia matukio kwa kirefu hasa yanapotambwa


Hutolewa kwa kalima


Hutungwa papo hapo


Hutongolewa mbele ya hadhira


Hutungwa kwa ufundi mkubwa


Hutolewa na mtu mmoja au kundi la watu


Aina za Maghani


Maghani ya kawaida


Ambayo hugusia maswala ya kawaida kama mapenzi siasa harusi kazi maombolezo nk


Husemwahuganwa tu bila kusimuliwa


Maghani Simulizi


Maghani ambayo husimulia hadithi kuhusu tukio la kihistoria


Huhusu mtu tukio kitu mnyama nk


Hutokea kama hadithi


Husimulia tukio la kihistoria


Ni ndefu


Waimbaji wake huitwa manjuyeli


Huandamana na ala kama zeze marimba nk


Tofauti kati ya maghani ya kawaida na maghani simulizi


Maghani ya Kawaida


Vivugomajigambo


Utungo wa kujisifu au kujigamba


Sifa


Hutungwa baada ya ushindi wa harakati ngumu kv kesi kumuua simba kuoa msichana aliyependwa na wengi nk


Fanani ni mwanamme


Hutungwa papo hapo


Hutungwa na kughanwa na mhusika mwenyewe


Hutumia chuku km kujisifu kupita kiasi


Anayejigamba hujipa jina la kiistiari km mnyama


Mhusika huvaa maleba yanayooana na tukio analojisifia


Kuna kutaja jina na ukoo wa baba na mama


Anayejisifu huahidi kutenda maajabu zaidi


Pembezipembejezi


Aina ya tondozi inayokusudiwa kusifu watu aina fulani katika jamii kutokana na matendo au mchango wao


kv watawala walezi wazuri mashujaa wa vita waganga mashuhuri hata wapenzi waliopigania pendo lao


Mfano


Nani kama wewe mama


Nani anokufana mwaitu


Subira uliumbiwa


Bidii ndo jina lako la pili


Moyo wenye heba


Msimamo usoyumba


Anoelekeza kwa imani


Anoadhibu kwa mapenzi makuu


Mzazi mlezi na rafiki wa dhati


Tangu siku za kusimama dede


Tondozi


Utungo wa kutukuza watu wanyama na vitu


kv watu mashuhuri wapenzi mifugo miti mikubwa


Kipungu kipungu


Nani kama yeye


Hashindiki kwa nia


Hashindiki kwa shabaha


Hulenga binguni


Hutia ghera kufikiwa peo


Peo zisofikika kwa wanokata tama


Kipungu kipungu hachi tufani za anga


Maghani Simulizi


Sifo


Tungo za kusifu watu kutokana na matendo yao ya kishujaa


Sifa zake hukaribiana na za tenzi hasa ikiwa ni shujaa anasifiwa


Tenditenzi


Ushairi mrefu unaoelezea maisha ya mashujaa tangu kuzaliwa hadi kufa kwao


kv Utenzi wa Fumo Liyongo Sundiata Shaka Zulu Wangombe waihura nk


Mfano


Asiyemjua mjua aliongwe atamjua


Namjuza kwa sifa zake alizokuwa nazo


Alisimika ufalme uliosifiwa


Akawa shujaa asiyetishwa


Utungo huu waweza kuwa wimbo wa sifa au utendi


Sifa


Huwa masimulizi yanayotolewa kishairi


Hutoa wasifu wa shujaa


Huwa na matumizi ya chuku


Wahusika hupewa sifa zisizo kawaida kiungu


Ni masimulizi mrefu


Matumizi ya sitiari kv kulinganisha wasifiwa na wanyama wakali


Huangazia matendo ya mashujaa


Husimulia matukio ya kihistoria


Huimbwa pamoja na ala ya kimziki


Hutungwa papo kwa papo na kuhifadhiwa katika ubongo


Hujumuisha mbolezi zinazoonyesha anguko la shujaa


Lengo


Kuburudisha wanajamii


Kusifu mashujaa wa jamii


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza wengine kuwaiga mashujaa


Kukuza ubunifu kwa kutunga papo hapo


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka kwa kutungwa na kuhifadhiwa akilini


Kuburudisha waliohudhuria sherehe ampapo yanatolewa


Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za jamii


Kukuza ufasaha wa lugha kwa fanani


Kufunza maadili


Rara


Hadithi fupi na nyepesi za kishairi zenye visa vya kusisimua


Mfano


Alichukua mkoba wake


Akanipa kisogo


Kana kwamba hakunijua


Kana kwamba hakusema Hadi mauko


Hakujali penzi letu


Hakujali wana


Ambao ndiye alowapa uhai


Alijua nilimpenda


Ila hata hilo alijipa kujipurukusha


Akayoyomea


Akamezwa na ulimwengu


Sifa


Huhusu mambo ya kubuni au ya kweli kv sherehe ya uhuru kesi ya mauaji nk


Huhusu maswala ibuka na ya kawaida


Hadithi huwasilishwa katika beti


Huimbwa


Huandamana na ala za mziki


Hutolewa kwa toni ya kitanzia


Huwa na visa vya kusisimua


Huwa na ucheshi wenye kinaya


Maswala hayatoleai kwa uwazi bali hufumbwa na kudokezwa


Huwa na uigizajiutendaji


Mambo yanayosimuliwa hupigwa chuku


Rara nafsi


Ushairi ambao hutungwa na mtu kuelezea hisia matatizo na fikra zake mwenyewe


Mfano


Muda umefika wa pingu kutiwa


Kutiwa silisili kwani si utashi wangu


Ukoo waniuza mithili ya kondoo sokoni


Mwambieni shangazi kwaheri nampigia


Hata angataka kuniopoa hawezi


Kwani mahari imetolewa


Mifugo kikwi nduguye amepokea


Kwaheri mama kwaheri dada


Sifa


Hugusia maswala yanayoathiri hisia za mtu binafsi kama vile mapenzi usaliti talaka kifo


Huwasilishwa kwa njia ya uimbaji unaoandamana na ala ya mziki


Mzungumzaji huzungumza moja kwa moja na hadhira au aliyeandikiwa rara hiimkewe mpenziwe mwanawe Mungu miungu


Hutolewa katika miktadha kv mazishi kusifu aliyekufa harusi na Bi Arusi kama ameshinikizwa kuolewa


Ngonjera


Mashairi ya kujibizanakulumbanayenye muundo wa kimazungumzo


Huwa na wahusika wawili au zaidi


Mhusika mmoja huuliza jambo na mwingine hujibu


Huendelezwa kwa njia ya wimbo


Wahusika kupingana mwanzoni


Wahusika huafikiana kufikiwa mwisho


Umuhimu


Majibizano hukuza ubunifu kwa kila mmoja kuonyesha umaarufu


Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani


Kuimarisha stadi ya kuongea


Kuburudisha hadhira


Mashairi Mepesi


Mashairi ya kawaida ambayo hupatikana katika ushairi simulizi


Hujumuisha mashairi mafupi ya kihisia kimapenzi kusifu na kukosoa watu


Vigezo vya Uchanganuzi wa Tungo za Ushairi Simulizi


Kuainisha utungo kimaudhuiaina


Kuthibitisha ni aina fulani ya utungo wa kishairisifa


Kutaja sifa zinazojitokeza za ushairi simuliziutungo fulani wa ushairi simulizi


Muktadha ambamo unaweza kutolewa


Kuandika mbinu za kifasihi zilizotumiwa katika utungo huo


Kufafanua sifa za jamii zinazojitokeza katika utungo


Kuandika majukumu ya aina hiyo ya utungo wa ushairi katika jamii


Anayeimbanafsi imbi ni nani


Kuandika maadili yanayojitokeza katika utungo


Kueleza toni ya utungo huo


MAZUNGUMZO


Maongezi ya mdomo yenye usanii


Sifa


Huwa maongezi yenye usanii mkubwa


Hutolewa mbele ya hadhira


Hutolewa kwa njia isiyokera


Huambatana na sherehe fulani km taabili katika matanga


Hutegemea sauti na vitendo


Huhusisha matumizi ya ishara kv za uso mikono na miondoko


Huhitaji ustadi wa kuzungumza ili kuteka hadhira


Hutolewa na watu wenye umilisi mkubwa wa lugha


Vipera vya Mazungumzo


Hotuba


Maelezo yanayotolewa mbele ya watu kuhusu mada fulani


Huhusisha mada maalum sio suala lolote tu


Umuhimu


Kuelimisha kwa kupa maarifa ya kukabiliana na maisha kv jandoni na arusini


Kuadilisha au kutoa nasaha hadharani


Huimarisha ukakamavu wa kuzungumza kadiri watu wanavyotoa hotuba hadharani


Kukuza ufasaha na umilisi wa lugha


Kupalilia kipawa cha uongozi


Kuelimisha kwa kupatia watu maarifa ya kukabiliana na changamoto za maisha


Aina za Hotuba


Risala


Hotuba inayowasilishwa mbele ya watu kueleza jambo fulani km ya wafanyakazi kwa waajiri wao


Mhadhara


Hotuba inayotolewa kwa hadhira fulani kufafanua somo au mada fulani


Kumbukizi


Hotuba zinazohusu tukio fulani la kihistoria kuhusu mtu au kitu


Mahubiri


Hotuba zinazohusu masuala ya kidini


Taabili


Hotuba kuhusu aliyeaga dunia zinazohusu sifa zake nzuri


Malumbano Ya Utani


Mazungumzo ya kutaniana


Aina


Utani wa mawifi na mashemeji


Utani wa marafiki


Utani wa vijana


Utani wa watoto


Utani wa marika watu wa hirimu moja


Wewe ni mweusi kiasi kwamba ukiingia chumbani taa zinazimika


Utani wa mababumabibi na wajukuu


Ee mume wangu mbona walala mapema hivi Utawezaje kulilinda boma letu ikiwa wewe ndiwe wa kwanza kujizika kitandani


Utani wa maumbu ndugu na dada


Wewe unajifanya jasiri na juzi baba alikukemea kidogo tu ukaanza kutetemeka kama kondoo aliyenyeshewa


Utani wa mazishi


Afadhali umekufa tukakuzika sasa maghala yetu yatasalimika


Utani wa makabilaki ukoo


Wakikuyu wanapenda pesa kiasi kwamba maiti ikisikia mlio wa sarafu inaweza kufufuka


Wakamba wa ukoo wa Akanga wanapenda nyama kiasi cha kula kijusi cha mbuzi


Sifa


Huwa kati ya watu wawili au makundi mawili ya watu


Hufanywa kwa kujibizana papo hapo


Hufanywa kwa njia isiyo ya kuudhi


Hutumia maneno ya mizaha


Hutumia lugha ya ucheshi


Hufanywa na watu wenye uhusiano mzuri


Huchukua njia ya ushindani kila mmoja akitaka kumpiku mwenzake


Watanianao huwa wamekubaliana kufanya hivyo


Hufanyika katika wakati unaofaa sio baada ya kukutana tu


Huhusisha masimango au kumkumbusha mtu wema uliomtendea


Hutumia chuku sana kusisitiza au kukejeli sifa fulani hasi


Huhusisha wakati mwingine utaniaji wa wasiokuwepo ukiambatanishwa na uigizaji wa kuchekesha


Hutegemea uhusiano ulio kati ya wanajamii au makabila


Huandamana na sherehe kama matanga


Umuhimu


Kuburudisha kutokana na ucheshi


Kuimarisha urafiki wa watu walio na uhusiano mwema wanaotaniana


Hustawisha ufundi wa lugha


Kukashifu tabia hasi kv ulafi uchoyo wivu nk


Kukosoa wanajamii kwa njia ya kejelidhihaka


Kuimarisha umoja na ushirikiano kati ya wahusika


Kuliwaza km unaofanywa wakati wa maombolezo


Kukuza na kudumisha mila na desturi za jamii


Kukuza utangamano baina ya watu na wanajamii wanapokuja pamoja na kutaniana


Kuhimiza watu kujieleza kwa uwazi kwa kupunguza urasmi miongoni mwa wanajaii


Hudhihirisha uhusiano mwema baina ya watu wa jamii fulani


Changamoto Sasa


Mabadiliko katika jamii yaliyosababisha baadhi ya wanajamii kupoteza nyenzo hii


Kuingiliana kwa watu wa jamii mbalimbali


Soga


Mazungumzo ya kupitisha wakati yasiyozingatia mada maalum


Sifa


Hutokea baina ya watu wa rika moja


Humithilisha uhalisia badala ya kuunakili


Hutumia chuku na kufanywa ljambo lionekane kama halina uhalisia


Hukejeli watu au hali fulani


Wahusika ni wa kubuni


Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa ukweli uliomo


Wahusika hupewa majina ya wanajamii husika


Huwa na mafunzo au maadili


Umuhimu


Kuburudisha kwa kuchekesha


Kufunza maadili


Kukejeli matendo yasiyofaa katika jamii


Kukuza ubunifu baina ya washiriki


Kufunza kuhusu matendo na tabia za kibinadamu


Huwa msingi wa utani unaokuwapo katika jamii


Kuonya na kutahadharisha dhidi ya tabia siyokubalika


Mawaidha


Mazungumzo ya kutoa ushauri kuhusu jambo fulani


Sifa


Huwasilishwa mbele ya watu


Hugusia takriban vipengele vyote vya maisha ya binadamu


Aghalabu hutolewa na watu wenye umri mkubwa


Hulenga maudhui maalum na ya aina nyingi kutegemea jinsia umri shughuli nk


Hutumia lugha ya kubembeleza na isiyoonyesha ukali


Hutumia lugha ya kuathiri hisia


Huwa na ufasaha mkubwa wa lugha


Ni mawazo mazito kuhusu maisha


Hutolewa katika miktadha rasmi na isiyo rasmi


Ujumbe hulenga hadhira maalum km ya kike au kiume


Hutumia fani nyingine za fasihi kama methali misemo ngano nyimbo nk kupitisha mawaidha


Huibua maadili yanayohitaji kuzingatiwa


Muundo wa Mawaidha


Utangulizi


Kutoa kauli ya kuvutia makini ya hadhira kv Utu uzima huenda na uwajibikaji au kueleza kiini cha mawaidha


Mwili


Kutoa wosia maonyo maelekezo kutegemea suala analotolea mawaidha akitumia jazanda kupanda na kushuka kwa sauti kimya miondoko kubadilisha kasi ya kuzungumza kudondoa semi za watu maarufu nk


Hitimisho


Kuonyesha msimamo kuhusiana na suala analozungumzia


Kushirikisha hadhira ili kujua msimamo wao kuhusu suala alilowausia


Hadhira kutoa changamoto kuhusiana na mawaidha yanayotolewa


Umuhimu wa mawaidha


Kuelekeza jamii kimaadili


Kuelekeza kuhusu jinsi ya kukabiliana na changa moto maishani


Kushauri jinsi ya kutenda jambo fulani


Kujasirisha waoga na kuwapa ukakamavu


Kuwaondolea wanajamii ujinga


Kuhifadhi na kuendeleza mila na desturi za jamii


Njia ya kipato kwa baadhi ya watu


Kuelimisha kuhusu maarifa ya kuendeshea maisha majukumu na matarajio ya jamii


Ulumbi


Uwezo na ustadi wa kuzungumza kwa uhodari mkubwa


Miktadha Ambamo Ulumbi Hutumika Katika Jamii


katika mijadala mbungeni


katika hotuba za kisiasa


katika mahubiri maabadini


katika mijadala shuleni


kortini


katika shughuli za kijamii kv posa


katika saladua


katika maapizo


katika malumbano ya utani


katika majigambovivugo


Sifa


Hufanywa mbele ya hadhira


Huwa na lengo maalum kv kushawishi kuelimisha kushauri nk


Hutumia tamathali za usemi kwa ufanifu mkubwa kv chuku misemo methali nk


Lugha huwa yenye mvuto na ufasaha


Hutumia lugha yenye taharuki na ushawishi


Unenaji huambatana na utumizi wa ishara viziada lugha


Uwasilishaji huwa sahili na wenye ujumbe mzito


Huwa na urudiaji mwingi ili kusisitiza na kuvutia usikivu


Huwa na matumizi ya taharuki kv mtuo


Huwa na mtiririko mzuri wa mawazo


Sifa za Mlumbi


Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza hadharani


Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia mambo ya aibu inapobidi


Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa makini ya hadhira na kuzuia isikinai


Awe na ufahamu mpana wa utamaduni wa hadhira asitumie maneno na ishara zinazoweza kuwaudhi au kupingana na imani za hadhira


Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na hadhira ili aivutie


Awe na kumbukumbu nzuri ili ulumbi wake utiririke vizuri


Awe na uwezo wa kudramatisha ili kuonyesha picha fulani kv ishara za uso mwili miondoko kuonyesha picha ya analozungumzia


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo hadhira isikinai


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kv kwa maswali ya balagha ili kuondoa uchovu wa kusikiliza


Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa kidrama ili kuongeza taharuki kusisitiza ujumbe na kuteka makini ya hadhira


Umuhimu


Hukuza uwezo wa kujieleza na kusema hadharani kwa kujiboresha kadiri anavyoendelea


Kigezo cha kuteulia viongozi wa baadaye kwani ushawishi humtambulisha mlumbi kama mwenye uwezo wa kuongoza


Kuelimisha jamii kwa njia isiyochosha


Kudumisha umoja na ushirikiano jamii inapokusanyika pamoja kusikilizaulumbi


Kuhamasisha na kuzindua jamii juu ya suala fulani


Kushawishi walengwa wakubali jambo fulani


Kukuza uwezo wa mwanajamii kushawishi na kupatanisha


Kushawishi watu wapende jambo fulani


Kuburudisha wasililizaji


Maapizo


Maombi maalum ya kumtaka Mungu miungu au mizimu kumwadhibu mhusika hasidi mkinzani au muovu


Mfano


Ikiwa kweli wewe ni mkazamwanangu


Nami ndiye nilompa uhai mwana unoringia


Anokufanya upite ukinitemea mate


Chakula kuninyima wajukuu kunikataza ushirika


Miungu nawaone chozi langu wasikie kilio changu


Mizimu nawaone uchungu wangu


Radhi zao wasiwahi kukupa


Laana wakumiminie


Uje kulizwa mara mia na wanao


Usiwahi kufurahia hata siku moja pato lao


Watalokupa likuletee simanzi badala ya furaha


Wakazawanao wasikuuguze katika utu uzima wako


Sifa


Yalitolewa kwa waliokwenda kinyume na matarajio ya jamii


Yalifanywa mahali maalum kv makaburini porini chini ya miti mikubwa nk


Hutolewa kwa ulaji kiapo


Yalitolewa na mwathiriwa au watu maalum walioteuliwa


Maapizo huaminiwa yataleta maafa kwa jamii


Watoaji maapizo walikuwa walumbi


Maapizo hutumia lugha kali inayonuiwa kutia woga ili kutahadharisha dhidi ya maovu


Umuhimu


Kuonya na kutahadharisha wanajamii dhidi ya maovu


Kutambulisha jamii kwani kila mojawapo ina aina yake ya kuapiza


Kukuza umoja katika jamii kwani kaida na miiko hufanya wanajamii kujihisi kuwa kitu kimoja


Kuadilisha wanajamii kwa kujifunza kutenda mema ili kuepuka laana


MAIGIZO


Utanzu wa fasihi simulizi unaoambatana na vitendo


Sanaa ya mazungumzo yanayoambatana na vitendo


Huwa na watendaji au waigizaji


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Huwasilishwa mahali maalum kv ukumbini


Huwasilishwa kwa mazungumzo na matendo


Waigizaji hujivika maleba yanayooana kutia uhai maigizo


Matayarisho kabambe hufanywa kabla ya maigizo


Huweza kuambatana na ngoma pamoja na uimbaji


Lugha ni yenye ufundi wa juu kv picha mafumbo na tamathali


Huweza kuambatana na sherehe fulani ya kitamaduni kv jando matanga nk


Huwasilishwa kwa lugha sahili


Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na hadhira


Umuhimu


Kuburudisha wahusika na hadhira


Kukuza umoja na ushirikiano kwa kujumuisha watu pamoja


Kuimarisha uwezo wa kuzungumza hadharanikupata ukakamavu jinsi mtu anapoendelea kuigiza


Kukuza umoja na ushirikiano watu wanapojumuika pamoja kutazama maigizo


Kukuza uwezo wa kukumbuka kwani mwigizaji huhitaji kukumbuka maneno halisi


Kukejeli kitendo kisichofaacha kijinga alichofanya mtu


Njia ya kipatokuwatafutia riziki baadhi ya watu


Kutoa nafasi kwa watu kudhihirisha vipawa vyao


Kuonya na kutahadharisha watu dhidi ya kufaya mambo yasiyofaa


Kuelimisha watu wafahamu jambo fulani kv ukimwi ufisadi nk


Kukosoa watu wanaofanya kinyume na matarajio ya jamii kv wivu uchoyo nk


Kupitisha maarifa na amali za kijamii


Ploti


Utangulizikutambulisha mgogoro


Ukuzaji wa mgogoro


Kilele cha mgogoro


Usuluhishaji wa mgogoro


Aina za maigizo


Maigizo Ya Kawaida


Maonyesho ya jadi yakiwa yameondolewa kwenye mazingira yake halisi


Sanaa ya Maonyesho


Matendo ya kweli yanayojitokeza katika jamii kulingana na mazingira yake halisi km uganga mazishi unyago ngoma nk


Tofauti


Maigizo ya kawaida


Michezo ya Kuigiza


Maigizo ambayo huwasilishwa na watendaji jukwaani mbele ya watu


Sifa za Mwigizaji bora


Awe jasiri ili aweze kuigiza mbele ya watuhadharani


Awe na ubunifu ili aweze kufanya uigizaji kuvutia na kuondoa ukinaifu


Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso mwili na miondoko kuonyesha picha ya hali anayoigiza


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo kulingana na hali tofauti anazoigiza kv huzuni


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kwa maswali ya balagha ili kuondoa uchovu


Awe na uwezo wa ufaraguzi kubadilisha uigizaji wake papo hapo kutegemea hadhira yake na kutoa mifano inayofahamika kutoka katika mazingira ya hadhira


Awe anaelewa utamaduni wa hadhira yake ili asitumie maneno na ishara ambazo zinaudhi ama kukinzana na na imani zao


Vichekesho


Michezo ya kuigiza inayokusudiwa kuzua kicheko ili kupitisha ujumbe km vioja vitimbi nk


Sifa


Vichekesho huigizwa


Huwasilishwa kwa lugha sahili


Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na hadhira


Hutumia mbinu ya kejeli kunaya na tashtiti


Vichekesho huwa vifupi


Havihitaji uchambuzi wa ndani ili kuvielewa au kupata maana


Jukumu


Kuburudisha hadhira kwa kuchekesha


Kuelimisha kwa kuonyesha jambo la kijinga alilofanya mtu


Njia ya kuwapatia watu riziki


Hutumika katika hadithi kuifanya ivutie


Kukejeli kitendo fulani kisichofaa alichofanya mtu fulani


Kukashifu matendo hasi ya kijinga


Kuadilisha ama kutoa funzo fulani la tabia njema


Ngonjera


Ngonjera inayoambatana na uigizajiutendaji


Sifa


Kuweko kwa uigizajiutendaji kv ishara za uso na mikono


Huwa na wahusika wawili au zaidi


Huendelezwa kwa njia ya wimbo


Mhusika mmoja huuliza jambo na mwingine hujibu


Wahusika kupingana mwanzoni


Wahusika hufikia uafikiano kufikia mwisho


Michezo ya WatotoChekechea


Michezo inayoigizwa na watoto katika shughuli zao


Aina


Mchezo wa baba na mama


Kuruka kamba


Kujificha na kutafutana


Kukimbiza kibaramwezi dhidi ya upepo ili kizunguke


Waigizaji ni watoto


Huhusu shughuli za kiuchumi na kitamaduni kv arusi siasa ukulima


Huandamana na nyimbo za watoto


Huwa na miondoko mingi kv kujificha kuruka


Huwa na matumizi mengi ya takriri


Huchezwa popote


Huwa na kanuni fulani


Hukoma watoto wakichoka au wakikiuka kanuni


Umuhimu


Kufunza watoto majukumu yao ya utu uzima


Kuwatanguliza watoto katika sanaa ya uigizaji


Kukuza ubunifu wa watoto kadiri wanapoendelea kuigiza


Kudumisha utamaduni wa jamii


Kuburudisha watoto


Kukuza stadi ya uigizaji miongoni mwa watoto


Kukuza utangamano miongoni mwa watoto kwa kuwajumuisha pamoja


Kukashifu matendo hasi ya watu wazima kwa watoto


Kuwapa watoto ukakamavu na kujiamini wakiwa wachanga


Majigambovivugo


Uigizaji ambapo wahusika hujigamba kwa matendo ya kishujaa


Mfano


Ndimi Kisoi dume la ukoo mtukufu


Ulojipamba kwa mabingwa


Wachezaji hodari wa ngoma


Ndimi dume liloingia nyanjani


Makoo yakatetemeka


Yakangangania ngozi kusakata nani


Kijiji kizima kilinijua


Wazee walilienzi


Wakamiminika kiamboni


Mabinti kunikabithi


Sifa


Aghalabu huambatana na ngoma


Hujitokeza kujigamba na kisha kuendelea kucheza ngoma


Anayejigamba hubeba zana zake za vita kama vile mkuki na ngao kuonyesha aliyotenda


Anayejigamba huvaa maleba kuambatana na jambo analojisifia


Utambaji


Usimulizi wa hadithi unaoambatana na uigizaji


Huwa na matumizi ya vizuizui


Mazingira


Uigizaji wa maumbile asilia yaliyozunguka jamii ya watu kv sauti za wanyama


Kuna matumizi ya viziuzui matawi nk


Sanaa ya Maonyesho


Ngoma


Uchezeshaji wa viungo vya mwili kuambatana na mdundo au miondoko maalum


Aina


Ngoma za wanawake


Ngoma za tohara


Ngoma za wanaume


Ngoma za sherehe


Ngoma za vijana


Ngoma za unyago na jando


Ngoma za wazee


Ngoma za arusi


Ngoma za kufukuza mapepo


Ngoma za kuaga mwaka


Sifa


Huandamana na muziki na ala ya muziki kv ngoma


Ngoma huchezewa mahali wazi na penye hadhira


Wachezaji huvaa maleba maalum kulingana na funzo linalonuiwa


Huwa na wahusika aina mbili watendaji na watazamaji kwa wakati mmoja


Huweza kuandamana au kutoandamana na sherehe


Hutofautiana kulingana na jamii husika


Umuhimu


Kuburudisha kwa ufundi wa kucheza kwa kuzingatia miondoko


Kitambulisho cha jamii kwani kila moja ina aina yake ya ngoma


Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za jamii husika


Kukuza uzalendo kwa kuwafanya wanajamii kuionea fahari jamii yao


Kukuza umoja na ushirikiano kwa kujumuisha watu pamoja


Kuelimisha kwa kupitisha mafunzo na maarifa


Matambiko


Utoaji wa kafara kwa Mungu miungu pepo au mizimu ili wasaidiwe kutatua shida kutoa shukrani au kuomba radhi


Hutolewa na wazee maarufu walioteuliwa


Hufanywa nahali maalum kv pangoni mwituni nk


Huandamana na sala


Huandamana na utoaji kafara kv kuchinja mbuzi nk


Huandamana na maombi


Maigizo Ya Uganga wa Ramli


Sifa


Mganga hujitia kujua kwa hivyo vitendo vyake ni maigizo ya uganga wa madaktari


Mengi katika matendo ya mganga hayana mashiko


Aghalabu kafara hutolewa


Waganga wanapopiga bao huvaa maleba kama ngozi vibuyu pembe nk


Huweza kuwa na fimbo maalum


Lugha maalum anayodai kuitumia kuwasiliana na misimu


Mizimu humshauri mganga kuhusu ugonjwa na tiba inayofaa


Mganga humchanja mgonjwa na kumpa dawa za miti shamba


Umuhimu


Wakati mwingine mizizi ya mganga huponya


Huwapa watu matumaini hasa walio na magonjwa yasiyo na tiba


Dawa za mganga hupunga mashetani kwa wagonjwa wake


Hukutanisha ulimwengu wa mizimu na ulimwengu halisi


Waganga huburudisha wanapoigiza


Hasara


Mgonjwa huenda asipone kwani matendo mengi ya mganga ni ya kukisia


Dawa za uganga zaweza kumdhuru mtu


Malipo ni ghali na mtu hata aweza kufilisika akitafuta tiba ya ugonjwa usiopona


Mazingira ya uganga husheheni uchafu mwingi


Mgonjwa huridhika kwa muda mfupi halafu uhalisia hudhihirika


Ngomezi


Uwasilishaji wa ujumbe kwa kupiga ngoma au zana nyingine ya kimziki


Sifa


Kuwepo kwa ngoma au ala nyingine kama panda


Mapigo ya ngoma hueleweka tu na jamii husika


Mapigo kufuata toni au ridhimu maalum kuwasilisha maneno fulani


Kuwepo kwa hadhira au wasikilizaji


Kueleweka kwa mapigo hayo na wanajamii husika pekee


Makini huhitajika ili kupata midundo


Aina za ngomezi


a Taarifa


Huarifu kuhusu jambo km msimu wa kuanza kutayarisha mashamba kuitwa katika mkutano kazi ya ujima nk


b Tahadhari


Hutoa tahadhari kuhusu mavamizi kama wizi wa mifugo vita majanga kama moto mafuriko nk


c Uhusiano


Kuita watu kwa sherehe


Umuhimu wa Ngomezi


Njia ya mawasiliano kwa jamii zisizojua kusoma


Husaidia wanaokabiliwa na ugumu wa mawasiliano


Kuharakisha mawasiliano katika masafa mafupi


Kutoa taarifa kuhusu matukio fulani km ndoa kifo nk


Husaidia kupitisha jumbe za dharura


Kutahadharisha wanajamii kuhusu tukio la hataridharura kv vita gharika nk


Kuficha siri kwa kuwasilisha ujumbe kwa njia isiyoeleweka


Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa jamii


Namna ya kudhihirisha ufundi wa kutumia zana kama ngoma


Kitambulisho cha jamii kwani kila jamii hupitisha ujumbe kwa mapigo tofauti


Udhaifu wa Ngomezi


Si kila mtu anaweza kufasiri ujumbe unaokusudiwa


Mapigo hayasikiki mbali na hivyo husikika na idadi dogo ya watu


Mapigo yaweza kuhitilafiana na hivyo kufasiriwa kwa namna tofauti


Ngomezi za kisasa


Milio ya ambulensi magari ya polisi na zimamoto


Kengele za kubisha hodi nyumbani zinazotumia umeme


Kengele shuleni makanisani nk


Toni za rununu zinazowakilisha aina mbalimbali za jumbe


Vingora vya kuashiria moto umetokea katika majumba ya horofa benki hospitalini nk


Changamoto za Ngomezi katika Jamii ya Sasa


Mwingiliano wa jamii mbalimbali unaosababisha kutofasiri ujumbe kwa njia moja inayotakikana


Viwanda na majumba marefu kusababisha kutosikika kwa sauti au milio ya ngoma


Njia nyingine za kisasa za mawasiliano zinazotumiwa kwa wingi na kwa wepesi


Uhaba wa zana kama baragumu na zumari zilizokuwa zinatumika


Mabadiliko ya maisha kuleta ubinafsi na kusababisha wengi kutoitikia wito wa vyombo


Mivigha


Sherehe za kitamaduni ambazo hutokea katika kipindi fulani cha mwaka ambazo huonyesha mwanajamii ametoka kiwango kimoja hadi kingine


Aina za Mivigha


Sherehe za tohara


kutoka utotoni na kuingia utu uzimani


Sherehe za ndoa


kutoka kapera hadi kuoa


Sherehe za kutambika


kutoa sadaka kwa Mungu miungu pepo au mizimu


Sherehe kutawazwa kwa kiongozi


kutoka uraia na kuingia katika uongoziutawala


Shughuli za mazishimatanga


kutoka uhai hadi ufu


Sherehe za kuwapa watoto majina


Sherehe za ulaji kiapo


Shughuli za posa


ibada


Hatua


Kutoa mtu rasmi kutoka kundi moja la wanajamii


Kumfundisha majukumu yanayohusiana na wadhifa mpya


Kumwingiza rasmi katika kundi jingine


Sifa


Huandamana na matendo au kanuni fulani mivigha


Maleba maalum huvaliwa na wahusika kuwatofautisha na hadhira


Hufanyika kwa kutumia lugha maalum au kimyakimya


Kuna watu aina tatu watendaji wanaoshiriki kuimba na kucheza wale sherehe inafanyika kwa sababu yao na wanaoshuhudia tu


Huhusisha vitendo maalum kama kula viapo kutoa kafara kucheza ngoma nk


Huandamana na utoaji wa mawaidha


Uigizaji hujitokeza pale mwanajamii anaingizwa katika kundi fulani kutoka jingine


Huhusisha maombi


Hufanywa mahali maalum sherehe hiyo inapofanyika km tambiko hufanywa porini au pangoni


Wahusika huweka ahadi za kutenda wema


Huwa na mpangilio wa shughuli kuanzia mwanzo kati hadi mwisho


Umuhimu


Kuburudisha kwa vile baadhi ya mivigha huhusisha nyimbo ngoma na uigizaji


Kutoa mafunzo ya utu uzima na elimu ya jadi


Mivigha ya mazishi huliwaza wafiwa


Kukuza utangamano miongoni mwa wanajamii kwa kuwajumuisha pamoja katika mivigha yao


Kuashiria mwanajamii ametoka kiwango kimoja cha maisha hadi kingine


Kujenga uhusiano bora kati ya jamii na miungu au mizimu


Kitambulisho cha jamii kwani kila moja ina aina yake ya mivigha


Kudumisha mila za jamii


Kuelimisha jinsi ya kukabiliana na changamoto maishani


Kuadilisha kwa kufunza tabia zinazokubalika na jamii kv uaminifu utiifu nk


Kukashifu vitendo vya uoga


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza wanajamii kuonea fahari tamaduni zao


Msingi wa wanajamii kujitambulisha na kuionea fahari jamii yao


Hasara


Baadhi ya mivigha huhatarisha afya na maisha kv kutahiri watoto wa kike


Baadhi ya sherehe hukiuka maadili kama vile kwa kuruhusu matusi hata kushiriki ngono


Baadhi yaweza kusababisha hasara kama vile kueneza ukimwi kv tohara kwa kisu kimoja


Huzua tofauti za kijinsia kv mwanamme kujiona bora kuliko mwanamke


Kuzua utabaka baina ya waliopashwa na wasiopashwa tohara


Baadhi ya mivigha hukiuka malengo ya kitaifa km ukeketaji ni ukiukaji wa haki za binadamu


Kunayo hujaza watu hofu kv kufukuza mapepo kunakohitaji kafara ya binadamu


Baadhi huhusisha ushirikina na hivyo kusababisha uhasama baina ya koo


Baadhi hugharimu kiasi kikubwa cha pesa na kuifilisi familia


FASIHI SIMULIZI ZIADA


Fasihi ni Sanaa inayotumia lugha au maneno katika sura mbalimbali kuwasilisha ujumbe unaomhusu binadamu Kuna aina mbili kuu za fasihi fasihi simulizi na fasihi andishi


Fasihi simulizi


Huwasilishwa kwa njia ya mdomo toka kizazi kimoja hadi kingine au masimulizi


Fasihi andishi huwasilishwa kwa njia ya maandishi


Tofauti kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi


Huwasilishwa na fanani au masimulizi kwa njia ya masimulizi ya mdomo


Huhifadhiwa akilini na kusambazwa kwa njia ya masimulizi


Ina uhuru wa kutumia wahusika mbalimbali kama vile binadamu na viumbe vinginevyo


Ina tanzu nyingi kuliko fasihi andishi kama vile hadithi semi ngonjera ushairi simulizi maigizo


Ni mali ya jamii nzima inayohusika


Ni kongwe kuliko fasihi andishi kwani imekuwepo tangu kuwepo kwa binadamu


Hadhira yake ni watu wote katika jamii watoto wazee vipofu viziwi na kadhalika


Hubadilika kulingana na mfumo wa jamii


Ina hadhira ya utendaji


Ina hadhira hai


Inaweza kubadilishwa papo kwa hapo ili kukidhi mahitaji ya hadhira


Fasihi andishi


Huwasilishwa na mwandishi kwa njia ya maandishi


Huhifadhiwa kwa maandishi na kusambazwa kwa maandishi


Ina tanzu chache kama vile riwaya tamthilia hadithi fupi na ushairi


Mara nyingi wahusika ni binadamu kwani inahusu binadamu na mazingira yake


Ni mali ya mwandishi aliyetunga


Fafanua sifa za mtambajifanani wa fasihi simulizi


Mtambaji anapaswa kuothi sifa zifuatazo ili awe mtambaji bora wa ngano au hadithi


Kuelewa utamaduni lazima aelewe utamaduni wa jamii husika vizuri


Uwezo wa ufaraguzi awe na uwezo wa kufaragua au kubadilisha sifa fulani za ngano kutegemea hadhira


Awe mcheshi ucheshi ni mbinu ya kuvuta nadhari ya hadhira


Kuifahamu lugha vizuri aelewe maana ya maneno misemo na methali


Ubingwa wa kuwasilishwa kwa matendo anaweza kutumia ishara za mkono na kuiga miondoko jukwaani ili kuivutia hadhira yake


Kuwa mlumbi mzuri sauti ni nyenzo kuu ya uwasilishaji wa ngano au utambaji Mtambaji awe anasikika na anaongea lugha kwa namna inayoeleweka na hadhira yake


Utangulizi Wa Hadithi


Kuna vitangulizi vya hadithi au fomula


A Mtambaji Paukwa


Hadhira Pakawa


B Mtambaji Paukwa


Mtambaji Sahani


Hadhira Ya mchele


Mtambaji Giza


Hadhira La mwizi


C Mtambaji Hadithi hadithi


Hadhira Hadithi njoo


D Mtambaji Kaondokea chanjagaa kajenga nyumba kakaa mwanangu mwana siti vijino kama chikichi nitamjengea nyumba na vilango vya kupitia Hapo zamani za kale


Majukumu ya ufunguzi


Kuvuta nadhari au makini ya hadhira


Kubainisha mtambaji wa hadithi


Kudhihirisha kuwa msimulizi yuko katika ulimwengu wa hadithi wala si kawaida


Kuitathmini hadhira kama iko tayari kwa hadithi


Kuashiria mwanzo wa hadithi


Kubainisha utanzu wa fasihi simulizihadithi


Kimalizio cha hadithi


Katika kutamatisha hadithi ni lazima iwe na kimalizio kwa mfano


Na wakaishi kwa amani milele na milele


Hadithi yangu imeishia hapo


Tangu siku hiyo paka na panya wakawa adui


kweli damu ni nzito kuliko maji


Alhamdullilahi


Majukumu ya kimalizio


Kuashiria mwisho wa utambaji


Njia ya kupumzisha hadhira


Kiashiria cha kumwonyesha mtambaji mwengine kuwa anaweza akaanza


Umuhimu wa hadithi katika fasihi simulizi


Hadithi hutumiwa kuipatia jamii mwelekeo kuna methali isemayo kuwa mwacha mila ni mtumwa hivyo basi jamii inayopuuza kale yake au fasihi yake hukosa mwelekeo


Hadithi hutumiwa kuendeleza maadili ambayo huwa kama nguzo kuu ya wanajamii


Hadithi huonya huelimisha na hushauri jamii Hadithi huwa na wahusika wenye tabia chanya na sifa hasi Wenye sifa chanya huweza kuangaliwa kama kielelezo kizuri cha jamii na wenye sifa hasi wanafaa kupuuzwa


Hutumiwa kurithisha jamii elimu na thamani muhimu kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Hutumiwa kama burudani


Kuendeleza uhusiano uliopo kati ya wanajamii na hasa uhusiano wa kushirikiana


Kukuza uwezo wa kumbukizi


Kuendeleza ufahamu


HADITHINGANO


Ni hadithi za kimapokeo ambazo zimerithishwa na hupokezwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Sifa za ngano


Kuwepo kwa mianzo maalum kwa mfano hapo zamani za kale


Kurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Uwezekano wa kubadilisha kwa sehemu fulani hutegemea hadhira inayohusika


Kuwepo kwa maadili au funzo ambalo liko wazi ama linaloweza kuashiriwa kwa kuwepo kwa methali misemo au kauli fulani


Kuwa na matumizi ya urudiaji kama vile wimbo vifungu au maelezo


VIPERA VYA HADITHI


Ngano za kibunifu


1 HekayaAyari


Ayari ni mdanganyifu au mtu anayetumia ujanja kimsingi ngano za ayari zina uhusisha mhusika ambaye anajifanya rafiki huku akiwa na dhamira ya kujinufaisha mwenyewe


Ni ngano ambapo mhusika mmoja anatumia hila au ujanja kulaghai wengine


Sifa za hekaya


Ni masimulizi ya moja kwa moja kwa lugha nathari


Wahusika wake wakuu huwa sana sana sungura na Abunwasi


Matendo yao huwa yamejaa ujanja


Kisa huwa kifupi


Werevu na ujanja hujitokeza bayana kisani


Mara nyingi mafunzo huwa hekima maadili na mienendo ya jamii kwa kuonyesha hila na ujanja


Werevu unashinda


Mfano


Hapo zamani za kale paliondokea sungura na jirani yake Mtajika Mtajika alikuwa na mali nyingi kama vile sufuria kubwa za kuwapikia wageni naye Sungura alikuwa na visufuria vidogo Siku baada ya siku Sungura alikuwa akiazima sufuria kwa Mtajika anaporejesha ile sufuria baada ya kukaa nayo kwa majuma kadhaa anairejesha na nyingine ndogo Mtajika akamuuliza Mbona umekawia kunilete sufuria yangu jameni Sungura akamjibu kwamba sufuria yako ilikuwa ikizaa ndio maana nimekuletea hii ndogo ambayo ni mtoto wa sufuria yako Mtajika alifurahi na kutabasabu kama kibogoyo aliyeota meno wakati wa mlo wa nyama Siku mosi Sungura alipata wageni wengi na alikuwa na mpango wa kugura eneo hilo Alimwendea Mtajika na kumwazima sufuria ile kubwa kabisa ili akawapikie wageni wake Baada ya majuma mawili Sungura alirejea kwa Mtajika huku akionyesha masikitiko usoni Sufuria yangu i wapi Mtajika aliuliza kwa ukali Sungura akamjibu Ilikufa ikiwa inajifungua kwani chochote ambacho kina uwezo wa kuzaa pia hufa


Umuhimu Wa Hekaya


Kutoa maadili kwa wanajamii ili waache kuwatendea wenzao ujanja na kuwalaghai


Hufunza watu kuhusu matendo mema


Huonya dhidi ya upumbavu


Hufunza kuwa katika ulimwengu uliojaa hila na udanganyifu silaha ni maarifawema na maadilifu


2 KhurafaHurafa


Ni hadithi zinazohusisha wanyama kama wahusika


Sifa


Huwa na wahusika wanyama


Wanyama hupewa sifa za binadamu


Wanyama huwakilisha binadamu wa kawaida


Huonyesha maadili katika jamii


Mifano


Kuchakulo na Nyani


Hapo kale Kuchakulo alikuwa akiishi mahali palipokuwa na nyani wengi Nao hao nyani walikuwa wamezoea kumcheka Kuchakulo kila alipopita karibu nao Tabia hii ilimwudhi sana kuchakulo Kwa muda alikaa akifikiria njia ya kuwaadhibu nyani hawa Siku moja jawabu likamjia Akaenda mpaka mwituni ambako alipata zabibu tamu sana akazitia katika mfuko mmoja Katika mfuko ule ule akatia changarawe Akaenda moja kwa moja mpaka mahali nyani walipokuwa wamekaa kwa furaha Akaingiza mkono wake mfukoni na kuzitoa zabibu Akazitafuna na huku akisema Haaa Meno ya wavulana huzisaga hizi changarawe mpaka unga Angalieni


Akazitoa zabibu na kuzitafuna


Wale nyani kuona vile wakamwendea wakisema


Hebu tupe na sisi tusisage kwa meno


Kuchakulo akaingiza mkono mfukoni na badala ya kuzitoa zabibu akatoa changarawe na kuwapa Nyani kujaribu kutafuna wakaumwa na meno na kuzitema chini Kuchakulo akaendelea kuzitoa zabibu kwa akili na kuzitafuna Hao nyani waliiona hiyo ajabu wakamwuliza kile kinachomfanya yeye aweze kutafuna kwa urahisi bila kuyaharibu meno na wakati wao hawawezi


Kuchakulo kwanza alicheka kisha akayatema mate chini na kuwaambia Msinichezee mimi nimetahiri na ninyi bado Meno ya mtu aliyetahiri ni magumu na anaweza kutafuna hata mawe


Akatoa zabibu tena akizitafuna Baru Baru Baru Huku akiwaangalia nyani kwa dharau Lo Wale nyani wakashangaa sana Wakaanza kuangaliana kisha wakamwuliza kuchakulo Sasa twambie tutafanyaje ili tuweze kutafuna zabibu kama wewe


Kuchakulo akawaambia Hakuna dawa nyingine ila kutahiri tu


Nyani wakamwambia awaletee ngariba wa kuwatahiri wawe kama yeye Wakapanga siku ya kumleta huyo ngariba Kuchakulo alimwendea chui na kumwambia Bwana chui kila wakati nasikia wanitafuta uniue Nikikupatia nyani uwafanye kitoweo chako utanifaa namna gani Chui akamwambia Mimi hupenda sana nyama ya nyani na ukinipatia hata mmoja urafiki wetu utadumu


Kuchakulo na chui wakapanga mahali watakapokutana akiwa na wale nyani Kuchakulo akawaendea nyani na kuwaambia Nimempata mtu hodari sana wa kutahiri na amekubali kufanya kazi hiyo bure ili awasaidie Nyani kusikia hawatalipa kitu wakafurahi sana wakawaendea wengine na kuwapasha habari Siku ile iliyopangwa na kuchakulo na chui ikaonekana inawafaa vile vile Siku ilipofika kuchakulo alimwendea Chui kumwambia Nifuate


Chui alimfuata mpaka mahali palipokuwa na pango lenye giza akaachwa ndani Halafu Kuchakulo aliwaendea nyani na kuwaleta kwenye uwanja uliokuwa karibu na pango lile Walipokwisha kujipanga Kuchakulo akawaambia Mtakuwa mkija mmoja mmoja mpaka yule wa mwisho


Kuchakulo kaenda tena ndani ya pango na kumwambia Chui ajiweke tayari Ikawa kazi ya Kuchakulo ni kumpelekea mmoja mmoja akiimba wimbo huu


Vumilia Vumilia


Huwezi kufa


Vumulia vumilia


Uondolewe utoto


Hakuna kulia au kufanya kelele


Vumulia tu ufanywe mtu mzima


Kufika pangoni nyani aliingia peke yake na kuchakulo akaachwa mlangoni Nyani alipofika ndani alimkuta Chui amejiweka tayari kumvunja shingo na kumtupa ndani kabisa mvunguni


Mtindo huu uliendelea mpaka karibu kumfikia nyani wa mwisho Kila wakati alipompeleka mmoja alikuwa akiimba wimbo ule wake Walipokuwa wamebaki wawili tu wakamshuku kuchakulo


Mmoja akamwambia mwingine Wewe ukifika mlangoni uangalie vile wale wenzetu wanavyofanywa ili tujue yanayofanyika


Kuchakulo akaja tena na kumwambia Twende unasitasita nini Je unaogopa


Yule nyani hakutaka kumwonyesha anashuku kitu Kuchakulo akaanza Vumilia vumilia Huwezi kufaHeeeeeeeeeee Huuuuuuuuuuuu Haraka twende


Yule nyani kufika mlangoni akasimama akainama na kuangalia ndani Kwa mwangaza kidogo akamwona Chui Mkubwa mwenye madoadoa ya manjano na meusi anamkodolea macho Kuangalia uvunguni akawaona wale wenzake wote wamelala wamekufa fo fo fo Akaondoka mbio mpaka alimpomwacha mwenzake na wote wakatimua mbio wakatokomea msituni Kuchakulo alijaribu kuwafukuza asiwapate akarudi kwa Chui Chui akamshukuru sana akimpigapiga mgongoni na kumhakikishia kuwa urafiki wao utadumu


Kuchakulo akamwacha Chui na mizoga ya nyani na kurudi nyumbani


Wale Nyani wawili ndio waliowazaa nyani tunaowaona siku hizi na tangu siku ile hawajadhubutu kumcheka tena kuchakulo


Mfano 2


Nyani na Mamba


Hapo zamani paliondokea nyani na mamba amboa walikuwa marafiki wa kufa kupona wallishi katika kijiji cha mla chake Maskani ya mamba yalikuwa majini nayeo ya nyani yalikuwa mitini Siku moja mamake maba aliugua maradhi yasyokuwa na tiba alipoenda kwa mganga alielezwadawa ilikuwa figo ya nyani Aliprejea nakumsimulia nyani kuhusu masaibu ya mamake nyani alipigwa na mshangao na akajua maisha yake yamo hatarini Alipanga safari ya kwenda katika kijiji kilochokuwa upande mwingine wa mto alimjia rafikiye Mamba na kumjuza kwamba kuna figo nyingi upande ngambo ile nyingine na hivyo alimwomba mamba ambebe hadi wavuke mto ili akamchukulie figoMamba kusikia hivyo alimbeba hadi wakuvuka mto Nyani alipovuka mto aliupanda mti uliokuwa karibu na akuonekeana tena


Umuhimu wa khurafa


Humwezesha msimulizi na hadhira yake kusema mambo ambayo kwa kawaida ingekuwa muhali kuyatamka hadharani


Huwakashifu binadamu bila kuudhi mmoja kati ya hadhira


Husaidia katika kupiga chuku mambo yanayotendwa na binadamu na hivyo kuwakosoa


Huwakilisha sifa za binadamu kama vile ulafi


3 Ngano za mazimwi


Ni hadithi ambazo huwa na mazimwi kama wahusika wakuu Zimwi ni kiumbe ambacho ni zao la akili ya binadamu Zimwi linapofananishwa na bidanadamu hupewa sifa fulani zinazojitenga na binadamu wa kawaida kama vile kuwa na jicho moja mikono mingi na miguu kubwa ajabu


Sifa za mazimwi


Ni ujumbe wa kuogofya


Kila wanapopata nafasi huwatesa wanadamu


Huwa na sifa zinazojitenga na wanadamu wa kawaida kama vile macho matatu


Ni wenye uwezo kuliko binadamu


Ni wajinga binadamu huweza kuwashinda kwa sababu ya ujanja wao


Kiwango cha taharuki ni cha juu


Hujumuika na binadamu katika ndoa densi na vita


Ni wadanganyifu na huwa na akili ya binadamu


Umuhimu wa ngano za mazimwi


Huonyesha ubunifu wa binadamu wanabuni mazimwi kwa mawazo yao


Kukemea ukatili katika jamii


Kuonyesha kuwa wema hushinda uovu kila mara


Kuhimiza moyo wa ushujaa


Kukaza uwezo wa kufikiri miongoni mwa watoto kupitia fantansia


Kuburudisha


Kusifu wema


Kuendeleza uhusiano katika jamii


Kuboresha uwezo wa kukumbuka


4 Ngano za usuli


Husimulia visa vinavyoeleza asili ya vitu kimaumbile au hali fulani


Aghalabu sifa fulani za ndege au wanyama huelezwa


Sifa za ngano za usuli


Huchukuliwa na wanajamii kuwa ukweli


Ni maarufu miongoni mwa jamii nyingi


Huonyesha uhusiano wa karibu sana kati ya binadamu na wanyama


Huwa na mwelekeo wa kihistoria


Umuhimu


Kueleza dhana ambazo ni nzito kueleza kisayansi


Kuelezea utamaduni wa jamii


Kukuza uwezo wa kufikiria


Kwa mfano kwa nini harage lina jicho moja


Kwa nini fisi ana madoadoa


KWA NINI KUKU HUCHAKURACHAKURA


Hapo zamani palitokea kuku na mwewe Ndege hawa walikuwa masaibu wakufa kuzikana  Waliishi pamoja kwa miaka na mikakaWalishirikiana na kusaidiana kwa lolote lililotokea la majonzi na la furaha Walishirikiana katika kazi zote zilizowahusu Kila mmoja wao alikuwa na bidii ya mchwa walipofanya kazi Waligawana kazi mbalimbali na kuzifanya bega kwa bega Kazi ya mwewe ilikuwa kutafuta chakula chao cha kila siku naye kuku alikuwa na wajibu wakuwatunza watoto wao Alihitajika kuwapa chakula cha kutosha na kuhakikisha walitulia Kuku pia alihitaji kuwaamsha wengine kulipokucha Ndege hawa waliishi pamoja kwa amani utulivu na ushirikiano bila ya kukumbwa na tatizo lililowashinda kutatua waliahidiana kuwa wangekuwa marafiki hadi kifo chao Urafiki wao wa chanda na pete uliwafanya walale njaa nyakati zingine ili watoto wapate chakula cha kutosha Sikumoja kuku na mwewe walialikwa katika karamu Fulani na ndege wenzao Walitarajia kwenda karamuni pamoja na watoto wao Mwewe aliandaa wanawe na kuhakikisha kuwa walikuwa tayari kwa karamu hiyo kubwa Kuku aligundua kuwa vifaranga wake walikuwa na kucha ndefu zilizoonekana mbaya Aliamua kumwomba mwewe wembe Tafadhali nipe wembe nikatie wanangu kucha


Haya chukuaHakikisha umeuregesha la sivyoAlipoupokea wembe alimshukuru rafikiye kasha akaanza kukata kucha za vifaranga wake Alikata kucha za vifaranga watatu vizuri lakini alipokuwa akimshughulikia wa nne wembe ulimponyoka ukaanguka Alijisemea kwa masikitiko Ole wangu mie wembe wa mwewe nitaupata wapi Mwewe alipomaliza kujitayarisha alimwita kuku waende karamuniKuku aliyekuwa na wasiwasi alikataa kwenda huku akisingizia maumivu mwilini Mwewe aliwachukua wanawe na kujiendea karamuniBaada ya mwewe kuondoka kuku alirudi nje na kuanza kuchakura chakura chini mahali alipokuwa akiwakatia vifaranga kucha Alitafuta hadi machweo bila kufuadafu Mwenye wembe aliporejea alimwulizaKulikoni ndugu kuku


Ah eh wembe wajua wembe wako u u u


Wembe umefanya nini Isijekuwa umeupoteza


Kwa kweli ndio umepotea


AkaHujui wewe huo wembe ni mmoja kama roho Lazima nitwae fidia


Nitawala vifaranga wako mmoja hadi uniregeshee wembe wangu


5 Ngano za mtanziko


Hadithi ambazo wahusika au mhusika hupambana na hali ambapo analazimika kufanya uteuzi mgumu yaani kuna hali mbili au zaidi zilizo gumu Huweza pia kuhusisha kufanya uamuzi fulani aghalabu kimaadili


Sifa za ngano za mtanziko


Huishia kwa swali ambalo mtambaji analiachia hadhira ijibu au iliwazie na kulitafutia uvumbuzi


Hukusudiwa kuipevusha jamii kwa kuikuza na kuendeleza uwezo wao wa kufanya uamuzi fulani


Huweza kuzua mijadala miongoni mwa wanajamii pamoja na kuukuza uwezo wa kushiriki kwenye majadiliano au mazungumzo ya kimjadala


6 Istiara


Hadithi ambayo huwa na maana mbili uwazi na ufiche Ile maana wazi huificha maana ya pili ambayo kueleweka kwake huhitaji ufahamu fulani wa muktadha wa hadithi yenyewe Wahusika na matukio yaliopo huwa kama mlinganisho wa hali nyinginezo huwa kama sitiari yaani vinasimamia watu halisi


7 Soga


Ni hadithi ndogo ndogo zinazohusisha utani na ucheshi kwa kiasi Fulani kimsingi soga hutumiwa kwa akili ya kuchekesha kukejeli au kuumbua au kufanyia dhihaka Hata hivyo katika ucheshi huo mna mafunzo muhimu kwa binadamu


Sifa za soga


Wahusika huwa ni wa kubuni


Wahusika hupewa majina ya watu wanaopatikana katika jamii


Huwa na ukweli fulani unaowaumiza na unaowahusu wanajamii


Ucheshi au vichekesho vinavyotumiwa huwa muhimu kama njia ya kupunguza ukali wa ukweli uliomo


Hujengwa kwenye tukio moja


Kwa mfano


Katika kijiji kimoja paalishi Nafula na bintiye Esikoni Esikoni alikuwa mrembo wa kupindukia na kila mvulana alitafuta mbinu ya kumtongoza kwani ilikuwa muhali kumpata Nafula alikuwa amemwonya mara kadhaa dhidi ya kucheza na wavulana Siku ya Jumapili Adela ambaye alikuwa jirani wao aliamua kwenda kuazima kisu kwa bahati nzuri alikutana na Nafula akienda kanisani akamweleza  Nafula nimetumwa nije uniazime kisu Nafula akamweleza Nenda umwambie Esikoni akupe Adela akaenda mbio kufika tu akamweleza Esikoni Leo umeambiwa na Mamako unipe Esikoni akashangaa na kusagaa akamwuliza Adela  Nikupe nini Adela bila kupoteza wakati akamwita Nafula kwa sauti kwani hakuwa ameenda mbali  Nafula Nafulaeee amekataa naye Nafula akamjibu  Esikoni Esikoni mpeeee


Umuhimu wa soga katika jamii


Kukejeli matendo ya binadamu ambayo huwa na matokeo mabaya au yasiyofaa katika jamii


Huwaelekeza wanajamii kwenye mambo au tabia inayofaa au inachukuliwa kama msingi mzuri kwa matendo ya binadamu


Huwasilisha mafunzo fulani kuhusu matendo na tabia ya binadamu


Ni msingi wa burudani hata kutokana na utani na ucheshi wake


Huonyesha utani uliopo katika jamii


8 Mbazivigano


Ni hadithi ambazo huwa za kimafumbo na mafunzo hutolewa kwa kutumia kielelezo hasa wakati wa maongezi zina wadhifa wa kama methali


Sifa za mbazi


Hutolewa kama kielelezo


Kusudi ni kumkanya kuwelekeza kuadhibu na hata kumfunza anayesikiliza


Hadhira hujifunza kutokana na masaibu yaliyowafika wahusika wa hadithi hiyo


Mifano kutoka bibiliani


Kulikuwa na mpanzi aliyetawanya mbegu nyingine zikaanguka miibani na nyingine kwenye mawe na nyingine kwenye udongo wenye rotuba Zilizoanguka kwenye mawe zililiwa na ndege zilizoanguka miibani zikamea lakini zikabanwa na magugu na zilizoanguka kwenye udongo wenye rotuba zikamea zikazaa


9 Ngano za kichimbakazi udhubahi


Ni hadithi ambazo aghalabu hujifunza kwa matendo ya mhusika ambaye hukumbana na matatizo ya kila aina ambayo uhusisha matendo ya kimaumbile lakini mwishoe huishi maisha ya raha mfano katka bibilia Yohana kisa cha Nelson Mandela


Sifa


Maajabu uchawi uganga itikadi huchukua sehemu kubwa sana kisa maarufu za sinderela


10 Mchapo au kidahizo


Huwa ni kisa kifupi kinachomhusu mtu au tukio fulani Aghalabu wahusika wanaopatikana kitaka mchapo huwa na maana ya ziada


Pasta na mhumini


Siku moja Mritu alimwendea pasta amwombee ili apate bwana pasta akamjuza awe akienda kanisani jioni kuomba na anapoomba asikize sauti ya mungu toka juu Siku moja pasta alijificha darini akamsikiza Mritu akiomba ndiposa pasta akamjibu akiwa amebadili sauti yake Toka nje na baada ya dakika kumi urejee utampata bwana wako ameketi humu kanisani Mritu alitoka nje naye pasta akashuka toka kwa darini na kuketi pembeni Mritu aliporejea alipigwa na butwaa kuona mungu amempa pasta


B NGANO ZA KIHISTORIA


1 MighaniMigani


Huzungumzia watu ambao ni mashujaa katika jamiiWalitenda matendo ya kishujaa hutokana na watu waliowahi kuishi


Sifa za mighani


Huzungumzia matukio ya kihistoria na wahusika waliowahi kuishi au wanaoaminiwa waliishi


Matendo ya wahusika hupewa sifa ambazo zinapita uwezo wa kawaida wa binadamu


Chuku hutumiwa katika utambaji wake


Huwa na ukweli wa kihistoria


Wanajamii wanaamini matendo ya mighani ni ya kweli


Kila jamii ina mighani yake


Aghalabu majagina huwa na siri ya nguvu na uwezo wao


Hatima ya wahusika huwa ni kifo kisicho cha kawaida


Majagina mara nyingi huwindwa na maadui zao


Umuhimu wa mighani


Ni njia moja ya kupitisha au kuitunza historian ya jamii


Ni njia ya kutukuza matendo ya kishujaa


Hutumiwa kukuza ujasiri na ukakamavu wa kijamii


Huburudisha


Huelimisha wanajamii kuhusu maisha


Hufunza utamaduni


Hukuza lugha


Hufunza maadili ya jamii


2 Visasili


Neno visasili huwa ni ufupisho wa visa vya asili Ni sawa na visa viini Hii hadithi hueleza chanzo cha mambo yaani jinsi kitu au watu walivyopata kuwepo


Sifa


Masimulizi ya kuelezea asili ya vitu watu au matukio mbalimbali


Yaweza kuwa hadithi ya sasa au ya kale


Wahusika huwa binadamu au wanyama


Visa asili vinafungamana na imani ya kidini ya jamii hasa hadithi zinazohusu asili ya watu yaani jinsi kundi fulani la watu lilivyoanza


Kila jamii ina kisa asili chake na inakiamini


Umuhimu wa visasili


Hueleza utaratibu wa kutekeleza desturi kwa mfano jinsi ya kutoa kafara


Hueleza chanzo au asili ya tabia au hata watu fulani


Huhalalisha baadhi ya mila kwa mfano utoaji wa mahari


Husaidia katika kukitisha mizizi tabia fulani ya watu na vitu vinavyowazunguka


Huhimiza maadili ya jamii na imani zake


3 Shajara


Hutumiwa kuelezea maelezo ya matukio au matendo ya mtu au watu fulani kwa mujibu wa kutoka kwake


Shajara hueleza jinsi matukio hayo yanavyotokea kila siku


Huwa ni hifadhi ya matukio kwa kutegemea siku hadi siku


4 Tarihi


Ni hadithi fupi zinazosimulia matukio muhimu ya kihistoria Matukio yanaweza kuwa ya huzuni au ya furaha Lengo lake ni kuikumbusha jamii mambo yaliyotukia Inawezekana matukio yanayosimuliwa yakawa ya kweli yaani yaliwahi kutokea


5 Kumbukumbu


Ni neno linalotumiwa kuelezea maelezo au hadithi za matukio yanayohusishwa na jamii au mtu fulani Kwa kiasi kikubwa huwa pana mwelekeo mkubwa wa kuyaangalia maisha ya mtu huo au jamii hiyo yaani wasifu


UTANZU WA MAIGIZO


Utangulizi


Maigizodrama huwa mazungumzo yanayoambatana na matendo Wahusika huigiza maneno matendo na tabia ya watu fulani Nia huwa ni kuburudisha na kupitisha ujumbe fulani Maigizo hupatikana katika tanzu nyingine za fasihi simulizi ya kiafrika kama vile katika hadithi mtambaji huambatana na matendo Uigizaji pia hupatikana katika ushairi simulizi kama vile ngonjera majigambo tendi na mazungumzo kama vile soga ulumbi na malumbano ya utani


Vipera Vya Maigizo


michezo jukwaani


Michezo ya watoto


Vichekesho


Matambiko


Ngomezi


Miviga


Sifa za maigizo


Hutolewa mbele ya hadhira


Uigizaji huhitaji mandhari maalum ya utendaji


Hufungamana na shughuli za jamii kama vile mtambaji wa hadithi na sherehe za miviga kama jando harusi na matanga


Sharti kuwe na tendo la kuigiza ambalo lina matendo ya watu na viumbe wengine kwa nia ya kuelimisha kukashifu kusifu na kuburudisha


Waigizaji wanavaa maleba yanayooana na hali wanayoigiza


Maigizo huigiza hali ya maisha ya jamii kisiasa kiuchumi na kitamaduni kwa nia ya kuonyesha mafanikio udhaifu na migogoro katika nyanja za maisha


Huwa na muundo mahususi na mtiririko wa matukio tangia mwanzo ukuzaji wa migogoro kilele na usuluhishaji


Maigizo yaweza kuandamana na ngoma pamoja na uimbaji au ukariri wa tungo za kishairi


Umuhimu wa maigizo


Huburudisha watazamaji na waigizaji wenyewe Burudani hii mara nyingine hupumbaza


Huhifadhi na kuendeleza utamaduni wa jamii kama vile upashaji tohara matambiko majigambo ngoma miviga na michezo ya watoto hudumishwa kupitia maigizo


Ni kitambulisho cha jamii kila jamii ina Sanaa ya maigizo ya jamii husika Miviga na sherehe za arusi na mazishi hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine


Hukuza umoja na ushirikiano wa watu wanapojumuika kushiriki katika maigizo Hao hujitambulisha kama jamii moja


Ni nyenzo za kupitisha maarifa na amali za jamii kupitia michezo ya jukwaani


Husawiri mtazamo wa jamii kuhusu masuala mbalimbali kama vile woga wizi na usaliti


Hukuza ubunifu madhalan watoto wanaposhiriki michezo ya watoto hujifunza kubuni michezo wakiwa wachanga na pia Sanaa ya uigizaji


Hukuza kipawa cha uongozi katika michezo huweza kujifunza stadi za uongozi


Ni njia ya kuimarisha urafiki Kwa vile mizaha na utani katika malumbano hukuza urafiki na uhusiano bora


Huongoza jamii kupambana na na mazingira wanamojipata Kutegemea imani ya wanajamiimatambiko yanaweza kuondoa matatizo katika jamii kama vile njaa ugonjwa na ukame kwa kuomba Mungu


Maigizo huelimisha kupitia maudhui na hulka za waigizaji na kushauri nafsi zao kuiga au kukashifu hulka hizo


Malumbano ya utanimchongoano


Ni kufanyiana dhihaka ili kuchekesha watu Wanajamii wanaweza kutaniana kwa namna ifuatayo


Utani wa mababumabibi na wajukuu


Utani wa marafiki


Utani wa ukoo makabila


Utani wa rika moja


Sifa za malumbano ya utani


Malumbano ya utani hufanywa na watu wawili au makundi mawili ya watu wanapokutana hata hivyo kila utani una msingi na mpaka wake


Watu wenye uhusiano mzuri ndio hutaniana watani hufanya mizaha ambayo inadhibitishwa na masharti yanayotawala uhusiano wao Baadhi ya makabila hutaniana mazishini


Malumbano ya utani inaweza kuwa kati ya makabila marafiki wajukuu na mababu wajukuuu na mabibi bwana na bi harusi Katika malumbano ya utani mbinu ya chuku hutumiwa kwa kiasi kikubwa mbinu hii hunuiwa kusisitiza sifa fulani au kukejeli sifa fulani wazi Malumbano ya utani yanaweza kuwa hata na masimango


Huchukua njia ya ushindani kila mmoja akijaribu kumpiku mwenzakeWakati mwingine watu hutania wasiokuweko utani wa aina hii huandamana na uigizaji wa kuchekesha


Umuhimu wa malumbano ya utani


Hutoa maadili kwa hivyo mila na desturi za jamii huwapa baadhi ya watu katika jamii jukumu la kutaniana na wengine kwa sababu maalum


Malumbano hupunguza urasmi miongoni mwa wanajamii hivyo huhimiza kujieleza kwa urasmi bila kuficha


Huimarisha urafiki ni watu walio na uhusiano mwema tu wanaoweza kutaniana


Hukuza utangamano miongoni mwa watu na makabila mbali mbali hasa wanapokuja pamoja kutaniana


Hutambulisha jamii kwa kutaja baadhi ya sifa zake katika utani km unaweza kumtania mtu mchoyo hivyo kumtaka ajirekebishe


Hukosoa na kukashifu tabia hasi baadhi ya malumbano ya utani hudhihaki ulafi uchoyo wivu na tabia nyingine mbaya


Huburudisha ucheshi katika malumbano ya utani huburudisha na kuchangamsha


Huelimisha kupitia malumbano ya utani watu hupata maarifa ya kukabiliana na hali mbalimbali maishani


Mfano wa utani


Mtu A Wasee wasee unacheki huyu msee kwao ni wengi hadi wakipika chapo wanatoa photocopy


Mtu B Wasee wasee unacheki huyu msee amezeeka hadi ako na phone number ya Abraham wa bibilia


2 Ulumbi


Huu ni uhodari wa kutumia lugha kwa ufundi wa kipekee ni utangulizi wa lugha kwa mvuto na ufasaha Ulumbi huwezesha mtu kulieleza jambo la kawaida kwa namna ambavyo linaonekana kuwa geni kabisa na kuwashawishi watu kulikubali au kulipenda


Kuna aina mbili za ulumbi


Ulumbi rasmi


Ulumbi usio rasmi


Ulumbi rasmi unaweza patikana katika miktadha ifuatayo


Kortini ambapo mawakili hutoa hoja zao kuwatetea wanaowawakilisha


Kanisani au msikitini kanisani ambapo wahubiri wanatoa sala


Mijadala ya kisiasa ambapo wanasiasa wenye vipawa vya ulumbi huvitumia kuwapiku wanasiasa wenzao na kuwashawishi raia kuwapigia kura


Katika sherehe za arusi au mazishi km katika kutoa taabili maelezo yanayotolewa kuhusu aliyeaga


Katika kuapiza na katika kufukuza pepo


Katika utoaji wa risala


Ulumbi usio rasmi unaweza kupatikana hali zote zisizo rasmi Km vile mazungumzo ya kupitisha wakati kuapiza kulaani kushauri baina ya wanafunzi nk


Sifa za ulumbi


Mlumbi hutumia lugha kwa njia ya kuvutia na kushawishi hadhira yake


Ulumbi hubainika katika miktadha ya kutoa hotuba au katika hali ambapo mtu anahitajika kutetea msimamo wake katika vikao au hata katika mijadala rasmi


Hukuza ukakamavu wa kuzungumza hadharani mlumbi hupenda kuzungumza na hupenda kujisikia akizungumza mbele ya watu


Hutumia vipengele anuwai vya lugha kv sitiari maswali ya balagha methali nahau taswira na pia viziada lugha kama vile toni ili kuishawishi hadhira au kutilia mkazo wazo fulani na kutetea misimamo yao hutumia lugha kutegemea muktadha na hadhira yake


Katika baadhi ya jamii walumbi walitumika kuzungumza kwa niaba ya viongozi kama maehifu wanaoomba posa au kwa niaba ya ukoo au mwanajamii aliyedhulumiwa Walumbi wengi aghalabu huwa na vipawa vya uongozi na huinukia kuwa viongozi wa jamii zao


Ulumbi husisitizwa sana katika matabaka ya juu kama kitambulisho cha tabaka hilo baadhi ya jamii watu katika tabaka tawala walifunzwa kutumia msamiati wenye haiba matumizi ya ishara toni na sauti zifaazo hili lilinuiwa na kuimarisha stadi za ulumbi


Walumbi hutumia chuku kwa kiasi kikubwa hata hivyo lazima wadumishe adabu


Umuhimu Wa Ulumbi


Hukuza uwezo wa kujieleza hadharani kadri mtu anavyozungumza hadharani ndivyo anavyojiboresha kama mlumbi


Ni nyenzo ya kukuza ujuzi na ufasaha wa lugha jinsi mtu anavyoitumia lugha kwa ugwiji ndivyo anavyokuza umairi wake wa kuisarifu lugha


Ni msingi wa kuteua viongozi uwezo wa mtu kuwashawishi wanajamii kukubaliana na mtazamo wake humfanya kutambuliwa kama mwenye uwezo wa kuongoza jamii Walumbi wana uwezo mkubwa wa kuishawishi hadhira


Huhifadhi utamaduni wa jamii ulumbi ni sanaa jaadia imekuwepo katika jamii kwa muda mrefu ikipokezwa vizazi na vizazi


Ni nyenzo ya kuburudisha wanajamii na kuwaelimisha bila kuwachosha walumbi huweza kupitisha maarifa mbali mbali kwa wanajamii kwa njia yenye mvuto


Hukuza uzalendo vijana wanaposikiza walumbi wakitongoa lugha huionea fahari lugha yao na kujitambulisha zaidi na jamii zao


Huweza kutumiwa kuwasilisha ujumbe muhimu au ulio na athari kubwa au ambao una makali na usio rahisi kueleza


Ni kitambulisho cha utabaka katika baadhi ya jamiii ulumbi ulihusishwa zaidi na tabaka tawala au watu wenye vyeo vya juu na heshima katika jamii zao Katika jamii hizi ulumbi ni kigezo cha kuainisha matabaka


Ulumbi ni msingi wa kuheshimiwa katika jamii walumbi huheshimiwa kwa sababu ya matumizi ya lugha yenye ubingwa na ustadi katika kuyafafanua maswala ya jamii


3 Hotuba


Ni maelezo au taarifa itolewayo mbele ya hadhira kuhusu mada fulani kwa kawaida hotuba ni mazungumzo rasmi kama vile


Hafla za kisiasa hotuba za wanasiasa


Kanisani au msikitini mahubiri


Sherehe za kitamaduni kv vikao vya posa


Kortini kabla jaji hajatoa hukumu anaweza kutanguliza hotuba


Kwenye mazishi taabili taadhiri na risala za rambirambi


Katika harusi mawaidha yanayotolewa kwa maarusi huchukua muundo wa hotuba


Katika tamasha za muziki na ukariri wa mashairi au mashindano ya utoaji hotuba


Sifa za hotuba


Kwa kawaida hotuba hutolewa na watu maalumu au walioteuliwa kuzungumza kv viongozi au wawakilishi wao na watu wengine wenye hadhi katika jamii Hata hivyo baadhi ya hotuba hutolewa katika miktadha isiyo rasmi katika makazi ya watu hotuba za mawaidha waadhi nasaha huweza kutolewa wakati wa chajio au baada ya chajio


Watu wanaoteuliwa kutoa hotuba aghalabu huwa na umilisi mkubwa wa lugha walumbi ni watoaji hotuba na wana stadi za kutoa hotuba zao hadharani


Hotuba hutolewa kwa nafsi ya kwanza


Mtoaji hotuba anaweza kutumia viziadalugha kama vile ishara za uso na mikono ama miondoko ili kufanya hotuba ivutie hadhira maswali ya balagha pia hutumika


Hotuba huteuliwa mada mahususi wala haizungumzii jambo lolote lile


Umuhimu wa hotuba


Huadilisha na kuasa hotuba zinazotolewa jandoni au arusi kwa kawaida hunuiwa kutoa nasaha


Huelimisha hotuba za jandoni kwa mfano huwapa vijana maarifa ya kukabiliana na maisha


Huimarisha ukakamavu wa kuzungumza hadharani kadri watu wanavyotoa hotuba ndivyo wanavyoimarisha umilisi wao wa lugha na ujasiri wa kuzungumza hadharani


Hukuza ufasaha na umilisi wa lugha


Hupalilia kipawa cha uongozi kwa kawaida mahatibu huteuliwa kadri mtu anavyochukua jukumu la kuhutubu katika hafla mbalimbali ndivyo anavyojitayarisha kuchukua nyadhifa kubwa zaidi za viongozi


4 Mawaidha


Haya ni mazungumzo yanayotolewa yanayompa mtu ushauri au nasaha kuhusu jambo fulani mawaidha hutoa mwongozo na maelekezo ya kukabiliana na changamoto katika maisha na jinsi ya kuhusiana na wanajamii


Sifa za mawaidha


Mawaidha hutolewa katika miktadha mbalimbali rasmi kama vile jandoni katika arusi kwenye maisha darasani na kanisani Hata hivyo mawaidha yanaweza kutolewa katika miktadha isiyo rasmi kama vile mzazi anaweza kumpa mwanawe mawaidha nyumbani wakati wa chajio


Katika jamii nyingi wazee na watu walio na vyeo vikubwa na waliochukuliwa kuwa na hekima ndio waliowapa vijana mawaidha Hata hivyo vijana pia wanaweza kutoa mawaidha kwa vijana wenzao wanaohitaji ushauri au pia vijana wanaweza kutoa mawaidha kwa wazee


Hutolewa zaidi kwa wadogo ambao wanaaminika kuwa wanahitaji kupewa mawaidha maishani Hata hivyo yanaweza kutolewa kwa yeyote anayehitaji


Mwenye kutoa mawaidha analielewa jambo analowosia kwa undani lazima awe na ujuzi wa kutosha katika mada anayozungumzia


Mwenye kutoa mawaidha hutumia lugha inayoathiri hisia za wanaowosiwa inaweza kuwa na tamathali za usemi kama vile methali


Mawaidha huingiliana na vipera vingine vya fasihi simulizi kama vile methali hufumbata mawaidha pia utambaji ngano miviga kama vile jando na arusi huandamana na utoaji wa mawaidha aidha yapo mashairi ya waadhi halikadhalika anayetoa mawaidha anaweza kutumia mbazivigano ili kusisitiza ushauri anaotoa


Maudhui katika mawaidha ni mapana yaani huweza kugusia maswala kama dini uongozi ujasiriamali elimu na taaluma unyumba mahusiano ya kijamii malezi na afya


Mawaidha yanayotolewa katika miktadha rasmi mbalimbali huwa na muundo maalum yenye sehemu tatu kuu


Utangulizi katika sehemu hii anayetoa mawaidha huanza kwa kauli ya kuvuta makini ya hadhira anaweza kuanza kwa kutoa kiini cha mawaidha kwa mfano utu uzima huenda na uwajibikaji baadaye anaelezwa anayofaa kufanya


Uwili mawaidha huwasilishwa na kusisitizwa kwa kutumia kauli sisitizi na tamathali za usemi kama vile methali tashbihi istiara hutumika kuwosia maonyo na maelekezo hutolewa kutegemea lengo


Hitimisho mwasilishaji huonyesha msimamo wake kuhusiana na swala analowosia kwa kawaida anayetoa mawaidha huishirikisha hadhira kwa kutaka kujua msimamo au maoni yao kuhusu swala alilowawosia hadhira inaweza kutaja changamoto zinazohusiana na wosia unaotolewa


Anayetoa mawaidha hutumumia mambo mengi kupitisha mawaidha hayo km miondoko ya viungo au ishara kubadilisha kasi ya kuzungumza na pia kudondoa sehemu za watu maarufu


Majukumu ya mawaidha


Jukumu la mawaidha ni kuelekeza mawaidha hutoa mwongozo wa jinsi ya kukabiliana na matatizo au jinsi ya kutenda jambo fulani


Huelimisha mawaidha huwapa wanajamii maarifa ya kuendesha maisha huwajuza wanajamii kuhusu majukumu ya kijamii na matarajio ya jamiii zao kwao


Huadilisha wanaopewa mawaidha hujifunza maadili kama vile usafi unyenyekevu utulivu na kusamehe


Hutambulisha jamii kila jamii huwa na aina yake ya mawaidha kulingana na thamani zake pia mawaidha hutolewa kwa namna mbalimbali kutegemea jamii


Husaidia kuondoa ujinga katika jamii huadilisha waliopotoka na kufanya mabaya


Husaidia kuwapa ukakamavu wasio nao na kuwaongezea wengine ujasiri na stadi za kimaisha


Huwaandaa watu kushiriki ipasavyo katika shughuli za kitamaduni kijamii na kadhalika


Mfano wa mawaidha


Owa  sandame hadaa moyo ukahadaiwa


Owa anaye kufaa mke mwenye kusifiwa


Owa upate kuzaa kama ulivyozaliwa


Owa ukijaaliwa mupendane na mkeyo


Owa aliye na kheri muandamane kwa dini


Owa yai la johari litiye nuru nyumbani


Owa mdomo mzuri ukupandie lisani


Owa ungiye nyumani mupendne na mkeyo


Owa moyo wa imani wazumbua majuja


Owa susiowe duni anayeitwa kioja


Owa mtenda ya dini ndiye mke mwenye haja


Owa utungiwe koja mupendanena mkeyo


Owa usiowe tambara linukiyalo vibaya


Owa mwanamke jura umjunze yenye ndiya


Owa usiowe sura kutakakuzangaliya


Owa mzuritabiya mupendane na mkeyo


5 Owa akukubaliye akuizao siowe


Owa upendanenaye zamani sizo ujuwe


Owa akuridhiyaye mujikubali wenyewe


Owa mukae mutuwe mupendane na mkeyo


6 Owa utukuze cheo na jina lipate kuwa


Owa upate mkeo aambiwe meolewa


Owa kama waowao moyo usiliye ngowa


Owa ujue kuhuwa mupendane na mkeyo


ZOEZI


1a Eleza sifa za mawaidha zinazojitokeza


Inaandamana na miviga arusi au ndoa


Maudhui ya ndoa yanaonekana wazi


Inatolewa kwa wadogo wale ambao bado hawajaoa


b Utungo huu unaweza kutolewa katika muktadha upi


Unaweza kutolewa kwa mtu anayetarajia kuoa


cEleza mawaidha yanayotolewa kuhusiana na ndoa


Mtu anafaa amwoe mke ambaye wanapendana naye


Oa mwanamke ambaye anaheshimu dini


Oa mwanamke mwenye tabia njema


2a Taja miktadha mitano ya kutoa hotuba


Katika mikutano ya kisiasa Katika sherehe za kibinafsi


Katika mikutano shulenikatika kusoma bajeti


Viranja wakiongea kwa wanajunzi


b Eleza majukumu manne ya mawaidha


Mawaidha huelimisha wanajamii


Pia husaidia kuondoa ujinga katika jamii


Huwaandaa watu kushiriki katika shughuli za kitamaduni


Husaidia kuwapa watu ukakamavu katika wasauyayo


Soga


Rejelea soga katika hadithi


Soga ni mazungumzo yanayonuiwa kupitisha wakati


Maapizo


Maapizo ni maoni maalum ya kumtaka mungu miungu na mizimu kumwadhibu mhusika hasidi mkinzani na mwovu Hivyo maapizo ni dua yaa laana au maombi mabaya kutoka kwa mtu anayehisi ametendewa wovu au amesalitiwa na mwingine


Sifa za maapizo


Maapizo yalitolewa na watu walioenda kinyume na matarajio ya jamii zao mifano ya watu hawa ni wabakaji wezi wauaji na waliowatusi wazazi wazee au ukooWazazi pia huweza kutoa maapizo kwa wana wao ili kuwaonya dhidi ya hulka mbaya kama vile utumiaji wa vileo


Katika baadhi ya jamii za kiafrika maapizo yalitolewa kabla ya ulaji viapomlaji kiapo anaweza kusema ambaye amefanya tendo hili chuma hiki kimwingie kwenye mboni ya jichoasiuone mwangaza wa jua tena


Maapizo yanaweza kutolewa moja kwa moja na yule aliyeathirika mtu anapopoteza kitu chake anaweza kuapiza ili kumtisha aliyeiba km aliyeiba mbuzi wangu apepenuke na huo mchanga zizi lake asiweze kulala mbuzi hata mmoja


Kidini Mungu miungu au mizimu huweza kutoa maapizo kuhusu mustakabali wa mhusika fulani aidha maapizo ya kidini yanaweza kutolewa kama laana baada ya mhusika kukaidi amri za Mungu au miungu maapizo ya aina hii huathiri mhusika na jamii yake


Maapizo huaminika kuwa yataleta maangamizi kwa jamii hivyo wanajamii hushauriwa kuyaepuka kwa kutenda mema


Maapizo hutumia fasaha km ulumbi watoaji maapizo katika ulaji wa aghalabu huwa walumbi


Maapizo hutumia lugha kali inayonuiwa kujaza woga ili kuonya dhidi ya uovu


Umuhimu wa maapizo


Kimsingi maapizo hutumiwa kama nyenzo ya kawaonya wanajamii dhidi ya matendo hasi


Hutambulisha jamii kila jamii ina namna yake ya kuapiza na mitindo tofauti ya kutoa maapizo


Hukuza umoja katika jamii kuweka na kaida au miiko sawa huwafanya watu kujihisi kuwa kitu kimoja


Huadilisha wanajamii hujifunza kutenda mema ili kuepuka laana


Mfano wa maapizo


Ikiwa kweli wewe ni mkazamwanangu


Nami ndiye nilompa uhai mwana unoringia


Anakufanya upite ukinitemea mate


Chakula kuninyima wajukuu kunikataza ushirika


Mzimu na waone uchungu wangu


Radhi zao wasiwahi kukupa


Laana wakumiminie


Uje kulizwa mara mia na wanaa


Usiwahi kufurahia hata siku moja pato lao


Watalokupa likuletee simanzi badala ya furaha


Wakaza mwanao wakuuguze katika utu uzima wako


MASWALI


Msemaji ni nani katika utungo huu


Mzazi mkwe


2 Fafanua sifa tatu za anayeelekezewa maapizo haya


Mwenye majivuno anaringa kupitia mwana wa msemaji


Mchoyo anamnyima msemaji chakula hata wakati wa kuwa na wajukuu wake


Mwenye dharau msemaji anasema kuwa anayerejelewa anapita akimtemea mate


3 Andika mifano ya maapizo katika miktadha ifuatayo


a Dini kwa dharau uliomwonyesha mtumishi wa jalali na asikujalie mema uishipo duniani humu


b Familiayule atakayepuuza amri zangu kama kicwa cha familia hii asiweze kukuza familia yake mwenyewe


c Kijiji aliyeiba matunda shambani mwangu na matunda hayo yawe mwisho kuyala atambae njaa mpaka atakapokabiliana na ziraili wake


d Darasanialiyeniibia kalamu zangu na asipite mtihani wake wa mwisho wa mwaka


4 Eleza majukumu ya maapizo yanayojitokeza katika tungo


Unaadilisha msemaji anakashifu tabia hasi zilizo kwa mkazamwana wake


Ngomezi


Ngomezi ni fasihi ya ngoma


Midundo na mapigo fulani ya ngoma ubainisha maana na ujumbe maalum kutengemea jamii


Sifa za ngomezi


Ujumbe huwa umefichika ile hali ya midundo na mapigo ya ngoma


Mapigo na midundo hii hufuata toni na wizani ridhumu kwa mujibu wa lugha ya wahusika au jamii husika


Ujumbe huweza kueleweka na kutafsiriwa na wanajamii au hadhira iliyonuiwa Hulenga hadhira teule


Kila utaratibu wa ngoma hubainisha suala tofauti na ula mwingine


Kutegemea mapigo huweza kutofautisha baina ya habari za kutangaza hatari ya vita harusi au kifo cha kiongozi


Huweza kuwasilisha ujmbe wa dharura kwa njia ya haraka na ambayo si ghali ikilinganishwa na njia zingine


Ngomezi huongozwa na watu teule katika jamii ili kuhakikisha kuwa hakuna kutuma ujumbe unapotosha au kuwasilishwa visivyo


Ngomezi vilevile hutolewa wakati maalum mfano vita au vifo kitokeapo


Udhaifu wa ngomezi


Si kila mtu katika jamii atapata kutafsiri ujumbe vyema


Ngoma pia husikika kwa idadi ndogo tu ya watu wanaoishi pengine katika kijiji kimoja


Mapigo na midundo yanaweza kuhitilifiana na hivyo kuwasilisha ujumbe amboa haukukusudiwa


Utanzu huu haujachunguzwa kwa kina na huenda ukapotea bila kuacha kumbukumbu ridhishi endapo utafiti hautaendelezwa


Hubagua wageni wa jamii husika na vilevile wasio na uwezo wa kusikia


Sio rahisi kutia mpaka baina ya habari moja na nyingine


USHAIRI SIMULIZI


Utangulizi


Ushairi simulizi ni utanzu unaojumuisha tungo zote zenye mapigo ya kimuziki mawazo hisia na hoja katika utanzu huu huwasilishwa kwa njia ya mdomo kutumia lugha ya mkato yenye mpangilio maalumu wa maneno katika mishororo Ushairi simulizi huimbwa hughaniwa au hukaririwa ni muhimu kutaja hapa kuwa ushairi simulizi hutofautiana na mashairi ambayo huandikwa kwa lengo la kuwasilisha mbele ya hadhiri katika mashindano ya tamasha za muziki au yanayowasilishwa katika hasia maalumu


Sifa Za Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi huwasilishwa kwa njia ya mdomo mbele ya hadhira kwa kukaririwa kughanwa au kuimbwa Nyimbo kwa mfano huimbiwa watu hata hivyo baadhi ya mashairi huimbwa na watu bila kuhusisha hadhira nyimbo za kazi mara nyingi hazina hadhira


Hubuniwa papo hapo na kuwasilishwa kwa hadhira au tungo za awali huwasilishwa kutoka kwa kumbukumbu za mwasilishaji


Tungo za mashari simulizi hutolewa zikiambatana na ala za muziki uimbaji wa nyimbo huambatana na ala kama njuga na marimba aidha anayejigamba huweza kutumia ala kama vile mkuki anapojigamba


Ushairi simulizi ni sehemu ya utamaduni wa jamii na hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine nyimbo za jandoni nyiso na tendi kwa mfano hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Ushairi simulizi hutumia lugha yenye mvuto mkubwa yenye mapigo yaliyopangwa kwa muwala na urari


Utungo wa ushairi simulizi huweza kuwasilishwa na mtu mmoja kama ilivyo katika majigambo au kundi la watu kama vile nyimbo nyingi na ngonjera


Ushairi simulizi hubadilika kulingana na anayeuwasilisha hadhira na wakatiWimbo mmoja unaweza kuimbwa kwa mahadhi mbalimbali kulingana na mwimbaji mwasilishaji anaweza kubadilisha wimbo au shairi wakati wa kuimba kukariri au kughani kutegemea hadhira yake


Hadhira huweza kushiriki katika uwasilishaji wa mashairi simulizi mwimbaji kwa mfano anaweza kuishirikisha hadhira yake katika uimbaji kwa kupiga makofi


Uwasilishaji wa mashairi simulizi kwa kawaida huandamana na uigizaji Mwimbaji kwa mfano huambatanisha maneno yake na vitendo kama vile ishara za uso ishara za mkono miondoko mbalimbali na upigaji makofi


Ushairi simulizi hufungamana na shughuli au muktadha maalumu mathalani nyimbo hufungamana na shughuli tofauti tofauti kama vile


Hodiyanyimbo za kazi


Kimainyimbo za uvuvi na shuguli za majini


Mbolezinyimbo za kuombolezamatanga


Wawenyimbo za kilimo


Ushairi simulizi una miundo mbalimbali unaweza kuwa na beti zilizo na kibwagizo kila ubeti unaweza kuwa na idadi tofauti tofauti za mishororo kama vile 234567 na zaidi


Ushairi simulizi unaweza kuwa na urari wa vina na mizani au ukakosa kuwa nao kilicho muhimu zaidi ni mapigo ya muziki yanayofanya utungo huo uweze kuimbika


Ushairi simulizi kama tanzu nyingine za fasihi simulizi hutumia lugha ya kitamathali kunaweza kuwa na misemo nahau methali ishara taswira jazanda na istiara


Uainishaji wa ushairi simulizi


Mashairi simulizi yanaweza kuainishwa kwa kutumia vigezo mbalimbali kam vile


1 Maudhui


a Mapenzihupitisha jumbe za mapenzi


b Kutulizakuna nyimbo za bembea au bembelezi zinazowatuliza watoto


c Kuombolezambolezi huimbwa wakati wa msiba


d Kusifusifa huimbwa kujisifu mashujaa au waliofaidi umma na kustahili kutambuliwa


e Siasanyimbo za siasa huwasilisha jumbe za kisiasa


2 Muktadha au mahali pa uwasilishaji


a Nyisonyimbo za jandoni


b Mbolezizinazoimbwa kwenye mazishi au kwenye maombolezi


c Nyimbo za harusi


d Nyimbo za matambikoni ambazo hutolewa wakati wa kutoa kafara au sadaka kwa mizimu labda baada ya janga


e Nyimbo za kazi


3 Mtindo wa uwasilishaji


a Maghani hutolewa kwa kalima bila kuimbwa


b Nyimbo huwasilishwa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka


c Shairi utungo unaokaririwa


d Tendi au Rara husimuliwa kwa mapigo ya kishairi


e Ngonjera huwasilishwa kwa kujibizana


4 Mwasilishaji


a Majigambo huwasilishwa na anayejigamba


b Kwaya uimbaji wa watu wengi


Umuhimu Wa Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi kama kipengele cha fasihi simulizi una umuhimu wa kijumla licha ya kuwa kuna vitanzu mbalimbali vinavyotekeleza majukumu tofauti Majukumu ya ushairi simulizi hutofautiana kutoka jamii hadi jamii hata hivyo kuna majukumu ya kijumla kama vile


a Ushairi simulizi hutumiwa kupitisha maarifa au mafunzo ya jamii fulani nyimbo za jandoni za harusi na dini hutumiwa kupitisha mafunzo maalumu


bNi nyenzo ya kuhifadhi na kupitisha utamaduni na historia ya jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa mfano tendi zinazosifu mashujaa huendeleza historia ya jamii hiyo kwa kuonyesha matukio kama vile nyimbo za jandoni nyiso husawiri utamaduni wa jamii kuhusu jando na kuuhifadhi


c Hukashifu tabia hasi kwa nia ya kuhimiza urekebishaji wa tabia hizo nyiso kwa mfano hukashifu woga hivyo vijana waoga huhimizwa kujirekebisha Maghani na nyimbo za kisiasa hukashifu tawala dhalimu


d Ni nyenzo kuu ya kukuza umoja na uzalendo miongoni mwa wanajamii kupitia kwa nyimbo zinazosifu mashujaa wa vita huhimiza vijana kuzionea fahari jamii zao na kujitoa mhanga kuzitumikia aidha wanajamii wanapojumuika pamoja kuimba au kughani katika hafla fulani hujihisi kuwa kitu kimoja hivyo uzalendo hujengeka


eNi nyenzo ya kutakakasa hisia kupitia kwa mashairi au nyimbo watu hutoa hisia za moyoni na kutakaza nyoyo zao mfano mwafaka ni nyimbo na mashairi ya mapenzi ambayo kwayo mtu humtolea mpenzi wake hisia Rara pia hutumiwa kutekeleza jukumu hili


f Huelimisha hukosoa na kurekebisha jamii nyimbo hutoa maadili ya kuonya na kuelimisha wanajamii nyimbo au mashairi ya sifa tendi hata mbolezi huonyesha matendo mazuri ya anayeimbiwa na kukashifu wanaoenda kinyume na matakwa ya jamii


g Husawiri mfumo wa jamii fulani kisiasa kiuchumi na kijamii baadhi ya nyimbo huonyesha shughuli za kiuchumi za jamii kama vile ufugaji Hodiya nyimbo za kazi huonyesha shughuli mbalimbali kama vile uwindaji kilimona uvuvi Majigambo pia husawiri mifumo ya jamii kisiasa na kijamii


h Huonyesha falsafa na imani za jamii husika kuhusu masuala fulani Mbolezi huonyesha imani za jamii kuhusiana na kifo Majigambo husawiri falsafa ya jamii kuhusu ushujaa


i Ni nyenzo kuu ya kuhamasisha wanajamii Nyimbo za kisiasa na kizalendo zimetumiwa na tawala kama nyenzo ya kueneza propaganda za kisiasa


j Hukuza ubunifu anayekariri huimba au kughani mashairi huhitajika kubuni mbinu zifaazo za uwasilishaji Kwa kufanya hivi uwezo wake wa kubuni hukuzwa


k Hukuza usanii wa lugha wanaotunga na kuimba mashairi huhitajika kubuni mbinu zifaazo za uwasilishaji kwa kufanya hivi uwezo wake wa kubuni hukuzwa


l Husaidia wanajamii kukabiliana na hali ngumu na kuwahimiza wasikate tama kwa mfano mbolezi husawiri na kusawiri kifo kama faradhi kwamba humfika yeyote hivyo hisia za mwemeo hupungua aidha nyimbo huhimiza waliokwenda vitani au wanaofanya kazi wasikate tamaa


m Ushairi simulizi hustarehesha na kufurahisha wanajamii tungo za ushairi simulizi huvutia hisia huburudisha na kusisimua mwili na akili


Vipera vya Ushairi Simulizi


Ushairi simulizi una vipera vitatu


Nyimbo


Maghani


Ngonjera


Nyimbo ni tungo za kishairi zenye mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti muwala na mapigo ya kimuziki na huwasilishwa kwa kuimbwa nyimbo hutambuliwa kwa sifa tatu


Huwepo kwa hadhira inayotumbuizwa


Muziki unaoimbwa kwa sauti


Matumizi ya ala


Sifa za nyimbo


Sifa bainifu ya nyimbo ni kwamba hutolewa kwa mahadhi ya kupanda na kushuka kwa sauti


Nyimbo hutumia lugha ya mkato yenye mpangilio maalumu wa silabi mishororo na beti zenye mapigo ya kimuziki


Nyimbo hutumia lugha nzito yenye kuibua taswira na hisia nzito kama za mapenzi huzuni na furaha


Nyimbo zinapoimbwa maana nyingi huandamana na ala za muziki kama vile ngoma baragumu msewe na zumari


Katika jamii za kiafrika nyimbo hufungamana na muktadha fulani kuna nyimbo za kazi harusi jando na unyago kuzaliwa kwa mtoto kumpa mtoto jina ibada na matambiko


Baadhi ya vifungu katika nyimbo hurudiwarundiwa vifungu hivi huitwa vibwagizo viitikio au mikarara ya nyimbo


Nyimbo nyingi huandamana na ucheshaji wa viungo kama vile mabega kupiga makofi na mapigo ya miguu


Kimsingi nyimbo ziliimbwa na makundi ya watu kwa hadhira hai Hata hivyo kuna nyimbo zinazoimbwa na mtu mmoja kwa hadhira yake au hata bila hadhira


Umuhimu wa nyimbo


Nyimbo hutambulisha jamii kwa kusawiri shughuli na maisha ya jamii iliyozibuni mathalan nyimbo katika jamii ya wakulima zitasheheni msamiati unaohusu shughuli za kilimo kama vile kuvuna kupanda na kupalilia


Nyimbo humwezesha binadamu kutakasa hisia zake kupitia kwa nyimbo binadamu hutoa hisia za moyoni kama vile kujutia kosa alilofanya mapenzi ama huzuni Mbolezi humsaidia aliyehathiriwa kutoa hisia za huzuni Nyimbo za mapenzi kama vile chombezi humwezesha mpenzi kumfichulia mwenzake hisia za moyoni


Ni mbinu mojawapo ya kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wa jamii rekodi za matukio muhimu katika jamii huweza kuhifadhiwa kwa nyimbo na kupitishwa kwa vizazi


Nyimbo hutumbuiza hutumiwa kama burudani kufurahisha kustarehesha na kusisimua


Hupitisha amali na mambo ambayo jamii inayothamini amali hizo hurekodiwa katika nyimbo mbalimbali kama vile za kazi na kurithishwa vizazi vya jamii hiyo Mawaidha na thamani za jamii hukaririwa katika nyimbo kama nyenzo za kuzirithisha


Nyimbo hutumiwa kuhamasisha watu na kuchochea hisia za kuchangamkia jambo fulani Nyimbo za kisiasa kwa mfano huweza kuchochea hisia za kuungana pamoja kutetea haki au kuunga mkono jambo fulani


Nyimbo huakisi ukwasi wa tamaduni za jamii umbuji ufasaha wa kujieleza na ujamii mvuto na uzuri wa kazi ya sanaa wa jamii hujitokeza katika nyimbo huteuzi wa manenoishara na ujumbe katika nyimbo huonyesha ukwasi wa jamii hiyo kifani


Hukuza ubunifu miongoni mwa wanajamii uimbaji ni kipawa na nyimbo hupalilia kipawa hiki


Aina mbalimbali za nyimbo


Bembelezi bembeabembepembezeji


Hizi ni nyimbo zinazowafanya watoto walale au watulie wanapolia zinapoimbwa


Sifa


Bembea huimbwa kwa utaatibu kwa sauti na mahadhi ya chini


Huimbwa na wazazi au walezi wa watoto kuwaliwaza na kuwabembeleza watoto walale


Huwa fupi


Bembea hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine kutokana na thamani za jamii hiyo


Huimbwa kwa kurudiarudia maneno au kibwagizo wakati mwingine hata nyimbo mzima huimbwa kwa kurudiwarudiwa


Hutumia lugha shawishi na wakati mwingine hutolewa ahadi za kumnunulia mtoto zawadi


Aghalabu zinapoimbwa mtoto huwa amebebwa kwa mbeleko na mwimbaji kutoa mapigo ya kumpapasa


Umuhimu


Hutumbuiza na kuongoa watoto bembea hupumbaza na kumfanya mtoto anyamaze au alale anapolia


Hutumiwa kama sifa kumsifu mtoto mtulivu husifu pia somo ya mtoto huyo au wazazi wake


Husawiri mfumo wa kiuchumi wa jamii husika ikiwa baba ni msasi mtoto atarajiwa kuwa baba ni msasi jasiri au baba yake yuko karibu kutoka usasini


Huonyesha au kusawiri uhusiano katika jamii kupitia bembea mlezi huweza kuibua migogoro iliyomo kati yake na wazazi wake au wazazi wa mtoto hivyo kuonyesha uhusiano kati ya waajiri na wajiriwa


Hutakasa hisia ambazo mwimbaji huweza kuwa nazo


Humwelimisha mtoto hata katika umri huu mchanga kuhusu mambo na shughuli mbalimbali katika jamii na umuhimu wake au thamani yake katika jamii


Husawiri falsafa au mtazamo wa jamii kuhusu jinsia na matarajio ya jamii kwa jinsia Fulani katika bembea mlezi anaweza kutaja kuwa machozi ni ya kike iwapo anamtuliza mtoto mwanaume majukumu ya mtoto wa kiume kwa jamii pia huweza kutajwa mlezi huweza kumtajia mtoto wa kike kuwa anatarajiwa kuwa mlezi mwema


Huwaonya watoto dhidi ya tabia hasi watoto huonywa dhidi ya kulia onyo kwani kulia hukumbusha mtu mambo mabaya


Mfano


Ewe malaika wangu


Uloshuka toka mbinguni


Mbingu kapasua kwa hei


Siku nipokukopoa


Ulinitia furaha iliyopasua kifua


Tabasamu kipajini pako


Ilinitia tumaini ikanisahaulisha zingizi


Ikayeyusha madhila ya utasa wa miaka kumi


Ikapeperusha mbali cheka la ukwenza


Sasa napolia wanitonesha jeraha


Waniregesha misri kwa vitimbi vya firauni


Kwa vitisho vya muhebi


Talaka huahidiwa hadi mbingu


Lipofungua milango ya heri


Silie mwana silie walimwengu watakusuta


Tangu hapo tanabahi


Vidume humu mwenu


Kulia hari kuumbiwa


Machozi na kekevu ni za kike fahamu


Jogoo halii daima huwika


Nikikuona kigugumika hivi wanitia hangaiko


Tumaini kuzima


Udhaifu kiandama moyo kitia hamaniko


Atanipigania nani


Watesi kingangaania chake kujitwalia


ZOEZI


1i Je mtoto huyu ni wa kike au kiume


ii Thibitisha


Mwimbaji ni nani au ana uhusiano gani na anayeimbiwa


Andika sifa tatu za jamii ya mwimbaji


Andika mbinu za lugha zilizotumiwa


Andika majukumu sita ya wimbo wa aina hii


Hutumbuiza watoto na kuwaongoa


Hutumika kumsifu mtoto mtulivu


Husawiri mfumo wa kiuchumi wa jamii husika


Husawiri uhusiano katika jamii kupitia migogoro


Huwaonya watoto dhidi ya tabia hasi


Mbolezi nyimbo za matangatahalili


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa wakati mtu amefariki au wakati wa maafa ama katika halfa za kuadhibisha makumbusho


Sifa


Mbolezi hutofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine kutegemea imani ya jamii kuhusu kifo na pia kulingana na aliyekufa


Huimbwa kwa njia ya kuwafariji waliofiwa


Husifu aliyekufa kwa kawaida mbolezi hutoa sifa chanya au nzuri za aliyekufa watu mashuhuri katika jamii huweza kutungiwa mbolezi zao mahususi zinazowasifu na kutuja michango yao kwa jamii


Hufungamana na muktadha maalum mbolezi huimbwa tu katika matanga au wakati wa kuomboleza jambo fulani


Huimbwa kwa toni ya huzuni na pengine uchungu ili kuibua hisia za ndani za mwombolezaji


Huimbwa kwa mwendo wa utaratibu


Huonyesha imani ya jamii husika kuhusu kifo


Majukumu


1 Husawiri msimamo wa jamii kuhusu kifo wapo wanaoamini kuwa kifo husababishwa na maovu au pepo fulani na watakao kashifu kifo watu wengine hutambua kifo kama mlango wa kuingia katika uzima wa milele kidini


2 Kuwaliwaza waliofiwa na kuwasaidia kukabiliana na uchungu au uzito wa kumpoteza mpendwa wao


3 Hutoa wasifu wa aliyekufa


4 Ni njia ya kutakasa moyo na hisia za aliyefiwa aliyefiwa huweza kutumia mbolezi kutoa hisia zake za huzuni kwa njia hii anaweza kupunguza uzito wa kumpoteza mwenzake


Mfano


Kama kesho itapambauka


Jua la kinjano kuchomoza


Kuangazia siku mpya


Siku isio tumaini


Siku bila mimi mama mtu


Kumbuka ewe kipenzi


Usiache chozi kufurika


Kuyeyusha makini yako inuka mwanangu inuka


Silie daima yote yatatengenea


Mpenzi mama ulolala usingizi usio na mzindushi


Nalikumbuka vyema hili ni beti uloniandikia


Kitandani ukiwa ukiuguza donda


Donda walokusababisha walimwengu mahasidi


Ela nataka ujue kamwe yote si shwari kama uliponambia


Hayawezi kuwa shwari kwa mlezi kikembe


Hayawezi tengea kwa yatima alozungukwa


Na waja wenye tama kila kitu kurithi


Hayawezi kuwa shwari kumtazama mwezio


Ulotwambia tumwite baba na kumstahi


Ati ni amri ya muumba


Akitoka na muhebi pumbao apata yeye


Wafurahia ulochuma wewe


Najitahidi mpenzi mama


Ukakamavu kujipa


Machozi kuyafuta


Ela hino kumbuka


Kuondoka kwako huko


Hatukukutarajia japo hukuisha kunikumbusha


Ziraili liingia ja mwewe


Na kukwiba mithili ya kifaranga


Mama yake akitazama


MASWALI


1a Andika sifa za mbolezi zinazojitokeza


Huimbwa kwa toni ya huzuni na uchungu kwani anayeimba ana huzuni kwani amempoteza mama


Inadhihirisha imani ya jamii inatajwa kuwa ziraili alimwiba mama


B Andika mbinu zilizotumiwa


Tashbihiziraili liingia ja mwewe


Inksariwalokusababishia


Nyiso


Nyiso n nyimbo zinazoimbwa jandoniwavulana  na unyagoni kwa wasichana  kila jamii hata hivyo ina desturi zake zinazozingatiwa kama kigezo cha kuvusha vijana kutoka utotoni na kuingia utu uzima


SIFA


Zilitoa sifa kwa waliotiwa jandoni waliopashwa tohara wazazi na wasimamizi wao


Ziliimbwa kuwapa wavulana ujasiri wa kukabili kisu cha ngariba


Zinatoa mafunzo kwa wavulana kuhusu majukumu yao mapya baada ya kutiwa jandoni


Katika baadhi ya jamii nyiso huimbwa usiku wa kuamkia siku ya kupasha tohara


Maudhui katika nyiso hutofautiana kutoka jamii hadi nyingine


Maudhui yanaweza kuwa ya kuonya dhidi ya kutoa siri kuwaandaa kwa uchungu watakaohisi au kukejeli woga


Majukumu


Hutumika kuwaondoa kihisia wanaotarajia wanaotahiriwa kuwapa ari ya kuwapa kisu cha ngariba


Huwajuza wanaotahiriwa kuhusu majukumu mapya na matarajio ya jamii yao kwao huwafahamisha kuwa wamevuka na ni muhimu kuwaandaa kiakili kwa majukumu ya utu uzima


Huonyesha furaha ya vijana wanaotoka katika utoto na kuingia utu uzima


Huhimiza ujasiri na kukebehi woga


Huhimiza uzalendo na kuonea fahari utamaduni wa jamii wanaohiriki jandoni hujitambulisha na jamii zao zaidi na hivyo uzalendo huimarika


Nyiso hutoa nasaha kwa vijana huwafahamisha kuhusu matarajio ya uchungu matarajio ya utu uzima husa dhidi ya woga na umuhimu wa kuhifadhi siri watakazopewa


Huburudisha waliohudhuria shughuli hii


Huleta umoja miongoni mwa wanajamii vijana waliotahiriwa wakati mmoja hujitambulisha kama ndugu


Mfano


Ewe kiii


Ulozowea kujificha


Nyuma ya mama kujikinga dhidi ya milio


Ya radii ilo juu mbinguni


Jua kesho ni siku ya siku


Siku ya kujua mbichi na mbivu


Kutofautisha jogoo na vipora


Ngaribu taposhika chake kijembe


Ndipo utakapojua bayani


Ukoo wetu si wa kunguru


Ikiwa u tayari


Kisu kukidhihaki


Si thubutu kamwe wanjani kuingia


Ije kuniabisha miye amiyo na akraba nzima


Nyimbo za kisiasa


Hizi ni nyimbo ambazo huimbwa katika shuguli au miktadha ya kisiasanyimbo za kisiasa huwa na maudhui mapana kama vile mapambano propaganda kuzindua kuhamasisha kukejeli kuburudisha kuhimiza au kutia ari


Sifa


Huwa na maudhui mapana kama vile mapambano propaganda nk


Huimbwa katika shughuli au miktadha ya kisiasa


Huonyesha hali ya mwenye nguvu kumwonea mnyonge


Huburudisha hutumbuiza na kustarehesha watu katika shughuli za kisiasa au za kitaifa


Hutumiwa kuwatuliza na kuliwaza wahasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Jukumu


Hukuza umoja wa kisisa miongoni mwa washiriki wakati wa kupigania uhuru nyimbo hizi zilitumiwa kama nyenzo za kuwaunganisha watu


Huzindua na kuhamasisha watu huwapa watu km wafanyi kazi ari ya kupigania haki zao Nyimbo za kisiasa huwatanabahisha watu kuhusu haki zao na kuwahimiza kupigana dhidi ya unyanyasaji


Husawiri mfumo wa kisiasa na kijamii wa jamii husika na maoni ya wananchi kuhusu mfumo huo Je wanaupenda au wanaupinga


Husawiri migogoro iliyopo katika jamii je ni ya unyanyasaji uongozi mbaya unyonyaji ubinafsi usawa na uhuru