budi lazima


lazima


sharti


ikiwa kama


bidi


Vya sababu


kwa


kwa sababu


maadamu kwa kuwa


madhali kwa kuwa


kwa vilemaana


kwa ajiliminajili ya


mintaarafu kutokana na


Vya kuonyesha Chaguo


au


ama


wala


Viunganishi vingine na maana zake


ila isipokuwa


laiti kama


lau kama


mradi bora


angalau bora zaidi


bighairi bila ya kujali kmMinghairi vitu vilivyo kwenye kabati vinginevyo unaweza kuvichukua


seuzesembuse kulinganisha ili kuonyesha tofauti


labda pengine


Vihusishi H


Maneno yanayoonyesha uhusiano


Aina


Mahali


juu ya miongoni mwa katika mpaka hadi


Wakati


kabla ya baada ya tangu hadi mpaka


Sababu


kwa kwani kwa sababu mintaarafu ya


Ala


Alimkata kwa kisu


Aunganifu


Simu ya rununu inalia


Jumba la mikutano limeandaliwa


Kiatu cha ngozi hudumu


Kikome cha plastiki ni duni


Ulinganisho


Zaidi ya kuliko kuzidi kushinda


Kiwango


Zaidi ya kati ya takriban karibu


Vya hali


Mithili ya kwa niaba ya


Vihisishi I


Maneno yanayotoa hisia za moyoni


furaha


Hoyee Haleluya Alhamdulilahi


hasira


Kefle Ah He


majuto


Kumbe Jamani Ole wangu Laiti


huzunihuruma


Pole Ole Maskini


kuitikia


Bee Labela Naam Ehee Ahaa


mshangaomshtuko


Eti Salaale Ajabu Msalia mtume Lahaula


kubeza


Mawe Ngo Mmm Mwangalie


kusisitiza


Hata


kutakia heri


inshallah


Mwingiliano wa Maneno


Hali ya maneno kuwa na matumizi tofauti mifano


W kuwa V


Huyu analia


Mtoto huyu analia


V kuwa W


Vikombe vizuri vitavunjika


Vizuri vitaliwa


V kuwa N


Mti mrefu haupandiki


Mrefu alikufa jana jioni


V kuwa E


Viatu vibaya vitachomwa


Uliifanya kazi vibaya


Mtu mjinga ni huyu


Anaongea kijinga


N kuwa V


Tajiri alimdharau Razaro


Mtu tajiri huheshimiwa


N kuwa E


Nairobi ni mji mkuu


Amewasili Nairobi


Kitoto kinalia


Unaongea kitoto


Haraka haina baraka


Fanya haraka tuondoke hapa


Sindano ya babu imepotea


Alidungwa sindanokwa sindano na daktari


E kuwa N


Niliwasili jana


Jana yangu haikuwa nzuri


T kuwa N


Nataka kulala sasa


Kulala kwake kunaudhi


N kuwa U


Ila yake imemwathiri sana


Watu wote ila yeye walikwenda


Kichwa changu kina walakini


Nimekula walakini sijashiba


E kuwa I


Mwenda pole hajikwai


Pole Usijali utapona


Amepaka rangi sawasawa


Sawasawa Siku moja tutakutana


H kuwa E


Paka amepanda juu ya mti


Ameingia katika choo


T kuwa E


Mtoto akilia atatapika


Aliingia akilia


N kuwa I


Gege anacheza ala yake ya muziki


Ala Waniwekea uchafu katika chakula


Mofimu


Kipashio kidogo zaidi katika lugha kisichoweza kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana yake


Aina


Mofimu huru


Neno lisiloweza kugawanywa katika vipande mbalimbali na linalojisimamia na kuwa na maana kamili


Kuku baba mama sana labda jana nk


Mofimu tegemezi


Isiyoweza kujisimamia na kujitosheleza kisarufi mifano


Mzizi Sehemu ya neno inayobeba maana kuu na isiyoweza kubadilishwa


mtu samaheka nk


Nafsi


Tumesahau


Ngeli


Lilianguka


Yalianguka


Kikanushi


Sikumpiga


Halijaoza


Huli


Njeowakati


Liliiva


Analia


Tutaimba


Alipoenda


Hali


Me nge ngali hu ki ka nk


Mahali


Alipoingia


Alikoingia


Alimoingia


Virejeshi


Lililonunuliwa


Alijikata


Mtendwawatendwakitendwavitendwashamirisho


Alichikichukua


Kilichowaua


Mnyambulikokauli


Alimpigia


Alimlilia


Alinikosea


Alimtolea


Kiishio


a e i u


Viambishi


Viungo vyenye maana vinavyofungamanishwa na mziziwa neno ili kulipa maana mbalimbali


Aina


Viambishi Awali


Ambavyo hutokea kabla ya mzizi


Aliyekukataa


Viambishi Tamati


Ambavyo hutokea baada ya mzizi km kipigishwacho


Mnyambuliko wa Vitenzi


Kunyambua kitenzi ni kukiongeza viambishi tamati ili kukipa maana tofauti


Aina za minyambulikokauli za vitenzi


Kutenda


Hali ya kawaida ya kitenzi


Kutendatenda


Hali ya kitenzi kurudiwa


Kutendea


Kwa niaba ya


Badala ya


Sababu


Kuonyesha kitumizi


Mwendo wa kitu kuelekea kingine


Kutendwa


Huonyesha nomino iliyoathiriwa na kitenzi


Kutendewa


Humaanisha kitendo kimetendwa na mtu badala au kwa niaba ya mtu mwingine


Kutendana


Unamtenda mtu jambo naye anakutenda jambo lilo hilo


Kutendeana


Unamtendea mtu jambo naye anakutendea jambo lilo hilo


Kutendeka


Uwezekano wa kitendo kufanyika


Kutendesha


Mtu au kitu kusababisha kufanyika kwa kitendo


Kutendeshea


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mwingine


Kutendeshwa


Kusababishwa kufanya jambo


Kutendeshewa


Mtu kusababishwa kitendo kitendeke kwa niaba yake


Kutendeshana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwako


Kutendesheana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwa niaba yako


Kutendesheka


Kitendo fulani kinaweza kusaababishwa


Kutendama


Kuwa katika hali fulani bila ya mabadiliko


lalalalama


fichafichama


shikashikama


gandagandama


chutachutama


fungafungama


kwaakwama


ungaungama


andaaandama


sakisakama


Kutendata


Hali ya mgusano au kushikanisha vitu viwili


pakapakata


fumbafumbata


kokoakokota


okoaokota


kamakamata


Kutendua


Hali ya kiyume


chomachomoa


fungafungua


Kutenduka


Kuweza kufanyika kwa hali ya kinyume


chomoka


funguka


Vinyume vya vitenzi


komeakomoa


barikilaani


patanakosana


angikaangua


mwagazoa


zibazibua


tatizatatua


funikafunua


tegategua


tawanyakusanya


uguapona


nasanasua


kwamizakwamua


kosakosoa


pakiapakua


twikatua


paatua


chekalia


anikaanua


simamaketi


fukiafukua


inamainuka


fungafungua


furahihuzunika


kumbukasahau


oataliki


chokapumzika


uliza jibu


jengabomoa


ishikufahama


kufakufufukaishi


lewalevuka


anzamalizaisha


sazabakizamaliza


mezatapikatema


ingiatoka


dharauheshimu


kweyateremka


pandashuka


sifukashifu


chimbafukia


chafuasafisha


chekalia


babaikatulia


pokeaaga


zamaelea


vaavua


Matumizi ya Maneno na Viambishi Maalum


Maneno Maalum


ila


isipokuwa


Watu wote ila yeye wameenda


kasoro


Hakuna kizuri kisicho na ila


labda pengineshaka


Haonekani siku hizi labda amepata uhamisho


ikiwa


kamashaka


Tutamkuta nyumbani ikiwa amepewa likizo


masharti


Mgonjwa atapona ikiwa atakunywa dawa ipasavyo


walakini


dosari


Ghorofa limebomolewa kwa sababu lilikuwa na walakini


lakinibali


Nimekula walakini sijashiba


ingawaingawaje hata kama


Nilijilaza kitandani ingawa sikuwa na usingizi


ijapokuwajapo hata kama


Usicheze na nyoka ijapokuwa ni mdogo


jinsi


njiautaratibu wa kufanyia jambo


Sijui jinsi ugali unavyopikwa


ainanamnasampuli


Siwezi kula chakula jinsi hii


kulingana nakama


Alikuja jinsi alivyoniahidi


kwa


mahali


Ameenda kwa Juma


Alisoma kwa bidii


sehemu ya kitu kisimaakisami


Amepata alama moja kwa tano katika mtihani


pamoja na


Harusi ilihudhuliwa na wazee kwa vijana na tulikula wali kwa nyama


kuonyesha kitu kilitumiwa kama kifaa


Alikata mkate kwa kisu


sababu


Aliugua kwa kunywa maji machafu


kuunganisha vipashio viwili


Leo ndiwe utapika kwa hivyo tayarisha viazi


mudakipindi


Alilia kwa nusu sana


kufanya jambo bila kupoteza wakati


Baada ya kula tulienda moja kwa moja kulala


kivumishi cha aunganifu cha ngeli ya KU


Kucheka kwa Maria kunaudhi


umiliki wa mahali


Twende nyumbani kwangu


kiunganishi


Mama na baba wanalima


umilikaji


Kamau ana kitabu kizuri


wakati uliopo


Anaandika barua


kaulimnyambuliko


Kamau na Juma wanapigana


kuonyesha tofauti


Kiatu hiki ni tofauti na kile


mtenzi


Alipigwa na mwalimu


kuonyesha ufupisho wa nafsi


Alisaidiwa nao


Zoezi


Eleza matumizi ya na katika sentensi zifuatazo


Baba na mama wanapigana kwani ana tabia ya kulewa


Mtoto aliteswa na mama yake kwa kuwa tofauti na wengine nami kikamkanya


wala kukanusha


Sikumtusi wala kumpiga


Viambishi Maalum


meja hali timilifukitendo kutendeka na si muda mrefu uliopia


Mama amewasili


Mama hajawasili


hu


mazoeajambo hutokea kila wakati


Yeye hulala mapema


kikanushi


Hukutibiwa vizuri


li


wakati uliopita


Alitupatia zawadi


ngeli


Tunda limeiva


kitenzi kishirikishi kipungufu


Jembe li ghalani


ni


nafsi ya kwanza umoja


Niliwasili jana


mahali


Twende kanisani


Yeye ni daktari


wingi


Tokeni nje


ndi kitenzi kishirikishi kipungufu


Yeye ndiye aliniibia pesa


ji


udogo


Kijitu kimeanguka


ukubwa


Jibwa limebweka


kirejeshi


Alijipalia makaa


nafsi ya pili


Jichukulie upendacho


kiambishi tamati cha kuunda nomino


Mwimbaji alituzwa


Ki


kitendo ki katika hali ya kuendelea


Tulikuwa tukila alipoingia


mashartikitendo kinategemea kingine


Utapita mtihani ukijitahidi


Kitoto kinalia


ngeli


Kitabu kimechukuliwa


kitenzi kishirikishi kipungufu


chakula ki mezani


kielezi namna mfanano


Yeye hula kifisi


kitendo hakifanyiki kamwe


Chai hii hainyweki


ku


kikanushi cha wakati uliopita


Hakumpiga kwa jiwe


nafsi ya pili umoja


Alikupigia simu jana


mahali


Huku kumesafishwa


Kuugua kumemnyenyekesha


mwanzo wa kitenzi


Ameenda kusafisha nyumba


ka


mfuatano wa matukio


Tulikula chakula tukanywa chai kisha tukalala


vichwa vya habari


Mwizi kapigwa mawe


kutoa amri


Kachezeeni nje


kitendo fulani ni tokeo la kingine


Tulisoma kwa bidii tukapita mtihani


kutoa nasahashauri


Kamwombe babako msamaha


a


Hali isiyodhihirika ya wakati uliopo


Watoto wacheza uwanjani


Waziri aaibishwa na wananchi


kitendo kinaendelea


Twaenda sokoni


nafsi ya tatu umoja


Yeye aliudhika sana


ngeli


Mbuzi yule atachinjwa kesho


kiishio


Mtoto amekula vizuri


ngengali masharti yanayowezekana au yasiyowezekana


Ningekuwa na pesa ningenunua kiatu


Laiti ningalijua nisingaliingia katika hilo basi


po


wakati


maalum


Yeye anapolala hukoroma


Wowotemazoea


Mwalimu aingiapo wanafunzi husimama


mahali


Paliposafishwa pamechafuka


masharti


Mtoto aamkapo mpe uji


kikanushi cha ki ya masharti


Akilaasipokula


Viakifishi


Alama za usemi


Usemi halisi


Njoo kesho mama akamwambia


Lugha ngeni


Ninunulie jarida la Parents babake akamwambia


Vipindi filamu makala


Vioja Mahakamani


Semi


kumwaga zigo


Dukuduku


maneno yameachwa ya kutangulia kati au ya mwisho Yaweza kuachwa kwa kuwa makali


Nyani haoni


kukatizwa usemikauli


AMINA Mama ni


MAMA Kwanza watoka wapi usiku huu


maneno yanaendelea


Alimwambia ajihadhari anapovuka barabara


Komamkatokipumuo


pumziko fupi katika senyensi


Tulipofika sokoni tulinunua mboga


kuorodhesha


Alinunua mboga samaki nyanya na viazi


kuonyesha mwanzo au mwisho wa usemi halisi


Njoo keshomama akamwambia


kuandika anwani


Shule ya upili Gatwe SLP 160 Kerugoya


baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari


Daktari ningependa kukuona


kutenganisha sentensi zenye masharti


Usipofanya kazi usile


kuandika tarehe


Alizaliwa mwezi wa Julai tarehe 18 1999


kuandika tarakimu zinazozidi elfu


1000 13000 nk


Ritifaakibainishi


herufi imeachwa


walotutuma


shaddamkazo


iba kalamu


katika sauti ya kingongo


Ngombe amekufa


Kufupisha


Tushasafisha nguo


katika kuandika miaka yenye namba izilizoachwa


Mshazarimkwaju


Tarehe


Alizaliwa tarehe 561998


kuonyesha kumbukumbu


KUMB 12009


kuonyesha visawe


Nenda katika shuleskuli


Kuonyesha au


Wanawakewanaume wataajiriwa


Kistari kifupi


kuandika tarehe


kuonyesha silabi viambishi au mofimu


salamu na imba


kuonyesha neno linaendelea katika mstari unaofuata


Usitenganishe sauti za silabi


Kuonyesha mzizi wa neno


mabwa


kuonyesha kudumishwa kwa sauti


Loooo


Hadi kipindi cha tukio fulani


Kutenganisha usemi na msemaji


Huo ni upumbavuKibaki


Kistari kirefu


kutenganisha usemi na msemaji


kuonyesha mabadiliko ya ghafla


Wanafaunzi ni wajingasamahani simaanishi wote


kutangulia maelezo ya ziada


Walisaidia nchi za Afrika Mashariki Kenya Uganda na Tanzania kwa msaada


Mstari


kusisitiza


Jibu maswali mawili pekee


kuonyesha aina za maneno


Mtoto wangu analala V kimilikishi


kuonyesha vitabu majarida na magazeti


Chemchemi za Kiswahili True Love nk


kuandika anwanikichwa


Mwanafunzi AdhibiwaKaadhibiwa Vikali


Kikomokitonenukta


mwishoni mwa sentensi


kuandika tarehe


kuonyesha ufupisho wa maneno


DktBwBiCCM


kuonyesha takwimu


45 8627 nk


kutenga shilingi na senti


650shilingi sita na senti hamsini


juu ya herufi j na I


Nususemi koloninukta na kituo


kugawa sentensi mbili zinazoweza kujisimamia bila ya viunganishi


Wasichana walifuata maagizo waliyopewa wafulana waliyagomea


kama kipumziko katika sentensi ndefu


Alipochunguza ile hati aliyokabidhiwa na wale wafanya biashara aliona kuwa si nzuri akaamua kujitenga nayo


Vifungomabanoparadesi


kuzingira nambari au herufi katika orodha


ia


kuonyesha maelezo ya vitendo vya msemaji katika mazungumzo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinama Hebu njoo haraka


kutoa maelezo zaidi


Ema kifungua mimba changu chaja leo kutoka marekani


kuonyesha visawe


Mamba ngwena huliwa


Herufi kubwaH


mwanzoni mwa sentensi


kuandika anwani


SLP 1000 Bura


mwanzoni mwa usemi halisi


Twendeni zetu akatwambia


baada ya kiulizi  na hisi


Lo Ulienda Hebu niambie yaliyojiri


mwanzoni mwa nomino za pekee


Musa


ufupisho wa maneno


CCM Chama cha Mapinduzi


mwanzoni mwa majina ya vitabu majarida magazeti vipindi filamu nk


kuandika sifa inayotokana na jina la pekee


Kiganda Kikristu


Koloni Nukta mbili


kuorodhesha


Ukitaka kuandaa samosa unahitaji vitu hivi unga nyama chumvi mafuta na kitunguu


kutangulia usemi halisi


Alimwangalia kisha akamtupia mshenzi


kuandika mazungumo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinuka Umechelewa wapi


kutenganisha dakika na sekunde


kutangulia maelezo fulani


Alipofungua mlango alishtuka mizoga ya punda ilikuwa imetapakaa nje


Hisimshangao


kuamrisha


Kachezeeni nje


Kamau Unafanya nini


baada ya vihisishi


Masalaale Pesa zangu zote zimeibwa


baada ya sentensi iliyo mshangao


Gari langu limeibwa


kusisitiza


Kesho msichelewe kuwasili shuleni


kudharaukubeza


Mwangalie Kichwa kama jiwe


baada ya tanakali


Mate yalimdondoka ndo Ndo Ndo


Kiulizo


mwishoni mwa sentensi iliyo swali


mwishoni mwa methali zenye muudo wa swali


Pilipili usiyoila yakuwashiani


kuonyesha shaka


Kenyatta alizaliwa mwaka wa 1945


kuonyesha mwaka wa kuchapishwa kwa kitabu haujulikani


Mlacha J  Tujijue Ipasavyo


Herufi nzito h


Jibu maswali manne pekee


kuonyesha wakatinjeo au hali


NilichezaNimelima


kuonyesha umoja na wingi


mtotowatoto


kuonyesha aina ya neno katika sentensi


Mtoto wake amelala kivumishi


Herufi za mlazoitalikih


kuonyesha aina ya kiambishi au mofimu


Kilichoibwa kirejeshi


kusisitiza


Jibu maswali mawili


kuonyesha jina la kitabu


Nyota ya Rehema


kuonyesha maneno ya kigeni


Napenda mukimo


kuonyesha maelezo ya vitendo vya mhusika katika mazungumzo mahojiano na tamthilia


AMINA Akiinuka Mama ameenda kwa Farashuu


Kinyota


kuonyesha neno limeendelezwa vibaya


kitaabu


kuonyesha sentensi haina mpangilio sahihi wa maneno


Kisu cha hiki ni nani


kuonyesha tanbihi maelezo ya neno yanapatikana chini mwa ukurasa


idhibati


kuonyesha sentensi ina makosa kisarufi


Kuku hii ni ya nani


Usemi Halisi


Maneno halisi kama yanavyotamkwa na msemaji


Huandikwa bila kugeuza chochote


Huanzia kwa herufi kubwa


Hunukuliwa kwa alama za usemi ambazo huandikwa zikiwa mbili mbili na moja moja katika dondoo ndogo km Mwambie ugua pole ukimuona baba aliniambia


Koma hutumiwa mwanzoni au mwishoni mwake


Msemaji mpya anapoanza kusema unapaswa kufungua aya mpya km


Alimuuliza Huendi kwa nini


Sikupewa ruhusa alijibu Zahara


Baada ya  na  na  maneno huanzia kwa herufi kubwa km Lo Unatoka wapi saa hii Aliniuliza


Usemi wa Taarifa


Ripoti kuhusu mambo yaliyosemwa na mtu mwingine


Si lazima maneno yatokee yalivyosemwa Yanaweza kubadilishwa mradi ujumbe ubakie ule ule


Alama za mtajo kiulizi na hisi hazitumiki


Maneno kwamba na kuwa hutumiwa


Baadhi ya maneno na viambishi hubadilika km


VITATE TD


Tata


hali ya kutoeleweka


sentensi hii ni tata


fundo katika uzi


uzi umeingia tataumetata


Dada


ndugu wa kike


Tua


shuka kutoka angani


ndege ilitua uwanjani


weka chini kv mzigo


Dua


maombi kwa Mungu


omba dua


piga dua apizalaani


Toa


ondoa kitu ndani ya kinginea


kinyume cha jumlisha


Doa


alama yenye rangi tofauti na mwili wa kitu


dosariilawalakini


Ndoa


arusimakubaliano rasmi ya mwanamke na mwanamume kuishi pamoja kama mke na mumechuo


Tundu


uwazi mdogo wa mviringo kwenye kitu kv sindano


kitu maalum cha kuwekea ndege kilichotengenezwa kwa mabati matete nk


Dundu


mdudu anayebeba uchafu


rundo la vitu mtumba


Tuma


peleka kitu kv barua kwa njia ya posta


agiza mtu kufanya jambo


Duma


mnyama mkubwa mwenye umbo kama la paka


kamata hasa katika vita


KG


Kuku


aina ya ndege anayefugwa nyumbani


Gugu


mmea unaoota mahali usipotakiwa


mmea wa mwituni mfano wa unyasi


Kuni


vipande vya mti vya kukokea moto


Guni


shairi la arudhi lililokosa kutosheleza kanuni moja au zaidi ya uandishi


Kuna


kwaruza kwa kucha kitu chenye menomeno


Guna


toa sauti ya kuonyesha kukataa kutoridhika au kuchukia jambo


Kenge


mnyama kama mjusi mdogo


Genge


kundi la watu


pangoshimo


Kesi


daawamashtaka yanayosikilizwa mahakamani


Gesi


hewa inayotumiwa kupikia au kutiwa katika vinywaji


hewa ambayo haigeuki na kuwa majimaji katika joto la kawaida


CHJ


Changa


toa kitu ili kukusanya kwa kusudi fulani


siokomaa


chanjapasua vipande vipande vidogo vidogo kv kuni


Janga


hataribalaa


Chema


kizuri


Jema


zuri


Chini


kwenye ardhisakafu


Jini


shetani mtu muovu


Choka


pungukiwa na nguvu baada ya kufanya kazi


Joka


nyoka mkubwa sana


Chungu


chombo kinachofinyangwa cha kupikia


kinyume cha tamu


idadi kubwa chungu nzima


mdudu mdogo wa jamii ya siafu


Chambo


kinachowekwa kwenye mtego kunasia wanyamasamaki nk


Jambo


habaritukio shughuli


Kucha


elekea asubuhi


ogopa


Kuja


hali ya kusogea karibu


Chuma


pata mali


madini magumu yanayotumiwa kujengea na kuundia vitu


tungua matunda au maua kutoka mtini


Juma


wiki


jina la mtu


Chenga


hepa kwa hila


mchele uliovunjikavunjikamchele wa chenga


Jenga


aka nyumba


fanya madhubutiimarisha


Mchi


mti wa kupondea kwenye kinu


Mji


makazi ya watu wengi kulikojengwa nyumba nyingi


mahali kaburini anapowekwa mauti


sehemu ya kati ya chupa ya mwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na mwili wa mama


Kichana


kitu cha kuchania nywele


Kijana


mtu wa makamo mwenye nguvumtoto wa kiume kabla ya kubaleghe


FV


Faa


kusaidia


kuwa vizuri


Vaa


eneza kitu katika mwili ili kufunika sehemu fulani


Fua


safisha nguo


tengeneza kitu kutokana na madini


toa maji katika chombo


fua maji


Hakufua dafu hakufaulu


Vua


pata samaki kwa kutumia wavu mshipi ndoana nk


ondoa nguo mwilini


nusuru okoa ponya


vua macho tazama


Fika


wasili mahali


bila shakakabisa


Vika


valisha


Fuka


toa moshi bila kuwaka


uji wowote mwepesi uji fuka


Vuka


enda upande wa pili


Fuma


piga kwa mkuki


ona kwa ghafla bila kutazamia mtu anayetenda jambo ovu


tengeneza kitu kwa kusokota nyuziukindu nk


Vuma


julikana kwa watu wengi kv habari mtu nk


toa sauti nzito kv simbaupepo mkalingoma nk


Afya


hali nzuri ya mwilisiha


Avya


toa mamba


tumia ovyoovyo mali pesa nk


Fito


vipande vya miti au chuma vya kujengea nyumba


Vito


mawe ya thamani


Fuja


tumia vibaya


haribu mali nguo chakula nk


Vuja


pita kwa kitu mahali penye upenyo


Gunia hili linavuja


Vunja


fanya kitu kigumu kuwa vipande vipande


badilisha pesa ziwe ndogondogo


enda kinyume na kanuni


Futa


pangusa


chomoa kisu


toa maji nje ya chombofua maji


Vuta


fanya kufuataburura


ingiza hewa au moshi mapafuni


Wafu


waliokufa


Wavu


utando wa nyuzi wa kufulia samakikutegea wanyamakuweka golinikimiani nk


CHSH


Chaka


mahali penye miti iliyosongamana


msimu wa kaskasijoto na ukavu wa ardhi


Shaka


wasiwasi


tuhumuma


Chali


lala mgongo juu kichwa chini


mtu anayechekesha watu kwa kuwatolea mkasa


Shali


kitambaa cha begani cha shehe


Shari


balaa pata shari


Chati


mchoro unaotoa maelezo Fulani


Shati


vazi la juu la mwili lenye mikono


Sharti


lazima


Choka


pungukiwa na nguvu baada ya kufanya jambo kwa muda mrefu


Shoka


kifaa cha kukatia na kupasulia miti


Chombo


ala ya kufanyia kazi


Shombo


harufu mbaya ya samaki


Chokoa


tia kitu chenye ncha kwenye tundu au shimo ili kutoa kitu km chokoa meno


Shokoa


kazi ya kulazimishwa fanyishwa shokoa


shamba lililolimwa na kuachwa kumea nyasi


TH DH


Thamini


tia maanani heshimu


Dhamini


toa pesa maakamani ili mshtakiwa asitiwe korokoroni


Thamani


kima


Dhamana


malipo ya kortini


Thibiti


kuwa ya kwelikuaminika


Habari imethibiti


Dhibiti


tia mkononi


Nikidhibiti pesa zangu kutoka kwake nitanunua baiskeli


weka chini ya mamlaka


Ridhi


kubali


pendezwa na jambo


Rithi


miliki kitu kutoka kwa mtu aliyekufa ama uliye na uhusiano naye


pata jambo au ujuzi kutoka kwa mtu mwingine


AH


Apa


tamka jina aghalabu la Mungu kuthibitisha jambo Fulani


Hapa


mahali karibu


Ama


au


Hama


toka mahali fulani ili kwenda mahali pengine kuishi gura


Adimu


a shida kupatikananadra


Hadimu


mtumishi mahadimu


Ajali


jambo la madhara au hatari


Hajali


kinyume cha jali


Auni


saidia


Launi


rangi


LR


Lahani


tuni


Rahani


chumba maalum katika nyumba au chombo cha kuwekea vitu


Lea


tunza mtoto


Rea


ghadhibika


Lemba


nyanganya kwa hilapunja


Remba


pamba rembesha


Fahali


ngombe dume


Fahari


a kujivuniwa kwa watu


Mahali


sehemu ambapo mtu au kitu huweza kukaa


Mahari


mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamke anayetaka kumuoa


S SH


Saba


namba inayoonyesha idadi


Shaba


madini yenye rangi ya manjano


Saka


tafutawinda


Shaka


wasiwasi


tuhuma


kutokuwa na hakika


Suka


tikisa kitu


pitisha kitu kama nywele baina ya zenyewe kupata mfumo fulani


Shuka


enda chini kutoka juu ya kitu


kitambaa cha kujifunga kiunoni


Soga


mazungumzo ya kupitisha wakati


Shoga


jina waitanalo wanawake marafiki


msenge


Sababu


kinachofanya jambo kutokeachanzo


Shababu


kijana


JNJ


Jaa


tosha


tapakaa kila mahali


mahali pa kutupia taka


Njaa


hali ya tumbo kutaka kupata chakula


ukosefu mkubwa wa chakula


Chema


kizuri


Jema


zuri


Njema


nzuri


Jia


sogelea karibu


Njia


barabara


namna au jinsi ya kufanya jambo


Jozi


vitu viwili vinavyofanana vilivyo pamoja


Njozi


maono yatokeayo usingiziniruia


Jana


siku kabla ya leomwaka kabla ya huu


buu la nyukikama kiluwiwi cha nzi


Njanasamaki mwenye rangi nyekundu


DND


Dege


eropleni kubwa


ndege mkubwa


ugonjwa wa watoto unaosababishwa na homa kali


Ndege


mnyama aghalabu anayeruka kwa mabawa


eropleni inayosafiri angani


ndege mbayamzuri bahati nzurimbaya


Duni


kitu chenye thamani ya chini


Nduni


ajabulisilo la kawaida


BMB


Basi


gari la abiria


kisha


Mbasi


rafiki


Buni


gundua


unda


tunga


Mbuni


ndege asiyeweza kuruka lakini huenda mbio sana


mkahawa au mti uzaao kahawa


Bali


lakini


sijali wala sibali kusisitiza kutojali


Mbali


si karibu


tofauti


Mbari


ukoo


Bega


sehemu ya mwili juu ya mkono na chini ya shingo


Mbega


nyani


manyoya ya ndege wanayojifunga wachezaji ngoma jifunga mbega


Iba


chukua kitu cha mtu mwingine bila ruhusa


Imba


tamka maneno kwa sauti ya mziki


GNG


Gawa


tenga katika sehemu mbalimbali


aina ya ndege wa usikukirukanjia


Ngawa


mnyama afananaye na paka


Guu


mguu mkubwa sana


Nguu


kilele cha mlima


nguruaina ya samaki


Goma


kataa kufanya jambo mpaka masharti fulani yatimizwe


ngoma kubwa sana


duwi aina ya samaki


Ngoma


ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwa ngozi kwenye mzinga piga ngoma


mchezo wa kufuata mdundo wa ngoma cheza ngoma


Koma


alama ya kituo


acha kufanya jambo


PB


Pata


kuwa na jambo hali au kitu


kuwa kali


Kinolewacho hupata


Bata


ndege mwenye vidole vilivyotandwa aghalabu akaaye majini


Papa


samaki mkubwa


Baba


mzazi wa kiume


Pana


kinyume cha embamba


Bana


finya


Bango


uwazi ulio ardhinimtini au jabalini


kipande cha karatasi ngumu kama kadi


bati linalozuia matope juu ya gurudumu la gari au baiskeli


Pacha


watoto wanaozaliwa kutokana na mamba moja


Bacha


tundu kwenye ukuta shubakacloset


Paja


sehemu ya mguu kati ya goti na nyonga


Pania


kazana ili kufanya jambo lililokusudiwa


Bania


zuia kitu bila ya kutaka kukitumia bania pesa


Pima


tafuta urefu uzito nk


Bima


mkataba na shirika wa kulipa pesa ili kupata fidia mtu anapofikwa na hasara


Punda


mnyama


Bunda


fungu la karatasinotingozi nk


Panda


enda juu


kifaa cha kurushia vijiwe manati


baragumu


tia mbegu ardhini ili zimee


Banda


jengo kubwa la kuwekea vitu au wanyama


Pasi


fuzufaulu


hati inayomruhusu mtu kusafiri nje ya nchipasipoti


chombo cha kunyooshea nguo


Basi


gari kubwa la abiria


Mbasi


rafiki


TD


Tamu


enye ladha ya kuridhisha mdomo


Damu


maji mekundu yanayozunguka mwilini


ukoo


Taka


kuwa na haja ya jambo fulani


uchafu


Daka


pokea kwa mikono kilichorushwa


tunda bichi nazi dakadanga


Tokeza


fanya kuonekana


Dokeza


toa habari za siri kwa uchache


Tai


ndege mkubwa mwenye makucha marefu alaye mizoga vulture


kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi wa shati


Dai


taka kupewa kilicho chako


habari inayosemwa na haijathibitishwa


KG


Kamba


uzi mnene


samaki mdogo


mnyama wa baharini mwenye miguu mingi ambaye huliwa


kata kamba kimbia


Gamba


ngozi kama pembe ya kasa samaki kasa au kobescales


Konga


kuwa mzee


kusanya vitu au watu mahali pamoja kongamano


meza maji kidogo ili kupunguza kiu konga roho


Gonga


kutanisha kitu kimoja na kingine kwa kuvipiganisha


Koti


vazi zito livaliwalo juu ya nguo


Korti


mahakama


Goti


kiungo cha mguu kinachounganisha paja na muundi


Mfugo


mnyama anayefugwa nyumbani kwa ajili ya kuliwa au biashara


Mfuko


kitu cha kitambaa cha kutilia vitu


Tegua


fanya mtego usifanye kazi


ondoa chombo kama chungu mekoni


fanya kiungo cha mwili kifyatuke


Tekua


angusha kwa kusukuma


ngoa kwa nguvu kv mmea


Mkuu


kiongozi


wenye hadhi kubwa


Mguu


kiungo cha binadamu au mnyama cha kusimamia au kutembelea


Oka


tia ndani ya tanuu kitu ili kiive au kikauke kv unga uliokandwa au matofali


Oga


safisha mwili


enye hofu


Pika


weka kitu kv chakula sufuriani juu ya moto ili kiive


Piga


kutanisha vitu kwa nguvu


piga chafya maji hodi nk


Ukali


hali ya kutokuwa mpole


hali ya uchungu ladha


Ugali


chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindi na kusongwa na maji moto hadi yakauke


MASWALI YA SARUFI


a Akifisha kifungu kifuatacho


Baba Wafua ona barua iliyotoka kwa mwanao Hata hati haisomeki Lo baba watoto akamaka Hii barua kweli imetoka kwa mwanangu Wafua Waniuliza mimi mama akamjibu Tazama maandishi na anwani basi Shule ya Msingi ya Burungani SLP 128 Vuga alama 5


b i Andika sentensi ifutayo kwa wingi


Uwanja mwingineo umechimbuliwa kuongezea ule wazamani alama 1


ii Unda jina kutokana na kivumishi hiki


Refu alama 1


iii Tunga sentensi moj a ukitumiakiyamsahrti alama 1


c i Tunga sentensi tano kuonyesha matumizi matano tofautiyaneno


KWA alama5


ii Tumiaviunganishivifuatavyokatika sentensi


I Mighairi ya


II Maadam alama 2


d Sentensi ifuatavyo ina maanambilitofauti Zieleze


Huyu amekuja kutuliza alama 2


e Tofautisha maana


i Ningekuwa na uwezo ningesafiri kwenda ngambo


ii Ningalikuwanauwezoningalisarikikwendangambo alama2


f Ainisha sehemu zote sarufi katika sentensi ifuatayo


Ninaondoka


g Unda jina moja kutokana na majina yoyote mawiliyaKiswahilisanifti alamal


a SahiWshamakosayaliyomokatika sentensi hizi mbili zifuatazo


i Bei za vitu zimepanda juu sana siku hizi


ii Weka mizigo kwa gari alama2


b Elezamaanaya sentensi hizi


i mikono yao imeshikana


ii mikono yao imeshikamana alama2


c Andika sentensi zifuatazo ukitumia kinyume cha neon lililoandikwa kwa herufi za mlazo


i Usijaribu kupaaza sauti unapoimba alamal


ii Huyu ni mtu mwenye busara alamal


iii Binadamu hawezi kumuumbua mwenzake alama 1


d Akifisha kifungu kifioatacho


Bwana mwenyekiti mgeni wetu wa leo wazazi waalimu wote hata wanafunzi leo ni siku muhimu je mngependa niwafahamishe msaada tuliopokea kutoka kwa wizara ya elimu


alama 4


e Tunasema Mtoto huyu mzuri anapendeza


Ukitumia majina yafuatayo kamilisha sentensi ukifuata mfano ulio hapo juu


i Ngome alamal


ii Mitume alamal


iii Heshima


iv Ngombe alamal


Vilema alamal


h Kutokana na vitenzi tunaweza kuunda maj ina na pia kutokana na maj ina tunaweza kuunda vitenzi Mfano


Jina Kiteado


Mwuzaji uza


Muzo uza


Wimbo imba


Sasa kamilisha


Jina Kitendo


i Mnada  n Kikomo


iii  ruhusu


iv  ashiki


v  husudu alama5


i Andika katika msemo halisi


Mvulana alimwambia baba yake kuwa alitaka kwenda sokoni alama 2


n Andika katika msemo wataarifa


Nitakuwa nikija hapa kila siku kukuonaKamau alimwambia shangazi yake


Eleza matumizi ya Po katika sentensi hii Nilipofika nilirnwona pale alipokuwa amesimama


alama 2


k Mtu akicheza mchezo mahali fulani tunaweza kusema alicheza hapo ukifuata mfano huu tumia vitenzi vilivyoko ltika mabano lojkamilisha


i Ali hapo la


ii Ali hapo fa


iii Ali hapo oa


Jibu maswali yafutayo kulingana na maagizo


a Andika katika msemo wa taarifa


Mzazi lieshonatokaufikenyumba Mtoto


Nitajaribu lakini mwalimu alisema tutafanya mtihani jioni alama4


b Badiisha katika udogo kisha uukanushe udogo huo


i Guu lake limepona baada ya kuumwa na jibwa la jijini alama2


ii Nyumba yenyewe ilijengwa bondeni karibu na mto alama2


c Andika katika kauli ya kutendesha


i Nataka upike chakula hiki vizuri alamal


ii Toa ushuru forodhani alamal


d Sahihisha bila kubadilisha maana


i Usikuje hapa kwetu kwani sitakuwamo alamal


ii Basi la shule limeharibika moshi nyingi inatokea dirishani na maji inatiririka ovyo


alamal


e Eila kubadilisha maana andika sentensi zifuatazo ukitumia kirejeleo cha ngeli kifaacho


i Nyumba alishinda farasi kukimbia alamal


ii Milango yote yajifunga ovyo nenda ukafunge alamal


iii Hamisiamekatanyasivizuri alamal


iv Jiwe lile liliangukia matunda alamal


f Eleza matumizi manne tofautiya  na  alama 4


g Eleza maana mbili mbili zinazotakana na sentensi zifuatazo


i Mtoto alitimua mbio kuona nyoka alama 2


ii Juma alifagia chakula alamal


iii sisikii vizuri alama2


h Tunga sentensi ya neno moja ambayo ina visehemu vifuatavyo vya sarufi


kiima


Wakati


kirejeleo


Kiwakilishi kitendwa


Kitenzi alama 5


i Bila kunyambua andika maneno mawili ambayo yanatokana na shina moja na neno


Imani


1 a Akifisha kifungu hiki


nilipomwendea aliniangalia kisha akaniambia siamini kuwa ni wewe uliyeandika barua alama3


b Onyesha viunganishi vingine badala ya vile vilivyotumiwa katika sentensi hizi


Watu wanne walipeperushwajuu kwajuu na upepo mkali alama 4


c Tumia viunganishi vingine badataya vile vilivyotumiwa katika sentensi hizi


i Anayetafuta hachoki hata akichoka keshapata alama 1


ii Ngojeeni hadi washiriki wote wafike alama 1


d Tumia kiulizio pikukamilisha


i Nimitume  aliowataja alama 1


ii Ni kiziwi  aliyemwona akipita alama 1


e Tunatumia viashiria vya kuthibitisha kwa mfano


Kitabu kiki hiki


Sasa kamilisha


Ni mbwa  aliyekula chakula cha mtoto alama 1


f Andika upya sentensi ifutayo ukitumia kirejeshi kihusiano cha ngeli cha mwisho


Mwanafunzi anayefanikiwa maishani ni yule anayesoma kwa bidii na pia anayetii wakuu wake alama 2


g Jaza viambishi vifaavyo katika sentensi zifuatazo


i Ukutaenyewe uria hyiifa nyingi lakini fundiote anaweza kuukarabati alama2


ii Maji yalizoa changaraweote na vituingineo ufuoni mwa bahari


A a Jaza kiambishi kifaacho


Umeona kalamu nyekundu zilipotea alama 2


b Andika kwa umoja


Tumewaondoleeni matatizo yenu yafaa mtushukuru alama 2


c Nyambua vitenzi vifiiavyo ili kupata majina nomino mawili tofauti


i Kumbuka


ii Shona


m Cheka


d Ondoa  ambabila kubadilisha maana


i Kuimba ambako kulisifika siku nyingi sasa kunatia shaka alama 1


ii Mibuni ambayo hupandwa wakati wa mvua hustawi alama 1


e Sahihisha


Siku hizi mahitaji imezidi na pesa haitoshi alama 1


f Akifisha


Sijaona kitabu kizuri kama hiki utaniazima siku ngapi Bashiri alimwuliza Sijaona


g Eleza maana mbili za sentenzi


Jua nisemalo ni muhimu kwetu alama2


h KiambishiUhutambulisha majinayangeliyaU umoja Hatahivyobaadhiya


majina haya huchukua viambishi tofauti katika wingi Orodhesha maj ina matano kama hayo kisha  uonyeshe viambishi hivyo tofauti vya ngeli katika umoja na wingi alama 5


A a Eleza tofauti iliyopo katika jozi hii ya sentensi


Alimpatia soda na chupa


Alimpatia soda kwa chupa alama2


b Kamiliska jedwali ukifuatia mfano uliopewa


Wimbo Mwimbaji Uimbaji


Jengo


Pendo


c Taja vielezi vinavyopatikana katika sentensi hizi kiska eleza nl vielei4 vya aika gain alama4


i Aliamka alfajiri


ii Mtu huyu ni hodari sana


d Andika kwa usemi kalisi


Yohana alisema kwamba nj iani kulikuwa kumenyesha sana ndio sababu tulichikwa alama2


e Tunga sentensi moja mojaukkttmia alama zifuatazo za udkifishaji


alam 4


i ritifaa


ii parandesi


iii ckikuduku


iv mshangao


f Tunga sentensi ukionyesha niatumizi ya vitenzi vya silabi moja katika jinsi ya kutendesha ukitumia silabi hizi  alam 3


i la


ii nywa


iii fa


g Taja na ubainishe aina za viwakilishi katika sentensi zifuatazo alama 4


i He minazi yangu niliyopalilia inakua vizuri


ii Mimi niriataka kumwona mwanariadha aliyepata nishani ya dhahabu


h Andika kwa wingi


i Uta wake nimrefunamkubwa sana


ii Merikebu itakayofika kesho itangoa nanga keshokutwa


i Andika upya sentenzi zifiiatazo ukitumia neno amba alama 2


i Kijiti kilichovinjika kiliimwumiza Anmina mguuni


ii Barua zitakazoandikwa na baba kesho zitatumwa mwaka uj ao


j Sahihisha sentensi hizi alama 2


i Bahasha ilionunuliwa jana ni kubwa na mzuri


ii Mananasi hizi zinauzwa ghali kwa sababu zimeiva vizuri sana


a Kwa kutumia kirejeshi kifaacho9 rekebisha sentensi ifuatayo kwa njia mbili tofauti


Yulendiyeinkwasiambayealiyeniisurika alama 2


b Andika umoja wa sentensi hizi


i Kwato za wanyama hutufaidi


ii Mnabdca vyeti vya kuwasaidia


c Andika ukubwa wa


Mwizi aliiba kikapu na ngombe


d Tunga sentensi sahihi ukidhihinsha wingi wa majina yafuatayo


i Ukanda


ii Uzee


e Sahihisha sentensizifuatazo bila kugeuza maana


i Kikombechenyekimevunjikantkipya


ii Nimepeanakilabukwamwalimumkuu alamal


f Tunaweza kusema katika chumba au


i


ii


g Andika sentensi zifuatazo katika halt ya kutendewa


i Yulengombealizaandamanikubwajana


ii Mavu hawa wamemsumbua Nyatogo kwa muda mrefu


h Kwa kurejelea ngeli za mahali andika sentensi tatu ukionyesha matumiziya kila moja alama 3


i Andika sentenm za mseto kutokana na mbilifupi uizopewa


i Mwanafunzi amesoma kwa bidii Mwanafunzi anataka kupita mtihani


alamal


ii Leonimerucknyumbani Sipendelei kuishi hapa  alama 2


j Geuza sentensi hizi kutoka msemo wa taarifa hadi msemo halisi


i Mamaalisemanichukuenafakayetunikauzesokoni alama2


ii Mwalimualiombaaletewevitabuvyake kutoka darasani alama 2


k Eleza maana mbili tofauti za sentensi hii


Wenzake wamelipwa pesa zao yeye bado amelala alama 2


a Eleza matumizi matatuyaKIna utunge sentensi moja kwa kila mojawapo


alama 6


b Tambulisha viwakilishi nafsi katika sentensi zifuatazo halafu uigeuze sentensi


hizokwawingi


Nilisomakitabuchake


Umekuwa mwadilifu kupindukia


Alishinda nishani ya dhahabu alama 6


c Akifisha sentensi hit


Watu wengi warnezoea kusema ajali bwana basi yakaishia hapo lakini kufanya


hivyo ni sawa alama 3


d Andika sentensi hizi kwa umola alama 2


i Mafuta haya yanachuruzika sana


ii Miinuko ile ndiyo mwanzo wa milima ya Chungu


e Sahihisha sentensi zifuatazo alama 2


i Kile kitabu kilipasuka ni changu


ii Mtotomwenyeameangukaninduguyangu


f Kanusha


i Matawi ya mti ambayo yalikauka yalikatwa alama 2


ii Matofali haya yanatumiwa kwa ujenzi wa nyumba


g Andika sentensi hizi upya ukitumia ote


i Chakula kikibaki hutupiliwa mbali alama 2


ii Kila nyumba unayoingia unapata watoto wawili


h Yapange majina yafuatayo katika ngeli zake


i Neno


ii Kiongozi


iii Mate alama 3


j Ukizingatia neno lililo katika mabano andika sentensi hizi katika haliya kutendeka alama 2


Daraja hilivukatu wa kati wakiangazi


ii Kitabu hicho soma ijapokuwa sura zingine hazimo


j Tunga sentensi ukionyesha matumiziya


i enye alama 2


ii enyewe


a Tumia viashiria vya kutilia mkazo katika sentensi zifutazo


i Kibogoyo Ndiye anayehitaj i meno ya dhahabu


ii Vyakula mvipikavyo nyinyi nasi twavipika


b Geuza sentensi zifuatazo ziwe katika haliya umoja


i Huku kuimba kwenu kuzuri kutawapendeza wageni


ii Hii miche ni mizuri sana itatufaa alama 2


c Unganisha sentensi zifuatazo kwa kutumiaviunganisliivifaavyo


i Chakula hiki hakina mchuzi Hakina chumvi alama 1


ii Romeo aliamka Alitazama saa yake Akaia kiamsha kinywa mbio mbio


alama 2


d Ziandike upya sentensi zifuatazo kwa kufaata maagizo uliyopewa


i Nimemleta paka ili aue panya wote wanaotusumbua hapa kwetu nyumbani


anza Panya alama2


ii Mbwa ambaye aliripotiwa kuwa ameibwa amepatikana katika bwawa la maji anza Katika bwawa alama 2


e Andikakwamsemohalisi sentensi Tajiri alishangaa kuwa niliweza kuubeba mzigo huo peke yangu alama 2


f Piga mstari vivumishi katika sentensi hizi


i Sina nguo yoyote niwezayo kuvaa alama 1


ii Mtoto mwenyewe ataileta kalamu alama 1


g Andika vitenzi vinavyotokana na majina haya


i mfuasi


ii kifaa


iii mharibu alama 3


h Kanusha


i Ungemwuliza vizuri angekujibu bila wasiwasi alama 1


ii Andika kinyume


Mjomba alichomeka upanga kwenye ala  alama 2


i Eleza maana nne tofauti za sentensi hii


Alinunuliwa samaki na mtoto wake alama 4


j Eleza tofauti bainaya sentensi hizi


i Ningekuwa na pesa ningenunua shamba


a Ningalikuwa na pesa ningalinunua shamba alama 2


B


a kamilisha tashbihi zifuatazo


i Baidika kama


ii Mzima kama


b Tumia tanakali za sauti zifuatazo kukamilisha sentensi hizi


i Sauti ya waimbaji haikusikika tena ilikuwa imedidima wageni walipoflka katika jukwaa


ii Simba ni mnyama hodari sana akimkamata swara humrarua alama 2


c Tunga sentensi mbili tofauti zinazo bainisha maana tofauti kati ya i Nduni ii Duni alama 4


d i Mdudu anayetengeneza utandu huitwa alama 1


ii Mdudu mwenye mkia uliopinda nchani ambao una sumu ni


alama 1


e Andika inethali mojainayotokananamaelezoyafuatayo Asiye na uwezo ataendelea kuwa bila uwezo hata akifanya bidii namna gain alama 2


a Andika udogo na ukubwa wa jina ngoma


i


ii


b i Eleza namna mbili za matumizi ya alama ifutayo ya uakifishi


ii Tunga sentensi mbili tofauti zinazoonyesha matumizi hayo


c Tofautishamaanaza sentensi zifuatazo


i Kazi yote ni muhimu


ii Kazi yoyote nimuhimu


d Tunga sentensi mbilimbili kuonyesha matumizi mawili tofauti ya


Ka i


Ndivyo i


e Tunga sentensi kuonyesha matumizi sahihiyaviunganishihivi


i ingawaje


ii ilhali


f Tambulisha kielelezi kivumishi na mnyambuliko wa kitenzi katika sentensi ifuatayo Msichana mrembo alikuja upesi akimkimbilia dadake


g Andika kifungu hiki kutoka usemi wa taarifa hadi usemi halisi alama 2


Watoto waliambiwa na mama yao watakaporudi nyumbani waoge wale hala III waanze kusoma moja kwa moja badala ya kuharibu wakati wao kwa kutazama vipindi vya runinga Aliwakumbusha kuwa wanaofanya maonyesho kwenye runinga tayari wamefuzu shuleni na wameaj iriwa kazi


h i Taja vihusishi vitatu vinavyorejelea mahali wakati na kiwango alama3


ii Tunga sentensi kuonyesha matumizi ya kila kihusishi


i Andika sentensi zifuatazo upya kwa kufuata maagizo


i Alicheza kwa bidii akawafurahisha wengi waliohudhuria tamasha hizo Anza kwa Kucheza


ii Karamu hiyo ilifana sana kila mtu alikula chakula akatosheka Anza kwa Chakula


j Tunga sentensi mbili tofauti ukitumia vitenzi hivi vya silabi moja


i Pa


ii La


k Unda vitenzi kutokana na maj ina haya


i Mtukufu


ii Mchumba


a Bainisha aina ya vivumishi katika sentensi hii


Nyiimba yangu rd maridadi


b Kamilishajedwali


Kufanya kufanyia kufanywa


Kula


Kuunga


c Eleza matumizi ya kwa katika sentensi hii


Aliimba kwa sauti tamu


d Andika kwa wingi


Pahala hapa ni pake


e Eleza mtumizi ya na katika sentensi


Halima na Asha wanasaidiana


f Huku ukitoa mifano fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya LIYA


g Onyesha i Kielezi ii Kitenzi katika sentensi Mvua ilinyeshamfululizo


h Kanusha sentensi hii


Tumechukua nguo chache kuuza


i Tumiandipamojanaviashiria vyangelikujazamapengo cw


i Wewe ninayekutafiita


ii Nyinyimnaoongoza


j Andika sentensi hiiupya kwa kufuatamaagizo


i Nilikuwa nimejitayarisha vizuri kwa hivyo sikuona ugumu wowote katika


safari yangu


Anza Safari alama2


k Geuza vitenzi hivi viwe majina


i Shukuru


ii Enda


1 Eleza maana mbili tofauti za sentensi hii


Mamake Juma na Mariamu walitutembelea


a Tunga sentensi inayodhihirisha matumizi ya ngeli ya I 1


b Changanua sentensi ifiiatayoukitumiamchoro wa matawi Mkulima mzembe amepata hasara


c Onyesha viambishi awali na tamati katika kitenzi Alimchezea


d Taja sauti mbili zinazo tamki wa midomoni


e Kanusha sentensi ifiiatayo Ningaiikuwa napesa ningalinunua nyumba


f Kitenzi Fumbata kiko katika hali kauli ya Tendata Fanyata


g Tunga sentensi ukitumiakielelezi cha


i Wakati


ii Mahali


h Andika sentensi zifuatazo kulingana na maagizo uliyopewa


i Mhunzi mrefu alisliinda tuzo anza kwa Tuzo


ii Mwanaftinzi huyu anasoma Idf aransa Anza kwa Idashiria kisisitizi


i Sentensi hizi ni za aina gani


i Lonare anatembea kwa kasi


ii HalimaanaandikahaliEkomwa anasoma


j Tunga sentensi moja ukitumia neneo useuze


k Bmnisha kirai nomino na Kirai Tenzi katika sentensi


Jirani mwema alinipa chakula


l Unda Nimino kutqkana na vitenzi


i Chelewa


ii Andika


m Onyesha hali katika sentensi zifuatazo


i Huenda mvua ikanyesha leo


ii Miti hukatwa kila siku duniani


n Unganisha sentensi zifuatazo ukitumianeno japo


i Selinaalijitahidi sana


ii Selinahakushindambiohizo


o Andikakinyumecha  Mwise alikunja nguo aliokua ameanika


p Sahihisha sentensi


q Andlka katika msemo wa taarifa Sitathubutu kumpa pesa zaagu Mkolwe alisema


r Tunga sentensi kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo


Suka na Zuka


s Eleza matumizi ya ritifaa katika Nshamchukua


t Andika udogo na ukubwa wa nenokiti


u Eleza matumizi ya na Katika sentensi


Sofia naRaeliwanaandaliwachainampishi C13


a Tunga sentensi moja ukitumia nomino dhahania


b Eleza maana mbili za sentensi ifoatayo


Hawa ni watoto wa amarehemu Bwana Nzovu na Bi Makamo alama 2


c Unda nomino moja kutokana na kitensi ghafilika alama 1


d Andika kwa wingiNyundo hii imevunjika mpini wake alama 1


e Ainisha sentensi ifuatayo ukitumiajedwali alama 3


Mvulana mrefu anavuka barabara


f Tambua na ueleze aina za vivumishi katika sentensi ziftiatazo


i Mtoto mwenyewe alienda shambani alama 1


ii Kazi yetu haihitajiki shuleni alama 1


g Koloninuktambilihutumiwa katika kuorodhesha Onyesha matumizi mengine


matatuyakoloni alama 3


h Tunga sentensi itakayoonyesha matumizi ya kihusishi cha aunganifu alama 2


i Bainisha kishazi huru na kishazi tegemezi katika seiatensi ifuatayo Mkulima aliyepanda wakati ufaao amepata mavuno mazuri alama 2


j Ainisha viambishi katika neno kujidhiki alama 2


k Tambua na ueleze aina za vitenzi katika sentensi ifuatayo


Kalamu aliyokuwa nayo Mwalimu ni ya mwanafunzi alama 2


l Andika viwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo


i Chakula


alama 1


ii Kwetu  alama 1


m Badilisha sentensi ifuatayo ili iwe katika hali ya kuamuru Baba ingia ndani


alama 2


n Elezamaanaya sentensi


Ningalikuwa na pesa ningalinunua nyurnba na ningalistarehe alama 2


o Fafanua aina za hali zinazotumika katika sentensi hizi


i Mwimbaji aliimba akacheza na akachanganisha sana alama 1


ii Shangazihujakilamara alama 1


p Andika Katika mnsemo wa taarifa nitakuarifu nimkimwona Elma alisema


alama 3


q Nyambua kitenzi ota kama kinavyotokea katika kirai ota ndoto ili tofauti tatu


zilitoke alama 3


a Tambuamzizi katika neno alama 1


msahaulifu


b Tunga sentensi ukitumiakivumishichanomino alama 1


c Andikakinyumecha


Wasichanawatatuwanaingiadarasanikwaharaka alama 2


d i Fafanua maana ya mofimu huru alama 1


ii Toa mfano mmoja wa mofimu huru


e Tambua kiambushi awali na tamati katika neno alaye alama 2


Tumia kirejeshiambakuunganisha sentensi ziluatazo


i Mwanafunziwlenimrefli


ii Mwanafiinziyuleamepitaintihani alama 2


g Sahihisha sentensi hii


Waya yangu imepotea


alama 1


h Taja aina ya yambwa iliyopigiwa mstari katika sentensi ifuatayo Mpishi


amempikia mgeni wall vizuri alama 1


i Ibadilishe chagizo ya mbahali kwa vile ile ya wakati katika sentensi ifuatayo Mchezaji aliucheza mpira mjini Malindi


j Elezamaanambiliza sentensi


Yohana alimpigia Husha mpira


Yohana alipiga mpira badalayaHusha


k  Kanusha


Sisi tumemaliza kujenga nyumba ambayo ingaikuwa yake angalifurahi


l Undano minokutokanana


i Zingua alama 1


ii Tosa alama 1


m Ichoree vielezo matawi sentensi


Paka mdogo amepanda mchungwani alama 2


n Tumia kihusishi badalia kutunga upya sentensi hii


Mgeni yuko katika nyumba alama 2


o Undakitenzikutokanananen sahili


alama 1


p Eleza tofauti kati ya sauti z na d alama 2


q Tambua aina ya kitenzi kilichopigiwa mstari katika sentensi Mzee huenda anacheza kamari alama 1


r Badilisha kiwakilishi kimildlishi kwa kiwakilishi kionyeshi katika sentensi


Cha keki lipatikanao chini alama 1


s Tumia mfano mmoja mmoja kutofautisha baina ya sahili na ambatano alama 4


t Tunga Sentensi itakayodhihirisha matumizi ya kielezi cha nomino


u Andika kwa wingi


Mvu imebomoa nyumba ya jirani


v Akifisha kifungu kifuatacho


huenda serikali iwezie kuidhibiti bei ya petroli hatuwezi kuyaruhusu makampuni ya petroli kuuyanyasa umma alisema waziri wa kawi bei ya petroli imeongezwa maranne katika kipindi cha mwezi mmoja


MAJIBU


MATUMIZI YA LUGH A  SARUFI


Cl


a Baba Wafua ona barua iliyotoka kwa mwanao Hata hati haisomeki Lo Baba


watoto akamaka Hii kweli imetoka kwa mwanangu Wafua Waniuliza mimi Mama watoto akamjibu Tazama maandishi na anwani basi Shule ya Msingi ya Burungani SLP 128 Vuga


Kituol


Herufi ndogo 1


Alama ya kuuiiza 2


Kikomo 1


Alama ya mshangao 1


Alama za kufiinga na kufungua jumla alama 5


b i Nyanja nyinginezo zimechimbuliwa kuongeza zile za zamani


ii Urefii


iii Ukifika utamkuta nyumbani


c i Amenunua kwa shilingi tatu bei


ii Ameenda moja kwa moja kufululiza


iii Juma amekwenda kwa Hamisi mahali


iv Walipata nyongeza ya mshahara ya ishirini kwa mia sehemu ya kitu


v Walikuja mkutanoni wake kwa waume pamoja


vi Alitembea kwa maringo namna


vii Kwa mnajili  kwa mintarafu ya kurejelea


ii  Minghairi ya kwenda nyumbani kij ana alikwenda sinema


Maadam nina bidii nitapita mtihani huu


d i Kutufanya tulie


ii Kupoza


e i Kuna uwezekano


ii  Hakuna uwezekano


f i Ni  na  ondok  a


ii Nafsi  wakati  shina  kiishio


g Mwanahewa


Mwanamwali


Bata mzinga


Mwana Serere


Mwanamaji


Mkaza mwana nk


1 Sarufi


a i Bei ya vitu imepanda sana siku hizi anaweza kuacha juu


ii Weka mizigo katika gari  ndani ya ngari  garini juu yagari  kwenye


gari alama2


b i Mikono yao imcgusana au kukutana lakini inaweza kutengana kwa urahisi


ushirika wa kawaida  kusalimiana


ii Mikono yao imekwamananivigumu kutengana imeganda alama 2


c i Usijaribu kupunguza  kushusha  kufifisha  kuteremsha  kudidimiza


sauti unaoimba


i Huyu ni mtu mpumbavumjinga alamal


ii Binadamu hawezi kumuumba mwenzake


d Kuakifisha


Bwana Mwenyeketi mgeni wetu wa leo wazazi walimu wote na hata wanaftuizi


Leo ni siku muhimu Jerrmgependaniwafahariaishpmsaadatuliopokeaku


yaElimu


e i Ngome hii nzuri inapendeza au


Ngome hizi ni nzuri zinapendeza


ii Mitume hawa wazuri wanapendeza


iii Heshima hii nzuri inapendeza


iv Ngombe huyu mzuri anapendeza


Ngombe hawa wazuri wanapendeza


v Vilema hawa wazuri wanapendeza


Vilema hivi vizuri vinapendeza


f Jina Kitenzi alama5


Mnada Nadi


Kikomo Koma


Ruhusa ruhusu


Ashiki  shauku ashiki


Hasidi  husuda husudu


g i Mseifto halisi


Ninanataka kwenda sokoni mvulana alimwamiba baba yake Au Mvulana


alimwambia baba yake Ninataka kwenda sokoni


Babaninataka kwenda sokoni alama2


ii Msemo wa taarifa


Kamau alimwambia shangazi yake kuwa angekuwa akienda pale  hapo kila siku kumwona alama 2


h Po ya kwanza inaonyesha wakati


Po ya pili inaonyesha mahali alama 2


i i Alilia hapo


ii Alifia hapo


iii Aliolea hapo


Akiongeza ku mkosoe kisafuri alama 3 Jumla 40


1 SARUFI


a Mzazialitakamtotoafikenyumbanimapemasilm


alikuwa ameyasikia hayo aliyoambiwa Mtoto akajibu kuwa angejaribu kufanya hivyo lakini mwalimu alikuwa amesema wao wangefanya mtihani jioni ya siku hiyo alama 4


b i Kiguu chake hakijapona baada ya kuumwa na kijibwa cha kijijini


ii Kijumba chenyewe hakikujengwa kibondeni karibu na kijito


c i Nataka upikishe chakula hiki vizuri


ii Tolesha ushuru wa forodhani


d i  Usijehapapetukwanisitakuwapo


Usij e huku kwetu kwani sitakuwako


Usijehumumwetu kwani sitakuwamo alama 2


ii Basi la shule limeharibika moshi mwingi unatokea dirishani na maji yanatiririka ovyo


e i  Nyumbua alimshinda farasi kukimbia


Milango yote yajifunga ovyo nenda ukaifunge


Hamisiamezikatanyasi vizuri


Jiwelileliliyaangukiamatunda


f i kauli ya kufanyianakufanyana mf Kupigana


ii wakatiuliopoanakuja


iii na yakiunganishimama na watoto


iv Kiambatanishi naye


v na ya kutendwa mf Amepigwa na jiwe


g i alikimbia kwenda kuona nyoka


alikimbia alipoona nyoka


ii  alikifagiakwaufagio


alikula chakula chote


iii  masikio yangu si mazuri ama sielewi unavyosema


mimi ni mgonj wa


h i  yaliyowafika


aliyemfahamisha


litakalompata


j  Amini


Amana


a Nilipomwendea aliniangalia kisha akaniambia Siamini kuwa ni wewe


uliyeandika barua hii V2x6  3


b Watu Wanne Walipeperushwa


Jina Kivumishi Kitenzi


Juukwajuu na upepo mkali


Kielezi kiunganishi jina kivumishi


Chukua kimojawapo cha majina hayo mawili na vivumishi hivyo viwili


Kila kisehemu  Alama 1x4  4


c i Na


ii Mpaka au hata


d KiulizoPi


i WapiWepi


ii Yupi


e YUYU HUYU


f Mwanafunzi afanikiwaye maishani ni yule asomaye kwa bidii na pia atiiye  awatiiye wakuuwake alama 2


Sehemu 3  Alama 2


2  Alama 1V2


1  V2 alama


g i Wenyewe  yeyote


ii Yoyotevinginevyo


a Umezionakalamunyekunduzilizopotea  alama 2


b Nimekuondolea tatizo lako yafaa miishukuru alama 2


c i Makumbushano makumbuslio kumbusho ma kumbukizi


ukumbukaji  ku


Mshono ushonaji washonaji mishono mshono ushoni shono ushono mashoni mashono mashoneleaji ushonoleaji washonaji shoni


Mcheko mcheshi ucheshi uchekaj i kicheko kichekesho


Vicheko macheko mchekesaji kucheka 1x6  6


d i Kulikosifika 1x11


ii Ipandwayo  inayopandwa 1x1  1


e Yamezidi


Hazitoshi V2x2  l


f Sijaona kitabu kizuri kama hiki utaniazima siku pgapi Bashiri alimwuliza


Sijaona V2x8  4


au


Sijaona Sijaona kitabu kizuri karna hild utaniazima siku ngapi Bashiri alimwuliza Sijaoa


12x6  3


Bashiri alimwuliza Sijaona Sijaona kitabu kizuri kama hiki utaniazima siku ngapi


g Faliamu elewa tambua maizi


Gimba  Nyota itoayo mwanga  rnwangaza mkubwa


Kwetu nafsi i


Mahali Umilikaji


h


u my mf uzinyuzi utanyuta


u k mf ukuta  kuu ukope  kope


u m mf ugonjwa mgonjwa


u f mf ufagio  fagio uteo  teo


u mb mf ubao  mbao


u nd mf ulunindimi


umoja mf waraka  nyaraka  wayo  nyayo


1x5  5


a i Alipatiwa vi vvili soda na chupa kando kando


ii Alipatiwa vitu viwili pamoja soda ikiwa ndani ya chupa


b i Jengomj6ngajimjenziujengajiujenzi


Pendo  mpendaj i  mpenzi  upendo  upendaji


c i Alfaj iri  kielezi cha wakati


ii Sana  kielezi cha namna  jinsi  kiasi  kiwa ngo


Msemo halisi


Yohana alisema Njiani kulikuwa kumenyesha sana ridio sababu tumechelewa


e i Ritifaa  kuonyeshamaneno majinaya vingongo mf ngombe


Kuflipisha maneno mf takwenda tutakwenda


ii Parandesi


Kutoa maelezo zaidi  kufafanua


Kuonyesha maneno yaliyo ya lazima


Kuonyesha maneno yaliyo na maneno va waigizaji


Kufungulia nambari za kuorodhesha


iii Dukuduku kukatiza userni kutumaliza kigugumizi


iv Mshangao  Kuonyesha hisia za moyorii huzuni hasira furaha nk


f Silabi Vitendo Matumizi


la lisha Alimlisha mtoto


nywa kunywa Alimnywesha maziwa


fa ficha Alijificha kichakani


g i ile  ngeli  j ina  kionyesha  kiwakilishi  kiasliiria


yangu  kiwakilislii


niliyo  kiwakilishi  wakati  nafasi  O rejeshi


ina  ngeli  wakati  j ina  kiwakilishi


ii miminafsi


nina  nafsi  wakati


kumwona  kitenzi


aliyepatfl  nafsi  orejeshi


h i Nyutazaozakenindefunakubwasana


ii Merikebu zitakazofika kesho zitangoa nanga kesho kutwa


i i Kijiti ambacho kiliviuijika kilimuumiza Amina mguu


ii Bama ambazo zitaandikwa ria baba kesho zitatumwa mwaka ujao


j i Bahashailiyonunuliwaj cilia ni kubwananzuri


ii Mananasi haya yanauzwa ghali kwa sababu yameiva vizuri sana


a i Yule ridiye mkwasi aliyenusurika


ii Yule ndiye mkwasi ambaye alinusurika


b i Ukwatowaninyarnahunifaidi


ii Unatakachetichakukusaidiakumsaidia


c i Jizililiibakapunagombe


d i Ukanda


uzi au mshipieneo ama sehemu fulaniwingi wake ni kanda


ii Uzee


Hauna wingi ni uzee tu


e i a Kikombe kilichovunjikani kipyakikombe chenye kuvunjikani


kipya


kikombe kipya kimevimjikakikombe kipya ndicho kilichovunjika


ii a Nimempa mwalimu mkuu IdtabuNimempatia mwalimu


mkuu kitabu


f i Chumbani


ii Ndani ya chumba


g Andika sentensi zifuatazo kat i ka hali ya kutendewa


i a Ndamamkubwaalizalivaangombeyulejana


ii a Nyatogo amesumbuliwa na mavu hawa kwa muda mrefu


h  Hapo ndipo alipozaliawa PA


Huko ndiko alikozalwa KU


Humo ndimo alimozailiwa MU


i a Mwanafunzi anasoma kwa bidii ili apite mtihani Pia kusudikwa kuwa


anataka kwa vile anatakandiposandipornaadammadhali nk


ii a Leo nimerudi nyumbani ingawa sipendelei kuishi hapa Pia ijapo


isipokuwahata kamaingawajeijapokuwalakini nk


j i a Mama alisema chukini nafaka yetu ukauze sokoni


b Chukua nafaka yetu ukauze sokoni Mamaakasema


ii a Nileteeni vitabu vyangu kutoka darasani Mwalimu aliniita Tafadhali niletee vitabu vyangu kutokn darasani mwalimu aliomba


k 1 Pesazao wenyewepamojanazake


2 Pesazaowenyewebilazake


3 Pesa zao na wengine na waliohusika hawanaangali usingizinihana habari Aegemee upande wapesa an upande wa kulala


a Kianzishi cha ngeli ya KIVI k m ki su kimevunj ika  visu vimevunj ika


Kuonyesha hali yaudogo km mtukijitu Kijitu kirnepotea Kitendo kutendeka hulcu kingine kikiendelea Ki r kuonyesha masharti  Ukistaajabu ya Musa utaona ya Firauni


Ki  kuonyesha nyakati zote  Nilipofika alikuwa akiandika


b i Nilisoma kitabu chako


Tulisoma vitabu vyao


ii Umekuwa mwadilifu kupindukia


MmekuN va waadilifu kupindukia


iii Alishinda nishani ya dhahabu


walishinda nishani za dhahabu


c Watu wengi wamezoea kusen la Ajali bwana Basi yakaishia hapo Lakini


kufanya hivyo ni sawa


d i Mafuta haya yanachuiuzika sana


ii Mwinuko ule ndio rm vanzo wa mlima wa Chungu


e i Kitabu kilichopasiaiiichanguKjtabukileldlichopasukam


kilichopasuka ni changu


ii Mtoto aliyeanguka ni iidugu yanguMtoto ambaye ameanguka ni ndugu yangu


f i Matawi ya mti ambay o hayakukauka hay akukatwa


ii Matofali haya hayatiu uiwi kwa ujenzi wa nyumba


g i Chakulachochotekikibakihutupiliwambali


ii Nyumba yoyote uingiayounayoingia unapata watoto wawili


h i Neno  Liya umoj a


ii Kiongozi  awa umoj a


iii Mate  yayawingi


i i Daraja hili huvukikali tiavukikalitavuldkalilivua wakati wa kiangazi


ii Kitabu hicho Idnasomekachasomekahiusomekaldlisomekakitasomeka ijapokuwa sura zingine hazimo


j i Sanduku lenyefedhalimeibiwa


ii Sanduku lenyewe limepatikana


a i Yuyu huyuhuyu huyu alama 1


ii vivi hivivivyohivyovilevile alama 1


b i Huku kuimba kwako kuzuri kutampendeza mgeni alama 1


ii Huu mchue ni mzuri sana utanifaa alama 1


c i Chakula hiki hakina mchuzi wala chumvi alam a 1


ii Romeo aliamka akatazama saa yake kashahalafu akala kiamsha kinywa


alama 2


d i panya wote wanaotusumbua hapa nyumbani wameletewa paka ili awaue


wote alama 2


ii katika bwawa la maji pamepatikana mbwa ambaye aliripotiwa kuwa


ameibwa


e Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako Tajiri akashangaa au Lo Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako Tajiri akashangaa


f i sina nguo yoyote niwezayo kuvaa


ii mtoto mwenyewe ataileta kalamu


g Mfuasi  fiiata


Kifaafaa


Mharibifu  haribu  haribiwa


h i usingemuuliza vizuri asingekujbu bia wasiwasi


ii shangazi alichomoa upanga kwenye ala


i  Mtoto alinunua samaki kwa niaba ya mzazi


Mtoto alinunua kwa ajili ya mzazi ili amletee mzazi


mtu na mtoto wake wote walin unuli wa samaki


mtu Fulani alinunuliwa samaki na mtoto wa mtu mwingine


j i Bado kuna uwezekanohususan wakati uliopo


ii hakuna uwezekano wakati uliopita


B a i ardhi na mbingumbingu na ardhi


ii Kigogo


b didi di


raru ram


c Nduni  iburasifa maalumu ya kitujambo lisilo la kawaidamiujizaajabukiojashani Duni  bovuisiyopendezaisiyodhamaniovyo


d i bui buibui


ii ngekisusesisuza


e mtaka hendi mkele na angeenda mkele apakie jahazi mtele tele huvuma na upele Dau la mnyonge haliendi joshi


Kuku wa mkata hatagi na akitaga haangui na aki angua halei na akilea huchukuliwa na mwewe alama 2


a i Kigomakijigoma


ii Gomajigoma


b i  Kutenganishasehemukuuyasentensi


Kuelezazaidikjfafanuzi


Kupumzika kwa muda mrefu


KjimganishibadalayakiungcUiishi


ii  Kutenganishasehemukuuyasentensi


Mapenzi ni lazima kila mtu lazima apitie njia liiyo


Kwa sentensi iliyo na vituo vingi km


Tulipofikamjini mahali lulipopangakufikatanguj tungejua


c Yote Nziniajmiilaujumlabila kubakia ila kupingua Yoyote Bila kuchaguabilakujali


d Ka i Lengonia  Nipe pesa nikanunue kitabu


ii Kitendo cha pili matokeo ya kitendo cha kwanza alianguka akaumia


Ndivyo i Jinsi namnaHivi ndivyo unavyovalia


ii KukubaliHivyo ndivyo


iii NgeliKIVIwingiViatu hivi ndivyo


e Hatakamahataikiwaijapoingawa ijapokuwa mf Nilipata pesa ingawaje haikutosha Wakati ambapo mf Ulimwacha peke yake ilhali ulijua ni mgonjwa


ziiigatia kutoa dhana mbili


f Kivumishi Kielezi Mnyambuliko kufanyia


Mrembo upesi akimkimbilia


g Mtakaporudi nyumbani muoge mle halafu muanze kusoma moja kwa moja badala ya kuharibu wakati wenu kwa kutazama vipindi vya runinga Mama aliwaambia wanawe Wariaofanya


maonyesho kwenye runinga Aliendeleakuwakumbusha Wanaofanya maonyesho kwenye runinga tayari wamefuzu shuleni na wameajiriwa kazi


h i MahaliNdaniya kandoya mkabalamwahalimpaka


Wakati  tokea kutoka tangu


Kiwango  kuliko kushinda


Tanhibi Majibuyatofautiane


ii Mahaliwalisafiri hadi Mombasa ili wamtafute


Wakati  Tangu akiwa mdogo hajawahi kumkosea babake


KiwangoYeye ni mwerevu kuliko nduguye


i i Kucheza kwake kwa bidii kuliwafurahisha wengi waliohudhuria


ii Chakula kililiwa hadi kila mtu akatosheka katika karamu hiyo iliyofana saria ya kufana sana


j i Pa Alimpamwalimukitabuchake


ii LaAlipokuwaakila wengine walimchungulia


UngaKulalianalishalaika kwa mnyambuliko wowote


j i Mtukufu  tukuka tukuza tukuzwatukua hukuza


ii MchimibachimibiaWmbianachumbiwa


Zingatia kunyambua kitenzi


a yangu  kivuishi kimilikishi maridadi  kivumishi cha sifa


b Kula Kulia Kuliwa


Kuunga Kuungja Kuungwa


c Kuonyesha namna kitendo fulani kilivyofanywa


d Pahala hapa ni pao


e pamojana


wakati uliopo


katika kiisliia cha kauli ya kufanyiana iana


f i Majinamenginehuanzanaii katika 1 Umoja na ma katika wingi km


Jiko  majiko Jina  Majina jibu  majibu jicho  macho


Majina mengine huanza najikatika


Umojanamekatikawingi km


Jinomeno


iii Majina mengine hayaanzi kwa ji katika umoja lakini wingi wake huanza na ma km shati mashati blanketi mablanketi andazi  maandazi


g ilinyeshaKitenzi


Mfululizo  kielezi


h Hatujachukua nguo chache kuuza


i Wewe ndiwe ninavekutafuta


ii Nyinyi ndinyi mnaoongoza


j i Safari yangu haikuwa na ugumu wowote kwani nilikuwa nimejitayarisha


vizuri


k i Shukuru  Shukrani


ii Endamwendouendeshajimwendeshajimwenda


1  MamawaJumapamojanamariyamuwatutembelea


Mamake Juma na mamake Mariyamu walitutembelea


a Chai ChumviSukariAsaliMvuaBarafu Huzuni Teknolojia


b


S


Nomino Kielezi kitenzi kitenzi


Nomino nomino


Mkulima mvivu amepata hasara


c


A  li  m  chez  e  a


Tamati


A  li  m  e  a


Vitenzi tamati


b p w


b  p  m w


e Nisingalikuwa na pesa nisingalinunua nyumba


f Tendata Fanyata


g Tunga sentensi ukitumia kielelezi cha


i lini


ii wapi


h i Tuzo ilishindwa na mhunzi mrefu


Tuzo Z ilishindwa na Wa mhunzi mrefu


ii Yuyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma


Huyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma kifaransa


i i Sahili  sentensi ya wazo moja  kitenzi kimoja


ii Ahibatapa vitenzi viwili zaidi mawazo mayili zaidi kiunganishi


alama 1


j Nilinunuagariseuzebaiskeli


k Jirani mwema alinipa chakula


Knomino kkitenzi


l i Uchelewaji mchelewaji chelezo machelezo wachelewa mcheleweshaji


wakilelewaji mchelewa ucheleweshaji


ii Andiko mwandiko uandishi uandikaji mwandikiwa mwandiki


m i Uwezekano  hali ya kutenda


ii Mazoea  hali ya kutendwa


n Japo Selina alijitahidi saha hakushinda mbio hizo


Selina alijitahidi sana japo hakushinda mbio hizo


Japo alijitahidi sana Selina hakushinda mbio hizo


Japo hakushinda mbio hizo Selina alij itahidi sana


o Mwise alikunjua nguo alizokuwa ameanua


p Mtoto ambaye nilimsomesha ameasi jamii


Mtoto niliyemsomesha ameasi jamii


q Mkolwe alisema ya kwamba hangethubutu kumpa pesa zake


Mkolwe alisema ya kwamba  kuwa asingethubutu ksmpa pesa zake


r Alisuka maziwa ya ngombe kutikisa


Alisuka nywele vizuri  nywele


Ugonjwa hatari ungezuka kuibuka


s Kufupisha nenokukatasulubidondoshaondoa


t i kijiti


ii Jiti


u Kiunganishi pamojana 32 alama


Wakati uliopo 21 1A alama


Kihusishimtenda 11 alama


a  Vitu visivyowezi kugusika kuonjeka au kuorekana km uwongo ulafi wema usingizi ubaya imani roho wazo uzembe kiu ushetani nk


km Uwongo wake ulimtia mashakani


Si lazima iwe mwanzoni mwa sentensi


b i Baadhi ya watoto ni wa Bw Nzovu na wengine ni wa Bi Makambo


ii Watoto wote ni wa B w Nzovu na Bi Makambo familia


iii Wote waweza kuwa marehemu Bw Nzovu naBi Makambo


iv BwNzovu ndiye marehemu na Bi Makambo yu hai


v Hawa ni watoto wa B w Nzovu na Bi Makamo pamoja


vi Kuwa wazazi wao wanaofahamishwa ndio waliaga duania


vii Bwana Nzovu na Bi Makambo wanafahamishwa watoto ariibao mzazi  wazazi walioagadunia 2x1


c Kughafilika ghafiliko kighafilikishi mghafUikishi mghafilika ughafilikaji mghafilikishwa mghafilikiwa ughafili mghafili mghafala hatakatika wingi


d Nyundohizi zimevunjika mipini yao


e


au


f i Mwenyewe  kivumishi cha pekee


ii Yetiikivumishi kimilikishi


g i Kuonyesha saa km 2  04


ii KutajamafunguyaBibiliaauKurani


iii Kurejelea wahusika katika Tamthilia


iv Hutumika katika kimukuu kabla yakifungu fulani


Kuandika tarehe


Kuandika madaaubaruarasmi


vii Katika hesabukuonyeshauwiano ratio


viii Katika ufafanuzi


ix Katika baruarasmi au pepe


Kutanguliza wahusika


Kutangulisha usemi halisi


Kutenganisha dakika na sekunde katika kuandika wakati km105310


zozote 3 x 1  3


h Sentensi iwe na a unganifu kv ya cha la nk


Kando ya  ndani ya  juu ya  miongonimwa  mbali na  kwa nk


i Mkulima aliyepanda wakati ufaaokishazi tegemezi r


Mkulima Amepata mavuno mazuri  kishazi hum


j Kujidhiki


Kukiambishichangeli kitenzi jina


jikirejeshichanafsimtendayambwamtendaji


dhikmziz


i  irabu ya mwisho  kiishio


k Aliyokuwa Kitenzi kishirikishi kikamdifu


ni  kitenzi kishirikishi kikamilifu


l i kikivi


ii Kukuku


m Baba ingia ndani akiacha baba alama 1


Baba ingiaIngia ndaniingia


n  Mtu huyu hakuwa na pesahakununua nyumba na hakustarehe


Hakuna uwezekanohaiwezekani


Amepoteza matumaini


wakati uliopita


o i Kitendokilitendekanakufuatwanakingine


Mfululizo wa vitenzi


Mfiiatanowavitenzi


ii Mazoea  hali ya kurudiarudia  kiia wakati mara kwa mara


p Elma alisemakuwa angelimwarfu kama angemwona


q Otesha ndoto  oteshwa ndoto  oteshana ndoto  otea ndoto  otewa ndoto  i


Oteana ndoto


a sahau


b baba mlezimama mzaziaskari kanzu Mwalimu mzee


c Wasichana watatu wanaondokawanatoka darasani pole pqlekwa utaratibuasteaste alaalahalahalahenezi


d i Ni ile inayojisimamia kimaanaisiyokubali viambishi Ni kipasho


kisichoweza kuambishwa


ii Nairobi Baba Mama sahaningombe nk


e a awali ye  tamati akiunganisha aye o


f 1 Mwanfunzi yule ambaye ni mrefu amepita mtihani


2 Mwanafunzi yule ambaye amepita mtihani ni mrefu


3 Mwanafunzi ambaye amepita mtihani ni yule mrefu


4 Yule mwanafunzi ambaye ni mrefu amepta mtihani


5 Mtihani umepitwa na yule mwanafunzi ambaye ni mrefu


6 Mwanafunzi mrefu ndiye ambaye amepita mtihani


g Wayawanguumepotea


h Yambwatendwakipozi  shamrisho kipozi


i Mchezaji aliucheza mpira mjini Malindi Mchezajialiuchezaropirajanajionimwakajana


j 1 Yohana alipiga mpira badalaya Husha


2 Yohana alipiga mpira umwendee Husha


3 Yohana alimpiga Husha ksya mpira


4 Yohana alimpiga Husha kwa kutumia mpira


5 Yohana aliupiga mpira kwa kumpendezakumfurahishakumfaa Husha


k Sisi hatujamaliza kujenga nyumba ambayo isingalikuwa yake asingalifurahi


I i Zingua  Mzinguo rnzinguliwa kuzingua uzinguzi mzingua


ii Tosautosajikutosamtosajimtoswamtosakitosomtosi


m


n Mgeniyukoyumoyundaniya nyumba


o sahilisha ahilishana sahilishwa sahilika sahilia


p zsautiyakikwamizo


d sauti ya kipasuo kizuli wa


q Ni kitenzi kisaidiziTs


HikiHichokile kilipatikana nchini


Sahili huwa na kitenzi kimoja


Km Mwalimu anacheza


Ambatano huwa na vitenzi viwili


Baba anasoma gazeti huku mama anapika


t Baba ameenda NairobiUlayaShule


u Mvua imezibomoa nyumba za majirani


Mvuaimebornoanyumba zamajirani


v Huenda serikali iwazie kuidhibiti bei ya petroli Hatuwezi kuyaruhusu makampuni ya petroli kunyanyasa umma alisema waziri wa kawi Bei ya petroli imeongezwa mara nne katika kipindi cha mwezi mmoja


MSAMIATI


a I Zifuatazo ni sehemu gani za mwili


i Kisugudi


ii Nguyu


II Andika maneno mengine yenye maana sawa na


i Damu


ii Jura


b Tumia kitenzi KAA inavyofaa kujaza nafasvzilizoachwa


Onyango alipofika nyumbani alikosa mahali pa


Watu walikuwa wamejaa na hapakuwa na kitihata kimpja cha alama 2


c Fafanna maana ya methali


I Wasohayawariamjiwao


II Tunasema kifurushi cha kalamu


ya ndizi


d Ni mbinu gani za lugha zinzotumiwa katika sentensi hizi


I Juma si simba wetu hapa kijijini


II Jymanishujaakama samba


e Andika sentensi tatu kuonyesha maana tatu tofauti za neno KINA alama 3


f Eleza tofauti ya semi mbili zilizopigwa mstari


i Kevogo hana muhali ikiwa hawezi kukufanyia iambo atakwambia


ii Kevogo hana muhali hivi sasa amekuambia hawezi kukufanvia janabo hil


g Yaandike maneno yajuatayo katika ufupi wake


i Shangazizako


ii Mama zako


a Fafanna maana za misemo ifuatayo kwa kuitungia sentensi


i Kula uvundo


ii kulauhondo alama2


iii kula mori


b Eleza kazi ifanywayo na


i Mhariri


ii Jasusi


a i Eleza maana ya misemo ifuatayo kwa kuitungia sentensi moja moja


Kuramba kisogo alama2


Kuzunguka mbuyu alama2


ii Andika methali nyingine ambayo maanayake ni kinyume cha


Riziki kama ajali huitambui ijapo


b Mahali palipo hamwa panaitwa alamal


a Taja madini mawili ambayo yametukuzwa zaidi moja kwa tharnani yake ya kifedha na nyingine kwa kutengeneza vyuma vigumu kuliko madini mengine


alama 2


b Watu wafuatao wanafanya kazi gani alama 2


i Mhasibu


ii Mhazili


c Eleza tofauti mbili muhimu za kimaumbile kat ya wanyama


i Kifaru


ii Nyati alama 4


d Tumia semi hizi katika sentensi kuonyesha maana


i Kuchokoachokoa maneno alama 2


ii kumeza shubiri alama2


e Tunga sentensi mbili zinazobainisha tofauti kati ya


i Goma


ii Koma alama2


a i Andika metbali nyinging yenye maana na


Mweriye kelele hana neon alama 1


ii Eleza maana yamisemo


I Hanamwiko


II Ameliambugimiguuni


alama 2


b Tunga sentensi mbili kuonyesha tofauti kati ya


i Tega


ii Tenga alama 2


c Eleza maana mbili mbili tofauti za maneno


i Rudi


ii Funza


d jumba la kuhifadhi vitu vya kale ili watu wavitazarm huitwa


e Andika kwa tarakimu


Nusu kuonueza sudusi ni sawabn na thuluthi mbili


f Jaza kiungo cha niwili ki faacho


i   ya jicho hurekebisha kiasi cha mwanga uingiao kwenye jicho


alama 1


ii Saa hukmgiwa kwenye  cha mkono alama 1


g i Mjukuu ni wo habu mpwa ni wa aiama 1


ii Tunachunga unga tunapeta alama 1


a Tunawaitaje watu hawa alama 2


i Mtu anayebeba mzigo kwa ujira


ii Mtu anayeshugliulikia elimu ya nyota


b Taja methali inayoafikiana na maelezo haya


i Wengine wanapozozanana kugombana kunao wanaoiiirahia kabisa hali


hiya


ii Afadhali kuhudhuria huo mkutano hata kama umechelewa


c Tunga sentensi tatu zikionyesha maana tatu za neno chungu alama 1


d Kamilisha


i Bumba la


ii Genge la


e i Juhudi zake hizo si chochote bali kutapatapa kwa mfamaji


ii Leo kapasua yote hata mtama kwarnwagia kuku


a Eleza katika sentensi maana ya misemo ifuatayo


i Uso wa chuma alama 1


ii Kuramba kisogo alama 1


b Andika visawe manenozyenye maana sawa vya maneno haya


i Sarafu  alama 1


ii Kejeli alama 1


iii Daktari alama 1


c Kwa kilaozi la maneno uliyopewa tunga sentensi kutofautisha maana


i Ini


Hini alama 2


ii tairi


tahiri alama 2


d Andika kinyume cha


i Shari  alama 1


ii Oa alama 1


e i Anayefundisha mwari mambo ya unyumba huitwa alama 1


ii Samaki anayejirusha kutoka majini huitwa alama 1


a Tunga sentensi zitakazobainisha maana yajozi za maneno zifuatazo alama 4


i Mbari Mbali


ii Kaakaa Gaagaa


b Tumia misemo ifuatayo katika sentensi alama2


i Enda nguu


ii Chemsha roho


c Eleza maana mbilitofautiza


Rudi alama 2


d eleza maana ya methali


Ukistaajabu ya Musa utaona ya Firauni


alama 2


a Tofautisha maana za sentensi zifuatazo


i Kazi yote ni muhimu


ii Kazi yoyote ni muhimu


b Eleza maana ya methali ifuatayo kwa kifupi uji uki wa moto hupozwi kwa ulimi


c Eleza maana ya misemo ifuatayo


i kukunjua jamvi


ii kulamate


d Maana moja ya andika ni kuchora maandishi ubaoni kitabuni nk


Toa maana nyingine ya neno hilo alamal


a Eleza maana ya


i Sina pa kuuweka uso wangu


ii Ana mkono wa buli


b Jaza jedwali


Kiume Kike


Mjakazi


Jogoo


Fahali


c i Kati ya madini haya taj a yale yanayopatikana baharini


Zinduna Zebaki


Lulu Ambari


Yakuti Marumaru


alama 3


ii Haya ni rnagonjwa gani


I Matutywitubwi


II Tetewanga


iii Mbuni huzaa matunda gani


Cll


a


Tunga sentensi moja moja kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo


i Karama


ii Gharama


b


Tunga sentensi MOJA itakayoonyesha maana mbili tofauti za neno pembe


alama 2


Neno Chuo lina maana ya Shule inayotoa mafunzo maalum ya kazi fulani Tunga sentensi mbili kubainisha matumizi mengine mawili ya neno hili alama 2


MSAMIATI


I i Kisugudinikifundochamkonokiachamkono


ii Nguyunikifundochamguu alama2


II i Ngeu


ii Jiaha  nipuinbavu  mjkiga  zuzu  mbumbumbubwegemjahili alama 2


b Kukaa alama 1


Kukalia alama 1


c i Watu wenye mazoea mabaya kusikizana wao kwa wao hata ikiwa


waunguana hushangazwa nao alama 1


ii Chaneyandizi alama 1


d i Istiarajazanda alama 1


ii Tashbihi alama 1


e  Shimo hili lina kina kirefu


Shairi lako halina kina cha mwisho


Kitabu changu kina picha nzuri


Amekwenda kwa akina Amma


zozote 3 alama 1x3  3


f  Hana shida  ngumu alama 1


Hana muda  wakati alama 1


g i Shangazizo


ii Mamazo alama 2


a i Kula uvundo  kotofaidika kupata hasara kupata shida kula mwata


ii Kula uhondo  kupata starehe  neema  raha  ufanisi  manufaa  faida


utamu alama 2


iii Kula mori  kukasirika  kughadhabika


b Maana


Mhariri  Anayesoma au kusahihisha au kurekebisha maandishi tayari kwa uchapishaji


kusanifisha  kukosoa


Jasusi  Anayepeleleza habari fulani alama 4


a i Kumwendea mtu kinyume


Kupewa hongo


kutunga sentensi alama 1 kueleza alama 1


ii Ukitakachamvungiinishartiuiname


Ukiona vyaelea vimeundwa


b i  ago


mahame ganjo


a Pekee Dhahabu Almasi


b i Mhasibu Uwekaj i hesabu ya pesa  anaye hesabu na kuweka hesabu hiyo


ii Mhazili Mpiga taipu anayeshughulikia maandishi ofisini  sekretari


karani


c  Kifaruhanamanyoyaiihalinyatianayo


Kifaru ana masikio madogo kuliko ya nyati


ii Kiko  Kiwiko


g i  Mjomba


ii  Nafaka  mawele mchele mahindi


a i hamalimchukuzimpagazi


ii Mnajimumajusi


b i Vita vya panzi neema ya kunguru


ii Kawia ufike


c  Chakula kimemwagika chungu nzima mf


iungu la vitu  idadi   mdudu rhdogo mweusi


kali  kinyume cha tamu


peleuviqibemwilinichunusi


d i bumbalanguonyukikaratasinoti


ii genge la  wezi  vibarua  wakora


e i hatafaulu  hatafaniki wa  hatafba dafu  kula inwande


ii kutoboa siri  fichua siri  fiikua siri


a Eleza katika sentensi maana ya misemo ifiiatayo


i Uso wa chuma


Sentensi ionyeshe uso usioonyesha hisia zozote


ii Kurambakisogo


Kusengenya kwa kutumia ishara


b Andika visawe maneno yenye maana sawa vya maneno haya


i SarafU ghawazi  fulusi  darahima  hela  pesa  dirhamu  njenje


ii Kejeli Dhihaki  stihizai  dharau  bezo  kebehi  dunisha


iii Daktari Tabibumganga


c Kwa kila jozi ya maneno uliyopewa timga sentensi mbili kutofautisha maana


i Ini  kiungo cha mwilini


Hini  nyanyasa haini kunyima oneank


ii Tairimpira wa nje wa gurudumu kv lagari


Tahiri tia tohara chuna jogoo


d Andika kinyume cha


i Shari  shwari  heri  sudi  utulivu  wema  neema  baraka


ii OaTalikiachatenga


e i Anayefimdishamwarimamboyaunyumbahuita


Kungwi au somo


ii Samakianayejirushakutokamajinihuitwa


Mkizi


a i Mbari  Ukoomlango


Watu wa kitovu kimojajamii ukoo nasabajik Kamauniwambari


Mbali kisichokuwakaribumasafamarefubainayamahalinamahalisiosawa


sawa tofauti km Shati hili lina rangi mbili na lile


ii Kaakaa  ishi mahali kwamdakinywaniseh


kaakaayake


Gaagaa geukageuka katika haliyakujilazatuatuapiagaragara km vile aligaagaa Idtandani kwa mauvivu


b i Enda nguukatatamaakukata tama kabisa


Alienda nguuhatakablayakujaribu


ii Chemsharohokasirisha


Kuwa mkali kasirika Baada ya kuusiwa alichemka roho wakapigana


c i Rejea


ii ToaAdhabukanya


iii Toa malipo ya pesa kwa aj ili ya kila alichopokea


iv Kufupikakwanguo


d Ukistaajabu mambo madogo utafanyanini ukipata makubwa


Si vizuri kustaj abishwa na j ambo kwani kuna uwezekano wa kupatwa na makubwa


Usishangazwe na madogo


a i YoteNzimaJunJaujumla


ii YoyoterBilakuchaguabilakujali


b Mtu hawezi kuj iingiza matatanikule mambo yalikochacha atadhurika Mambo


ya kiwa hatari yatalutiwa mbinu mufti ya kuyatatua


c i Kuanzashughuli


ii Kukosachakulakukosariziki


d Kupangakuandaa meza kwa ajili ya kuweka chakula


a i Ninaona haya


ii Nimchoyoahili


b Kitwanamtwana


Tembekoo Mbuguma


c i Maramaru lulu ambari


ii ugonjwa wakuvimba sehemuyashingonamashavumachapwi ugonjwa unaofanana na ndui ndogotete kuwanga


iii buni


a i KaramaKipawa au uwezo kutoka kwa Mungu


ii GharamaMatumiziyapesabeiyakituchenyethamani


b i Karama  Kipawa au uwezo kutoka kwa Mungu


lNdoa


2 Mahali watoto hujifunza kuranimadrasa


3 kitabu cha dini ya kiislamu7 kiarabu


4 kifaa cha kuchokolea nazi