Kazi ni kitu azizi wala vyenginevyo sivyo


Mtu hachagui kazi


Mtu hadharau kazi ile ahisiyo duni


Ayuzuie machozi walilia jambo gani


Ukulima na ukwezi na uvuvi baharini


Hizi nazo njema kazi yafaa uzibaini


Si laiki kubughudhi hakuna iliyo duni


Hayo makubwa maradhi na tena uhayawani


Kazi zote zina hadhi hivyo tusibagueni


Inafaa tuziridhi tuzitende kwa yakini


Ni wajibu kuipenda na kuikiri moyoni


Na kwa dhati kuitenda kwa juhudi na makini


Matatizo huyashinda na uvivu kuuhuni


Hapo mtu atashinda na magumu kumhuni


MASWALI


Lipe shairi la A kichwa mwafaka alama 1


Kwa mifano mwafaka fafanua bahari katika shairi la A na B alama 4


Toa sababu za mwandishi kuchagua Mtu hachagua kazi kama kichwa cha shairi la B


alama 1


Mtunzi alikuwa na ujumbe gani katika mashairi haya alama 4


Andika ubeti wa pili wa shairi A katika lugha nathari alama 4


Eleza muundo wa shairi la B alama 4


Eleza maana ya maneno haya kama yalivyotumika katika mashairi haya alama 2


i Nadhari


ii Ubazazi


MWONGOZO WA KUSAHIHISHIA USHAIRI WA 17


Mtu si mnyama wa mwitu alama 1


Shairi A


Kikwamba  neon la kwanza katika kila mshororo ni sawa  mtu


Ukara  kina cha mwisho hakibadiliki huku cha kati kikibadilika


2 x 1  2


Shairi B


Msuko  mshororo wa mwisho wa kila ubeti umefupishwa


Ukaraguni  vina vya kati na vya mwisho vinabadilikabadilika


2 x 1 2


Ni kibwagizo na kinabeba uzito wa ujumbe unaozungumziwaAlama 1


Mtu anatakikana kutenda mazuri kila wakati


Kazi zote ni nzuri kwa hivyo tusiwe watu wa kubagua kazi


Mtu hujulikana kwa yale anayosema yeye na watu wengine


Ni mtu mwenyewe kujijenga


Mtu ni yule anayetumia chake na kutosheka nacho


Si jambo zuri mtu kuitwa mnyama wa mwituni


4 x 1  4


Beti nne 4


Mishororo mitano kila ubeti


Mizani kumi na sita kila mshororo


Kibwagizo kimefupishwa


Kuna vipande viwili ukkkwapi na utao


Vina vinabadilika badilika


Nadhari  busara


Ubazazi  ulaghai


USHAIRI WA 18


Soma shairi lifuatalo kisha uiibu maswali


Duniani husifiki


Wala hupati thamani


Yalisemwa hukumbuki


Na wazee wa zamani


Mkono haurambiki


Bila kitu kiganjani


Wangapi watu azizi


Fulani bin Fulani


Waliokichinja mbuzi


Kukirimu mitaani


Sasa kama wapuuzi


Kwa hali kuwa tabani


Walifanya makubeli


Wakaapa hadharani


La uongo huwa kweli


Kubishika kitaani


Na tangu kukosa mali


Wakawa kama nyani


Walifanya mahashumu


Kuwaliko masultani


Ushekhe na Ualimu


Kufasiri vitabuni


Na leo wana wazimu


Kama si wanachuoni


Maswali


a Kwa maneno yako mwenyewe eleza ujumbe wa shairi hili Alama 3


b Eleza jinsi mshairi anavyosisitiza huo ujumbe katika shairi lote Alama 4


c Eleza kwa tafsili umbo la shairi hili Alama 5


d Andika ubeti wa kwanza katika lugha nathari Alama 3


e Eleza maana ya maneno haya kama yalivyo tumika katika shairi


i Kiganjani


ii Kukirimu


iii Makubeli


iv Mahashumu


v Wanachuoni Alama 5


Soma shairi lifuatalo kisfea ujibu saaswali vanavofuata


Niliusiwa zamani babu aliniusia N


ili bado utotoni hapo aliponambia


Babu yaweke kitwani yasije yakapotea


Penye nia ipo njia usikate tumaini


2 Wewe bado ni mgeni katika hii dunia


Mimi ndiye wa zamani mengi nimejionea


Sasa niko uzeeni uzee umewadia


penye nia ipo njia usikate tumaini


3 Mtima ndio sukani waongozakila ndia


Weka mkazo moyoni kila unalofwatia


Moyoni mwako amini kuwa utalifikia


4 Kama uko safarini  waongoza kila ndia


Bahari kuu kinani mawimbi yakuchachia


Usikate tumaini hapo ndipo penye ndia


5 Hapo hapo mawimbini wewe hapo pigania


Hapo ndipo milangoni mawimbi yakuzuia


Mtima utie kani bandarini utangia


6 Na iwapo ni shuleni masomo yakutatia


Usiasi masomoni kusoma ukakimbia


Kidogodogo bongoni elimu itakungia


Penye nia ipo njia usikate tumaini


7 Kama wenda uchumini biashara waania


Usihofu asilani hasara ikitukia


Leo ukipata duni na kesbo litazidia


Andika methaii ambayo ingetumiwa kujumuisha ujumbe katika ubeti wa pili Alama 1


Kutokana na shairi hili ni katika nyanja zipi za maisha tunapopaswa kujikakamua Tujikakamue vipi alama 6


Taja arudhi ambazo zimetumiwa kuusarifu ubeti wa kwanza Alama 4


Huku ukitoa mfano mmoja bainisha uhuru wa kishairi ambao umetumiwa katika ubeti wa 3


alama 1


Andika ubeti pili kwa lugha ya nathari Alama 4


Eleza maana ya maneno yafuatayo kama yalivyotumika katika shairi


Aliniusia


Mtima


Sukani


Waania Alama 4


MWONGOZO WA KUSAHIHISHIA USHAIRI WA 18


a Mshairi anasemaa kuwa mtu ambaye hana mali hadhaminiwi kwa kuwa mkono mtupu haulambwi  alama 3


b


kwa kueleza vile Sultan Shehe walimu walivyopungua thamani


Kwa kutumia methali mkono mtupu haulambwi


Kwa kutumia methali tashbihi za kinyume mfano


Azizi kuwa kama wapuuzi


Makubeli kuwa kama nyani alama3


c Umbo la shairi


Ni shairi huru


Tasdisa  usita utenzi shairiguni ubeti 3 Baheri ina mzani saba Pia zuhali mtiririko Kwa vina vyenye irabu yenye keketo i isipokuwa ubeti wa mwisho wenye irabu u


Kila mshororo una kina kimoja tu cha nje kipande kimoja


Vina havina urari


Maelezo yoyote kuhusu vina


Ubeti


ki nikinikini


zinizi nizini


linilinilini


munimunimuni


Lina kituo kinacho badilikabadilika


Mizani nane kila mshororo


Idadi ya beti nne zozote 5x15


d Mshairi anasema kuwa duniani hatambuliwi hathaminiwi Anatukumbusha kuwa wahenga walisema mkono mtupu haulambwi Kwamba duniani ukiwa huna kitu basi huthaminiwi Alama 4


e i Kiganjani  mkononi kitangani


ii Kukirimu  kufanya wema kufadhili fanyia hisani


iii Makubeli watukufu wanadhama wenye vyeo wakubwa


iv Mahashumu  waheshimiwa  makubeli  watukufu


v Wanachuoni  waeledi wajuzi  wataalamu wasomi


7 a Kuishi kwingi ni kuona mengi alama 1


b Safarini  matatizo yakizidi tusipoteze tumaini kwani huwa tumekaribia kufanikiwa


Masomoni  masomo yakiwa magumu tusiache kusoma tuuhimize ubongo mpaka uitikie


Katika biashara  hasara ikiingia tusione kama tumefika mwisho Kufaidika na kuhasarika ni kawaida katika biashara alama 6


c ubeti una mishororo minne tarbia


Kila mshororo una vipande viwili ukwapi na utao


Mpangilio wa vina


ni  a


nia


ani


Mizani


Kibwagizo ni penye nia ipo njia usikate tumaini alama 1


Mazida kurefusha maneno km Usikate tumaini ya  sikate


Lahaja kitwani badala ya kichwani


ndia badala ya njia nk


Inkisari  unalofwatia badala ya  unalolifuatia


Kubadili sauti kuboronga sarufi  penye nia ipo njia  moyoni mwako amini Tabdila


Kubainisha


Mfano  alama 1


e


Mshairi ana umri mdogo na hajazoea vituko vya dunia


Babu amekula chumui nyingi na ameona mengi


Sasa ni mzee kwani ana umri mkubwa


Palipo na matumaini hapakosi mafanikio kwa hivyo asikate tamaa


alama 4


Aliniusia  alinishauri


Mtima moyo


Sukani  kiongozi


Waania  shindania alama 4


USHAIRI WA 19


Soma shairi hili kisha ujibu maswali yanayofuata


Kaka Kusoma nilikosoma kambiwa sipati kazi


Yapata mwaka mzima nategemea shangazi


Wasiojuwa husema  sababu sina ujuzi


Huno uhaba wa kazi mesababishwa ni wake


Dada Mbona watuingilia kaka acha ubaguzi


Likukeralo twambia tulijuwe waziwazi


Au unalochukia ni wake kufanya kazi


Mambo ya siku hiziwatu ni bega kwa bega


Kaka Siwangilie kwa nini nanyi mwatukopa kazi


Kwani tokea zamani hazikuwa shida hizi


Mtu kitoka shuleni kibaruwa si tatizi


Leo hatupati kazi kisa nyinyi wanawake


Dada Hapo kaka hujasema kuwa wake ndiyo chanzi


Chanzo cha hii nakama waume kukosa kazi


Bure mwatupa lawama wenyewe mna ajizi


Mtindo wa siku hizi watu ni bega kwa bega


Kaka Hayo unayotamka yote niya upuuzi


Mumetoroka kupika kazi yenu toka enzi


Bilashi mwahangaika kushabihi vijakazi


Sasa hatupati kazi kisa nyinyi wanawake


Dada Mbona wafanya ukali ishakuwa ni chukizi


Hata na yangu kauli umekuwa husikizi


Nisemaye ni halaliukweli uliowazi


Kaka Yana uhalali gani mbona basi huelezi


Kipita maofisini mumejaa kama inzi


Mwataka tuwe mekoni wala halitupendezi


Na nje hakuna kazi kisa nyinyi wanawake


Dada kakangu una matata kuyaelewa siwezi


Wasema unamopita wambiwa hakuna kazi


Na sisi wake twapata haraka pasi ajizi


Sababu siku hizi watu ni bega kwa bega


Kaka Sisi kazi hatupati wengi wetu ni mijizi


Elanyi muna bahati mabosi hawawaizi


Hampotezi wakati ni kidogo pingamizi


Nasi hatupati kazi kisa nyingi wanawake


Dada kakangu wanichekesha hadi sina kizuizi


Vipi lakukasirisha sisi tukifanya kazi


Hujui ndivyo maisha yaendavyo siku hizi


Kaka Huna haja ya kucheka nisemayo si upuzi


Kazi inayojulika yenu ni kukuna nazi


Kisha mwenda zianika mukaziuze takizi


Leo hatupati kazi kisa nyinyi wanawake


Dada Yalikuwa ni ya kale kuuza chicha za nazi


Ela leo twenda mbele na nyuma hatujibanzi


Hakuna aliyelele kushiriki usingizi


Kwani mambo siku hizi watu ni bega kwa bega


Kaka kulla kitu mwakitaka kiwe chenu siku hizi


Ishakuwa na miaka pia mwataka ihozi


Nasikia mwatamka mwaka huno wa ledizi


Mwisho mutataka myezi iwe yenu wanawake


Hai mana kubishana nikashabihi mkizi


Mengi niliyoyanena yafanyie uchunguzi


Iwapo tutafanana yupi taleya vizazi


Sisi hatupati kazi hadi murudi mekoni


Dada Baba mbele mama nyuma yamekuwa simulizi


Muradi sote twasoma soteni tuwe walezi


Wake haturudi nyuma tunataka mapinduzi


Maisha ya siku hizi watu ni bega kwa bega


MASWALI


a Lipe shairi hili kichwa mwafaka Alama 2


bDada anatoa sababu gani ya wanawake kuajiriwa maofisini Alama2


c Kaka anataja sababu zipi za wanaume kukosa kuajiriwa kazi Alama2


d Eleza umbo la shairi hili Alama3


eDondoa na ueleze mifano miwili tofauti ya uhuru wa kishairi katika shairi Alama4


f Kwa mujibu wa shairi hili kazi za wanawake ni zipi Alama2


g Eleza ubeti wa mwisho kwa maneno yako mwenyewe Alama2


h Eleza maana ya msamiati ufuatao kama ulivyotumiwa katika shairi Alama3


i Kulla


ii Nakama


iii Ajizi


MWONGOZO WA KUSAHIHISHIA USHAIRI 19


a i Uhaba wa kazi


ii Ukosefu wa kazi


iii Wanaume kubaguliwa kazini  1x 2 2


b  Miasha ya siku hizi yanahitaji waume na wake ni sawa kufanya kazi bega kwa


bega  1 x 22


c i Wanawake wameingilia kazi za wanaume


ii Wanawake kupata kazi ni rahisi kuliko waume kwa sababu wakuu wanawaajiri


kwa maslahi yao wenyewe  2 x 1 2


d i Ngonjera  majibizano


ii Tarbia  mishororo minne kwa kila ubeti


iii Ukara  vina vya nje vyatiririka ilhali vya utao vyabadilikabadilika iv Takriri  Kisa nyinyi wanawake na watu ni bega kwa bega


3 x 1  3


Kutaja  alama 1 na kueleza alama 1


Kuvuruga  kubananga  kufinyanga sarufi


km  likukerelo  linalokukera


Soteni  Sote


Tabdila kubadilisha heruf kimaksudi


km  Inzi  nzi


Kulla  kila


tulijuwe tulijue


Inkisari


Kipita  nikipita


Kitoka  akitoka


elanyi  ela nyinyi


Kutumia maneno ya lugha nyingine au lahaja


kv  ledizi


aliyelele


kula  2 x 2 4


f i Kupika


ii kukuna nazi kazi za mekoni


iii kuzaa na kulea wana  2 x 1  2


Mambo ya kuwekwa kutangulizwa baba au wanaume mbele na wanawake wawe


nyuma yameisha Maadamu kwa vile  sote sisi waume kwa wake tunapata elimu


pamoja  basi vilevile sote tuwe walezi wa watoto Tusibaguliwe Moja ikawa kazi


ya mtu mmoja tu


Wanawake tutapigana mpaka tupatiwe haki yetu ya usawa Lazima kupatikane mabadiliko Maisha ya siku hizi watu wote lazima wawe pamoja wafanye kazi sawa


alama 2


i Kulla  kila 1


ii Nakama maangamizo gharika 1


iii Ajiri  ugoigoiulegevu uzembe 1


USHAIRI WA 20


Soma shairi hili kasha ujibu maswali


1 Pasi kuhofu lawama imenibidi kunena


Nina mengi ya kusema ambayo ni ya maana


Kwetu sote ni lazima viumbe kuambizana


Yashinda kifo fitina fatani si mtu mwema


2 Sahau I akilini yataka kukumbushana


Madamu tu duniani la kosa huelezana


Ili tuwe hadharini tujilinde na fitina


3 Uchochezi ukitiwa uwongo unapofana


Lolote laweza kuwa hata watu kupigana


Fitina yaweza ua binadamu wengi sana


4 Fatani anapojua jamii yasikizana


Aweza leta adawa ya fitina kugombana


Hata akawa baguwa ndugu wakafarikana


Yashinda kifo fitina fatani si ntu mwema


5 Nahakikisha wenzangu fitina ina laana


Fitina kwa Bwana Mungu katu hataki iona


Yasaliti walimwengu mume mke kuachana


6 Fitina si kitu safi nazidi toa bayana


Fitina ina makofi muda ukijulikana


Fitina ni ukorofi mfano wake hapana


7 Fitina yashinda tusi uovu wa kutukana


Fitina ina maasi madhambi ya kujazana


Fitina ina utesi tena usowezekana


8 Fitina si masihara yashinda hata khiana


Fitina ina madhara nchi zaweza gongana


Fitina aina izara na aibu nyingi sana


9 Fitina haina shaka ni mbovu nasema tena


Fitina mali hakika ya ghibu nawe waona


Fitina ina mashaka na dhiki kila namna


10 fitina kitu haramu tamati zaidi sina


Fitina na binadamu wawe wakichukiana


Fitina ni mbaya sumu ya au sifa na jina


Maswali


a Bainisha athari tano za fitina kulingana na mshairi alama 5


b Ubeti wa sita umechukua mikondo na bahari tofauti tofauti Zitaje na utoe mifano


alama 4


c Andika ubeti wa nne kwa lugha ya nathari kawaida alama 3


d Mshairi ametumia mbinu zipi kufanya jumbe zake zieleweke kwa bayana zaidi


e Eleza maana ya msamiati ufuatao kama ulivyotumika katika shairi


i Adawa


ii Fatana


iii Wakafarikana


iv Tusi alama 4


Soma shairi hili kisha ujibi maswali yanayofuata


1 Tusitake kusimama bila kwanza kusimama


Au dede kuwa hima kabla hatujakaa


Tutakapo kuchutama kuinama inafaa


Tujihimu kujinyima makubwa kutoyavaa


2 Tusitake kuenenda guu lisipokomaa


Tujizonge na mikanda inapochagiza njaa


Na mazuri tukipenda ni lazima kuyandaa


Tujiase kujipinda kujepusha na balaa


3 Tusitake uvulana au sifa kuzagaa


Tushikaye nyonga sana tunuiyapo kupaa


Kama uweza hapana tutoelee dagaa


Tujiase hicho kina maji yajapokujaa


4 Tusitake vya wenzetu walochuma kwa hadaa


Wanaofyatua vitu na kasha vikasambaa


Uwezo hatuna katu umaskini fazaa


Tujihimu kula vyetu siendekeze tamaa


5 Mtaka kuiga watu kufata kubwa rubaa


Vyao vijaile kwetu vifaa vingi vifaa


Tunamezwa na machatu tusibakishwe dhiraa


Tujihimu kilo chetu hata kama twapagaa


a Lipe shairi hili kichwa mwafaka alama 1


b Eleza madhumuni ya shairi hili alama 2


c shairi hili ni bahari gani Toa sababu alama 4


d Bainisha umbo katika ubeti wa kwanza na wa mwisho ukizingatia vina na mizani


alama 4


e Andika ubeti wa kwanza kwa lugha nathari alama 4


f Taja mbinu moja ya kisanii inayoibuka katika ubeti wa nne Kwa nini


imetumiwa alama 2


g Eleza msamiati ufuatao kama unavyotokea katika shairi alama 3


i Kuiga


ii Dede


iii Tujizonge


MWONGOZO WA KUSAHIHISHIA USHAIRI WA 20


6 a i Vifo


ii Vita


Ugomvi  kuvuruga amani


Talaka


Ukorofi


Chuki zozote 5x15


b i Tarbia  Mishororo minne


ii Kikwamba neno  kianzio kimerudiwarudiwa 2x24


Mfitini agunduapo jamii yaelewana huleta utengano kwa kuingiza fitina


Hata anaweza kuwatenganisha ndugu


Mfitini ni mbaya kushinda kifo  mauti 3x13


d i Jazanda  Fitina mbaya sumu


ii Takriri Kibwagizo kurudiwarudiwa Neno fitina 2x24


e i adawa  uadui


ii fatani  anayefitini


iii wakafarikana  wakatengana wakawa kando kando


iv tusi  tukano 4 x 1  4


7 a Kujinyima


Tusitake makuu Alama 1


b Kuhimiza msomaji asiwe na tamaa


Kuonya dhidi ya kuwa na pupa 1x22


c Tarbia  mishororo minne kila ubeti


Ukara  Vina vya mwisho vinatiririka 2x24


d Umbo ubeti ubeti 5


mizani 88 88


vina maa tu a 4x14


e Lugha sufufu


Tusitamani kusimama kabla ya kutambaa au kabla ya kukaa


Tunapotaka kuchutama ni lazima tuiname


Tujifunze kujinyima yale ambayo hatuyawezi 4x14


f Ritifaa  siendekeze


Sababu Kupata urari wa mizani 2x12


Msamiati


i Kuiga  kufanya afanyavyo mtu mwingine


ii Dede  Imara bila kushikilia kitu bila usaidizi


iii Tujizonge Tujifunge tujikaze 3x13


**Matumizi** **mazoea** **iwe** **ya** **kwa** **lugha** **kutumia** 1. (a)

**Badilisha** Mtoto (b) Wavulana **Andika** (c) Kule

**sentensi** **ifuatayo** **kirejeshi**  **O**

anayelia huchapwa

**Andika** **kinyume**

watatu **sentensi**

wanaingia **tatu** alipoingia

darasani

kwa **zaweza** haraka. **kuwa** **ambazo** **sahihisho** **la** **sentensi** **hii:-**

ndimo

(d) **Taja** **aina** **za** **vitenzi** **vilivyopigiwa** **mstari** **katika** **sentensi** **iuatayo** **mmoja**

**aina** **taja** **kutumia** **za** **vishale**

**sentensi** **za** **kiswahili**

**ifuatayo** anafundisha **sentensi** **za** Mama (e) (i) (ii) (f) (i) (ii) (g) (h) Mwalimu (i) **Eleza** Mama (j) ah (k)

kupika amewahi **maana** **ya** ukata mate **vitenzi**

jikoni

**Eleza** Giza la Meza **Unda** Mkufunzi Maeneo **kutoa** **Kwa** **Changanua** huyu **maana** alimlimia

**misemo** **ifuatayo** :-

machungu **kutokana** **na** **:-**

**mfano** **sentensi** mzuri **mbili** mwanawe **mmoja,** **kwa** darasani. **:-** shamba

**Akifisha** huu ndio **Tunga** **sentensi** upuuzi **sentensi** **ifuatayo:-** aliotuitia **itakayodhihirisha** **matumizi** **ya** **kielezi** mmoja wao akaropoka.

**cha** **namna** **mfanano**

(l) **Andika** **sentensi** **ifuatayo** **katika** **msemo** **halisi :-**

Mshtakiwa alidai kwamba alikuwa ameonewa kwa kuwa hakuwa ameshiriki ulevi

kutoka

mwaka uliokuwa umetangulia.

(m) **Pambanua** **viungo** **vya** **kisarufi** **katika** **kitenzi** **kifuatacho**

Tuliwalimia **upya** **Andika** (n) **sentensi** **ifuatayo** **kwa** **kufuata** **maagizo:**

Mizizi ya mibaruti hii iliwaponya watu ambao walikuwa na shida kama hii yenu

( **kanusha**

**kwa** **Tunga** **umoja** **sentensi**

)

(o **)** **ukitumia** **neno** **Vile** **kama:** (ii) **Tambua** Sisi **Andika** Kichinjio

Kielezi...

(d) **vitenzi**

**katika** kutambua **wa**

**sentensi** alikuwa **hii** kwa **hii** na **katika** pesa

**kwa** nia

**kuvipigia** Yeye **ukubwa** **mistari:-** ndiye :-

tulikwisha **wingi** hiki mbaya. **ya** **hali** nyingi

mwizi

(e)

**sentensi** kilikarabatiwa

(f) **Eleza** **maana** **zinazojitokeza** **katika** **vifungu** **vifuatavyo** :-

(i) (ii) (iii) (iv) (g) Jambazi Liliiba Kutoka Jambazi **Jaza**

kutoka jambazi dukani liliiba

dukani kutoka jambazi kutoka **ni**

liliiba. dukani. liliiba. dukani. **kinyume** **cha** **ulivyovichanganya** **neno** Vile **ambalo** vitu **lile** itakubidi

**lililopigwa** **mstari** **katika** **sentensi:-**

(i) (ii) Bomba hili l **imeziba** mwite fundi aweze

***O*** ******   (h)

**Unganisha** Wavu

**sentensi**

**hii** Wavu **kwa** ni

**kutumia** **rejeshi :-**

umekatika. wao

(i) **Eleza** **matumizi** **mawili** **ya** **** **** ***ka***  **na** **utunge** **sentensi** **kwa** **kila** **mojawapo**

(j) Sijafahamu

**Yakinisha**

**sentensi** nini

**hii** :

kwa hawamkaribishi mpwa wao. (k) Mama (l)

**Andika**

**katika** aliwahimiza **usemi** warudi

**halisi:-** siku :- **ifuatayo**

hiyo la sivyo wangekosa tuzo

**Akifisha** **sentensi**

Sijaona alimwuliza **Changnanua**

kitabu kizuri kama mayai waziri wa maradhi, utaniazima siku ngapi bashiri

rita

(m) **kwa** **njia** **ya** **mishale**

Mama **Tunga** anapika **sentensi** na baba **moja** akisoma **na**

gazeti

(n) **uonyeshe** **kwa** ; **mstari**

(i) (ii) (iii) **Tungia** Shamirisho Shamirisho Shamirisho **vitenzi**

kipozi kitondo ala/kitumizi

(o) **vifuatavyo** **sentensi** **katika** **hali** **zilizobanwa** :- **mazoea** (i) ) **(kutendeka** (ii) ) **kutendea** (iii) ( **tegemezi** **kishazi** **Tambulisha**

Fa( La Pa

)

(p) **na** **kishazi** **huru**

Wanafunzi **Pambanua** walifoanya **viambishi** vyema **mbalimbali**

walituzwa jana

(q) **katika** **sentensi** **ifuatayo**

Waliwapendezea

**viwakilishi** vyema **katika** kweli?

**sentensi** **zifuatazo** **kisha** **ueleze** **ni** **vya** **aina** **gani:-** a)

**Onyesha** i) (ii)

Unamjua Hicho **Tumia** (i) (ii)

wanachokitaka **viunganishi** hakipo **vifuatavyo** (b) **katika** **sentensi** :-

Minghairi Wala **Yakinisha** Chakula **Jibu** (i) (ii) **Bainisha** Maksuudi **Changanua** wote Watoto **nomino** **Unda**

ya

(c)

**ifuatayo** vizuri **maagizo** alitorokea

:-

(d)

**kwenye** **tumia** ( ( angekupatia **kitondo** Kasri **kwa**

**mabano:-** ) **rejeshi** **O** **ibadilishe** Hatujui Angekuwa pete, **katika**

**wingi** **sentensi** **kisha** **ifuatayo:-** (e)

**kipozi,** Tamima **ifuatayo**

**ala** matofali **mishale/mistari:-** wanatayarisha

**katika**

mazuri

(f) **njia**

staftahi

(g) **sentensi** hakipikiki **na** ambako na **shamirisho** alimjengea **sentensi** wameamka **moja**

**kulingana**

**na** kwa **ya** wazazi **kitenzi** mapema **kwa** na **kila** **moja**

Shuku Vumilia shona **inavyojitokeza** kuendesha gari jinsi

**katika** **sentensi** **zifuatazo**

viongozi

wanavyoendeleza **sentensi** duniani

ufisadi **hii:-**

**katika** kote lia **maana** (h)

**Eleza** (i) (ii) **Bainisha** **Uhodari** **Tunga** (i) (ii) (iii) **Eleza** (i) (ii) **Geuza** (i) (ii) **Andika** Gari

**jinsi** unionyeshe

**kama** ya jinsi na hawapendezwi **nomino** **wanariadha** **ukitumia**

**ya**

Naomba Wakenya

(i)

**aina** wa **sentensi**

**za**

**zilizopigiwa** **Kenya** wa **** **mzizi** **mistari** unahitajika **kama** **choyo** :-

nomino Kivumishi Kiwakilishi **matumizi** **mawili** **ya** **kila** **mojawapo** **wa** **alama** **za** **uakifishaji** **zifuatazo** :-

msitari Parandesi

(l) **zentensi** **kauli** **kwenye** **mabano** :-

Fundi Umemwona

ameharibu

(m) **zifuatazo** **katika** **kutendea)** ( saa ) **kutendewa** ( mgeni? **udogo:-** Maritu **kwa** Mzee la limegonga ngombe wa jirani wake

4. (a)

***Andika***  (i) e:- (ii) . (b)

***sifa***   ***bainifu***   ***za***   ***sauti***

n:-

***maana*** ***Eleza*** ***:-*** ***ya***       Kiimbo:. (i)

(ii) ***Tunga***  Shadda ***sentensi***   (c) ***moja***   ***moja***   ***kudhihirisha***   ***ngeli***   :- ***zifuatazo***

(i) (ii) U-U Pokomo /Pa-ku-mu

***Unda***  ***kitenzi***   ***kimoja***   ***kutokana***   ***na***   ***nomino***   (d) **Mtubia**

(c) Eleza matumizi mawili ya kiambishi  ***ku***

(f)

ya Tunga kivumishi,kitenzi

sentensi

maneno jina na ***sentensi*** ***Changanua***

manne ambayo ina sehemu zifuatazo. Kielezi cha namna,

(g) ***ifuatayo***   ***kwa***   ***kutumia***   :- ***matawi***

Ngombe aliyeletwa juzi ameuzwa

leo ***alama***

jioni.

(h)

***Onyesha*** ***mawili*** ***mawili*** ***matumizi***        Alama (a) mshangao ya Mshazari (b)

***ya***   ***zifuatazo:-***  (i) **Tunga** **sentensi** **sahihi** **ukitumia** **** **-** ***wa***  **katika** **kauli** **ya** **kutendeana**

(j)

***sentensi:-*** ***Andika*** ***wa*** ***udogo***       yule ngombe wa Ndama ameuzwa.

(k) ***Onyesha***  ***tofauti***   ***ya***   ***vitate***   ***vifuatavyo***   ***kwakuvitungia***   ***sentensi***

(i) (ii)

Dhamani Thamani ***sentensi***   (l) ***Kanusha***  ***ifuatayo***   ***katika***   ***wingi***

Ningalikuwa ***Ainisha***  pesa ***shamirisho***

na

ningalinunua ***/yambwa***   gari ***katika***   ***sentensi***   :- ***ifuatayo***   (m)

Mchezaji

alimpigia mifano mwenzake mwafaka,

mpira

kwa tofauti mguu ya wa sentensi kushoto. na sahili Huku ukitumia eleza ambatano

(o) ***Onyesha***  ***aina***   ***za***   ***viambishi***   ***katika***   ***sentensi***   : ***hii***

Nitajisomea ***katika***   (p) ***Andika***  ***usemi***   ***wa***   ***taarifa:-***

mashindano ***ya*** ***mbili*** ***Eleza***      barabara Tumetengeneza Tutaanza ***maana***   kesho, :- ***sentensi***

Mwalimu alimwambia mwanafunzi.

(e) ***Tumia***  ***mifano***   ***mwafaka***   ***kueleza***   ***aina***   ***za***   ***mofimu***  mifano eleza

miundo kinyume mitatu cha ya kitenzi: silabi za umba

Kiswahili

ukitumia

aliyotumia vifuatavyo kulia katika kauli ya kutendewa a) Unda nomino za/lm,k, dhahania kutokana na maneno yafuatayo :-

Kwea i) Himarisha  ii) ukitoa Huku sentensi Tunga katika Andika Meza hii ii Nyambua i) cha ii) Ainisha

.

b) c) d)

ndiyo vitenzi  nywa viambishi

e)

katika neno lifuatalo:

atakuajiri tunajua Anza:

ingawa sheria Japo. katika h) Ainisha vielezi sentensi zifuatazo:- i)

Wanafunzi ii)

wote wameingia darasani

Jaribu kujitahidi kisabuni usianguke mtihani

**sentensi** kuwatembelea

**ifuatayo** **ukitumia**

**njia** waliopata **ya** ajali

**matawi**:-

manusura ya ndege i)

**Changanua** Amekuja Taja j)

sifa **/Z/** **/K/**

mbalimbali za sauti zifuatazo:

k) l)

Huku **Andika** Magari **)**

ukitumia **udogo** yote mifano **wa:** yaliyobakia

ya sentensi eleza matumizi **mawili** ya kiambishi, **ji**

yatauzwa na mzee yule mwembamba

m

**Sahihisha:** i) ii) **Tumia** i) ii) iii) Bainisha Shamba **Andika** Karibu

Kila Nipee **** Kivumishi Kiwakilishi Kitenzi

mwanafunzi mkoba alipewa nitoemo ndazi na vitabu

mayai zangu : **kama**

moja

huo **ako** n) **katika** **sentensi**

o)

**mbili** kubwa

vishazi katika sentensi hii :-

p) aina lile **katika** Rahma, za litauzwa **usemi** **wa** tafadhali kesho **taarifa**: kaa, Musa akasema . Ahsante, je, habari za hapa? Rahma

aliuliza

q) Tunga sentensi **mbili** kuonyesha matumizi tofauti ya neno: **somo**

**6.** sauti **mbili** ambazo hutamkwa nyuma ya ulimi kati ya hizi

(b) ( (c) kisiki **kwa** **sentensi**

hiki **msemo**

haraka

askari ) **katika** kumwibia huu

akaamrisha mahabusu

**halisi** **zifuatazo**

**kauli** mwenzake kuongeza **sentensi** **kwenye** **iliyoonyeshwa** **Kutendeana** pesa ( nyingi. chumvi :- **ifuatayo**

**mabano** ) vizuri mwanafunzi

aliharibu **matumizi** kwa **katika**

( **tendeka** )

(d) (a)

Taja /h/,/o/,/y/,/u/,/kh/,/g/, Ngoa **Andika** **Badili** Si (i) (ii) Mpishi **Bainisha** Alipowasili mchuzi **ya** alionyeshwa **po** walipo.

(e)

**Andika** Wasichana

**kwa** **usemi** **wa** **taarifa:-**

wakielimishwa wataweza kuwa bora kuliko wavulana, Naibu wa

Chansela wa chuo **Tunga** N

aliwaambia Kikuu **ambayo** **sentensi** V + T + **rejeshi**  silo Lisemwalo wenye **kwa**

mahafala. **za** **aina** (f) **ina** **maneno** **uliyopewa:-**

V + **O** (g) **Tumia**

**ya** liwalo bidii **kutumia**

**kati**

hamtayapata **mishale**

mafanikio maishani. Yakinisha katika umoja (j)

**Tunga** afikiana (a) (b) sifu **Unda** (i) (ii) **Andika**

**sentensi** **ukitumia** **maneno** **haya** **katika** **kinyume** .:-

(k)

**nomino** abudu fisidi **katika**

**mbili** **mbili** **kutokana** **na** **vitenzi** **vifuatavyo:-**

(l) **hali** **ya** **ukubwa**

Mwanamke **Bainisha** huyu **matumizi** amezaa **ya** watoto **maneno** wanne. **yaliyopigwa** (m) **mstari**

(i) (ii) **Onyesha** hizi **Mbio** Mwambie **kishazi**

hazitakufikisha asifanye Abedi **na** **huru** alikuwa aliyeitwa **zinazowakilishwa**

mbali **mbio** kuhusu hiyo kazi.

(n) **kishazi** **tegemezi**

Msichana **Eleza**

mkorofi

(o) **dhana** **na** **viambishi** **awali** **katika** **sentensi** **zifuatazo:** -

(i) (ii) **Tunga** (i) (ii)

Aliitwa Hakupata **sentensi** Kuna guna **mianzo**

(p) **mbili** **kubainisha** **maana** **tofauti** **ya** **maneno** **yafuatayo:-**

(q) **Taja** **mitatu** tofauti ya ngeli ya **U-ZI**

(r) **Eleza** **maana** **ya** **semi** **hizi :**

(i) (ii) Kunja Piga jamvi kambi

(a)

***ifuatayo*** ***sentensi*** ***Andika***      linatusumbua ambalo Jitu (i) ***kutumia*** ***bila***     sharti **amba**  liadhibiwe :- vikali

(ii)

***katika*** ***ifuatayo*** ***sentensi*** ***Weka***        unapandwa ambao Mmea :- ***mazoea*** ***ya*** ***hali***       masika wa msimu katika unamea ***Badilisha*** ***sentensi***    ikiwa tu vile mlivyokuja ***maagizo***   Aliogopa kubadililsha

***hizi***   mtakubali hapa

***usemi*** ***wa***     Juma msamaha. kuomba mtakavyokwenda. namna na ***ili*** ***sentensi*** ***kila*** ***ya*** ***baada***           (Tumia mzoga. aliyekula simba

***hadi***   ***taarifa:-***

alisema Mwalimu mkuu alisema

***uliyopewa***   kumwangalia ***haya :*** ***maswali*** ***kujibu***      Ogofya neno bila ya

ya zambarau sentensi:-) rahisi ni (ii) Mti wa kukatwa ukiwa unatumia msumeno. ***Anza*** (  **Ni** **rahisi...** ) (d) **Andika** **maana** **mbili** **zinazojitokeza** **katika** **sentensi** **hii** :-

Alimlilia mwanawe

(e) (i) **Kanusha** **sentensi** **hii:-**

Tungewalaki **Sahihisha** (ii) kama **sentensi**

tungejua

watakuja **na** **ifuatayo** **uiweke** **katika** **wingi** :-

Ningalifanya sentensi

kazi ningekuwa

tajiri matumizi (f) Tunga **nne** kuonyesha na maana nne za kijineno  **ki**

(g) **Tumia** **kivumishi** **kilichoko** **kwenye** **mabano** **kukamilisha** **sentensi:-**

(i) (ii)

Bibi Mti **Unda** **kubainisha** Safiri (i)

yule (-ingine) **majina**

alinunua gari __ ____ ____ ____ ____ ____ __(-pya)

__ ____ ____ ____ ____ _____uliangushwa **mawili** **kutoka** **maana**

badala

ya ule **katika** wa **sentensi** kwanza. **ili** (h) **mawili** **vitenzi** **hivi** **na** **utumie**

(ii) Zaa Yohana na Emanueli walifunga safari wakielekea mashariki kusini na hatimaye

magharibi

walifikia jana kuwaona alishtuka ambaye mkuu ***sentensi*** ***Geuza*** :- ***udogo*** ***hadi*** ***hii***          watu na alifukuzwa mrefu yule Nyoka ***kinyume*** ***kuandika*** ***kwa*** ***hii*** ***sentensi*** ***upya*** ***Andika***              yule ajuza kusimama nguo **alipovaa** **alikaa** wapi? hutamkwa na za ni hizi

huko novemba mwaka

walipokuwa pale

wakirudi walimkuta mwalimu

njiani

(j)

wengi

(k) Wifi ***cha***   ***kila***   ***neno***   ***lilipigwa***   :- ***mstari***   na

(l) Sauti **gh** (i) (ii) **j** Mahabusu **Andika**

aina gani

(m)

walifyeka **hiyo** uwanja **upya** vizuri **ukimaliza** **sentensi** **kwa** **neno** **mahabusu** **8.** **kuyaongezea**

(a) **Onyesha** **maneno** **yaliyokopwa** **toka** **lugha** **za** **kigeni** **na** **kuswahilishwa** **kwa**

**irabu** Toa *Andika*  Mwalimu Tunga **Kanusha**

***(Kiarabu)*** ***Bint*** ***k.m.***        minne mifano ******   ***Binti***

(b)

*ifuatayo* *sentensi*     alipoingia *usemi* *kwa*     aliuliza darasani *halisi:*  kitabu chake kilipokuwa.

(c) (d)

sentensi

ukitumia **hizi** kiwakilishi :- **wingi** **kwa**

nafsi huru umoja

**sentensi** (i) (ii) (e)

Mtoto Mwalimu

huenda

shuleni amemfunza **mbili** **ya** waliandikiana **hizi** **sentensi** **ambaye**

**Eleza** Wanafunzi **Ziandike** (f) (i) (ii) **Changanua** Kiarie ni **Bainisha** Kisu (i) Nyavu (ii) (iii) Chai **Ainisha**

**maana**

**maneno** ni

**yaliyopigiwa** yetu wa ngoma **vielelezo**

**mstari:-**

Mwanafunzi Sikuziona

alituzwa shule

nyuzi **sentensi** mwanafunzi **za** **ngeli**

**ambazo** **ifuatayo** mtiifu

huzitengeneza **kutumia** **kwa** **ambayo** **vya** huiona **vishale:**

pale

(g)

(h) **nomino** **hizi** **:-**

**viambishi** **katika** **neno** **lifuatalo** :-

**tatu** **zifuatazo:** **tendewa,** **tendwa,** **tendea**

**katika** **sentensi** **ifuatayo** : (i)

Kilichokikata **kitenzi** **matumizi**

(j) (k) (l)

**Nyambua** **Eleza** **Onyesha** Kamau **Unda** (i) Chapa **Tambua** Chakula **Sahihisha** Ukienda **Andika** Mbwa

**oa** **manne**

**katika** **ya** **kipozi,** **hali** **nukta** **kitondo**

**shamirisho** alimlimia

**na** kwa **hivi** **ala** trekta :-

mamake

shamba **vitenzi** (ii) **kishazi**

(m) **nomino** **kutokana** **na**

Goma **tegemezi** (n)

**kishazi** ambacho **sentensi** pao mle **sentensi**

**katika** au **sentensi** kobomoa **hii :-** mwili huweza kujenga wako.

(o)

**udogo:**

mdogo (i) (ii) (iii) (iv) (v) kiishio (vi) **Tambulisha**

Nafsi ya Wakati O kitendwa mzizi

tatu uliopita

umoja

rejeshi

**aina** **za** **vitenzi** **vilivyotumika** **katika** **asentensi** **hizi**

nzuri. (g)

(i)

Kazi (ii)

**ni** hii Mazingira chini **yamekuwa** ya **yakihifadhiwa.** sentensi (h) Pigia mistari viwakilishi katika zifuatazo

Ambaye Nani (ii) LI-YA Ngeli ya tofauti ni ambayo

(i)

ni anaye

mjinga

hatafaa huzunisha?

kwa shughuli hizi

(i)

hujumulisha uelezee na

nomino za vitu vya aina mbalimbali. Toa mifano **minne**

(j) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo na ueleze ni shamirisho ya aina gani?

wanalipia Wazazi Neno **tikiti** **Changanua** Hakimu Nyambua watoto hupatikana **sentensi** alimwadhibu hivi vitenzi

(k) (l)

(m) karo katika **ifuatayo** kinyama. kulingna

kwa hundi;

**ngeli** **kwa** **mbili** **ya** tofauti. **mishale.**

Taja ngeli hizo na utunge sentensi

**njia**

na kauli ya kutendua na kutenda

**Kutenda** Ficha Tanda nini Ni

**Kutendua** **Kutendama**

(n) maana ya neno kirai ?

(a) umoja na

Kati ya nomino za Kiswahili taja **ngeli** **mbili** ambazo nomino zake hazibadiliki

katika (b) wingi. **Yakinisha:**

Kisha utoe

mfano Waumini mmoja wale kila kwa hawaimbi ngeli wala hawaombi

c)

**Andika** Nguo Taja

**kwa**

**umoja** uzionazo zile

zilinunuliwa aina nne **moja** Mhasibu..

(d)

na (e) Mtu. (i) **Andika**

kutolea **Unda**

mifano **nomino** (ii) **ukubwa** hakitosheki

(f **)** **kwa**

Kipaka hiki kwa maziwa haya kimezoea kipanya (g) Mama (h)

Onyesha

shamirisho moto **ya**

na kipozi chakula shamirisho kizuri

kidondo katika sentensi hii:-

amempikia **sentensi** **Tunga** **neno** **moja** **inayoonyesha** **sehemu** **zifuatazo** :-

(i) (ii) (iii) (iv) (v) **Sahihisha** Mtoto

Kiambishi Kiambishi Kiambishi Kauli Kiishio

kikanushi kiwakilishi kiwakilishi nafsi cha cha hali kitendwa

timilifu

(nafsi)

(i) **sentensi**

**hii** alicheza **kwa** ameteguka

**njia** **tatu** **tofauti**

mwenye

(j)

**Andika** (i) Jaza **visawe** Rabsha..... mchoro

**vya** **maneno**

**haya** (ii) irabu Damu.. inayofaa (k) ufuatao kwa

(l)

Tunga (i) Andika sentensi kitenzi katika

ukitumia

**ni** (ii) kama kielezi

(m) msemo halisi

Johana **O**  Jembe (o) Mtoto (p)

alisema Rejeshi ambalo Changanua anayelia

kuwa mazoea ya lilinunuliwa ukitumia sana matumizi

angepata alama

zote sentensi katika ifuatayo;

majaribu ya wiki iliyotangulia

(n) Tumia

katika limepotea

mtindo wa

mishale asubuhi sentensi ameadhibiwa mawili leo katika

Onyesha (q)

ya alama ( ) ****

Wafuatao wana ulemavu upi?

(i) Toinyo . (ii) Huntha ..

**11.** (a)

Andika (i) (ii) Changanua (i)

vinyume vya **Alikashifiwa**

vitensi kwa **kulifurahisha** ifuatayo waliojeruhiwa

vilivyopigwa aliyofanya hadhira njia ya walipelekwa ; zifuatazo

mistari

kazi

Kuimba

(b) sentensi

kwa sana sentensi

matawi

Abiria hospitali haraka

(c)Eleza

maana Bibi (ii) **mbilimbili** yake Alimpigia

za amefika (i)

mpira kutoa Kwa irabu **i,** **a,** Kamilisha (i) **Andika** Kefule!

mifano,

vile ulimi? wapi hii ya -....................................... **taarifa** kirongwe.

onyesha namna mbili

**u** na hutamkwa na kueleza Mfinyanzi **usemi** Mtoto

kwenye methali maana

**huu** huyu **kwa** ni

**usemi** **wa**

kaidi kama Hamheshimu babake! alisema mzee

Kamau. (h)

Bainisha (i) Darasa Ainisha

kishazi

tegemezi kishazi limefunguliwa

katika rasmi ifuatayo;

sentenzi ifuatayo

(ii) Kanusha

sentensi

(j) sentensi udogo

(i)Mbuzi wake mengi na harufu kali

Onyesha maana na huru lililojengwa shamirisho ifuatayo ana **mbili** katika kwa manyoya neno ya

(k) 2) **(l)** 2)

taka

(ala.

**Andika** **kwa** **umoja**

(ala.

(i) Eleza Tumewaondoleeni ya maana

matatizo yenu, yafaa mtushukuru

(m) 2)

misemo:-

(ala.

(i) (ii) Panga Fuga Kuwa nomino mtu na hizi  faragha katika - ngeli

(n) 2)

mwafaka

(ala

(i) (ii) Bainisha

Kipofu- Uyoga- . .

(o) (alama

viwakilishi katika sentenzi kisha useme ni vya aina gain.

i) (ii) Tumia Mimi Huyo kiulizi nitaondoka alichaguliwa kifaacho kesho na kukamilisha maswali yafuatayo: (f) (g) Tunga Chai sentensi hiyo **mbili** iliwavutia

(al. 2)

(h) Tumia neno **haraka**  katika sentensi kama:

(al. 2)

(i) Andika Nenda Onyesha Nomino maana ukamwone za maana

(ii) za Kielezi sentensi:

(i) (i) (j)

i **mbil**

mwenyewe,

usiogope.

**ni**  zilizopigiwa mstari

Nihamrishe (k)

**Tokeni**  **darasani**

 mlinzi Atakapokuja atamletea uta na upote

(l) Maneno hayo yako katika ngeli gani?

(i) (m)Andika Ridhaa mifano (ii) sauti Nanasi zenye ya sifa zifuatazo:

(i) Tumia Kipasuo neno (n) kaakaa cha kutunga  **ngali**

laini

(ii) sentensi ya Nazali kuonyesha

ufizi

(i) Tumia Kitenzi kirejeshi

kisaidizi

(ii) mazoea

Kitenzi

kishirikishi sentensi (o) kuonyesha katika ifuatayo:

(i) Mtoto anayelia ni huyu (ii) Neno maana ya kiwakilishi?

(q) Tambulisha viwakilishi katika sentensi zifuatazo na ueleze ni vya aina gani?

1.Nani Tunga alikukasirisha?... sentensi 2. Huyu itakayodhihirisha huwashinda matumizi

wote

(r) **moja** ya kielezi cha namna mfanano

13. (a)

sentensi Tunga Kishirikishi (i) (ii) Kikuu Akifisha je, Eleza Nilienda (i) (ii) Baba Yakinisha Mama Tofautisha

sahihi kipungufu

ukitumia vitenzi

(b)

unaipenda

ilivyo hali mwenzake **hu** na  **ka**  ya nikamkuta, kanisani usiku :

(c) matumizi

hufika nyumbani

(d)

sentensi hakutuchapa, sauti ya

ifuatayo

hakutupa na ghuna chakula sauti wala ghuna maji huku (e) kati si ukitolea mifano miwili kwa kila aina **zifuatazo** saratani **kulingana** watu

**kauli**

**ulizopewa** (kauli **katika** ya **mabano** kutendesha) hufanya

kamba (Kauli Tunga **Andika** Njia **Changanua** Mzee **Ainisha** Waliochekeshwa **sentensi** **Andika** wa (i) (ii) **alisuka** **Tunga**

sentensi mbili

kutofautisha **katika** kwa **ifuatayo** pamba

matumizi **ya** **hali** usafiri wa **ukitumia** amefaidika **katika** ya **udogo** gari **matawi** sana **kitenzi**

vitate hivi: Dua na tua

**sentensi** nyembamba **ifuatayo** hatari ni

**wingi**

**sentensi** hukuza

**mofimu** **zinazojitokeza** **hiki**

**na** **wafe** ya **sehemu** polepole. kutendata) **hizi,** ndefu. **inayojumulisha** **sentensi** **moja** **Ala,** **kipozi,** **kitondo** **na**

**chagizo** (l) kijana linaweza kutumiwa kama kivumishi au nomino, tunga sentensi ameanguka. ni vya katika

za wanafunzi.

namna ngeli mfanano kisha na tunga

viigizi.

gani sentensi mwafaka: (f) (g)

(h)

ambaye

(i)

(j)

Ugonjwa Mkulima

(k)

Neno ***U** Kivumishi Nomino **Sahihisha** Mtoto (i) Vitabu (ii)

kudhihirisha (i) (ii)

(m)

ambaye hizi sentensi

anacheza zimesahihishwa vielezi ukitumia yapo yafuatayo Uwati (ii)

ambazo mbili (n) Tunga

(o)

Bainisha (i)

maneno

Manukato

(p)

Eleza Avunjaye

maana

ya nazi methali lazima ni ifuatayo: aafaidi tui.

**14.** A) **za:**

B)

C)

D) **Eleza** Mwanaida **Akifisha** i) Hodi **Andika** Achanikaye **O** **Tumia** Mwanafunzi **Andika**

**maana**

**mbili** alikwenda sokoni peke yake.

**sentensi**

**hizi.** wenyewe **ya** kwenye **rejeshi** ambaye

hapana **maana**

nini

Juma **ifuatayo.** hafi na **sentensi** ndiye **kunyambua**

alimwaka nitarudi kesho.

**methali** mpini **katika** hudurusu **kwa**

njaa.

**hii.** hupita mtihani.

E) **usahihi.**

**sentensi** **ifuatayo** **maneno** **yaliyo** **kwenye** **mabano** **kwa**

mwanadamu zilim__ ____ ____ __ (fa) Bwana Yesu. Dhambi **Eleza** i) **Taja** Tulipogawa

za **maana** F)

**ya** bakunja. **ya** mkate

**misemo** **ifuatayo.**

Teka

G) **maana**

**maneno** kila mtu **sentensi** bidii **yaliyopigwa** alipata sehemu **zifuatazo** ndiposa

. kwa **na** katika ) wakati

**mistari** moja **kulingana**

nane **maelezo.** mtihani

tu kwani tulikuwa wanane

H)**Andika** i)

**upya**

Sikusoma (Anza: Anakuja

kwa sikufaulu ule.

Ningalisoma katika (andika ii) ujao hali timilifu) I)

**Eleza** i) ii) **Tunga** Sote. i)

**maana**

**ya** ni ni **kwa** Zote.

**neno** mkubwa. kikubwa.

**chungu** **kama** **lilivyotumiwa** **katika** **sentensi** **zifuatazo.**

Chungu Chungu

yule kile **sentensi** i)

J) **kutumia** **maneno** **yafuatayo** **kama** **vivumishi.**

K) L)

**safari.** **sentensi** na **sentensi** **hizi** mtu **ifuatayo** **ziwe** mwenye .

**sentensi** mbio **moja.** kumliko. kulikuwa

L)

N) O)

P)

Q)

aje **mfano,**

anione.

R) S)

**matumizi** **mawili**

**ya** . **visandu**

. **tu**

**kwa** **nomino** **viunganishi** nguvu **ya**

**mbili** **kutokana**

**kitenzi** **kuunganisha** Alishindwa, **** **** **katika** **ka** akalala. kisha

**na**

**mwafaka** zote. zake **ya** **matumizi**

ndani,

akaoga, **za** **cha** chungu akala **vingongo** **sentensi** mekoni.

**sauti**

**mbili** **kinyume** **ifuatayo.**

ameinjika

**sentensi** **ifuatayo** **katika** **wingi**

**wa** vyovyote **udogo.** vile. mchoyo hamfai mwingine kwa

**hii;-** mwambie **kwa** **ifuaatayo** kitabu

**kielelezo** amepongezwa **sentensi**

chake

**shamirisho** wanunuzi **za** **ni**

**ifuatayo** **Andika** **Tumia** Alikimbia **Eleza** Aliingia **Taja** **Andika** Juma **Andika** Mtu/ **Kanusha** Ukionana **na** **Eleza** **Changanua** Mwanafunzi **Bainisha** Soroveya **Nomino** i)

kwa **maana**

**sentensi** naye **udhibitishe** **sentensi** aliyeleta **za** **aina** atapima **zifuatazo** Insi

T)

**katika** viwanja. **gani?** ii) **Isimu**

U) **ngeli**

Soksi **Jamii**

Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed Saidi Mohamed : : : : : : : : : : Hallo............Hallo....Huyo wapi... Ndio...uko Shuleni...sasa...ulinifikishia ilikuwa La. Nipigie Sina Sina Iwe Baada ya day Good Welcome

ni Bw. Mohamed? (a) Taja na uthibitishe sifa zinazojitokeza katika mazungumzo haya

(b)

Eleza (i) sababu za Mdokezo

wazungumzaji kutumiambinu zifuatazo katika mazungumzo yao

(ii) Lugha mseto ***kifuatacho***

***kisha***   umeonyesha kufanya kwa ***maswali*** ***ujibu***     kuwa mazoezi,

***yanayofuata:-***  mwingi na uto ulaji wa glukosi afya. uliofanywa kudondoshwa Protini huwa

anasumbuliwa kupunguza kuwa unahatarisha inaweza naye Uto mwilini. vya na wanga huhifadhiwa aliyeaga lazima zilikuwa

vyakula ambayo Jamaa iwapo msingi nyingi wa mwilini pia

hugeuzwa

unene bolisukari lishe. wa ambao ambayo Mwenzake yake Kimsingi, **aflatoxins** kurithishwa. na aliathiriwa 3.

***kifungu*** ***Soma***    Uchunguzi unaweza hata mwilini. dunia awe na kwenye protini. Hii alikuwa welewa chakula wa mgonjwa bora kabisa alichokula.

(a) (b) Sajili Taja hii sifa inapatikana zinazohusishwa wapi? na Kwa sajili nini? yenyewe

4. Kenya 5

Fafanua mikakati mitano inayoweza kuchapuza kukua na kuenea kwa kiswahili nchini

(a) (b) a) b) Ni Mambo Bainisha Fafanua

mambo yapi

yanayochangia tatuliwa **tano** sifa zinazozuia kudidimia vipi? za lugha maenezi

kwa Kiswahili nchini Kenya.

haya kwa changamoto

yanaweza kutoa

mifano **tano** ya ya vijana  haraka **sheng** ya lugha ya Kiswahili **7.**

***maswali***   Niaje Najua mambo imebadilika ! Ni kubaya maze. Usifikirie kila kitu unaona ni reality, ukadhani ni gold ! Hiyo siyo zitakuacha

***Soma*** ***kifungu***    Ma-holiday wasee! ***kifuatacho*** ***ujibu*** ***kisha***       tena. hizo ndizo ***yanayofuata:-***  ni ma-mission mingi! Lakini jo,

real

life uki-regret Round NI hii POA maze KU- ni CHILL Ku-chill! au later! aje maze?

a) b) c) d)

haya za ya sifa zaidi

rejista moja. kuchukuliwa

hii.

kusuluhisha matatizo yanayokumba Bainisha Kwa Kwa Orodhesha Kiswahili

rejista kurejelea watu nini

ya kifungu hutumia tatu mazungumzo andika lugha zinazoweza

hatua nchini.

8.

***yafuatayo*** ***mzungumzo*** ***Soma***      Naomi dada Ohh, **A** : Dada : **B** (anamsogea Ruth **A** Asifiwe : Ehh : **B** : dada wee...Nilitumwa huko kusini ...Kuwahubiria watu injili (mtuo mdogo)singeweza **A** kukata... : **B** **A** : ; **B**

***kisha***   ***ujibu***   ***maswali :***

kwa bashasha wanakumbatiana). Ahh Mungu asifiwe!

sana dadangu, miezi ...mingi...sijakuona

Ehh, Habari Nzuri kama usiwe ya siku Mungu Yona nyingi? bado ameendelea kunibariki wa

miujiza! nami Hata nimeona neema yake

niko imara katika wokovu katika siku hizi za mwisho

kweli ! : **A** : **B** **A** : : **B** **A** : : **B**

Amen! Nimeendelea Amen! Halleluya Ni Mungu Amen. Bado Amen ! Ni wa Mungu Nilikumbana

kuiona neema yake

Asifiwe Bwana

 : **A** **B** : : **A** ajabu na

sala Kama Paulo na sila Na nikashinda (anatua). Sikuweza kumpa shetani

matatizo lakini nikategemea

nafasimaana

ameshindwa Ameshindwa **B** : kabisa

:- **Maswali** sajili Hii (i) ni na Taja (ii) Taja na (iii) Afrika ya ueleze ueleze mashariki

wapi ? za sifa mambo Fafanua hii sajili **mawili** muhimu yaliyosaidia katika maenezi ya Kiswahili

na kati 9. Bw. Mosuka :

Mheshimiwa wa mbunge spika, Mahira,

naichukua fursa hii kuipinga

hoja kuhusu iliyowasilishwa suala mheshimiwa Kochaberi la kuavya....

(a) (b) Hii ni Eleza sajili sifa

gani?

za mazungumzo ya sajili hii

10. Eleza juhudi tano zinazotumika kukiendeleza Kiswahili

11.` (a) Fafanua sifa za matumizi ya lugha katika muktadha wa maabadini

(b) hayo

Matumizi ya lugha yoyote ile huthibitiwa na mambo fulani. Fafanua **matano** kati ya

: Ingia 46! Adams mbao Kenyatta, railways beba! 46 Adams mbao kenyatta, 12. railways!

**AZIZ**

Namba : **SHIKU** Mbao : **AZIZ** Nina : **SHIKU** Blue : **AZIZ** Sina. : **SHIKU** Ingia. **AZIZ** **:** Mimi **AHENDERA**: Dinga : **AZIZ** Kumi : **AHENDERA** Haaya : **AZIZ**

nane ingia, hashuu. Auntie.

ngapi? blue.

46 sinako shirini. inakunywanga mingi. ingia

Adams mbao,

kenyatta tu mzee.

railways kumi.

gari bebabeba.

Chukuako petrol

twende. Driver imeshon twende. **Maswali** Eleza (i) Taja (ii) muktadha za **sita** sifa wa lugha

mazungumzo haya

iliyotumika katika mazungumzo haya 13. ***yaliyoulizwa:-*** ***Kifuatacho***  ***ni***   ***kifungu***   ***kifupi***   ***cha***   ***mazungumzo.***   ***Kisome***   ***kisha***   ***ujibu***   ***maswali***

Mzee Mzee Oluoch Mwenda

:....................................................................ni wangu : Ndio. kikuu ya kazi amehitimu Na :

kweli mpaka hayo! akahitimu

Huyu na wangu

mtoto

nimemsomesha uhasibu. ana

chuo

anafanya

Mzee Oluoch na sasa shahada ya uzamili. Yeye ni

mhandisi

mkuu. Chukua tu mbuzi hamsini na utukubalie kujenga uhusiano

wa ukwe.

Mzee Mzee Mzee Mwenda Oluoch Mwenda : : :

mbuzi Je, wa Kuna Basi lete ukinilipa ni hao mfuko hao ulio polepole.

au mfuko wa ......thelathini nao.

ni na

.......? hao hamsini

wengine

ishirini. deni. Wengine watabaki Utakuwa

Idhini yangu nimetoa ili mipango iendelee.

(a) Mazungumzo ya aina hii hutokea katika muktadha wa aina gani?

(b) Eleza sifa **nane** za lugha inayotumika katika wa aina hii


# Matumizi     **ya lugha** ###  1.   (a)  Badilisha   sentensi   ifuatayo   iwe   mazoea   kwa   kutumia   kirejeshi    O  Mtoto anayelia huchapwa (b)  Andika   kinyume Wavulana watatu wanaingia darasani kwa haraka. (c)  Andika   sentensi   tatu   ambazo   zaweza   kuwa   sahihisho   la   sentensi   hii:-     Kule ndimo alipoingia (d)  Taja   aina   za   vitenzi   vilivyopigiwa   mstari   katika   sentensi   iuatayo Mama  amewahi   kupika  jikoni (e)  Eleza   maana   ya   misemo   ifuatayo  :- (i) Giza la ukata (ii) Meza mate machungu (f)  Unda   vitenzi   kutokana   na   :-  (i) Mkufunzi (ii) Maeneo (g)  Kwa   kutoa   mfano   mmoja   mmoja,   taja   aina   za   sentensi   za   kiswahili (h)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   vishale  Mwalimu huyu mzuri anafundisha darasani. (i)  Eleza   maana   mbili   za   sentensi   :- Mama alimlimia mwanawe shamba (j)  Akifisha   sentensi   ifuatayo:-               ah huu ndio upuuzi aliotuitia mmoja wao akaropoka. (k)  Tunga   sentensi   itakayodhihirisha   matumizi   ya   kielezi   cha   namna   mfanano (l)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   msemo   halisi :-     Mshtakiwa alidai kwamba alikuwa ameonewa kwa kuwa hakuwa ameshiriki ulevi kutoka      mwaka  uliokuwa umetangulia. (m)  Pambanua   viungo   vya   kisarufi   katika   kitenzi   kifuatacho                    Tuliwalimia (n)  Andika   upya   sentensi   ifuatayo   kwa   kufuata   maagizo: Mizizi ya mibaruti hii iliwaponya watu ambao walikuwa na shida kama hii yenu ( kanusha                      kwa   umoja ) (o )   Tunga   sentensi   ukitumia   neno   Vile   kama: (i) Kiwakilishi (ii) Kivumishi (iii) Kielezi ----- ### (p)  Bainisha   matumizi   viambishi   ku   na   Ji   katika   sentensi   zifuatazo :- (i) Mwanafunzi hu ku soma kwa bidii (ii) At a  ku piga (iii) Am e  ji kata (iv) Mchez a  ji  huyu ni hodari (q)  Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   ukubwa   huku   ukikanusha Kijibwa changu ni kikali sana   2.   (a)  Jaza   mapengo :- **Kutenda Kutendesha **            (i) Chota           (ii) Lewa (b)  Taja   sauti   moja   ya; (i) Kingongo (ii) Kiyeyusho ** **  (c)  Tumia   neno    shujaa    katika   sentensi   kama :-       (i) Kivumishi      (ii) Kielezi...  (d)  Tambua   vitenzi   katika   sentensi   hii   kwa   kuvipigia   mistari:-                  Sisi tulikwisha kutambua alikuwa na nia mbaya. Yeye ndiye mwizi . (e)  Andika   wingi   wa   sentensi   hii   katika   hali   ya   ukubwa :-     Kichinjio hiki kilikarabatiwa kwa pesa nyingi (f)  Eleza   maana   zinazojitokeza   katika   vifungu   vifuatavyo :- (i) Jambazi kutoka dukani liliiba. (ii) Liliiba jambazi kutoka dukani. (iii) Kutoka dukani jambazi liliiba. (iv) Jambazi liliiba kutoka dukani. (g)  Jaza   neno   ambalo   ni   kinyume   cha   lile   lililopigwa   mstari   katika   sentensi:- (i) Vile vitu  ulivyovichanganya  itakubidi (ii) Bomba hili  l  imeziba  mwite fundi aweze ****** ## (h)  Unganisha   sentensi   hii   kwa   kutumia    O    rejeshi :###     Wavu umekatika. Wavu ni wao ** ** (i)  Eleza   matumizi   mawili   ya    ka    na   utunge   sentensi   kwa   kila   mojawapo             (j)  Yakinisha   sentensi   hii :  Sijafahamu kwa nini hawamkaribishi mpwa wao. ----- ###  (k)  Andika   katika   usemi   halisi:-             Mama aliwahimiza warudi siku hiyo la sivyo wangekosa tuzo (l)  Akifisha   sentensi   ifuatayo :-                   Sijaona kitabu kizuri kama mayai waziri wa maradhi, utaniazima siku ngapi bashiri                    alimwuliza rita (m)  Changnanua   kwa   njia   ya   mishale                   Mama anapika na baba akisoma gazeti (n)  Tunga   sentensi   moja   na   uonyeshe   kwa   mstari ;  (i) Shamirisho kipozi (ii) Shamirisho kitondo (iii) Shamirisho ala/kitumizi (o)  Tungia    vitenzi   vifuatavyo   sentensi   katika   hali   zilizobanwa :- (i) Fa( mazoea ) (ii) La (kutendeka ) (iii) Pa ( kutendea ) (p)  Tambulisha   kishazi   tegemezi   na   kishazi   huru     Wanafunzi walifoanya vyema walituzwa jana (q)  Pambanua   viambishi   mbalimbali   katika   sentensi   ifuatayo    Waliwapendezea 3. a)  Onyesha   viwakilishi   katika   sentensi   zifuatazo   kisha   ueleze   ni   vya   aina   gani:-       i) Unamjua vyema kweli?     (ii) Hicho wanachokitaka hakipo  (b)  Tumia   viunganishi   vifuatavyo   katika   sentensi :-                     (i) Minghairi ya                     (ii) Wala (c)  Yakinisha   sentensi   ifuatayo :-       Chakula hakipikiki vizuri (d)  Jibu   kulingana   na   maagizo   kwenye   mabano:-        (i) Hatujui ambako alitorokea ( tumia   O   rejeshi )        (ii) Angekuwa na pete, angekupatia ( ibadilishe   katika   wingi   kisha   uikanishe )  (e)  Bainisha   shamirisho   kipozi,   kitondo   na   ala   katika   sentensi   ifuatayo:-                    Maksuudi alimjengea Tamima Kasri kwa matofali mazuri (f)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   njia   ya   mishale/mistari:-                   Watoto wote wameamka mapema na wazazi wanatayarisha staftahi  (g)  Unda   nomino   moja   moja   kwa   kila   kitenzi Shuku Vumilia  shona ----- ###   lia ** ** (h)  Eleza   maana   ya   jinsi   kama   inavyojitokeza   katika   sentensi   zifuatazo                  (i) Naomba unionyeshe jinsi ya kuendesha gari                  (ii) Wakenya hawapendezwi na jinsi viongozi wanavyoendeleza ufisadi (i)  Bainisha   aina   za   nomino   zilizopigiwa   mistari   katika   sentensi   hii:-        Uhodari  wa  wanariadha  wa  Kenya  unahitajika kote duniani (j)  Tunga   sentensi   ukitumia   mzizi      choyo   kama  :-      (i) nomino      (ii) Kivumishi      (iii) Kiwakilishi (k)  Eleza   matumizi   mawili   ya   kila   mojawapo   wa   alama   za   uakifishaji   zifuatazo :-      (i) msitari     (ii) Parandesi (l)  Geuza   zentensi   zifuatazo   katika   kauli   kwenye   mabano :-      (i) Fundi ameharibu saa ( kutendea)      (ii) Umemwona mgeni? ( kutendewa ) (m)  Andika   kwa   udogo:-                   Gari la Mzee Maritu limegonga ngombe wa jirani wake 4.    (a)  Andika   sifa   bainifu   za   sauti (i) e:-  (ii) n:- . (b)  Eleza   maana   ya   :- (i) Kiimbo:. (ii) Shadda (c)  Tunga   sentensi   moja   moja   kudhihirisha   ngeli   zifuatazo :- (i) U-U (ii) Pokomo /Pa-ku-mu  (d)  Unda   kitenzi   kimoja   kutokana   na   nomino    Mtubia    (c) Eleza matumizi mawili ya kiambishi   ku  (f) Tunga sentensi ya maneno manne ambayo ina sehemu zifuatazo. Kielezi cha namna,      kivumishi,kitenzi na jina  (g)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   matawi :-  Ngombe aliyeletwa juzi ameuzwa leo jioni. (h)  Onyesha   matumizi   mawili   mawili   ya   alama   zifuatazo:- (a) Alama ya mshangao  (b) Mshazari ----- ### (i)  Tunga   sentensi   sahihi   ukitumia     wa -    katika   kauli   ya   kutendeana (j)  Andika   udogo   wa   sentensi:-    Ndama wa ngombe yule ameuzwa. (k)  Onyesha   tofauti   ya   vitate   vifuatavyo   kwakuvitungia   sentensi (i) Dhamani (ii) Thamani (l)  Kanusha   sentensi   ifuatayo   katika   wingi     Ningalikuwa na pesa ningalinunua gari (m)  Ainisha   shamirisho   /yambwa   katika   sentensi   ifuatayo :- Mchezaji alimpigia mwenzake mpira kwa mguu wa kushoto. (n) Huku ukitumia mifano mwafaka, eleza tofauti ya sentensi sahili na ambatano (o)  Onyesha   aina   za   viambishi   katika   sentensi   hii :  Nitajisomea (p)  Andika   katika   usemi   wa   taarifa:-  Tutaanza mashindano kesho, Mwalimu alimwambia mwanafunzi. (q)  Eleza   maana   mbili   ya   sentensi :- Tumetengeneza barabara (e)  Tumia   mifano   mwafaka   kueleza   aina   za   mofimu 5.    a) Unda nomino za/lm,k, dhahania kutokana na maneno yafuatayo :- i) Kwea . ii) Himarisha   b) Huku ukitoa mifano eleza miundo mitatu ya silabi za Kiswahili c) Tunga sentensi ukitumia kinyume cha kitenzi: umba d) Andika katika                 Meza ii hii ndiyo aliyotumia kulia e) Nyambua vitenzi vifuatavyo katika kauli ya kutendewa i) cha     ii) nywa  f) Ainisha viambishi katika neno lifuatalo: atakuajiri g) Sisi tunajua sheria ingawa tu wafisadi Anza: Japo. h) Ainisha vielezi katika sentensi zifuatazo: ----- ### i) Wanafunzi wote wameingia darasani ii) Jaribu kujitahidi kisabuni usianguke mtihani i)  Changanua   sentensi   ifuatayo   ukitumia   njia   ya   matawi :-      Amekuja kuwatembelea manusura waliopata ajali ya ndege j) Taja sifa mbalimbali za sauti zifuatazo: **/Z/ ** **/K/ ** k) Huku ukitumia mifano ya sentensi eleza matumizi  mawili  ya kiambishi,  ji l)  Andika   udogo   wa:    Magari yote yaliyobakia yatauzwa na mzee yule mwembamba m )   Sahihisha:       i) Kila mwanafunzi alipewa ndazi na mayai moja      ii) Nipee huo mkoba nitoemo vitabu zangu n)  Tumia      ako   katika   sentensi   kama :     i) Kivumishi     ii) Kiwakilishi     iii) Kitenzi o) Bainisha aina  mbili  za vishazi katika sentensi hii :-     Shamba lile kubwa litauzwa kesho p)  Andika   katika   usemi   wa   taarifa :    Karibu Rahma, tafadhali kaa, Musa akasema . Ahsante, je, habari za hapa? Rahma aliuliza  q) Tunga sentensi  mbili  kuonyesha matumizi tofauti ya neno:   somo 6. (a) Taja sauti  mbili  ambazo hutamkwa nyuma ya ulimi kati ya hizi                   /h/,/o/,/y/,/u/,/kh/,/g/, (b) Ngoa kisiki hiki haraka askari akaamrisha   mahabusu                 ( Andika   kwa   msemo   halisi )  (c)  Badili   sentensi   zifuatazo   katika   kauli   iliyoonyeshwa   kwenye   mabano                  (i) Si vizuri mwanafunzi kumwibia mwenzake pesa ( Kutendeana )                 (ii) Mpishi aliharibu mchuzi huu kwa kuongeza chumvi nyingi. ( tendeka ) (d)  Bainisha   matumizi   ya   po   katika   sentensi   ifuatayo :-            Alipowasili alionyeshwa walipo. (e)  Andika   kwa   usemi   wa   taarifa:-           Wasichana wakielimishwa wataweza kuwa bora kuliko wavulana, Naibu wa Chansela           wa chuo Kikuu aliwaambia mahafala. (f)  Tunga   sentensi   ambayo   ina   aina   za   maneno   uliyopewa:-                   N  +  V  +  V  +   T  (g)  Tumia    O   rejeshi   ya   kati                  Lisemwalo silo liwalo (h) Msipokuwa wenye bidii hamtayapata mafanikio maishani. Yakinisha katika umoja (i)  Changanua   kwa   kutumia   mishale ----- ###             Mimi sikumwona wala Mwenda hakumwona (j)  Tunga   sentensi   ukitumia   maneno   haya   katika   kinyume .:-           (a) afikiana           (b) sifu (k)  Unda   nomino   mbili   mbili   kutokana   na   vitenzi   vifuatavyo:-                   (i) abudu                   (ii) fisidi (l)  Andika   katika   hali   ya   ukubwa             Mwanamke huyu amezaa watoto wanne. (m)  Bainisha   matumizi   ya   maneno   yaliyopigwa   mstari (i)  Mbio  hizi hazitakufikisha mbali (ii) Mwambie Abedi asifanye  mbio  kuhusu hiyo kazi. (n)  Onyesha   kishazi   huru   na   kishazi   tegemezi Msichana aliyeitwa alikuwa mkorofi (o) Eleza   dhana   zinazowakilishwa   na   viambishi   awali   katika   sentensi   zifuatazo:  - (i) Aliitwa (ii) Hakupata (p)  Tunga   sentensi   mbili   kubainisha   maana   tofauti   ya   maneno   yafuatayo:-  (i) Kuna (ii) guna (q)  Taja   mianzo   mitatu  tofauti ya ngeli ya  U-ZI (r)  Eleza   maana   ya   semi   hizi :  (i) Kunja jamvi (ii) Piga kambi  7. (a) Andika   sentensi   ifuatayo   bila   kutumia    amba :- (i) Jitu ambalo linatusumbua sharti liadhibiwe vikali (ii)  Weka   sentensi   ifuatayo   katika   hali   ya   mazoea :-       Mmea ambao unapandwa katika msimu wa masika unamea (b) Badilisha   sentensi   hizi   hadi   usemi   wa   taarifa:-   (i) Nitarudi tu ikiwa mtakubali kuomba msamaha. Juma alisema   (ii) Elezeni vile mlivyokuja hapa na namna mtakavyokwenda. Mwalimu mkuu alisema ### (c)    Fuata   maagizo   uliyopewa   baada   ya   kila   sentensi   ili   kujibu   maswali   haya :       (i) Aliogopa kumwangalia simba aliyekula mzoga. (Tumia neno Ogofya bila ya                      kubadililsha ya sentensi:-)       (ii) Mti wa zambarau ni rahisi kukatwa ukiwa unatumia msumeno. ( Anza   Ni   rahisi... ) ----- ### (d) Andika   maana   mbili   zinazojitokeza   katika   sentensi   hii :-          Alimlilia mwanawe (e) (i)  Kanusha   sentensi   hii:-          Tungewalaki kama tungejua watakuja        (ii)  Sahihisha   sentensi   ifuatayo   na   uiweke   katika   wingi :-              Ningalifanya kazi ningekuwa tajiri   (f) Tunga sentensi  nne  kuonyesha matumizi na maana nne za kijineno   ki  (g) Tumia   kivumishi   kilichoko   kwenye   mabano   kukamilisha   sentensi:-     (i) Bibi yule alinunua gari ________________________(-pya)     (ii) Mti  (-ingine) _______________________uliangushwa badala ya ule wa kwanza. (h)      Unda   majina   mawili   mawili   kutoka   vitenzi   hivi   na   utumie   katika   sentensi    ili                         kubainisha   maana (i) Safiri           (ii) Zaa (i) Akifisha   kifungu   hiki :- Yohana na Emanueli walifunga safari wakielekea mashariki kusini na hatimaye magharibi              walifikia huko novemba mwaka jana walipokuwa wakirudi walimkuta mwalimu               mkuu njiani ambaye alishtuka kuwaona pale     (j)  Geuza   sentensi   hii   hadi   udogo :-    Nyoka yule mrefu alifukuzwa na watu wengi           (k)  Andika   upya   sentensi   hii   kwa   kuandika   kinyume   cha   kila   neno   lilipigwa   mstari :- Wifi  alipovaa  nguo na kusimama ajuza yule  alikaa          (l)  Sauti hizi ni za aina gani na hutamkwa wapi?   (i)  gh   (ii)  j         (m) Mahabusu walifyeka uwanja vizuri    Andika   sentensi   hiyo   upya   ukimaliza   kwa   neno   mahabusu 8. (a)  Onyesha   maneno   yaliyokopwa   toka   lugha   za   kigeni   na   kuswahilishwa   kwa **kuyaongezea **                     irabu    k.m.   Bint   (Kiarabu)      Binti                     Toa mifano minne (b)  Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   usemi   halisi:                    Mwalimu alipoingia darasani aliuliza kitabu chake kilipokuwa. (c) Tunga sentensi ukitumia kiwakilishi nafsi huru umoja (d)  Kanusha   sentensi   hizi   kwa   wingi : ----- ###                (i) Mtoto huenda shuleni kila siku               (ii) Mwalimu amemfunza mwanafunzi vizuri (e)  Eleza   maana   mbili   ya   sentensi   ifuatayo                 Wanafunzi waliandikiana barua   (f)  Ziandike   sentensi   hizi   bila   maneno   yaliyopigiwa   mstari:-                    (i) Mwanafunzi  ambaye  alituzwa ni wa shule yetu                    (ii) Sikuziona nyuzi  ambazo  huzitengeneza ngoma  ambayo  huiona pale (g)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   kutumia   vielelezo   vya   vishale:        Kiarie ni mwanafunzi mtiifu  (h)  Bainisha   ngeli   za   nomino   hizi :-                   (i) Kisu                   (ii) Nyavu                   (iii) Chai  (i)  Ainisha   viambishi   katika   neno   lifuatalo  :-                       Kilichokikata (j)  Nyambua   kitenzi   oa   katika   hali   tatu   zifuatazo:   tendewa,   tendwa,   tendea   (k)  Eleza   matumizi   manne   ya   nukta  (l)  Onyesha   shamirisho   kipozi,   kitondo   na   ala   katika   sentensi   ifuatayo :                     Kamau alimlimia mamake shamba kwa trekta (m)  Unda   nomino   kutokana   na   vitenzi   hivi :-                   (i) Chapa                   (ii) Goma (n)  Tambua   kishazi   huru   na   kishazi   tegemezi   katika   sentensi   hii :-                    Chakula ambacho ni muhimu, huweza kujenga au kobomoa mwili wako. (o)  Sahihisha   sentensi   ifuatayo:       Ukienda mle pao atakuweko (p)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   udogo:                   Mbwa mdogo amekanyagwa na gari. 9.  (a)  Andika   katika   usemi   halisi       Mama aliwahimiza warudi siku hiyo la sivyo wangekosa tuzo (b)  Andika   kwa   umoja      Uovu waliotuonyesha hautasahaulika (c) Tunga sentensi moja moja kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo: (i) Pamba (ii) Bamba (d) Sauti zifuatazo hutamkiwa wapi? (i) /f/                   (ii) /v/ (e) Onyesha matumizi  manne  ya kistari kifupi ----- ### (f)  Tunga   sentensi   ya   neno   moja   yenye   mofimu   zifuatazo (i) Nafsi ya tatu umoja (ii) Wakati uliopita (iii) O rejeshi (iv) kitendwa (v) mzizi                    (vi) kiishio (g)  Tambulisha   aina   za   vitenzi   vilivyotumika   katika   asentensi   hizi (i) Kazi hii  ni  nzuri. (ii) Mazingira  yamekuwa   yakihifadhiwa. (h) Pigia mistari chini ya viwakilishi katika sentensi zifuatazo (i) Ambaye ni mjinga hatafaa kwa shughuli hizi (ii) Nani anaye huzunisha? (i) Ngeli ya LI-YA hujumulisha nomino za vitu vya aina mbalimbali. Toa mifano  minne           ambayo ni tofauti na uelezee (j) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo na ueleze ni shamirisho ya aina gani?           Wazazi wanalipia watoto karo kwa hundi; (k) Neno  tikiti  hupatikana katika  ngeli   mbili  tofauti. Taja ngeli hizo na utunge sentensi (l)  Changanua   sentensi   ifuatayo   kwa   njia   ya   mishale.             Hakimu alimwadhibu kinyama.  (m) Nyambua vitenzi hivi kulingna na kauli ya kutendua na kutenda |Kutenda|Kutendua|Kutendama| |---|---|---| |Ficha||| |Tanda||| (n) Ni nini maana ya neno kirai ? 10   .   (a) Kati ya nomino za Kiswahili taja  ngeli   mbili  ambazo nomino zake hazibadiliki katika umoja                     na   katika  wingi. Kisha utoe mfano mmoja kwa kila ngeli  (b)  Yakinisha:                  Waumini wale hawaimbi wala hawaombi c)   Andika   kwa   umoja                   Nguo zile uzionazo zilinunuliwa Ulaya (d) Taja na kutolea mifano aina nne za silabi za Kiswahili  (e)  Unda   nomino    moja   kutokana   na   nomino   hizi                   (i) Mtu.              (ii) Mhasibu.. (f )     Andika   kwa   ukubwa           Kipaka hiki hakitosheki kwa maziwa haya kimezoea kipanya ----- ### (g) Onyesha shamirisho kipozi na shamirisho kidondo katika sentensi hii:-              Mama amempikia moto chakula kizuri (h)  Tunga   sentensi   ya   neno   moja   inayoonyesha   sehemu   zifuatazo :- (i) Kiambishi kikanushi nafsi (ii) Kiambishi kiwakilishi cha hali timilifu (iii) Kiambishi kiwakilishi cha kitendwa (nafsi) (iv) Kauli (v) Kiishio   (i)  Sahihisha   sentensi   hii   kwa   njia   tatu   tofauti      Mtoto mwenye alicheza ameteguka (j)  Andika   visawe   vya   maneno   haya                       (i) Rabsha.....                     (ii) Damu.. (k) Jaza mchoro ufuatao kwa irabu inayofaa  (l) Tunga sentensi ukitumia  ni  kama (i) kitenzi  (ii) kielezi (m) Andika katika msemo halisi Johana alisema kuwa angepata alama zote katika majaribu ya wiki iliyotangulia  (n) Tumia   O  Rejeshi ya mazoea katika sentensi ifuatayo; Jembe ambalo lilinunuliwa limepotea  (o) Changanua ukitumia mtindo wa mishale Mtoto anayelia sana ameadhibiwa leo asubuhi ****  (p) Onyesha matumizi mawili katika sentensi ya alama ( ) (q) Wafuatao wana ulemavu upi? (i) Toinyo .       (ii) Huntha .. 11. (a) Andika vinyume vya vitensi vilivyopigwa mistari (i)  Alikashifiwa  kwa kazi aliyofanya  (ii) Kuimba  kulifurahisha  hadhira  (b) Changanua sentensi ifuatayo kwa njia ya matawi (i) Abiria waliojeruhiwa sana walipelekwa hospitali haraka (c)Eleza maana  mbilimbili  za sentensi zifuatazo ; (i) Bibi yake amefika                               (ii) Alimpigia mpira ----- ### (d) Kwa kutoa mifano, onyesha namna mbili vile kiambishi j- hutumiwa (e) irabu  a,   i,  na  u  hutamkwa wapi kwenye ulimi?  (f) Kamilisha na kueleza maana ya methali hii (i) Mfinyanzi -.......................................   (g)   Andika   usemi   huu   kwa   usemi   wa   taarifa     Kefule! Mtoto huyu ni kaidi kama kirongwe. Hamheshimu babake! alisema mzee Kamau.  (h) Bainisha kishazi huru na kishazi tegemezi katika sentenzi ifuatayo (i) Darasa lililojengwa limefunguliwa rasmi         (ii) Ainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo;            (j) Kanusha sentensi ifuatayo kwa udogo (i)Mbuzi wake ana manyoya mengi na harufu kali  (k) Onyesha maana  mbili  ya neno taka (ala. 2)   (l)   Andika   kwa   umoja (ala. 2) (i) Tumewaondoleeni matatizo yenu, yafaa mtushukuru  (m) Eleza maana ya misemo:- (ala. 2) (i) Fuga mtu  (ii) Kuwa na faragha - (n) Panga nomino hizi katika ngeli mwafaka (ala 2) (i) Kipofu- . (ii) Uyoga- . (o) Bainisha viwakilishi katika sentenzi kisha useme ni vya aina gain. (alama               i) Mimi nitaondoka kesho  (ii) Huyo alichaguliwa na wengi 12.  (a) Tumia kiulizi kifaacho kukamilisha maswali yafuatayo: (i) Waashi wale wanaishi kwa (ii) Mtoto alitaka majina (iii) Wanitania hivyo (b) Tambua mzizi katika neno:       Tuliwalimia : (c) Andika sentensi  tatu  ambazo zaweza kuwa sahihisho la sentensi hii    Pale ndiko alimoingia (d) (i) Nini maana ya yambwa (shamirisho)                  (ii) Taja aina ya yambua iliyoipigiwa mstari katika sentensi ifuatayo:                 Mama   amempikia   baba   wali   kwa   sufuria ----- ###   (e) Neno   mlango   lina maana ya uwazi wa kuingilia nyumba. Tunga sentensi  mbili    kubainisha matumizi mawili ya neno hili  (f) Tunga sentensi  mbili  kuonyesha matumizi mawili tofauti ya  ndivyo  (g) Chai hiyo iliwavutia watahi  (  Anza   :   Watahi..) (al. 2)  (h) Tumia neno  haraka   katika sentensi kama: (al. 2) (i) Nomino        (ii) Kielezi (i) Andika maana  mbil i za sentensi: (i) Nenda ukamwone mwenyewe, usiogope.   (j) Onyesha maana za   ni   zilizopigiwa mstari  Nihamrishe   Tokeni   darasani  (k) Atakapokuja atamletea mlinzi uta na upote (l) Maneno hayo yako katika ngeli gani? (i) Ridhaa         (ii) Nanasi (m)Andika mifano ya sauti zenye sifa zifuatazo: (i) Kipasuo cha kaakaa laini     (ii) Nazali ya ufizi   (n) Tumia neno   ngali   kutunga sentensi kuonyesha (i) Kitenzi kisaidizi     (ii) Kitenzi kishirikishi (o) Tumia kirejeshi kuonyesha mazoea katika sentensi ifuatayo:   (i) Mtoto anayelia ni huyu       (ii) Neno maana ya kiwakilishi?  (q) Tambulisha viwakilishi katika sentensi zifuatazo na ueleze ni vya aina gani? 1.Nani alikukasirisha?...        2. Huyu huwashinda wote (r) Tunga sentensi  moja  itakayodhihirisha matumizi ya kielezi cha namna mfanano 13. (a) Tunga sentensi sahihi ukitumia vitenzi      (i) Kishirikishi kipungufu      (ii) Kikuu (b) Akifisha       je, unaipenda hali ilivyo mwenzake alitaka kujua    (c) Eleza matumizi ya   ka   na   hu  katika sentensi  zifuatazo.     (i) Nilienda kanisani nikamkuta, nikamwamkua, nikamwomba msamaha.                 (ii) Baba hufika nyumbani usiku wa manane (d) Yakinisha sentensi ifuatayo :                   Mama hakutuchapa, hakutupa chakula wala maji (e) Tofautisha kati ya sauti ghuna na sauti si ghuna huku ukitolea mifano miwili kwa kila aina ----- ### (f) Tunga sentensi mbili kutofautisha matumizi ya vitate hivi: Dua na tua (g)  Andika   sentensi   ifuatayo   katika   hali   ya   udogo   wingi                   Njia nyembamba ni hatari kwa usafiri wa gari (h)  Changanua   sentensi   ifuatayo   ukitumia   matawi                    Mzee ambaye hukuza pamba amefaidika sana (i)  Ainisha   mofimu   zinazojitokeza   katika   kitenzi   hiki       Waliochekeshwa  (j)  Andika   sentensi   zifuatazo   kulingana   na   kauli   ulizopewa   katika   mabano                   (i) Ugonjwa wa saratani hufanya watu  wafe  polepole. (kauli ya kutendesha)                  (ii) Mkulima  alisuka  kamba ndefu. (Kauli ya kutendata) (k)  Tunga   sentensi   moja   inayojumulisha   sehemu   hizi,   Ala,   kipozi,   kitondo   na **chagizo** (l) Neno kijana linaweza kutumiwa kama kivumishi au nomino, tunga sentensi kudhihirisha *U                (i) Kivumishi    (ii) Nomino (m)  Sahihisha   sentensi   zifuatazo      (i) Mtoto ambaye aliyekuwa anacheza ameanguka.     (ii) Vitabu hizi ambazo zimesahihishwa ni za wanafunzi.  (n) Tunga sentensi mbili ukitumia vielezi vya namna mfanano na viigizi.     (o) Bainisha maneno yafuatayo yapo katika ngeli gani kisha tunga sentensi mwafaka:          (i) Manukato (ii) Uwati (p) Eleza maana ya methali ifuatayo:     Avunjaye nazi ni lazima aafaidi tui. 14. A) Eleza   maana   mbili   za: Mwanaida alikwenda sokoni peke yake. B) Akifisha   sentensi   hizi. i) Hodi hapana wenyewe nini Juma alimwaka nitarudi kesho. C) Andika   maana   ya   methali   ifuatayo. Achanikaye kwenye mpini hafi na njaa. D) Tumia   O   rejeshi   katika   sentensi   hii. Mwanafunzi ambaye hudurusu ndiye hupita mtihani. E) Andika   sentensi   ifuatayo   kwa   kunyambua   maneno   yaliyo   kwenye   mabano   kwa **usahihi.** ### Dhambi za mwanadamu zilim____________ (fa) Bwana Yesu. F) Eleza   maana   ya   misemo   ifuatayo. i) Teka bakunja. G) Taja   maana   ya   maneno   yaliyopigwa   mistari . Tulipogawa mkate kila mtu alipata  sehemu   moja   kwa   nane   tu kwani tulikuwa wanane ### H) Andika   upya   sentensi   zifuatazo   kulingana   na   maelezo. i) Sikusoma kwa bidii ndiposa sikufaulu katika mtihani ule.       (Anza: Ningalisoma )                       ii) Anakuja (andika katika wakati ujao hali timilifu) ----- ### I) Eleza   maana   ya   neno   chungu   kama   lilivyotumiwa   katika   sentensi   zifuatazo. i) Chungu yule ni mkubwa. ii) Chungu kile ni kikubwa. J) Tunga   sentensi   kwa   kutumia   maneno   yafuatayo   kama   vivumishi. i) Sote. i)  Zote. K) Andika   nomino   mbili   kutokana   na   kitenzi   safari. L)       Tumia   viunganishi   mwafaka   kuunganisha   sentensi   hizi   ziwe   sentensi   moja. Alikimbia kwa nguvu zake zote. Alishindwa, kulikuwa na mtu mwenye mbio kumliko. ### ** ** L) Eleza   maana   ya   matumizi   ya    ka    katika   sentensi   ifuatayo . Aliingia ndani, akaoga, akala kisha akalala. N) Taja   sauti   mbili   za   vingongo O) Andika   kinyume   cha   sentensi   ifuatayo. Juma ameinjika chungu mekoni. P) Andika   sentensi   ifuatayo   katika   wingi   wa   udogo. Mtu/ mchoyo hamfai mwingine kwa vyovyote vile. Q) Kanusha   sentensi   hii;- Ukionana naye mwambie aje anione. R) Eleza   na   udhibitishe   kwa   mfano,   matumizi   mawili   ya   tu . S) Changanua   sentensi   ifuaatayo   kwa   kielelezo   visandu .                         Mwanafunzi aliyeleta kitabu chake amepongezwa T) Bainisha   aina   za   shamirisho   katika   sentensi   ifuatayo Soroveya atapima wanunuzi viwanja. U) Nomino   zifuatazo   ni   za   ngeli   gani? i) Insi  ii) Soksi # Isimu   Jamii ### 1. Saidi : Hallo............Hallo....Huyo ni Bw. Mohamed? Mohamed : Ndio...uko wapi... Saidi : Shuleni...sasa...ulinifikishia ujumbe? Mohamed : La. Parade ilikuwa imehitimishwa Saidi : Sina credit. Nipigie tafadhali. Mohamed : Sina pia, nitatuma sms Saidi : Iwe saa hii eh? Mohamed : Baada ya dakika tano Saidi : Good day Mohamed : Welcome (a) Taja na uthibitishe sifa zinazojitokeza katika mazungumzo haya  (b) Eleza sababu za wazungumzaji kutumiambinu zifuatazo katika mazungumzo yao (i) Mdokezo (ii) Lugha mseto ----- ### 2  . Lugha ya kiswahili inakabiliwa na matatizo mengi sana. Yataje na kuyaeleza. 3. Soma   kifungu   kifuatacho   kisha   ujibu   maswali   yanayofuata:- Uchunguzi uliofanywa umeonyesha kuwa anasumbuliwa na uto mwingi mwilini. Uto unaweza kudondoshwa kwa kufanya mazoezi, kupunguza ulaji wa vyakula vya wanga na hata protini. Protini iwapo nyingi mwilini hugeuzwa  kuwa glukosi ambayo huhifadhiwa mwilini. Hii huwa msingi wa unene pia ambao unahatarisha  afya. Jamaa yake aliyeaga dunia alikuwa mgonjwa wa bolisukari ambayo inaweza kurithishwa. Kimsingi, lazima awe na welewa bora kabisa wa lishe. Mwenzake naye aliathiriwa na  aflatoxins  zilikuwa kwenye chakula alichokula. (a) Sajili hii inapatikana wapi? Kwa nini? (b) Taja sifa zinazohusishwa na sajili yenyewe 4. Fafanua mikakati mitano inayoweza kuchapuza kukua na kuenea kwa kiswahili nchini Kenya 5  (a) Ni mambo yapi yanayochangia kudidimia kwa Kiswahili nchini Kenya. (b) Mambo haya yanaweza tatuliwa vipi?  6. a) Bainisha kwa kutoa mifano sifa  tano  za lugha ya vijana   sheng b) Fafanua changamoto  tano  zinazozuia maenezi ya haraka ya lugha ya Kiswahili 7.           Soma   kifungu   kifuatacho   kisha   ujibu   maswali   yanayofuata:- Niaje wasee! Ma-holiday ndizo hizo tena. Najua ma-mission ni mingi! Lakini jo, mambo imebadilika ! Ni kubaya maze. Usifikirie kila kitu unaona ni reality, ukadhani ni gold ! Hiyo siyo real life maze ! Round hii maze ni Ku-chill! Usipige  ma-stunts  zingine zitakuacha  uki-regret later! NI POA KU- CHILL au aje maze? a) Bainisha rejista ya mazungumzo haya b) Kwa kurejelea kifungu andika sifa za rejista hii. c) Kwa nini watu hutumia lugha zaidi ya moja. d) Orodhesha hatua tatu zinazoweza kuchukuliwa kusuluhisha matatizo yanayokumba                 Kiswahili  nchini. 8. Soma   mzungumzo   yafuatayo   kisha    ujibu   maswali : A  : Ohh, dada Naomi B  : Dada Ruth (anamsogea kwa bashasha wanakumbatiana). Ahh Mungu asifiwe! A : Asifiwe sana B : Ehh dadangu, miezi ...mingi...sijakuona A : dada wee...Nilitumwa huko kusini ...Kuwahubiria watu injili (mtuo mdogo)singeweza kukata... B : Ehh, usiwe kama Yona A : Habari ya siku nyingi? B ; Nzuri Mungu bado ameendelea kunibariki ----- ### A : Amen! B : Nimeendelea kuiona neema yake A : Amen! Asifiwe Bwana B : Halleluya A : Ni Mungu wa miujiza! B  : Amen. Hata  nami nimeona neema yake                   Bado niko imara katika wokovu katika siku hizi za mwisho A  : Amen ! B : Ni Mungu wa ajabu kweli ! A  : Nilikumbana na matatizo lakini nikategemea sala Kama Paulo na sila Na nikashinda (anatua). Sikuweza kumpa shetani nafasimaana                   ameshindwa B  : Ameshindwa kabisa Maswali :-  (i) Hii ni sajili ya wapi ? Fafanua  (ii) Taja na ueleze sifa za sajili hii  (iii) Taja na ueleze mambo  mawili  muhimu yaliyosaidia katika maenezi ya Kiswahili          Afrika  mashariki na kati 9. Bw. Mosuka  : Mheshimiwa spika, naichukua fursa hii kuipinga hoja iliyowasilishwa na                                         mbunge  wa Mahira, mheshimiwa Kochaberi kuhusu suala la kuavya....  (a) Hii ni sajili gani?  (b) Eleza sifa za mazungumzo ya sajili hii 10. Eleza juhudi tano zinazotumika kukiendeleza Kiswahili 11.` (a) Fafanua sifa za matumizi ya lugha katika muktadha wa maabadini (b) Matumizi ya lugha yoyote ile huthibitiwa na mambo fulani. Fafanua  matano  kati ya hayo 12. AZIZ        : Ingia 46! Adams mbao Kenyatta, railways beba! 46 Adams mbao kenyatta, railways! SHIKU : Namba nane ngapi? AZIZ : Mbao ingia, blue. SHIKU : Nina hashuu. AZIZ : Blue Auntie. SHIKU : Sina. AZIZ :  Ingia. 46 Adams mbao, kenyatta railways gari bebabeba. AHENDERA : Mimi sinako shirini. Chukuako tu kumi. AZIZ : Dinga inakunywanga petrol mzee. AHENDERA : Kumi mingi. AZIZ : Haaya ingia twende. Driver imeshon twende. ----- ### **Maswali** (i) Eleza muktadha wa mazungumzo haya (ii) Taja sifa  sita  za lugha iliyotumika katika mazungumzo haya 13. Kifuatacho   ni   kifungu   kifupi   cha   mazungumzo.   Kisome   kisha   ujibu   maswali ***yaliyoulizwa:- *** Mzee Oluoch :....................................................................ni kweli hayo! Mzee Mwenda : Ndio. Huyu mtoto wangu nimemsomesha mpaka akahitimu chuo kikuu na anafanya  kazi  ya uhasibu. Mzee Oluoch : Na wangu amehitimu na sasa ana shahada ya uzamili. Yeye ni mhandisi                                     mkuu. Chukua tu mbuzi hamsini na utukubalie kujenga uhusiano wa ukwe. Mzee Mwenda : Je, mbuzi hao ni wa mfuko au ni .......? Mzee Oluoch : Kuna  wa mfuko ......thelathini na hao wengine ishirini. Mzee Mwenda : Basi lete hao ulio nao. Wengine hamsini watabaki deni. Utakuwa                                        ukinilipa polepole.  Idhini yangu nimetoa ili mipango iendelee. (a) Mazungumzo ya aina hii hutokea katika muktadha wa aina gani? (b) Eleza sifa  nane  za lugha inayotumika katika wa aina hii -----


SARUFI


NOMINO


Nomino ni maneno yanayotumiwa kutajia mtu kitu hali au mahali maalum Inafahamika kuwa kuna aina sita za nomino mathalan


AINA ZA NOMINO


a Nomino za pekee


Hizi ni nomino ambazo huanza kwa herufi kubwa Hasa hutaja vitu mahsusi kama vile milima nchi watu mito maziwa nk


Mifano ya katika sentensi


i MtoNzoiahufurika wakati wamasika


ii Fatuma ameenda sokoni sasa hivi


iii Nairobi ndio mji mkuu wa Kenya


iv Ziwa Bogoria hupatikana katika eneo la Bonde la Ufa


b Nomino za kawaida


Hizi ni nomino ambazo hazianzi kwa herufi kubwa ila tu zinapotumika mwanzoni mwa sentensi km


i Wanafunzi walishirikishwa kupanda miti mwaka huu


ii Wanaiunzi watazuru ikulu ya raisi hiyo kesho


iii Wananchi hupaswa kutii sheria za nchi kila mara


c Nomini za dhania


Hizi ni nomino ambazo zinahusu vitu au mambo ya kufikirika tu pasi mguso wowote lakini matokeo yake ndio


huonekanakm


i Ukosefiiwachakulaulisababishamaala mengi nchini


ii UovualioutendaulMfanyalmfikishwakotini


iii Uhuni wake ulimfanyakuogopewa sana katika karia


iv Uvivu husababishawa na wanafunzi kufeli katika mitihani


d Nomino za makundiJamii


Nomino hizi hasa huhusisha nomino zinazopatikana katika makundi


Mifano katika sentenzi


i Kikosichamajeshi kilipelekwa mlima Elgon kulcabiliana na waasi


ii Zizi langombe litajengwaupyabaadayakuharibiwanamafiariko


iii Moto uliwaka kwa kasi katika kichaka cha miti


iv Kambi ya wanajeshi ilivunj wa mlima Elgon baada ya kuwana waasi wote


e Nomino za wingi


Hizi huwa ni nomino ambazo hupatikana tu katika wingina huwa haziwezi kuhesabika


Waziri aliwahakikishia wanafiinzi kuwa wakifanya vizuri katika mtihani ya kitaifa atawapa maziwa mengi


i Nyumba ilipoanza kuvuja maji yalijaa chumbani


f Nomino za kitenzi Una


Hizi ni nomino ambazo huundwa kutokana na vitenzi Huundwa kwa kuambishwa Kiambishi ku kwenye mzizi kitenzi


Mifano katika sentensi


i Kusoma kwake kuliwafurahisKa wasikilizaji


ii Mwanafunzi aliyependa kucheza darasani amefukunza ndakini


iii Wanafunziwalikasirishwanakuchekakwabawabu


iii KulimakwaBwBidiikuliwafurahisha watalii


VITENZI


Vitenzi ni maneno yanayoeleza mambo yanayofanywa pia hujulikana kama kiarifa km


i Mwanafunzi anacheza uwanjani


Baba anaandika vizuri


iii Jumaa liadhibiwa sana na mwalimu


AINA YA VITENZI


a Vitenzi Halisi


Hivi ni vielezi ambavyo huelezea kuhusu mambo yanayotendwa Hasa huwa na viambishi awali na tampmati Viambishi vihi aghalabu huwakilisha nafsi wakati kitendwa lyambwa mzizi na kimalizio kwa mfano Anakimbia


A  nafsi


na  wakati


kimbimzizi


a  kimalizio


b Vitenzi vikuu


Hivi ndivyo vitenzi ambavyo hubeba maana kuu ya kitendo pasi kuchukua viambishi awali natemati kama ilivyo


katika vitenzi halisi


Aghalabu vitenzi hivi hufungamanishwa na kiambishi ckukwa mfano


Cheza Lima Ondoka


kula soma safiri


lia amka lala


piga


Mifano katika sentensi


i Wanafunzi waliamua kusoma kwa bidii


ii Baba amehitimisha safari yake


iii Mtoto alitaka kula samaki jana jioni


iv Jua kali anapenda kuimba nyimbo za mapenzi


c Vitenzi visaidizi


Vitenzi hivi hujiri tu kwa kutumika painoja na vitenzi vikuu katika sentensi kwa vile vitenzi hivi haviwezi


kujisimamia huwa vinachukua viambishi awali na pia hutokea kabla ya vitenzi vikuu au vitenzi halisi Kwa mfano


i Juma atakuwa akisoma kila asubuhi kabla ya kuelekea shuleni


ii Babu amekwenda kucheza bao


iii Wanafunzi wa shule yet hawajawahi kuzuru mbuga la wanvama pori


Wanajeshi watu wanataka kununua vifaru vya kulinda usalama


d Vitenzi Vishirikishi


Vitenzi hivi hasa huwa ni vya ainambili Hasahutumiwakuashiriaishitighalaainati Mathalanimaziagira hulka


Hali nk


Kwa mfano


Vitenzi vishirikishi huwa ni vya ainambili


a WenzivishirikisMvikamMifo


b vitenzi vishirikishi vipungufii


a Vitenzi vishirikishi vikamilifu


Katika aina hii ya vitenzi vishirikishi Vitenzi hivi hasa huchukua viambishi vya wakati uliopitaLi


timlifu  me


ujao  ta


na nafsi Ni  Tu U  M a  wa


Matumizi katika sentensi


i Nyanya hakumaliza kula mkate alionunuliwa na mjuukuu wake


if Hamisi hakwenda kwa mwalimu mkuu


iii Yohana hakufanya kazi ya mwalimu


iv Babaalikuwaanalima


Zoezi


Tambua vitenzi vishirikishi vikamilifu katika sentensi zifuatazo


i Amekwisha sema hayo mara nyingi


ii Baba amekwenda kuletwa


iii Atakuja kesho asubuhi


iv juma hakuweza kusafiri ulaya


v Yeye anataka kuimba leo


b Vitenzi vishirikishi vipungufu


Vitenzi hivi hujisimamiapasi kuchukua viambishi vyangeli nafsi au wakati Kwa mfano Ngali ii si tu


ndi  ngali japo


i Katibu cha mwalimu kombo ndicho kizuri cha kudurusu


ii Juma ndiye mtangazaji bora mwaka huu


iii Mwalimu wetu angali hajatuzwa zawadi


iv Nuru ya fasihi ni kitabu kizuri cha kudurusu


v Ogala si kocha mzuri kama Kimanzi


e Vitenzi Sambamba


Hivi ni vitenzi ambavyo hutumiwa viwili au zaidi kwa pamoj a iii kutoa maana moja kwa ukamftifb Yamkini vitenzi visaidizi Vitenzi hivi vyote vinapotumika huwa vimechukua viarnbishi vya wakati kwa mfano


i Wanafunzi waliweza kuona wanyamapori wengi


ii Hatujaenda kumwona mgonj wa hospitalini


iii Yusufu aliweza kuftindisha kabla ya kustaafu


iv Mama hai aenda kumtembelea tanRu atoke marekani


v Atapaswa kusoma makala hayo aliyoyandika


AINA ZA MANENO


Sentensi huwa zimeundwa kwa aina mbalimbali ya maneno Maneno haya yote huwa yametengewa herufi maalum ill yaweze kutofautishwa Maneno haya ni


Nomino  N


Kitenzi  T


Kiwakilishi W


Kivumishi  V


Kielezi  E


Kiunganishi U


Kihusishi  H


Kihisihi  I


Nomino


Huwa ni jina litumiwalo kumtajamtu kitu jambo fulani mahali fulani vitu tofauti tofauti nk Kwa mfano Juma Nairobi Mto Nzoia Ijumaa Krismasi Agosti nk


Kitenzi  Ni neno linalotoa taarifa kuhusu kitendo kilichofanyika Kwa mfano


Timu va Harambee ililakiwa kwa shangwe


Sisi tunacheza mpira


Kijakazi alipika wali asubuhi


Kivumishi


Huwa ni neno linalotoa habari zaidi kuhusu nomino Neno hili hujiri baada ya nomino km


i Kijana yule ni mtundu sana


ii Wanaiunziwerevuwatafiizwakesho


iii Mwalimu mwenvewe ndive alivemfukuza


iv Wananchi wengi walimpigia kura


Kiwakilishi W


Ni maneno au ni viambishi vibadala vya nomino ambavyo huchukua mahala pa nomino kwa mfano


Nytnvi mtafukuzwa nyumbani leo


Atawindawanyamamwituleo


Nani amecheka


Kiunganishi u


Huunganisha hasa fungu la maneno au neno iii kuleta gezo mbalimbali katika sentensi Kwa mfano au na lakini ilhali fauka ya licha ya sembuze ijapo ijapokuwa nk


Kielezi e


Haya ni maneno ambayo hufafanua zaidi kuhusu vivumishi vitenzi au vielezi virjgine kwa mfano


i Baba alilima sanajana


ii Rashidalituzwazawadinzuri


iii Magaidi walilipuliwavibaya


Kihisishikishangaokiingizi I


Haya ni maneno ambayo huonyesha mshutuko kuduwaza au kustaajabu kuhusu ufldhuli au wema wa mja Kwa mfano


i Lo Sikujua kuwa jirani ni mwizi


ii Masalaale Nani yule


iii Ah Wacha niondoke sasa hivi


Kihusishi H


Haya ni maneno yanayoonyesha uhusiano baina ya vitu mbali mbali


Kwamfano


i Baba alitembea kando ya barabrara


ii Mama aliweka maziwa ndani ya kabati


iii Monika aliweka mzigo wake chini ya meza


MATUMIZI YA LUGHA


Kiimbo


Jinsi sauti inavyopanda na kushuka mtu anapoongea


Huibua maana halisi ya maneno yanayosemwa kama ifuatavyo


Sentensi za taarifa


Mtoto anaandika barua


Sentensi za maswali


Sentensi za mshangao


Sentensi za amri


Kachezeeni nje


Sentensi za raiombi


Nisaidieeni


Zoezi


Eleza maana ya kiimbo kwa kutoa mifano


Tambua sentensi zifuatazo ni za aina gani kutokana na kiimbo


Watu wanakula nyoka


Tafadhali nisaidie


Silabi


Tamko moja katika nenoherufi moja au zaidi ambazo hutamkwa pamoja


Miundo Miwili ya Silabi za Kiswahili


Silabi wazi


Huishia kwa irabu km oa I iga KI mbuzi KKI na ungwa KKKI


Silabi funge


Huishia kwa konsonanti km mtu K


Ukitoa mifano fafanua miundo miwili ya silabi za Kiswahili


Tenganisha silabi katika maneno yafuatayo


inkisari


baiskeli


ShaddaMkazo


Mkazo unaowekwa kwenye silabi fulani ya neno ikiwa imetamkwa kwa msisitizo


Alama ya ritifaa hutumiwa kutambulisha shadda


Huwekwa kwenye silabi ya pili kutoka ya mwisho kwenye vitenzi vishirikishi vya silabi moja au kubadilisha maana ya neno


kalamu Imba thumni leta nk


Kitabu ki mezani


Barabara njia barabara sawasawa walakini lakini walakini kasorodosariila


Zoezi


Weka shada katika maneno haya


imba


baba


Onyesha kwa kupiga mstari iliko shada katika maneno yafuatayo


malaika


nge


Sauti za Kiswahili


Kuna makundi mawili ya sauti za kiswahili


Irabu


Sauti ambazo hutamkwa kwa ulaini bila hewa kuzuiliwa katika ala za sauti


Konsonanti


Sauti ambazo wakati wa kutamkwa hewa huzuiliwa katika ala za sauti


Aina za Ala za Sauti


Ala tuli


Ambazo hazisogei mtu akitamka km meno ufizi kaa kaa gumu kaa kaa laini na kookoromeo


Ala sogezi


Ambazo husogea mtu akitamka km midomo na ulimi


MatamshiUainishaji wa Irabu


a ni ya katikati na chini kinywani na midomo ikiwa imeviringa


e ni ya mbele na kati kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


i ni ya mbele na juu kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


o ni ya nyuma na kati kinywani na midomo ikiwa imeviringa


u ni ya nyuma na juu kinywani na midomo ikiwa imeviringa


Zoezi


Taja makundi mawili ya sauti za Kiswahili


Yatofautishe makundi ya sauti za Kiswahili uliyotaja katika a


Toa mifano miwili miwili ya irabu ambazo hutamkwa


midomo ikiwa imeviringa


midomo ikiwa imetandazwa


Eleza jinsi irabu e inavyotamkwa


Taja aina mbili za ala za kutamkia na utoe mfano mfano mmoja mmoja


MatamshiUainishaji wa Konsonanti


Huainishwa kulingana na inapotamkiwa kuwepo au kutokuwepo kwa mtetemeko katika nyuzi za sauti na jinsi hewa inavyozuiliwa katika ala km p ni ya midomo kipasuo na sighuna


Vipasuo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa huzuiliwa kabisa na kuachiliwa kwa ghafla na mpasuko mdogo kutokea


VikwamizoVikwaruzo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa kukwamizwa


Vipasuo kwamizokwaruzo


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa nje kwa nguvu huzuiliwa kabisa halafu mwanya mdogo huachwa hewa ipite kwa kukwamizwa


NazaliVingongo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa kuna kiasi cha hewa huachiliwa na kupitia puani


Kitambaza


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kwa nguvu kuzuiliwa na kuachiliwa ipite kando ya ulimi


Kimadende


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kuzuiliwa na kuachiliwa na kusababisha ncha ya ulimi kupigapiga ufizi mfululizo


Nusu irabuViyeyusho


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa ulaini kama katika utamkaji wa irabu


Zoezi


Tambua kikwamizo cha kaakaa laini na kiyeyusho cha midomo


Tambua konsonanti ambazo si za orodha hii na ueleze kwa nini m n nyng f b


Tofautisha konsonanti p na dh


Taja konsonanti mbilimbili ambazo hujulikana kama


viyeyusho


vikwaruzo


Aina za Maneno


Nomino N


Neno linalotaja kiumbe kitu hali mahali tendo dhana nk


Aina


Nomino za Pekee


Ambazo hutaja kitu kwa kutumia jina lakeambazo hutambulisha upekee wa kitu hicho


Mwanzoni huandikwa kwa herufi kubwa


majina ya watu km Kamau


mahali km Mombasa


siku km Alhamisi


miezi km Disemba


miaka km 1930


milima km Kilimanjaro


Mito km Tana


maziwa km Victoria


bahari km Hindi


Mabara km Africa


Nomono za KawaidaJumla


Majina ya jumla ya viumbevitu vinavyoonyesha umbile la jinsi moja km mtu gari kalamu nk


Nomino za Jamii


Majina ya makundi ya viumbe au vitu km bunge jamii halaiki bunda nk


Nomino za Wingi


Majina ya vitu vitokeavyo kwa wingi japo kimsingi hazina umoja au wingi km maji mate maziwa mahubiri marashi mchanga ngeu poda unga nk


Nomino za Dhahania


Majina ya viumbe au mambo ya kudhaniyasiyoweza kugusika km km ujinga werevu malaika shetani amani imani roho wazo dhana nk


Nomino za Vitenzi Jina


Vitenzi vyenye kiambishi awali ku ambavyo huweza pia kutumika kama nomino km Kucheza kwake kunaudhi


Zoezi


Sahihisha jedwali lifuatalo


Bainisha nomino katika sentensi ifuatayo


Kuendesha baiskeli kwa kasi kulimfanya Hasani aangushe bunda la noti alilokuwa anaenda kununulia mchanga


Sentensi ya Kiswahili


Sentensi ni fungu la maneno linalojitosheleza kimaana linalotumiwa katika mawasiliano


Sifa


Huwa na ujumbe uliokamilika


Huwa na mpangilio maalum wa maneno


Huwa na muundo wa kiima na kiarifu


Aina


Sentensi Sahili


Sentensi rahisi au nyepesi


Huwa fupi


Huwa na kitenzi kimoja pekee


Huwasilisha dhana moja


Yaweza kuwa ya neno moja au zaidi


Yaweza kuwa na kiima kilichododoshwa


Wataenda


Watoto wawili wanaelekea uwanjani


Gachiku ni msichana mtiifu


Sentensi Ambatano


Inayoundwa kwa kuunganisha sentensi sahili mbili


Sifa


Huwa na vishazi huru viwili


Huwa na kiunganishi


Huwa na vitenzi viwili au zaidi


Hutoa zaidi ya wazo moja


Yaweza kuwa na viima vilivyododoshwa


Mwanafunzi alipita mtihani ingawa hakuwa anasoma kwa bidii


Maria aliendelea kupika kwa utaratibu huku akiimba wimbo


Sentensi Changamano


Ambayo huwa na kishazi tegemezi kilichochopekwa ndani


Huwa na kishazi tegemezi chenye kitenzi kinachovumisha nomino kwa kuirejelea


Huwa na kishazi huru kimoja au zaidi


Huwa na virejeshi amba na O au enye


Tunda alilonunua jana limeoza


Mwizi aliiba pesa zilizokuwa kabatini


Kundi Nomino KN na Kundi Tenzi KT


Kundi Nomino ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu nomino na hutokea mwanzoni mwa sentensi


Kundi tenzi ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu kitenzi na hutokea mwishoni mwa sentensi


Virai


Vikundi vya maneno vitumiwavyo na binadamu visivyo na maana kamili


Tungo zinayoundwa kwa maneno aghalabu mawili au zaidi yanayoashiria kitu kimoja na inayojengwa juu ya neno kuu


Aina


Kirai Nomino Kn


Kirai Kitenzi


T


TE


TN


TNT


TST


tN


tVE


Kirai KivumishiKv


VE


VUVE


VVUVE


VNVE


Kirai kielezi KeChagizo


E


EE


EEE


Kirai Kihusishi Kh


HN


HNV


HNVE


Zoezi


Bainisha virai katika sentensi ifuatayo


Mzazi na watoto wawili werevu sana waliwasili shuleni leo asubuhi kabla ya mwalimu


Vishazi


Kundi la maneno lenye kiima na kiarifu likiwa ndani ya sentensi kuu


Aina


Vishazi Huru


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo hutoa maana kamili


Vishazi Tegemezi


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo havitoi maana kamili


Vishazi tegemezi vya viunganishi km Alimwadhibu ingawa hakuwa na makosa


Vishazi tegemezi vya virejeshi km Polisi walimpata mtoto aliyekuwa amepotea


Vishazi Viambatani


Vinavyoundwa kwa vishazi huru viwili vikiwa vimeunganishwa km Baba analala na mama anapika


Bainisha Vishazi Katika Sentensi Zifuatazo


Mwalimu amewasili


Amina ambaye ni daktari atakuja


Ametajirika japo hakupata elimu


Mwalimu anafundisha na wanafunzi wanaandika


Tumeanzisha shirika ili tunyanyue hali zetu


Unaweza kuamua kunyamaza au kujitetea


ShamirishoYambwa


Aina


Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Nomino inayoathiriwa na kitenzi


Shamirisho KitondoYambwa Tendewa


Nomino inayotendewa kitendo


Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Chombo kinatumiwa kufanyia kitendo fulani


Mifano


Mama alimpikia baba chakula kwa sufuria


Baba alipikiwa chakula na mama kwa sufuria


Sufuria ilitumiwa na mama kumpikia baba chakula


Chakula Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Baba Shamirisho KitondoYambwa atendewa


Sufuria Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Ngeli za Nomino


Makundi ya nomino katika lugha ya Kiswahili yenye sifa zinazofanana kisarufi


AWA


Huwa na majina ya watu vilema viumbe vyeo na viumbe vya kiroho nk


Huchukua miundo kama vile MWA MMI KIVI nk


mtuwatu


mkulimawakulima


mtumemitume


mkizimikizi


kiweteviwete


kibyongovibyongo


nabiimanabii


kukukuku


WaziriMawaziri


UI


Huwa na majina ya mimea sehemu za mwili vifaa matendo maumbile nk


Huchukua muundo wa MMI


Mchungwamichungwa


Mkokomikoko


mkonomikono


mfupamifupa


msumarimisumari


mgomomigomo


mwendomyendo


msukosukomisukosuko


mlimamilima


mwambamyamba


UYA


Huwa na majina ya hali matendo nk


Huchukua muundo wa UMA


Ugonjwamagonjwa


upanamapana


uasimaasi


uchungumachungu


ulezimalezi


uovumaovu


uhusianomahusiano


YAYA


Huchukua muundo wa MAMA


Huwa na nomino zipatikanazo kwa wingi


Hazibadiliki katika umoja na wingi


manukato


mauti


maziwa


marashi


mahubiri


majira


maradhi


maafa


mazingira


KIVI


Ni majina ya vifaa sehemu za mwili vitu udogo lugha nk


Huchukua miundo KIVI na CHVY


kisuvisu


kitabuvitabu


chakulavyakula


chandavyanda


kijituvijitu


kigombevigombe


kiguuviguu


kidovuvidovu


LIYA


Huwa na majina ya sehemu za mwili dhana vifaa ukubwa nk


Huchukua muundo wa JIMA JIME JAMA JEMA nk


jichomacho


jinamajina


jitumajitu


gomamagoma


jambomambo


jangamajanga


jembemajembe


jenezamajeneza


wazomawazo


tundamatunda


juamajua


ziwamaziwa


uamaua


II


Huwa na nomino dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki katika umoja na wingi


sukari


amani


chai


mvua


Imani


chumvi


subira


imani


furaha


IZI


Huhusisha nomino dhahania na vitu


nyumba


baiskeli


karatasi


redio


meza


dini


dawa


ndizi


jozi


UZI


Huchukua miundo WNY UNY UF nk


wayonyayo


wakatinyakati


usonyuso


ufanyufa


ufunguofunguo


ufagiofagio


wembenyembe


uwanjanyanja


ujumbejumbe


ukookoo


warakanyaraka


wayanyaya


UU


Huwa na nomino za dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki kimaumbo


Huchukua U au W


Ujinga


Ulafi


Ulaji


Werevu


Unga


Uji


Ugali


udongo


KU


Nomino zinazoundwa kutokana na vitenzi km kuomba kwake kumemsaidia


PAKUMU


Ngeli ya mahali


Huwa na nomino moja mahali


PA mahali karibu au panapodhihirika km Kitabu kipo pale


KU mahali mbali au kusikodhihirika km Mahali kule kunafaa


MU ndani ya km Mahali mle mna siafu


Zoezi


Tunga sentensi ukitumia nomino kutoka katika ngeli ya UZI


Andika kwa wingi Makaribisho aliyopewa yalimfurahisha


Andika katika ukubwa wingi Paka mweupe amenaswa mguuni


Andika katika wingi wa hali ya udogo Mtu aliumwa na mbwa


Huku ukitoa mifano fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya LIYA


Tambua ngeliviwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo


chakula


shairi


mtwana


Uundaji wa maneno


Nomino kutokana na mzizi wa kitenzi


danganyakudanganya mdanganyifuudanganyifu


somakusoma masomomsomiusomaji


undakuunda muundajiuundajimuundo


funikakufunika kifuniko mfunikaji ufunikaji


Kitenzi kutokana na mzizi wa nomino


mlokula


mlevikulewa kulevuka


mwimbajikuimba


fikrakufikiri


malezikulea


fumbokufumba kufumbua


Nomino kutokana na mzizi wa nomino


mwimbajikuimba wimbo uimbaji kiimbo


mchezokucheza uchezaji mchezaji


ulaghaikulaghai mlaghai


hesabukuhesabuuhesabu


mdhalimu kudhulumu dhuluma udhalimu


Nomino kutokana na mzizi wa kivumishi


refumrefu urefu urefushaji


bayambaya ubaya


zurimzuri uzuri


kalimkali ukali


eupemweupeweupe


Kivumishi kutokana na mzizi wa nomino


ujinga jinga


werevu erevu


mzuri zuri


mpumbavu pumbavu


mpyoro pyoro


Kitenzi kutokana na mzizi wa kivumishi


haramukuharamisha kuharamika


halalikuhalalisha kuhalalika


fupikufupisha kufupika


borakuboresha kuboreka


refukurefusha kurefuka


sahihikusahihisha kusahihika


sikivukusikia


danganyifukudanganya


Kivumishi kutokana na mzizi wa kitenzi


dunisha  duni


Haramisha  haramu


fupisha fupi


sahilisha sahili


tukuka tukufu


fahamu fahamivu


teua teule


nyamaza nyamavu


ongoka ongofu


sahihisha sahihi


danganya danganyifu


Kitenzi kutokana na kielezi


harakaharakisha


zaidizidisha


bidiibidiisha


himahimiza


Zoezi


Unda neno ulilopewa katika mabano kutokana na maneno yafuatayo


zingatia kivumishi


sahili kitenzi


taliki nomino


Unda nomino kutokana na mizizi ya maneno yafuatayo kisha utunge sentensi


kali


lia


Vitenzi


Kitenzi ni neno linaloeleza kuhusu jambo linalofanywa


Aina za Vitenzi


Kitenzi halisi


Kinachofahamisha tendo halisi


Hutokea peke yake km Boke anacheza mpira


Kitenzi kikuu T


Kinachoeleza tendo kuu katika sentensi


Hutokea pamoja na kitenzi kisaidizi km Baba anataka kulala


Kitenzi Kisaidizi Ts


Kinachosaidia kitenzi kikuu


Maneno yanayoweza kutumiwa kama vitenzi visaidizi


ngali


kuwa


taka


pasa


bidi


huenda


kuja


weza


kwisha


stahili


wahi


maliza


Vitenzi Sambamba


Vinavyofuatana moja kwa mojavinavyotokea kwa mfululizo


Hutumika kutoa maelezo kuhusu tendo moja maalum kwa uwazi zaidi


Wachezaji huenda wanaweza kushinda mchezo wa leo


Vitenzi Vishirikishi t


Vinavyoshirikisha vitu kihali kitabia au kimazingira


Aina


Vitenzi Vishirikishi Vikamilifu


Ambavyo huchukua viambishi


Mama alikuwa mgonjwajikonimuuguzi


Aisha angali kitandanimkaidi mwanafunzi


Vitenzi Vishirikishi Vipunguvu


Ambavyo havichukui viambishi


Viwakilishi W na Vivumishi V


Viwakilishi ni viambishi au maneno yanayotumiwa badala ya nomino


Vivumishi ni maneno yanayotoa habari zaidi kuhusu nomino


Vielezi E


Viambishi au maneno yanayoeleza zaidi kuhusu kivumishi kitenzi au kielezi kingine


Yeye ni mweupe sanaajabukwelikwelikupindukiapepepe


Alikula pole pole sana


Vielezi vya NamnaJinsi


Ambavyo hueleza vile jambo lilifanyika


Vielezi namna mfanano


Vinavyoeleza vile jambo lilifanyika kwa kufananisha na nomino au vivumishi


Huchukua viambishi KI na VI


Anakula kifisi


Tulifanya kazi vizuri


Vielezi namna viigizi


Maneno ambayo kiasili ni vielezi km sana haraka ghafla mno kabisa pole barabara nk


Mwenda pole hajikwai


Vielezi namna hali


Hueleza hali ya tendo


Alilelewa kwa shida


Alilewa chakari


Vielezi namna vikariri


Huelezea vile jambo lilifanyika kwa kurudiwarudiwa


Alinijibu kimzahamzaha


Tembea polepole


Yeye hufanya kazi yake hivi hiviovyo ovyo


Mbwa alibweka bwe Bwe Bwe


Vielezi namna ala


Walimpiga Stephano mawekwa mawe


Vielezi Namna Viigizi


Hueleza vile kitendo kilitendeka kwa kutumia tanakali


Mbuni alianguka majini chubwi


Vielezi vya IdadiKiasi


Maneno ambayo hutaja kitendo kimetendeka mara ngapi


Aina


Vielezi vya idadi halisi


Tulivamiwa mara moja


Vielezi vya idadi ya jumla


Alitoroka mara kadhanyingichache


Vielezi vya mahali


Hutaja mahali kitendo kilitendekea


Vielezi vya mahali vya maneno kamili


Ndege ilipofika Nairobi ilitua chini


Vielezi vya mahali vya aina ya viambishi


Ni viambishi po ko mo na ni


Alipolala palikuwa na siafu


Wanacheza uwanjani


Vielezi vya wakati


Hutaja kitendo kililifanyika wakati gani


Vielezi vya wakati vya maneno kamili


Rais atawasili keshomwaka ujao


Kielezi cha wakati cha kiambishi po ya wakati


Nililala nilipofika nyumbani


Viunganishi U


Neno au fungu la maneno la kuunganishia


Aina


Vya kujumuisha pamoja


aidha pia


isitoshe


kadhalika pia


tena


mbali na


fauka ya zaidi ya


Vya kukatiza ili kupambanua


walakini lakini


bali lakini


ijapokuwa hata kama


ingawa hata kama


Vya kuonyesha kinyume cha mambo


ilhali


licha ya


Kuonyesha masharti