Vitate


Hebu tazama maneno yafuatayo na kwa kifupi ueleze yana sifa gani Baba papa Ngoa ngoa Faa vaa Doa ndoa Paka baka Kupwa kubwa Make the highlighted letters blink Provide space for typing in the correct answer Jibu Maneno haya yanakaribiana kimatamshi japo maana ni tofauti Andika maana zaidi ya moja ya maneno yafuatayo Barabara Ila Provide space for learner to type in Majibu Barabara  Njia kuu Sawasawa  shwari  sawa 2 Ila  kasoro  dosari Zoezi 4 Kamilisha methali zifuatazo Baada ya dhiki


Mti mkuu ukigwa


Mjinga akierevuka


Kinyozi


Riziki kama ajali


Simba mwenda pole


Faraja


Wana wa ndege huyumba  huwa mashakani Mwerevu yuko mashakani Hajinyoi Huitambui ijapo  ikija Ndiye mla nyama


sauti silabi na maneno Sauti ndicho kipashio au kipengele cha chini kabisa katika lugha Sauti hutumiwa kuunda silabi za maneno Kwa mfano Maneno babaoa na mjomba yameundwa kwa sauti zifuatazo Baba  baba Oa oa Mjomba mjomba


Kabla ya kujenga maneno sauti hizi hujenga silabi Silabi ni tamko moja katika neno km  Baba   baba  Oa  oa  Mjomba mjomba  Ndwele  ndwele


Kama inavyodhihirika katika mifano hii silabi inaweza kujengwa naKonsonati  irabi ba Irabi peke yake  oa Konsonati peke yake m Konsonati mbili irabi amba Konsonati tatu  irabi a ndwe Zoezi 3 Kamilisha sentensi zifuatazo kwa kutumia kiambishi sahihi cha upatanisho wa kisarufi Ulinzi mkali tahitajika wakati wa maonyesho ya ukulima Marashi hayo nanukia vizuri Sukari liyopo nawatosha nyote Kucheza kwa vijana wetu liwavutia watu wengi Pale ndipo lipomwagwa takataka Kule nakolimwa nahitaji kupandwa mbegu za mchicha Mle nakohamia nataka kutakaswa


Majibu Ulinzi mkali utahitajika wakati wa maonyesho ya ukulima Marashi hayo yananukia vizuri Sukari iliyopo inawatosha nyote Kucheza kwa vijana wetu kuliwavutia watu wengi Mahali ambapo panapolimwa panahitaji kupandwa mbegu ya mchicha  Mahali ambako kunalimwa kunahitaji kupandwa mbegu za mchicha Mahali ambamo mnalimwa mnahitaji kupandwa mbegu za mchicha Ugali napendwa na wakenya wengi


Zoezi


Andika kulingana na maagizo yaliyo kwenye mabano Nyumba iliyojengwa imebomoka katika hali ya ukubwa Mito ile imefurika hali ya udogo Kikoba kile kilichopotea kimepatikana hali ya kawaida Kidole kilicho umia kimetibiwa hali ya ukubwa Maduka ya rejareja yaliyofunguliwa yana bidhaa nyingi hali ya udogo Kiguo kilichoraruka kimeshonwa hali ya kawaida


Jumba lililojengwa limebomoka Vijito vile vimefurika Mkoba ule uliopotea umepatikana Dole lililoumia limetibiwa Viduka vya rejareja vilivofunguliwa vina bidhaa nyingi Nguo iliyoraruka imeshonwa Ngeli ya KIV


Ngeli hii hujumuisha nomino za vitu visivyo na uhai ambazo huchukua kiambishi ki cha upatanisho wa kisarufi katika umoja na vi katika wingi Kwa mfano Cheti kilikabidhiwa aliyefuzu Vyeti vilikabidhiwa waliofuzu Kijia kile kinaelekea mtoni Vijia vile vinaelekea mitoni Kitambulisho kilichopatikana barabarani ni cha Wafula Vitambulisho vilivyopatikana barabarani ni vya akina Wafula Zoezi Chagua kiambishi mwafaka ili kujaza pengo Serikali itakabiliana vilivyo na ugonjwa naoua mifugo a i u Serikali zitakabiliana vilivyo na magonjwa nayoua mifugozi ya i Nyumba umoja kijengwa vizuri haibomoki a i zi Nyumba wingi kijengwa vizuri hazibomoki zi wa ya Ulimi nawatia wengi matatani i u zi Ndimi nawatia wengi matatani zi ya i zi


NGELI YA UU


Ngeli hii hujumuisha nomino zinazorejelea vitu visivyoweza kuhesabika kama vile wema ujinga uji udongo Kwa kuwa vitu hivi haviwezi kuhesabika kiambishi cha upatanisho wa kisarufi huwa U Mfano Unga wa mchicha nafaka unatumika kupikia vyakula vingi kama ugali chapatti uji mchuzi Provide an animationpicture of a packet of amaranthus flour with ugalicuisine uji chapatti in a kitchen environment Mchanga shambani umezombwa na mafuriko Provide an animationpicture of flood water causing soil erosion Uzembe darasani utakufanya uporomoke Provide an animationpicture of a class with some students sleeping as the teacher is teaching Utangulizi Onyesha viambishi tamati katika vitenzi vifuatavyo kwa kutumia mkwaju Walikubaliana kilisomwa Zimekataliwa Tumeimbisha Highlight the following parts as the answers  ana  wa  liwa  isha Kauli za kunyambua Kuendelea f Kutendea hali hii huonyesha kupokea tendo nguo zimeanikwa km Mti umepandwa Nyama imechomwa Mto umevukwa Shamba litalimwa Vitenzi katika kauli hii huisha na na  wa lewa au liwa g Kutendesha  Katika hali hii mtu au kitu fulani husababisha mtu  kitu Kingine kutenda jambo fulani Pia hutumiwa kuonyesha hali ya kulazimisha km Kuendesha rusha pikisha zamisha Vitenzi katika kauli ya kutendesha huisha ish esh z na lish


Maudhui Katika baadhi ya mashairi ujumbe maudhui au habari wa mtunzi hujitokeza wazi lakini katika mashairi mengine ujumbe umejificha Kwa mfano shairi hili ujumbe umejitokeza waziwazi kama vile watoto kuajiriwa kunyimwa haki zao na kunyanyaswa


Kazi ya ziada


Tafuta tahadhari zingine tano ambazo hukujifundisha katika somo hili na uambatanishe na michoro yake na zingine ambazo haziambatani na michoro Provide a printable worksheet for the student to DRAWjpg Uandishi wa Ratiba Umewahi kualikwa kwenye sherehe ya arusi Unakumbuka msururu wa yaliyotendeka Pasi kuwa na ratiba ingekuwa vigumu watu kuelekezwa na matukio kupangika hadi ikawa harusi ya kufana Kabla ya siku yako ya sherehe shuhudia inavyoandikwa ratiba Kielelezo cha Ratiba Ifuatayo ni ratiba ya arusi Ratiba ya Arusi baina ya Bi Hidaya na Bw Fikirini Siku Jumamosi Tarehe 27 Nov 2009


Mahali pa sherehe Kanisa la mtakatifu Francis wa Assisi Mlaleoni Ukumbi wa Rahatele Mlaleoni 830  930 asubuhi Bi Arusi achukuliwa nyumbani kwa wazazi wake 930  1000 asubuhi Safari kuelekea kanisani 1000  1030 asubuhi Kufika kanisani na kujiandaa kwa ibaada 1030  1200 mchana Ibaada ya Arusi 1200  1230 mchana Kupiga picha 1230  130 Mchana kuelekea kwenye ukumbi


230 alasiri Mlo na vinywaji


330 alasiri Mawaidha


Mwakilishi wa wazazi wa kuumeni Mwakilishi wa wazazi wa kuukeni Mwakilishi wa kanisa Mwanakijiji 330  430 jioni Kutoa zawadi 430  500 jioni Kukata keki 500  515 jioni Kutoa shukrani 515 jioni Maombi ya kufunga sherehe na watu kufumukana Ngeli ya YaYA YaYa Ngeli hii hujumuisha nomino zinazorejelea vitu au matendo ambayo hayabainiki kama yako katika hali ya umoja au wingi na ambazo huchukua kiambishi Ya cha upatanisho wa kisarufi Mfano Maziwa yanahitaji kuchemshwa vizuri Mali yake yote yanatoka shambani mwake Mafuta ya petroli yamepanda bei maradufu Ngeli ya II II Ngeli hii hujumuisha nomino ambazo hazihesabiki na zinazochukua kiambishi I cha upatanisho wa kisarufi Mfano Theluji katika mlima Kenya inayeyuka kwa kasi sana Chumvi inatia ladha katika chakula Kenya imetia sahihi mkataba wa maelewano ya kimaendeleo na Uchina


Ngeli ya KU


Ku Ngeli hii hujumuisha nomino zinazotokana na vitenzi Aghalabu nomino hizi hurejelewa kama nominokitenzi na huchukuwa kiambishi ku cha upatanisho wa kisarufi Mfano Kukwea ukuta kwake kuliwashangaza wengi Provide an animationpicture of a girl scaling a wall at a supersonic speed and many spectators getting astonished Kuvuta sigara kwao kumewaletea magonjwa Ngeli ya Mahali


Ngeli ya mahali Ngeli hii hugawika mara tatu kulingana na viambishi awali vya upatanishowa kisarufi Navyo ni Papo Hiki huonyesha mahali mahsusi panapojulikana au panapoonekana Mfano Pale barabarani pamemwagika petroli Hapo mlipoketi pana siafu Kuko Hiki huonyesha mahali kusiko dhahiri au kusikojulikana vizuri Mfano Huku kuna starehe na anasa nyingi Huko kwao kuna maendeleo mengi Mumo Hiki huonyesha mahali ndani ya kitu Mfano Mle ukumbini mumejaa watu Shimoni mlimoingia panya mna nyoka Ngeli katika hali ya Udogo na ukubwa Nomino katika hali ya udogo huingia katika ngeli ya KIVI nazo nomino katika hali ya ukubwa huwa katika ngeli ya LIYA kwa mfano Ngeli ya UYA


Ngeli hii hujumuisha nomino zinazorejelea mambo tusiyoweza kuyaona lakini tunaona matokeo ya mambo haya Nomino hizi ni kama vile ugonjwa ubaya ukubwa nk ambazo huchukua kiambishi cha upatanisho U katika umoja na Ya katika wingi Km Ulezi umekuwa mgumu sana siku hizi Malezi yamekuwa magumu sana siku hizi Provide an animation of parents on the dining tables in deep thought of what to provide to malnourished their children with tattered clothes and empty utensils Ugonjwa aliougua umemmaliza si haba Provide an animationpicture of an emaciated person unable to walk due to effects of a disease magonjwa waliougua yamewamaliza si haba Provide an animationpictture of emaciated people unable to walk due to effects of diseases Provide blinking hazards for the highlighted syllables


Ngeli ya UZI


Ngeli hii hujumuisha kundi la nomino ambazo huchukua kiambishi cha upatanisho U katika umoja na Zi katika wingi Kwa mfano Ukuta umekamilika kujengwa Kuta zimekamilka kujengwa Uzi unafuma sweta Nyuzi zinafuma sweta Uta ulitumika katika mashindano ya kulenga shabaha ya wanajeshi Nyuta zilitumika katika mashindano ya kulenga shabaha ya wanajeshi MAZUNGUMZO KULINGANA NA MUKTADHA Lugha utakayoitumia shuleni ni tofauti sana na utakayoitumia hotelini na hata unapozungumza na marafiki wakati wa likizo Ukweli ni kwamba matumizi ya lugha hutegemea muktadha Somo hili litakusaidia kuainisha miktadha tofauti na lugha inavyotumika humo Zoezi la 1 Kamilisha sentensi zifuatazo kwa kujaza viambishi awali vinavyofaa Mwanafunzi lipongezwa lipofaulu katika mahojiano na wazazi wake Wanafunzi lipongezwa lipofaulu katika mahojiano na wazazi wao Kifurushi lichoibwa mepatikana Vifurushi livyoibiwa mepatikana Msitu nafaa hifadhiwa Jino lilooza mengolewa Meno liyozaa mengolewa Majibu a a wa wa kiki vivi uu ii li li ya ya Provide positive reinforcement for the correct answer using vyema Provide encouraging reinforcement for wrong answer using jaribu tena Give the learner a chance of 2 trials before providing the correct answer


USHAIRI


Akili By Mathias Mnyampala Mpima jambo la mbele huyo anayo akili Mpima hili na lile hakosi mtu adili Hasa mtu kama yule sifa anastahili Mtu hapati akili ila mpima ya mbele Ili kufanikisha sherehe kama hizo ni lazima kuwe na mpango maalumu ambao utafuatwa ndipo sherehe ziendeshwe vizuri Mpango huu huitwa RATIBA Yaani utaratibu unaoonyesha matukio yanayotarajiwa kutendeka hatua kwa hatua Hatua hizi hujikita kwa muda uliowekwa Shughuli fulani huchukua muda mahususi ambao huandikwa kwenye ratiba Kwa kifupi ratiba huonyesha jambo litakalofanywa nani atakayehusika na wakati wa kutekeleza Ifuatayo ni ratiba ya arusi Tarehe 27 Nov 2009


Mahali pa sherehe Kanisa la mtakatifu Francis wa Assisi Mlaleoni 830  930 asubuhi Bi Arusi achukuliwa nyumbani kwa wazazi wake 930  1000 asubuhi Safari kuelekea kanisani 1000  1030 asubuhi Kufika kanisani na kujiandaa kwa ibaada 1230  130 Mchana kuelekea kwenye ukumbi


430 jioni Kutoa zawadi


500 jioni Kukata keki


515 jioni Kutoa shukrani


jioni Maombi ya kufunga sherehe na watu kufumukana


Mambo yanayozingatiwa katika uandishi wa Ratiba Katika uandishi wa insha ya ratiba mambo yanayozingatiwa ni Kichwa cha ratiba Mahali pa sherehe Tarehe Mwili wa ratiba Upande wa kushoto huandikwa saa ya kufanyika kwa tukio nao upande wa kulia tukio lenyewe linafuata hadi mwisho wa ratiba kulingana na matukio yalivyopangwa Ikumbukwe kuwa uandishi wa ratiba hutegemea aina ya sherehe na muda uliotengwa Muda hurejelewa kwa kuzingatia utaratibu wa usomaji saa wa kimataifa Zoezi Hebu tazama picha zifuatazo kisha uzipange ukizingatia utaratibu wa matukio katika sherehe hii Present a mix up of a prizegiving ceremony in this order Hotuba ya mgeni wa heshima Maombi ya kufunga mkutano Wanafunzi kuketi ukumbini Matumbuizo Maombi ya kufungua sherehe Wazazi kufika Hotuba ya mwenyekiti halmashauri ya shule Kutuzwa kwa zawadi Hotuba ya mwenykiti jumuiya ya wazazi na walimu Kutoa shukrani Hotuba ya mwalimu mkuu 3 Wanafunzi kuketi ukumbini 6 Wazazi kufika 5 Maombi ya kufungua sherehe 4 Matumbuizo 11 Hotuba ya mwalimu mkuu 9 Hotuba ya mwenyekiti jumuiya ya wazazi na walimu 7 Hotuba ya mwenyekiti halmashauri ya shule 1 Hotuba ya mgeni wa heshima 8 Kutuzwa kwa zawadi 10 Kutoa shukrani 2 Maombi ya kufunga mkutano Provide reinforcement as hongera for correct order of events and jaribu tena for incorrect order This should be organized in such a way that from the first event and every subsequent event there is a response Allow two trials Shughuli


Katika sehemu hii utapata maelezo zaidi juu ya somo husika Bonyeza mada yoyote kati ya zilizoorodheshwa ili ufaidi Matumizi ya lugha katika muktadha Mojawapo ya sifa zinazotawala matumizi ya lugha katika jamii ni muktadha lugha inatumikawahusika na uhusiano wao pamoja na lengo la mawasiliano Katika sehemu hii unatakiwa kubonyeza mazoezi yaliyoorodheshwa ili uweze kujipima iwapo umeyapata yaliyofunzwa katika somo hili Vilevile unaweza kuupima uelewaji wako wa mada hata kabla hujashughulikia mafunzo ili uweze kujua unayopaswa kutilia mkazo zaidi


Matumizi ya Lugha Shuleni


Hebu tuone vile muktadha wa shuleni unavyotawala matumizi ya lughaTazama na usikilize video ya mazungumzo kati ya mwalimu wa zamu na wanafunzi shuleniZingatia matumizi ya lugha katika muktadha huu halafu ujibu maswali yanayofuata Hitimisho


Imedhihirika ya kwamba lugha katika muktadha fulani hutawaliwa na lengo linalotokana na haja au shughuli inayoendeshwa katika muktadha huowahusikauhusiano kati yao na umri wao Matumizi ya Lugha Mtaani Tazama na usikilize video ya mazungumzo kati ya vijana mtaani Chunguza matumizi ya lugha katika muktadha huu halafu ujibu maswali yanayofuata 2 Ila  kasoro  dosari


isipokuwa Provide positive reinforcement for correct answers vizuri sana and encouragement for incorrect answers jaribu tena Allow learner to try twice then give correct answer Shadda


Maana mbalimbali za maneno barabara na ila zinatokana na kile tunachokiita shadda Shadda ni mkazo unaowekwa kwenye silabi fulani za neno wakati wa kutamka ili kutoa maana inayolengwa na mzungumzajiMathalanitulipoweka mkazo silabi ya pili ya neno barabaratulipata maana yake ni sawasawa shwari au sawa Tunapotamka neno lilo hilo yaani barabara bila kuweka mkazo wowote maana yake inabadilika na kuwa njia kuu au baraste Kama tulivyofanya katika neno barabaratunaweza kuweka mkazo tunapotamka neno ila na kupata maana mbili tofauti Tunatambua kuwa tukiweka shadda baada ya silabi ya kwanza kama vile ila maana inayolengwa ni dosari au kasoro au udhaifuHata hivyotukitamka neno lilo hilo bila kuweka mkazo wowotemaana inakuwa Isipokuwa au lakini Tanbihi Ikumbukwe kuwa shadda na kiimbo hutawaliwa zaidi na alama hisi  kiulizi na kikomo  kitone  katika maandishiBila shakatumetambua kuwa sentensi tuliyotamka ni ile ile Hata hivyo sentensi hiyo hiyo inaweza kutamkwa kwa namna mbalimbali na kuwasilisha ujumbe tofautiTunapoongea sauti huweza kupanda na kushuka kutegemea lengo la mawasiliano Kupanda na kushuka kwa sauti husababisha kuwepo kwa mkazo ambao hudhihirisha maana inayodhamiriwa na mzungumzaji Mathalani huenda msemaji angetakaKuarifu au kutoa kauli ya taarifa Kwa mfano Nilifunguliwa lango KuamrishaKwa mfano Fungua lango Kutoa rai au ombi Kwa mfano Nifungulie lango Kuuliza Kwa mfano Nifungue lango Kuonyesha hisia kama vile kushangaa kubeza au kudharau Kwa mfano Umefungua lango 1 Kuarifu au kutoa kauli ya taarifaKwa mfano Nilifunguliwa lango 2 Kuamrisha Kwa mfano Fungua lango 3 Kutoa rai au ombi Kwa mfano Nifungulie lango 4 Kuuliza Kwa mfanoNifungue lango 5Kuonyesha hisia kama vile kushangaa kubeza au kudharau Kwa mfano Umefungua lango


Maana ya Kiimbo


Maana ya Kiimbo Ukirejelea sentensi ya Anakula nyoka maana tatu zinajitokeza kutegemea kupanda na kushuka kwa sauti kiimbo wakati wa kuzungumza kwa mfano Anakula nyoka Hii ni kauli ya taarifa Mtu anafahamishwa ujumbe Anakula nyoka Hii yaonyesha hisia labda za kushangaa Mtu anashangaa kwa kusikia ujumbe huo na anarudia kwa njia inayoonyesha hisia za kushangaa Anakula nyoka Hii ina maana kuwa swali limeulizwa Yawezekana mtu ameona kana kwamba mwingine anakula hicho kinacholiwa lakini hana uhakika na ndipo anauliza ili apate uhakika Umuhimu wa Shadda na Kiimbo


Tumeweza kutambua kuwa shadda hutokeza kwenye silabi katika neno tunapotamka Kiimbo nacho hutokeza katika sentensi tunapozungumzaHizi ndizo tofauti za kipekee kati ya Shadda na Kiimbo Shadda na kiimbo ni hali mbili za kimatamshi ambazo ni muhimu sana katika mazungumzoKutokana na shadda maana inayodhamiriwa katika neno hujitokezaVivyo hivyo ni kutokana na kiimbo ndipo tunaweza kubainisha anacholenga kuwasilisha mzungumzaji katika sentensi Vitate na Vitanza Ndimi Umemudu Jiburudishe na uboreshe matamshi yako vitate Maana ya Vitate Maneno yanayokaribiana kimatamshi lakini maana zake ni tofauti kama tulivyoona hapo awali huitwa VITATE Kwa mfano Zana sana Tosha  tosatoza Vitanza Ndimi


Hebu Sikiliza vitanza ndimi vifuatavyo vikitamkwa kisha uvitamke kwa usahihi na kwa muda uliopewa Viatu vile vitatu ni vya watu watatu waliotatua hali tata kwetu Jumatatu Tamka kwa sekunde 5 Mamluki amerukia milki ya malkia na mali ya Miriamu Tamka kwa sekunde 5 Wanawali wa Awali hawali wali wa awali ila wali waoTamka kwa sekunde 5 Ali hali kwa kila hali maana hana hali Tamka kwa sekunde 3 Matata yenye utata unaotatiza ya dadake Tata yalitatuliwa na dadake Tatu Tamka kwa sekunde 5 Maana ya Vitanza Ndimi Bila shaka umekabiliana na changamoto katika kutamka sentensi ulizopewa hasa kwa muda uliotolewa Sentensi hizi ni mifano ya vitanza ndimi


Hili ni fungu la maneno yanayotatanisha wakati wa kuyatamka kwa sababu ya kuwepo kwa sauti zinazokaribiana kimatamshi Aghalabu watu wengi hukwama wanapojaribu kutamka vitanza ndimi na wengine hushindwa kuvitamka


1Hebu Sikiliza vitanza ndimi vifuatavyo vikitamkwa kisha uvitamke kwa usahihi na kwa muda uliopewa


Provide the following in sound Get a person who can pronounce the given Kiswahili tongue twisters correctly and within the shortest time possible


Viatu vile vitatu ni vya watu watatu waliotatua hali tata kwetu Jumatatu Tamka kwa sekunde 5 Mamluki amerukia milki ya malkia na mali ya Miriamu Tamka kwa sekunde 5 Wanawali wa Awali hawali wali wa awali ila wali waoTamka kwa sekunde 5 Ali hali kwa kila hali maana hana hali Tamka kwa sekunde 3 Matata yenye utata unaotatitiza ya dadake Tata yalitatuliwa na dadake Tatu Tamka kwa sekunde 5 2 Hebu Vitamke vitanza ndimi vifuatavyo kwa usahihi na kwa muda uliopewa Let the learners pronounce the tongue twisters within the given time Then provide the right pronounciation in sound by getting a person who can pronounce the given Kiswahili tongue twisters correctly and within the shortest time possible The learner can gauge their pronounciation Kadogo mdogo alifinyanga udongo wa kutengeneza vyungu vidogo Tamka kwa sekunde 3 Kuku wako na vikuku vyako haviko huko kwake viko kwako Tamka kwa sekunde 3 Lori lile la Lari lenye rangi limeregea rege rege Tamka kwa sekunde 3 Mto ule umefura furifuri na kuwafurusha watu wenye safura Tamka kwa sekunde 4 Hebu Vitamke vitanza ndimi vifuatavyo kwa usahihi na kwa muda uliopewa Kadogo mdogo alifinyanga udongo wa kutengeneza vyungu vidogo Tamka kwa sekunde 3 Kuku wako na vikuku vyako haviko huko kwake viko kwako Tamka kwa sekunde 3 Umuhimu wa Vitanza Ndimi Vitanza ndimi vina umuhimu mkubwa hasa katika jamii kama ifuatavyo Huwafunza na kuwazoesha wanajamii kuwa na matamshi bora na hivyo kuimarisha matamshi Hujenga uwezo na ukakamavu wa kuongea au kuzungumza bila kutatizika Hufikirisha hasa ndipo mtu aelewe maana ya anachokisema Hukuza uwezo wa ubunifu Hunoa bongo za wanajamii ambao baadaye wanaweza kuwa walumbi Huburudisha wanajamii Hujenga stadi ya umakinifu katika kusikiliza Maana ya Methali Methali ni semi fupi za kimapokeo zinazotueleza kwa muhtasari fikira au mawazo mazito yanayotokana na uzoefu na tajriba ya jamii  Methali huwasilisha ujumbe wake kwa matumizi ya lugha ya mafumbo na inayojenga picha akilini mwa mwanadamu


Zoezi 1 Onyesha kipande cha kwanza na kipande cha pili katika methali zifuatazo kwa kutumia alama ya mkwaju Vita havina macho Chovya chovya humaliza buyu la asali Kuteleza si kuanguka Chururu si ndo ndo ndo Ngoja ngoja huumiza matumbo Mwenye macho haambiwa tazama Vita  havina macho Chovya chovya  humaliza buyu la asali Kuteleza  si kuanguka Chururu  si ndo ndo ndo Ngoja ngoja  huumiza matumbo Mwenye macho  haambiwa tazama The blue stroke indicates the division required Provide positive reinforcement for correct answers vyema  vizuri and an encouragement for wrong answers jaribu tena Sifa za Methali Methali ni mojawapo ya vipera vya semi katika fasihi simulizi Methali huwa na sifa zifuatazo


Huwa maneno machache yanayoweza kukumbukwa kwa urahisi Kwa mfano heshima si utumwaMwerevu hajinyoi


Mara nyingi huwa na vipande viwili kwa mfano


Kipande cha kwanza Kipande cha pili Mwangaza mbiliMoja humponyoka Asiyekubali kushindwa Si mshindani Mchumia juani Hulia kivulini 3 Sifa nyingine ya methali ni kuwa hutumia picha au istiari Istiari ni ulinganishi uliofichika ambapo maneno ya kulinganisha kama vile mithili ya mfano wa na kadhalika hayatumiki Hebu tazama picha zifuatazo Mpanda ngazi hushuka Mtaka cha mvunguni sharti ainame Ujana ni moshi ukienda haurudi Dalili ya mvua ni mawingu Kila ndege huruka kwa bawa zake 5 Methali nyingi hujengwa kwa kutia chuku au kutia chumviKwa mfano Polepole ya kobe humfikisha mbali Ulimi ni upanga Mfinyanzi hulia gaeni Maji ya kifuu bahari ya chungu 6 Aghalabu kipande cha kwanza kinaweza kikapingana na kipande cha pili Kwa mfano Kipande cha kwanzaKipande cha pili Haraka haraka  haina baraka Amani haiji  ila kwa ncha ya upanga Mtaka yote  hukosa yote Mwenye shibe  hamjui mwenye njaa Kulenga si kufuma Umuhimu wa methali


Mbali na sifa zake methali pia zina umuhimu wake katika jamii Kwa mfano 1 Kueleza na kutahadharisha jamii kwa mfanoAsiyeskia la mkuu huvunjika guu 2 Kuadilisha jamii kwa mfano Umoja ni nguvu utengano ni udhaifu 3Kufahamisha juu ya utamaduni historia na mazingira ya watu kwa mfano Mwenda tezi na omo marejeo ni ngamani 4Kupevusha akili kwa mfanoMpiga ngumi ukuta huumiza mkonowe SautiSilabi na Maneno


Kabla ya kujenga manenosauti hizi hujenga silabi Silabi ni tamko moja katika neno kwa mfano Baba   baba Oa  oa Mjomba mjomba Ndwele  ndwele Konsonati mbili irabi mba Konsonati tatu  irabi ndwele Sentensi


Hebu tazama jinsi maneno tuliyojenga yanaweza kuunda sentensi Sentensi ni mpangilio wa neno au maneno kisarufi unaoleta maana Kuna aina tatu za sentensi Hizi ni Sentensi sahili ambatano na changamano Sentensi Sahili huwa ni sentensi iliyojengwa kwa kitenzi kimoja kwa mfano Mwanafunzi anasoma Mjomba amevaa kanzu Sentensi ambatano huwa ni sentensi mbili sahili au zaidi zilizounganishwa kwa kutumia kiunganishi kwa mfano Dobi alifua nguo kisha akazipiga pasi Ekomwa amechaguliwa kama diwani na kisha akateuliwa kuwa meya Sentensi changamano huwa ni sentensi iliyoundwa na sentensi mbili sahili ambazo zinategemeanasentensi moja sahili haiwezi ikawasilisha maana bila sentensi sahili ya pili kwa mfano Yiene aliyepita mtihani wake vizuri amepata mfadhili Watoto wanaorandaranda mtaani watasakwa na kupelekwa shuleni Mifano ya sentensi


Wazazi hawashindwi kuwalea watoto


Kila mtu anapenda kuwa bingwa


Unafaa kuwa kimya katika maktaba


Vijana wanacheza mpira


Nomino na Vitenzi Maneno yanayotumiwa kutajia vitu viumbe mahali au hali kama tulivyoyaona huitwa NOMINO Vile vile kuna maneno ambayo hutumiwa kurejelea vitendo katika sentensi Maneno haya huitwa VITENZI Kwa mfanoKimbia sukumana Panda Nawa Mizizi na Viambishi katika Vitenzi Hebu tazama vitenzi vifuatavyo anapika atapika watapika amenipikia anaimba tuliimbiwa mnaimbiana uliimbwa Sehemu iliyo katika kisanduku huitwa mzizi wa kitenzi Hii ni kwa sababu haibadiliki kitenzi kinaporefushwa mwanzo na mwisho wa mzizi Sehemu zinazotanguliza mzizi huitwa kiambishi awalianapika na zinazotokea baada ya mzizi huitwa kiambishi tamati anapika  Vivumishi Pia kuna maneno ambayo hutumiwa kueleza zaidi kuhusu nomino Maneno haya yenye kutoa sifa huitwa vivumishi kwa mfano


Gari nyekundu Nyumba kubwa Mzee kipara Nyumba mbili Kuna aina nyingine za maneno ambayo hutumika katika sentensiAina hizi ni Viwakilishi ni maneno au viambishi vinavyosimama badala ya nomino kwa mfano


Lendeni alikujaTunaweza dondosha nomino Lendeni na tukasema AlikujaHapa kiambishi a kinasimama badala ya nomino Lendeni


Maduka yote yalifungwa hapa tunaweza dondosha nomino maduka na tukasema yote yalifungwa yote ni kiwakilishi kinachosimama badala ya nomino maduka


Wakulima walipata hasara mwaka janaWao walipata hasara mwaka janakatika sentensi ya pili wao ni kiwakilishi kinachosimama badala ya nomino wakulima


Mambo unayoambiwa unafaa uyazingatie kwa makini


Hayo unayoambiwa yafaa uyazingatie kwa makini Hayo ni kiwakilishi kinachosimama badala ya nomino mambo Vielezini maneno ambayo hufahamisha zaidi kuhusu kitendoYanajibu maswali kama vile kitendo kilitendeka wapivipinamna ganilini na kilitendwa mara ngapi


Baba aliamrisha kijeshi Neno kijeshi ni kielezi


Tulikimbia uwanjani mara nyingi Neno mara nyingi ni kielezi


Viunganishi ni maneno yanayotumika kuunganisha maneno mengine vifungu au sentensi


Chagua kitabu cha hisibati au cha sayansi Neno au ni mfano wa kiunganishi


Walifika vijana kwa wazee


Vihisishi ni maneno yanayoonyesha hisia mbalimbali kama vile hofufuraha mshangao wasiwasi na kadhalika


La Hashasitakubali kashfa hiyo


SalaleMtoto huyo amenusurika ajali hiyo


Vihusishi ni maneno yanayotumiwa kuonyesha uhusiano uliopo kati ya vitu viwili au zaidi


Vitabu viko juu ya meza


Tangu mwakilishi wetu achaguliwe haonekani kijijini


Ngeli


Kwa mujibu wa upatanisho wa kisarufi Kiswahili kina ngeli zifuatazo  Ngeli ya AWA Ngeli ya KIVI Ngeli ya UI Ngeli ya LI YA Ngeli ya IZI Ngeli ya UU Ngeli ya Mahali PAKUMU Zoezi la 1 Ngeli hii hugawika mara tatu kulingana na viambishi awali vya upatanisho wa kisarufi Navyo niPapo Hiki huonyesha mahali mahsusi panapojulikana au panapoonekana Mfano Pale barabarani pamemwagika petroli Kuko Hiki huonyesha mahali kusiko dhahiri au kusikojulikana vizuri Mumo Hiki huonyesha mahali ndani ya kitu Mle ukumbini mmejaa watu Nomino katika hali ya Udogo na ukubwa Nomino katika hali ya udogo huingia katika ngeli ya KIVI nazo nomino katika hali ya ukubwa huwa katika ngeli ya LIYA Ni muhimu kukumbuka kuwa Nomino zote za viumbe wenye uhai ziko katika ngeli ya AWA Nomino zote katika ngeli ya KU huundwa kutokana na vitenzi Ngeli ya YAYA huusisha nomino ambazo kwa kawaida huwa majina ya vitu majimaji ANDIKA KULINGANA NA MAAGIZO YALIYO KWENYE MABANO  Kijia kile kinaelekea mtoni Mnyambuliko wa Vitenzi Maana ya Mnyambuliko Mnyambuliko ni hali ya kuvuta kitenzi kwa kukipa viambishi tamati ili kuleta maana nyingine Sehemu zilizo katika kisanduku zinaonyesha mnyambuliko katika kauli mbalimbali kama ifuatavyo Sentensi zufuatazo zinahusu kitenzi katika kauli ya kutenda katika hali zilizotajwa Bainisha hali hizo na sentensi hizi Kauli za kunyambua Tenda  hii ni hali ya kufanya kitendo kwa mfano cheka imba ruka safiri Tendewa  mtu hutendewa kitu  jambo na mwingine Pia mtu  watu hutenda jambo kwa niaba ya mwingine  wengine kwa mfano Alichekwa somewa imbiwa rukiwa safirishwa Vitenzi katika kauli hii huishia na iwa ewa liwa lewa Tendeka  Huonyesha kutendeka au kukamilika kwa jambo fulani Wakati na mtendaji havitiliwi maanani kwa mfano Chekeza imbika rukika safirikaVitenzi katika kauli hii huishia na ika ka Tendeana  Hii ni hali ya pande mbili kutendeana upande mmoja unatenda na ule mwingine unatenda vile vileVitenzi katika hali hii huishia kwa ana Kutendea  Kitenzi katika kauli hii hudokeza yafuatayo Kifaa fulani kilitumiwa kutekeleza kitendo Fulani Kitendo kilitendewa mahali fulani Sababu ya kitendo fulani Kitendo kuelekea mtu au kitu fulani Kitendo kilitendwa kwa niaba ya mtu fulani Vitenzi katika hali ya kutendea huisha na ia au ea Kauli za kunyambua ii Kutendea hali hii huonyesha kupokea tendo mfano Mti umepandwa Vitenzi katika kauli hii huisha na  wa lewa au liwa Kutendesha  Katika hali hii mtu au kitu fulani husababisha mtu  kitu Kingine kutenda jambo fulani Pia hutumiwa kuonyesha hali ya kulazimisha kwa mfano Kuendesha rusha pikisha zamisha Vitenzi katika kauli ya kutendesha huisha ish esh  za nalish Nukta mkato semi koloni hutumiwa kutenganisha sentensi iliyo ndefu sana Kwa mfano1 Hakuna jambo rahisi maishani kijana ukitaka cha mvunguni lazima ujitolee na ustahamili kuinama2 Mto wa Nairobi umechafuliwa sana Itabidi tuungane mikono kuusafisha na kuhakikisha kuwa maji yake ni safi na yanaweza kutumiwa na binadamu pamoja na wanyama 1Nukta pacha koloni hutumika kutanguliza maneno yaliyo katika orodhaMfanoMama alienda sokoni akanunua matunda maembe mapera mafenesiparachichi matikiti mapapai na machungwa2Kuonyesha maneno ya msemaji katika mtindo wa tamthilia kwa mfanoCherop Njagi yuko wapiKariuki AmetokaCherop Na Simiyu atakuja leoKariuki Bila shaka3 Kutenganisha saa na dakika au saadakika na sekundeMfano1030 112532 4Katika misahafu kama vile Korani na Bibilia kuonyesha sura na ayaLuka 3712Yunus as 4163 Parandesimabano hutumiwa


Kubainisha sauti za lugha mfanoa e i  o u  Kufungia nambari au herufi katika kuorodhesha Mfano kuwasili kula kulala na kadhalika Hutoa maelezo kwa waigizaji kwa mfano Achieng akilia Kwa nini unaniacha anasinasinaHutumiwa kutoa ufafanuzi zaidikwa mfanoMombasa mji wa pwani ya Kenya ni maarufu sana kwa UtaliiHubana kisawe cha maneno au kufungia maneno yanayotangulia au maelezo kuhusu neno katika sentensikwa mfano Ami  nduguye baba amefika Alama hisi hutumiwa kuonyesha hisia za moyoni kama vile furaha mshangaouchungumshtukomajuto huzuni na kadhalika Mfano


Lomtoto amevunja sahani


Hongera


Umefuzu mtoto mzuri


Laiti ningalijua Nisingelimkopesha


Pole Sikujua ulipata msiba


Kuna alama nyingine zaidi za kuwakifisha kama vile ritifaa    kiulizi  mkwajumshazari  alama za mtajoza kunukuuza usemi  herufi kubwa H E Kufikia mwisho wa somo hili uweze Kutaja na kueleza baadhi ya sheria katika mashairi ya arudhi Kueleza ujumbe wa mtunzi wa shairi Maana ya Shairi Kutokana na zoezi ulilofanya umeona kuwa shairi ni mtungo wa kisanaa wenye mpangilio maalumu kwa lugha ya mkato Asili ya shairi ni nyimbo Zamani watu walikuwa wakiimba nyimbo za kuwabembeleza watoto walale jandoni harusi Nyimbo hizo zikaja kuwekwa kanuni za utunzi kama vile vina mizani beti na kisha ushairi ukatokea Zoezi1 Sema kweli au si kweli Umuhimu wa shairi Kufundisha maadili mema kama vile heshima usafi ukarimu kusaidiana na kuvumiliana Kuikosoa jamii na kuipa mwelekeo kama vile kurekebisha maovu kama ufisadi kujaribu kuishauri jamii kuhusu jinsi ya kukabiliana na magonjwa kama vile ukimwi na njaa Kuburudisha


Mateso ya Watoto


1Ninalia na kulia nakumbuka na umia Namwomba naye Jalia nipate cha kutumia Nikikumbuka dunia nataka hata zimia Mateso yetu watoto ni Mola anayejua 2 Ofisa kanichukua kule kwetu ni Bungoma


Nikaletwa Kaliua nikamlelee Wema Maendeleo amua miezi sita kukwama 3Baba kuwa safarininanyimwa nacho chakula


Malalo yangu bandanikunukiwa na milala Mapema osha sahanina mabaki ninakula Mateso yetu watotoni Mola anayejua


4Mwili wangukidhofikababu auliza hali Nami kujibu nataka mama kazidi ukali Wapi nitenda fika ndugu kwa Mola wasili


5 Nilikwenda migodini napo kumbukumbu kovu La kufikiwa shimoni mguu wangu mbovu Sasa nami masikini nimebaki mlemavu Katika shairi ulilosoma umetambua ya kwamba


Lina beti tano ubeti ni kifungu kimoja au mgawanyiko maalum unaopatikana katika shairi Vina kwa umoja Kina ni sauti zinazotokea katika mwisho wa kipande cha mshororo Mizani ni silabi au tamko moja katika neno la shairi mshororo ni msitari mmoja katika shairi kibwagizo ni mshororo unaorudiwa katika beti Maana na umuhimu wa kamusi


Kamusi ni kitabu kinachohifadhi maneno yanayopatikana katika lugha fulani katika kipindi fulani cha wakati Kamusi ni muhimu sana kwa jamii Hutoa maelezo ya maana za maneno na kutupa ufafanuzi unaotusaidia kuelewa maana za maneno mapya au mazito tunayokumbana nayo katika lugha Hutuwezesha kufahamu namna maneno yanavyoendelezwa Hutuangazia aina ya neno yaani kama neno ni nomino kitenzi kiwakilishi kivumishi kielezi kihisishi au kihusishi Hutuelekeza namna ya kutumia neno fulani Aghalabu kamusi nyingine zinapotoa maelezo ya neno hufuatiliza na kuonyesha jinsi neno linavyotumiwa katika sentensi Hutudokezea visawe vya maneno Hutuonyesha kama neno hubadilisha umbo lake katika wingi toka umoja Hufahamisha namna kitenzi kinavyoweza kunyambuliwa Mpangilio wa maneno Kamusi huyapanga maneno kwa njia ambayo humrahisishia mtumiaji kuyarejelea kama ifuatavyo Maneno hupangwa kwa utaratibu wa kiabjadi au kialfabeti kuanzia A  Z kwa mfano Amana Amani Bakuli Baraza Baridi Chai Chura Daima Dira Wehu Yai Zama


Ikiwa sauti za kwanza katika maneno zinafanana kwa mfano kama katika maneno Amana na Amani mtu huenda kwa sauti ya pili ikiwa pia hizo zinafanana huenda kwa ya tatu au ya nne kama hali hiyo inajitokeza kwa sauti ya tatu huendelea na hali hii mpaka sauti zitakapotofautiana hapo ndipo huangalia ile inayokuja kwanza kiabjadi Maneno hupangwa kwa njia elekezi Pale juu pembeni mwa ukurasa huwekwa neno linalotangulia kutolewa maelezo katka ukurasa huoHaya humrahisishia mtumiaji kukadiria kwa wepesi pale atalipata neno analolitafutia maana na hivyo kuokoa wakati Iwapo neno ni kitenzi kiambishi ku kinachotangulia vitenzi hudondoshwa Hivyo Kuchota huwa Chota Kufariji huwa Fariji Kupamba huwa pamba Kusafiri huwa Safiri Kutembea huwa Tembea Matumizi ya Vifupisho


Kamusi hutumia vifupisho kuonyesha aina za maneno ya Kiswahilimathalani N  Nomino T Kitenzi V Kivumishi W Kiwakilishi E Kielezi U Kiunganishi I Kihisishi Hali kadhalika kunavyo vifupisho vya maneno mbali mbali vinavyotumika katika kamusi navyo ni kama vile Taz ikimaanisha tazama Mf ikimaanisha mfano Kv ikimaanisha kama vile Nk ikimaanisha na kadhalika Mt ikimaanisha methali Ms ikimaanisha msemo Nh ikimaanisha nahau


Umoja na Wingi


Kamusi pia hutambulisha umoja na wingi wa nomino


Kitenge N vi vini kiambishi kinachoonyesha wingi wa kitenge yaani vitenge Binadamu N Hii haikuwekewa kiambishi chochote kwani hubakia vivyo hivyo katika umoja na wingi Shamba N ma mani kiambishi kinachoonyeshawingi wa shamba yaani mashamba Mgomba N mi  mi ni kiambishi kinachoonyesha wingi wa mgomba yaani migomba Kufikia mwisho wa somo hili uweze


Kujeleza maana ya tahadhari Kutaja na kueleza sifa za matumizi ya lugha katika tahadhari Kufasiri ujumbe katika picha na alama za tahadhari Kueleza umuhimu wa tahadhari Maana na matumizi ya Tahadhari


Zoezi ambalo tumekamilisha hapo awali linahusiana na alama za tahadhariTahadhari ni ujumbe unaotoa ilani au onyo kwa watu ili kuwatanabahisha kuhusu jambo fulaniJambo tunalotanabahishwa nalo huenda likawa la hatari au jambo ambalo mtu hafai kulifanya kwani linaweza kuwa na madhara fulani Aghalabu ujumbe katika tahadhari hutolewa kupitia kwa maneno yaliyoteuliwa kwa uangalifu na kuwekwa kwa muhtasari Aidhaujumbe huu hupitishwa pia kwa njia ya michoro picha alama au ishara Kwa mfano


Tahadhari hizi zinatolewa kwa njia ya michoro au isharaTahadhari zinazotolewa kwa njia hii huweza kufupisha ujumbe mrefu ambao ungehitaji kuelezwa kwa maneno mengi Hata hivyo michoro na ishara hizi huhitaji kufasiriwa ili watu waelewe maana ya ujumbe unaowasilishwa


Kwa upande mwingine kuna tahadhari nyingine zinazopitishwa kwa njia maneno pekee ila michoro au isharaTahadhari kama hizi zimetamalaki katika pakiti za bidhaa tunazotumia manyumbani mwetu au pakiti za dawa kwa mfano Tahadhari huweza kuwekwa mahala maalumu ambapo tahadhari inahitajika na ambapo zitaonekana kwa urahisi Mathalani tahadhari nyingi za barabarani huweza kuwekwa pahala palipo wazi na ambapo tahadhari hiyo inahitajika zaidiIwapo pana pahala penye mteremkoitawekwa kwani ndipo panafaa Kwa upande mwingine baadhi ya tahadhari huwekwa kwenye mavazi kama vile shati Matumizi ya Lugha katika tahadhari


Lugha ya tahadhari ina sifa zifuatazo Lugha ya tahadhari ni sahili Lugha huwa rahisi kueleweka Aghalabu maneno huandikwa kwa herufi kubwa na kwa wino mzito Mara nyingi huandikwa kwa rangi nyekundu ili kutilia mkazo ujumbe unaowasilishswa Hutumia viakifishi kama vile alama hisi au kiulizi ili kuujaliza ujumbe Kutokana na mifano ya tahadhari uliyopewa jibu maswali yafuatayo kwa kusema kama ni kweli au si kweli Lugha ya tahadhari ni sahihi kweli  si kweli


Onyo  ilani huandikwa kwa herufi kubwa na wini mzito kweli  si kweli Mara nyingi ilani haziambatani na mchoro kweli  si kweli Ilani  onyo hazieleweki kwa urahisi kweli  si kweli katika tahadhari za hatari mchoro ya kuogofya hutumika kweli  si kweli


Utangulizi


Tazama picha ifuatayo na utaje inahusisha sherehe gani Je Ratiba ni nini Ili kufanikisha sherehe kama hizo ni lazima kuwe na mpango maalumu ambao utafuatwa ndipo sherehe ziendeshwe vizuri Mpango huu huitwa RATIBAYaani utaratibu unaoonyesha matukio yanayotarajiwa kutendeka hatua kwa hatua Hatua hizi hujikita kwa muda uliowekwa Shughuli fulani huchukua muda mahususi ambao huandikwa kwenye ratiba Kwa kifupi ratiba huonyesha jambo litakalofanywa nani atakayehusika na wakati wa kutekeleza Mahali pa sherehe Kanisa la mtakatifu Francis wa Assisi Mlaleoni Ukumbi wa Rahatele Mlaleoni 830  930 asubuhi Bi Arusi achukuliwa nyumbani kwa wazazi wake 930  1000 asubuhi Safari kuelekea kanisani 1000  1030 asubuhi Kufika kanisani na kujiandaa kwa ibaada 1030  1200 mchana Ibaada ya Arusi 1200  1230 mchana Kupiga picha 1230  130 Mchana kuelekea kwenye ukumbi


230 alasiriMlo na vinywaji


330 alasiri Mawaidha


330  430 jioni Kutoa zawadi 430  500 jioni Kukata keki 500  515 jioni Kutoa shukrani Ikumbukwe kuwa uandishi wa ratiba hutegemea aina ya sherehe na muda uliotengwa Muda hurejelewa kwa kuzingatia utaratibu wa usomaji saa wa kimataifa Umuhimu wa Ratiba


Ratiba ni muhimu kwa sababu Hufahamisha shughuli za sherehe Hubainisha mfuatano wa shughuli Huonyesha mgawanyo wa muda Hufahamisha wanaopaswa kutenda majukumu fulani maalamu Huwawezesha wahusika kujiandaa ipasavyo Hujulisha kwa ujumla kiini cha sherehe Huhakikisha mtiririko mzuri wa shughuli na matumizi bora ya muda


INSHA


Utungo unaoundwa kwa mfululizo wa sentensi zinazozungumzia jambo tukio au kitu fulani


Aina


INSHA ZA KAWAIDA


Insha ya Picha


Ambapo mwanafunzi amepewa picha kadha na kutakiwa kutunga kisa na kueleza yote yanayotokea kwenye picha hizo Chunguza vizuri ujue kinachotokea katika hizo picha


Kichwa kiafikiane na picha ulizopewa Kila picha ipangwe na kuwa na aya moja


Insha ya Methali


Insha inayosimulia kisa kinachoonyesha ukweli au uongo wa methali Fulani


Wazia methali nyingine za kutilia mkazo methali uliyopewa


Muundo


Kichwa


methali yenyewe


Utangulizi


Maana ya juuwazi


Maana ya ndanibatini


Mwili


kisa kinachofungamana na methali cha kweli au cha kubuni


Hitimisho


funzomaadili


Insha ya Maelezo


Inayohusu kutoa ufafanuzi kuhusu mahali kitu au jambo fulani kama vile ugonjwa wa ukimwi umuhimu wa maji nk


Insha ya Masimulizi


Ambapo unatakiwa kusimulia hadithi kisa au tukio kuhusu jinsi mambo fulani yalivyotokea Huweza kuanzia kwa Ilikuwa


Insha ya Mdokezo


Ambapo umepewa mdokezo wa kuanzia xxx au kumalizia xxx km tangu siku hiyo alikula yamini kutopuuza ushauri wa wazazi wake tena


Insha ya Mjadala


Ambapo unatakiwa kujadili suala fulani km Shule za mabweni zina manufaa au Kujiajiri ni bora kuliko kuajiriwa Jadili


Unapaswa


Kuunga


Kupinga


Kutoa uamuzi kutegemea upande ulio na hoja nyingi au nzito


Insha ya Mawazo


Inayohusu mambo ya kuwaza kuhusu jambo fulani km MIMI NYUKI


Ni nani asiyenifahamu mimi nyuki


Insha ya Mazungumzo


Maongeo ya kawaida ambayo huandikwa kama tamthilia


MAZUNGUMZO BAINA YA


Muundo


Kichwa


Jina la msemaji kwa herufi kubwa likifuatwa na koloni


Maneno ya msemaji


maelezo ya mandhari na vitendo vya msemaji kwenye mabano


Wazungumzaji wasikike kama watu wa kawaida


Pawepo na sentensi ndefu na fupi


Matumizi ya vihisishi


Ukatizaji wa maneno


TUNGO ZA KIUAMILIFU


Ambazo hutekeleza kazi maalum na huwa na muundo maalum


Dayalojia


Mazungumzo kati ya watu wawili au zaidi kuhusu jambo au mada fulani


DAYALOJIA BAINA YA


Huwa na utangulizi mwili na hitimisho


Mahojiano


Mazungumzo yanayoendeshwa kwa muundo wa maswali na majibu


MAHOJIANO BAINA YA


Barua ya Kirafiki


Inayoandikwa kwa ndugu jamaa na marafiki


Muundo


Anwani ya mwandishi wima au mshazari Jina lisiwekwe


Tarehe ya kuandikwa barua 22 Februari 2011


Mwanzo wa barua kwa  mpendwakwenu


utangulizi salamu kumjuliana hali


mwiliyaliyomo ujumbe


Hitimisho Kwa leo sina mengi Wasalimie jamaa wote Ni mimi wakowenu Jina wima au mshazari


Barua RasmiKwa Mhariri


Barua ambazo huandikwa na kutumwa ofisini kwa kutaka kuomba kazi kuomba msaada malalamiko kutoa maoni gazetini nk


Anwani ya mwandishi wima au mshazari


Tarehe ya kuandikwa usiweke jina


Marejeleo km REJ SUDMSS054009 nambari ya kumbukumbu faili au nambari ya barua


Cheo na anwani ya mwandikiwa km Mkurugenzi Kiwanda cha majani chai cha Kangaita SLP 12000 Kerugoya au Mhariri wa Gazeti la Nation SLP 89000 Nairobi au KWA ANAYEHUSIKA


Kupitia kwa MWALIMU MKUU anwani


Mtajo km Kwa BwanaBibiProfesaDaktariMhubiri


Kichwa cha barua km MINT OMBI LA KAZI YA UALIMUMAPENDEKEZO KUHUSU JUMA MRISHO MWALIKO WA KUHUDHURIA KONGAMANO LA KISWAHILI


Utangulizi Mintaarafu ya tangazo mlilochapishanaandika kuombajinsiaahadi kufanya kazi kwa bidii


Mwili matatizo madhara mapendekezo naomba paswa stahili naonelea ni bora


Hitimisho Natumai NitashukuruWako mwaminifumtiifu sahihi jina cheo Chama cha Kiswahili Nakala kwa i ii wima au mshazari


Barua ya Gazetini Iliyohaririwa


Kichwa kwa herufi ndogo na usemi halisi


mtajo Mhariri


Utangulizi Naandika kueleza


Mwili malalamiko maoni maombi mapendekezo


Hitimisho Natumai jina na anwani ya mwandishi


Tahariri


Maelezo mafupi ya mhariri wa gazeti kutoa mawazo maoni au msimamo wa chombo cha habari anachowakilisha kuhusu suala maalum na muhimu


Muundo


GAZETI LA MZALENDO


Februari 24 2011


HATIMA YA WATAHINIWA


Yaliyomo


Imeandikwa na


Hotuba


Maelezo yanayotolewa mbele ya watu


Hutolewa kwa usemi halisi na huanzia na kuishia kwa alama za usemi


Anwani HOTUBA KUHUSU


Utangulizi kutaja hadhira kuanzia walio mashuhuri kuwasalimu kujitambulisha na kuwakaribisha na kutambulisha kiini cha hotuba


Yaliyomo kutaja na kufafanua hoja


Hitimisho shukrani na kuwatakia mema katika shughuli zao za kila siku


Ratiba


Mpangilio wa jinsi shughuli fulani inavyofanyika kulingana na wakati fulani uliotengwa km sherehe ya arusi mazishi siku ya michezo kutoa zawadi nk


Kichwa Ratiba ya shughuli gani ya nani mahali na tarehe mgeni wa heshima Wageni mashuhuri 123


Makaribisho


Maombi


Kutoa tuzo


Kutoa shukrani


Kufungwa kwa maombi


Kuondokakufumkana


Shajara


Daftari ambayo huhifadhiwa matukio yanayofanyika kila siku Yaweza kuwa ya siku moja wiki au mwezi mmoja


Aina


Ya kibinafsi


JUMANNE 30810


Leo tulizuru


Rasmi hutumiwa katika ofisi


SHAJARA


JUMANNE MEI 7 2008


Onyo


Makatazo


Tahadhari


Julisho kuhusu jambo la hatari


Ilani


Julisho tangazo au notisi


ILANI YA SERIKALI KUHUSU KUZUKA KWA UGONJWA WA KIPINDUPINDU


Serikali imetoa ilani kwa wananchi kuhusu kuzuka kwa ugonjwa wa kipindupindu Kila mwananchi anatakikana kuzingatia mambo yafuatayo ili kudhibiti maambukizi


Mtu asinywe maji kabla kuyachemsha


Kupika chakula hadi kiive vizuri


Kutoenda haja nje bali kutumia vyoo vya mashimo


Mtu anawe mikono yake kwa sabuni baada ya kutoka msalani


Mtu asile matunda au mboga za majani bila kuziosha kwanza


Anayeonyesha dalili ya ugonjwa wa kipindupindu apelekwe katika kituo cha afya mara moja


Uchuuzi wa vyakula umepigwa marufuku


Ufuliaji nguo motoni pia umepigwa marufuku


Watakaokaidi maagizo katika g na h watachukuliwa hatua kali za kisheria ya kutozwa faini ya shilingi elfu tano au kifungo cha miezi miwili gerezani


Matangazo


Majulisho kuhusu jambo fulani


Arifa


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani tarehe


USAJILI WA


Sahihi


Jina


Cheo


Kibiashara


Sifa


Lugha kwa kifupi


Chuku


Takriri


Alama ya  na


Michoro


Maonyo


Maelezo kukihusu


Kinavyotumika


Ubora wake


Watengenezaji


CKifo


TANGAZO LA KIFO


Tunasikitika kutangaza kifo cha Alikuwa


Mungu aiweke roho yake mahali pema peponi


kazi


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani tarehe


NAFASI YA KAZI YA UHASIBU


SIFA ZA MWOMBA KAZI


JINSIA


Awe wa jinsia ya kike


UMRI


Awe na umri wa miaka isiyopungua25 na isiyozidi 40


ELIMU


Awe na shahada ya uhasibu kutoka chuo kikuu au awe na shahada ya diploma ya juu ya uhasibu


Awe amepata alama ya c katika kingereza


KAZI


Kuidhinisha hati za malipo za shirika


Kusimamia shughuli za uhasibu katika idara inayohusika


UZOEVUTAJRIBA


Awe na uzoevu wa kazi usiopungua miaka 5 kwenye shirika au taasisi kubwa


DINI


Awe muumini wa dini ya kikristu na awe ameokoka


MUDA WA KAZI


Kuanzia saa mbili hadi saa kumi na moja jioni na masaa mengine ikibidi


MSHAHARA


Mshahara utategemea elimu ya anayehusika lakini utakuwa baina ya ksh 24000 na ksh 45000


MAELEZO YA ZIADA


Maombi yote yawe yamewasilishwa kabla ya tarehe 30 mei 2010


Maombi yatumwe kwa


Katibu


Halmashauri ya shule ya upili ya Gatwe


Anwani


Maombi yatakayopelekwa baada ya muda wa mwisho hayatajibiwa


Maombi yaandamane na hundi ya shilingi elfu moja ambazo hazitarejeshwa


MaagizoMaelekezo


Maelezo kuhusu namna ya kufika mahali kutoka kituo fulani au maelezo kuhusu njia ya kutumia kitu au huduma fulani


Sifa


Maelezo wazi


Michoro au ramani


Dira


Huhusika maonyo


Tarakimu km 13


Matumizi ya herufi nzito


Mifano


Maagizo ya daktari kwa mgonjwa wa kisukari


Maelekezo ya kutoka nyumbani hadi shuleni mwenu


Jinsi ya kutumia dawa za wadudu


Kujaza Fomu


Karatasi ambayo ina nafasi ya kuandika maelezo ambayo yanatakiwa


Soma fomu kwa makini kabla ya kujaza chochote


Andika maelezo kwa muhtasari


Usijaze kama huna hakika kwenye sehemu Fulani


Usifutafute


Itumie alama inayostahili wakati wa kujaza fomu


MAELEZO YA KIBINAFSI


TAREHE


JINA


JINSIA


UMRI


TAREHE YA KUZALIWA


URAIA


NAMBARI YA KITAMBULISHO


KAZI


MKOA


WILAYA


SIMU


SAHIHI


Hojaji


Maswali ambayo hutumiwa kama msingi wa kufanyia utafiti na huelekezwa kwa mhojiwa


Aina


Hojaji Wazi


Hojaji yenye maswali ambayo mhojiwa anaruhusiwa kuyajibu kwa maneno yake mwenyewe


UCHAGUZI NA VIONGOZI


Una maoni gani kuhusu uchaguzi wa kila baada ya miaka mitatu


Kwa nini una maoni hayo


Wewe ungependelea utaratibu gani wa uchaguzi


Je ni kweli viongozi hungangania mamlaka


Je viongozi hungangania uongozi kwa sababu zipi


Hojaji Funge


Hojaji ambapo mhojiwa anapewa majibu kadha ambayo anatakiwa kuchagua mojawapo bila kuwa na uhuru wa kuandika atakayo


MATATIZO YA KIJAMII


Tia alama kwenye jibu unaloafiki


Jamii yetu inawakandamiza wanawake


Ndiyo   La


Tatizo kubwa la jamii yetu kwa sasa ni umaskini na ugonjwa


Kweli   Si kweli


Mialiko


Barua ambayo hupeleka taarifa kwa mtu kumuomba ahudhurie sherehe fulani


Rasmi kadi au barua rasmi


Muundo


Jina la mwalikajiwaalikaji Bwanamabwanabibikasisidaktari


Jina la mwalikwa


Sherehe ndoa mchango wa pesa Kuna aina mbili za mialiko


Kusherehekeakuadhimisha


Kuhusu nani


Mahali pa kukutanika


Tarehe


Wakati


Anwani na nambari ya simu ya mwalikaji ambapo jibu litapelekwa kushoto chini Majibu kwawima


Kirafiki barua ya kirafiki


Sehemu ya mwili itoe habari zote muhimu katika mwaliko


Risala


Taarifa inayotoka kwa mtu au watu inayoeleza haja fulani km risaala ya rambirambi risala ya heri njema ya waajiriwa kwa mwajiri au kinyume


RISALA YA RAMBIRAMBIHERI NJEMA KWAKUFUATIA


Mimi wako


Resipe


Jumla ya hatua na kanuni ambazo hufuatiwa na mtu anayenuia kupika au kuandaa kitu fulani


UPISHI WA PILAU


Walengwawalaji


Mipakuo mine kwa watu wanne


Viambata


Vikombe viwili vya mchele


Gramu 25 za mafuta ya majimaji


Vijiko viwili vidogo vya pilau masala


Nusu kilo ya nyama


Vitunguu vinne vya ukubwa wa wastani


Vikombe vinne vwa maji


Hatua za Upishi


Kaanga vitunguu katika mafuta hadi rangi yake ikaribie rangi ya udhurungi


Chemsha nyama pekee hadi ilainike


Ongeza nyama kwenye sufuria yenye vitunguu na upike kwa dakika tano


Ongeza mchele na uchanganye kwa mwiko


Ongeza maji na uache mchanganyiko utokote kwa dakika kumi na tano


Pakua pilau ikiwa tayari


Orodha Ya Mambo


Mlolongo wa vitu vilivyoandikwa


MAHITAJI MUHIMU YA KURUDI SHULENI TAREHE 512010


Sukari kilo mbili


Dawa ya meno ya gramu hamsini


Koko gramu 500


Sabuni sita za kipande


Kalamu nne za rangi


Penseli moja


Rangi ya viatu ya gramu 40


Tahakiki


Maandishi ya kuchambua maandishi ya fasihi


USASA WAKUTANA NA UKALE


Anwani Kitumbua Kimeingia Mchanga


Mwandishi Said A Mohamed


Mchapishaji Oxford University Press


Mhakiki Amina Fuzo


Maudhui


Meme


Barua ambazo huhusisha matumizi ya ya vifaa vya umeme kama talakilishi kiepesinukulishifaksi au simu ya mkononotambarukono


Barua za MdahilisiPepe


Ambazo hutumwa kwa tarakilishi kwa njia ya mtandao


Ijumaa Machi 30 2007 saa 080919


Kutoka aishayahoocom


Kwa ahmedafrican onlineke


Nakala kwa amina  mwananchicom


MINTKUH


Barua ya kawaida


Hitimisho Aisha Kizito Makwere


Memo


Taarifa fupi ambayo huandikwa ofisini kuhusu mambo ya ndani kutoa maelekezo maelezo au kukumbusha kuhusu jambo fulani Ujumbe huwa mfupi na huhusu suala moja tu


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani


MEMO


REJ km0106


KUTOKA Mwalimu Mkuu


KWA wafanyakazi wote


MADA likizo fupi


TAREHE 2822011


Ujumbe


Sahihi


Jina


Cheo mwalimu mkuu


Taarifa


Kuarifu kuhusu habari mpya


UCHOCHEZI


Hitimisho


Mariga Mununga


Mwanahabari


Wasifu


Maelezo ya mtu kuhusu mtu mwingine tangu kuzaliwa mpaka alipo au kufa kwake


WASUFU WA NDUGU YANGU JUMA


Tawasifu


Maelezo ya mtu kujihusu


TAWASIFU YANGU


Vidokezo


Jina lakelako


Jinsia


Anakotoka


Umri


Kuzaliwa


Maumbile


Elimu


Kazi


Hadhi ya ndoa


Lugha


Lakabu na sababu


Umaarufu


Uraibu


WasifutaalaWasifu Kazi


Maelezo rasmi kuhusu mtu binafsi ambayo huambatanishwa na barua ya kuomba kazi


WASIFUTAALA WANGU


MAELEZO BINAFSI


Jina  Farida Almasi Juma


Tarehe ya Kuzaliwa  761980


Umri  miaka 22


Mahali pa kuzaliwa  Voi


Jinsia  mwanamke


Hadhi ya ndoa  Nimeolewakapera


Nambari ya kitambulisho  12345678


Uraia  Mkenya


Lugha  Kiswahili Kingereza Kikuyu


Anwani ya kudumu  SLP 1600 Voi


Barua pepe  Farialyahoocom


Simu tamba  9876543210


ELIMU


Chuo Kikuu cha Maseno Shahada ya Uhasibu


Shule ya upili ya Shimoni Shahada ya KCSE


19781987 Shule ya Msingi ya Umazi shahada ya KCPE


TAJRIBA


Mpaka sasa Mhasibu katika shule chekechea ya Mtakatifu Yohana


HABARI ZA ZIADA


URAIBU


Kusoma vitabu vya sarufi na fasihi


Kutembelea wajane mayatima na wagonjwa


Kuandika mashairi


AZIMIO LANGU


Kupaa kitaaluma kwa kuendeleza masomo yangu hadi kiwango cha uzamifu


Kuwa mhasibu bora zaidi nchini kwa matendo na kuwapa wananchi huduma za kufaa


WAREJELEWA


Profesa Hassan Muoso


Chuo Kikuu Kenyatta


Nairobi


Maimuna Njavu Mukota


Shule ya Upili ya Alliance


SLP 1 234


Kumbukumbu


Maelezo kuhusu yaliyojadiliwa na kuafikiwa katika mkutano


Muundo


Kichwa kumbukumbu za mkutano wa kamatijopo gani uliofanyika wapi tarehe gani saa ngapi hadi gani na majira


Waliohudhuria mwenyekiti katibu mweka hazina wanakamati


Waliotuma udhuru kwa kutohudhuria


Waliokosa kutuma udhuru wa kutohudhuria


waalikwa


Ajenda


Kufunguliwa kwa mkutano KUMB 32OO9


Kufunguliwa kwa mkutano mwenyekiti kuwakaribisha na kuwashukuru waliohudhuruia na kumwomba  aongoze kwa maombi


Kusoma na kudhibitisha kumbukumbu za mkutano uliotangulia


Kusomwa na katibu aliyependekeza na aliyedhibitisha


Masuala yaliyotokana na kumbukumbu hizo


a KUMB 82008 ununuzi wa miti


Shughuli nyinginezo


Kufunga mkutano KUMB 72009


Mkutano uliisha saa ngapi maombi yaliongozwa na nani na mwingine ukapangwa kuwa wa siku gani


Maneo kama walikubaliana waliafikiana alipendekezwa ilisemekana waliambiwa ilionelewa ni bora walishauriwa ilidaiwa aliomba nk


THIBITISHO


KATIBU TAREHE SAHIHI


MWENYEKITI TAREHE  SAHIHI


Ripoti


Maelezo kuhusu mtu kitu au tukio


Ripoti ya Kawaida


Swali huanzia kwa Wewe kama katibu wa chama


Muundo


Kichwa ripoti ya kamatijopo gani


Utangulizi maelezo mafupi ya jumla kuhusu chama


Shughuli za chama i ii iii


Hitimisho matumaini mwito kwa wengine wajiunge wajitahidi


Ripoti imeandikwa na jina cheokatibu sahihi tarehe


Ripoti Maalum


Kichwa ripoti ya jopo la kutathmini usalama barabarani


UtanguliziHadidu za rejea ripoti ilihitajika na kamati gani uchunguzi ulifanywa kubainisha nini matokeo kuelezewa chini pamoja na mapendekezo kutolewa


Jopo majina na vyeo vya wanajopo waliohusika


Utaratibu hatua za utafiti wanakamati walifanya nini kamati iliwahojiilifanya ukaguzi wa magari iliwapa baadhi ya wasafiri hojaji wakajaza ilipiga picha za video mashauriano


Matokeo kamati iligundua kuwa a


Mapendekezo suluhisho la shida


Hitimisho ripoti imeandikwa na sahihi jina cheokatibu tarehe 21 Machi 2011


UTUNGAJI WAINSHA ZA KISANII


michezo ya kuigiza


hadithi fupi


mashairi


mafumbo


vitanza ndimi


USHAIRI


Istilahi za Kishairi


arudhi


sheria za jadi zzinazofuatwa na watunzi wa mashairi


kugawa shairi katika beti


beti kugawika katika mishororo inayolingana kiidadi


mishororo kugawika katika vipande


mishororo kuwa na mizani zinazolingana kiidadi urari wa mizani


kuwa na vina vya kati na vya mwisho vinavyotamkika kwa namna sawa urari wa vina


mtoshelezo wa beti au beti kutoa wazo kamili


bahari


aina tofauti tofauti za mashairi km ukara


ubetibeti


kifungu katika shairi kinachojitosheleza kimaaa


mshororo


mstari katika ubeti


mwanzo


mshororo katika ubeti


mloto


mshororo wa pili katika ubeti


mleo


mshororo wa tatu katika ubeti


kimalizio


mshororo wa mwisho ambao haurudiwi katika kila ubeti


kibwagizomkararakipokeokiitikio


mshororo wa mwisho ambao hurudiwarudiwa katika kila ubeti na hubeba maudhui au kiini cha shairi


kipandemgao


sehemu katika mshororo ambayo huonyeshwa na koma na huwa na kina


ukwapi


kipande cha kwanza katika mshororo


utao


kipande cha pili katika mshororo


mwandamizi


kipande cha tatu katika mshororo


mizani


silabi zinazotamkika katika mishororo


urari wa mizani


kuwepo kwa idadi sawa ya mizani katika mishororo


kinavina


silabi zinazotamkika kwa namna sawa zinazopatikana katikati na mwishoni mwa sentensi


urari wa vinavue


kuwepo kwa silabi zinazotamkika kwa namna sawa


Aina za Mashairi


mashairi la arudhiushairi wa kijadi


Ambayo huzingatia sheria za jadi za utunzi wa mashairi


mashairi huru


Ambayo hayazingatii sheria za jadi za utunzi wa mashairi


Mashairi ya Arudhi


Aina


tathmina mshororo mmoja katika kila ubeti


tathnia miwili


tathlitha mitatu


tarbia minne


takhmisa mitano


tasdisa sita


ushuri kumi


Bahari


mtiririko mfanano wa vina vya kati na vya mwisho katika shairi zima


ukara vina vya mwisho kufanana na vya kati kutofautiana


ukaraguni vina vya kati na vya mwisho kutofautiana katika shairi zima


kikwamba mishororo kuanza kwa neno fulani katika shairi zima


pindu neno au maneno mawili ya mwisho ya kila mshororo kutumiwa kuanzia mshororo unaofuata km kicha changu wachezea Wachezea kichwa changu


Tenzitendi mgao mmoja kina kimoja


Mathnawi migao miwili vina viwili


Ukawafi migao mitatu tumbuizo 888


Ngonjera majibizano


Malumbano kujinakikuonyesha ugwiji akimdunisha mshairi mpinzani ili kutaniana


Msuko mshororo wa mwisho mfupi kuliko inayotangulia


Sakarani mchanganyiko wa bahari


Dura mandhuma kauliswali katika ukwapi na mjalizojibu katika utao km shida zikishinda hazishindiki Unalolipenda halipendeki Unapopaenda hapaendeki


Gungu mizani 12 kina kimoja cha mwisho


Upeo mishororo inayozidiana ki mizani


Kikai mizani 12 48 au 84 hakuna ulinganifu wa mizani katika ukwapi na utao


Zivindo hutoa maana tofauti za neno km


Sumbila kila ubeti una kimalizio tofauti na beti nyingine


MuundoUmboSura ya Nje


Kutaja idadi ya beti


Mishororo mingapi katika kila ubeti


Vipande vingapi katika kila mshororoaina


Mpangilio wa mizani na jumla km ukwapi 8 utao 8 jumla 16


8 8


Mpangilio wa vina au kufanana kutofanana katika shairi zima au vina vya mwisho kufanana na vya kati kutofautianabahari


na ma


ka ba


Vina na Mizani


8a 8b


8c 8b


Kibwagizolinacho au halina Kinakili kama kipo


Majibizano ngonjera


Malumbano majinaki


UhuruIdhini za Kishairi


kibali mshairi alichonacho kukiuka sheria fulani


Inkisari kufupisha ili kuwe na urari wa mizani na vina Aghalabu huonyeshwa kwa matumizi ya ritifaa km sikateusikate


Mazdamazida kurefusha neno ili kuwa na urari wa mizani na vina


Tabdila kubadilisha tahajia ya neno bila kuzidisha au kupunguza mizani km siachisiati


Utohozi


Kuborongakufinyanga sarufi kubadili mpangilio wa maneno katika sentensi km upesi jielimishe


Kiswahili cha kikaleujadi mtima ngeu insi mja


Lahaja km fichafita


Matumizi ya ritifaa


Lugha ya Nathari


lugha ya kawaida na kimtiririko


Kutotumia koma au vipande


Kutumia maumbo ya kawaida ya maneno


Ubeti kutengewa aya moja


Kuondoa uhuru na kusanifisha lahaja na kikale


matumizi ya lughafani


matumizi ya maneno kama yalivyotumiwa


ujumbe


maudhui


dhamira


kusimanga kusuta kudharau kusifu kufunza nk


Mashairi Huru


SifaMbinu


urudiaji


wa neno takriri neno


wa kifungu usambamba


Umuhimu


kusisitiza ujumbe


kutia ridhimumapigo fulani katika usomaji


mishata


mishtari ambayo haikamiliki Mistari toshelezi ni mistari iliyokamilika


sehemu za beti kuingizwa ndani


ili kusisitiza


kuzifanya zionekane wazi


Ulinganishaji wa Shairi la Arudhi na Shairi Huru


Kufananisha


yote mawili ni sanaa ya ushairi


mishororo kupangwa katika beti


yametumia mbinu za lugha za namna moja


alama za kuakifisha zinazofanana


kufanana kimuundo


uhuru wa kishairi


Kutofautisha


moja ni la arudhi jingine ni huru


kuwa au kutokuwa na urari wa mizani


kuwa au kutokuwa na urari wa vina


tofauti kimaudhui


idadi ya beti


idadi ya mishororo katika beti


vipande


kutumia alama za uakifishi tofauti


MASUALA IBUKA


Magonjwa


Aina


malaria


mafua


macho


ngozi


meno


kifua kikuu


homa ya mapafu


kifaduro


zinaa kaswedesyphilis


kipindupindu


homa ya matumbo


shinikizo la damu


ugonjwa wa moyo


matumbwitumbwimachapwi


saratani


utapia mlo


ukambisurua


tetewanga


homa


malale


Jinsi ya Kujikinga na Magonjwa


Kula chakula chenye virutubisho vyote na madini


Kutotumia chumvi sukari au mafuta mengi


Kufanya mazoezi


Kupimwa mara kwa mara


Kupika vyakula vizuri


Kunawa mikono na macho


Kuchemsha maji au kuyatia dawa kabla ya kuyanywa


Kutozini au kutumia kinga


Chanjo kwa watoto


Kutochangia vifaa kama vitana na nyembe na mavazi ili kujikinga na magonjwa ya ngozi


Kulala ndani ya neti iliyotiwa dawa


Kufyeka nyasi karibu na nyumba na kutupa mikebe iliyo na maji


Kuweka dawa kwenye vidimbwi ili kuua mbu


Kutotumia vileo kama vile pombe na sigara


Kuzuia kunyeshewa na mvua na kuvaa mavazi mazito wakati wa baridi au usiku


Kukohoa au kupiga chafya mtu akiwa ameziba pua na midomo na kutotema kikohozi ovyo


Kutubu dhambi kujua Mungu na kuomba kwa afya ya kiroho


Ukimwi


Ugonjwa unaosababishwa na virusi vya HIV unaofanya mwili kupungukiwa na kinga dhidi magonjwa


Njia za Maambukizi


Uzinzi ubakaji au ulawiti


Tohara ambapo ngariga anatumia kisu kimoja kwa watahiriwa wote


Kuchangia vifaa vyenye ncha kali kv nyembe vinyoleo nk


Utumiaji wa sindano moja na vifaa vya upasuati ambavyo havijatiwa dawa au kutokoswa ili kuua viini


Wanawake kuambukiza watoto wakijifungua


Kuongezewa damu ambayo haijapimwa au haijapimwa vizuri


Utumiaji wa dawa za kulevya kwa kujidunga kwa sindano moja


Ulevi kumfanya mtu kupotewa na utambuzi kisha kufanya ngono na mtu aliyeambukizwa


Kubusu mtu aliye na virusi ukiwa na vidonda kinywani


Wakati wa ajali watu walio na viini wanapojeruhiwa na kutokwa na damu na inafikia majeraha katika miili ya wasio na hivyo viini


Dalili


Kukohoa kwa muda mrefu


Kuendesha kwa muda mrefu


Kupoteza hamu ya kula


Kukonda au kupoteza uzani wa zaidi ya kilo 10 kwa muda mfupi


Mwili kudhoofikaunyonge


Kunyonyoka nywele


Jipu lmwilini


Mwasho mkali katika ngozi


Vidonda kinywani na kooni


Homa na kutokwa na jasho jingi usiku


Magonjwa ya kifua kikuu na homa ya mapafu


Saratani ya ngozi


Kuvimba shingoni


Utaahira wa akili kv kusahau na kutokumbuka mambo


Madhara


Jamaa kuathirika kisaikolojia wakiona mtu wao akiteseka na ugonjwa


Vifo kwa kuzidiwa na ugonjwa


Huzuni baada ya mgonjwa kuaga dunia


Watoto kuachwa wakiwa mayatima baada ya wazazi kufa


Gharama kubwa ya kugharamia matibabu


Unyanyapaakutengwakubaguliwa


Ndoa kuvunjika kutokana na lawama


Ubakaji wa watoto wa kike ili kujitakasa


Kuathiri uchumi wa nchi pesa nyingi zinapotumiwa kununulia dawa za kupunguza makali hata za kifua kikuu


Serikali kupoteza wataalamu iliyogharamia elimu yao kulazimika kuajiri wataalamu kutoka nje kwa gharama ya juu sana


Jinsi ya Kujikinga


Kutofanya zinaa kabla na nje ya ndoa


Walioambukizwa kutumia dawa za kupunguza makali ARVs


Aliyebakwa kupewa dawa za ARV kabla ya saa 72


Kuwapa mama waja mzito wenye virusi dawa kabla ya kujifungua kukinga mtoto


Ngariba kutotumia kisu kimoja kwa watahiriwa wote


Kutumia sindano mpya hospitalini na matumizi ya dawa za kulevya


Kupima damu vizuri kabla ya kuwaongezea wagonjwa


Kupimwa kabla ya ndoa na mara kwa mara ili kujua hali ili kujikinga dhidi ya maambukizi au kujitunza kama mtu ameambukizwa


Kutumia mipira


Walioambukizwa kutofanya mapenzi bila kinga ili wasipate virusi aina tofauti na sugu au magonjwa mengine ya zinaa


Kula chakula vinavyofaa na kufanya mazoezi


Kupata matibabu wakati ufaao mtu anapougua magonjwa mengine


Kumjua Mungu ili kumwamini na kumtumainia ili kuondoa uoga na mahangaiko na hivyo kumwezeha mtu kuishi siku zaidi


UnyanyasajiUdunishaji wa Wanawake na UtamaduniTaasubi ya Kiume


Kutorithi mali


Wanawake wajane kunyanganywa mali na kufukuzwa


Ndoa za wake wengi uke wenza


Kupata watoto wengi


Kurithi wanawake


Kupashwa tohara


Kutawishwa au kunyimwa uhuru wa kutoka


Kutoelimishwa eti kwa akiolewa hatafaidi familia atapanda wanaume vichwa au atakuwa malaya


Ndoa za mapemalazima zinazosababisha kukatiza elimu yake mahari haiwezi kurudishwa


Kulazimishwa kuolewa na mtu asiyempenda


Kunyimwa haki ya kusema


Kupigwa na kutusiwa


kubakwa


Kutalikiwa


Wanaume kutokuwa waminifu kwao hata kuwanyima mahitaji na kuwapa mahawara zao


Wanaume kupuuza majukumu ya kukimu familia


Ubadhirifu wa wanaume na hali wake zao ndio walifanya kazi za kupatia hizo pesa


Kubughudhiwa


Kulaumiwa mtoto akikosekana hata mke mwingine kuolewa


Mahali pa mwanamke kuwa nyumbani au haruhusiwi kufanya kazi ofisini au kuongoza


Kulazimishwa kuvaa mavazi aina fulani na kukatazwa kuvaa aina mengine


Kufanyishwa kazi za nyumbani kama mtumwa


Kudhibitiwa na wanaume zao kwa sababu ya vivu


Kunyimwa ajira kwa vile akipata mimba atajikokota kazini na atahitaji likizo baada ya kujifungua


Ajira ya mtoto wa kike ambapo anafanyishwa kazi ya sulubu na kupewa mshahara duni


Suluhisho


Hatua kali za kisheria kwa wanaowapiga wanaowabaka na wanaotekeleza mila ya tohara na ndoa za mapema


Kufanya kampeni dhidi ya mila zinazochangia udunishaji wa wanawake


Kuwashauri watoto wa kike badala ya kuwapasha tohara


Kuanzisha makao ya watoto wa kike wanaotishiwa na mila mbaya


Kumwelimisha mwanamke kuhusu haki zake


Kuhimiza wanawake kupigania haki zao


Serikali kutenga pesa za kuelimisha watoto wa kike ili kuwapa uwezo wa kiuchumi kwani wengi hunyanyaswa kutokana na umaskini na ujinga


Mashirika ya kutetea haki za wanawake kama FIDA na Maendeleo ya Wanawake


Hazina ya kutoa mikopo kwa makundi ya wanawake kv KWFT


Kuwapa wanawake nafasi sawa za ajira na katika uongozi


Kupunguza alama ambazo wasichana wanazopaswa kufikisha ili kujiunga na vyuo vya elimu ya juu


Kubuni sheria za kuwawezesha kumiliki mali


Jinsi Wanaume Wanavyodhulumiwa


Kupigwa


Kuchomwa kwa maji moto


Kukatwa sehemu nyeti


Wanawake kutokuwa waminifu kwao


Kutusiwa


Kutofuliwa nguo


Kunyimwa chakula


Kunyimwa unyumba kama njia ya kulipiza kisasi au kumwadhibu


Kufanyishwa kazi fulani kv kufulishwa nguo na kupikishwa mke akiwepo hata mbele ya wageni


Kuzomewa kugombezwa


Kunyimwa pesa kama hana ajira


Ufisadi


Uovu ubaya au uharibivu


Aina


Wanafunzi kudanganya katika mtihani


Kufanyiwa mtihani na watu wa nje


Kutoza mwanafunzi wa kidato cha kwanza pesa au chakula kama nyama ili kuwalinda


Kujipakulia chakula kingi


Waalimu wakuu kuitisha hongo ili kuruhusu wanafunzi wajiunge na shule zao


Kupita wengine katika foleni wanapokwenda kupata chakula au chai hata benki


Kurudishiwa bakaachenji nyingi dukani na kutoirejesha kwa muuza duka


Kuokota pesa njiani na kutoulizia ni za nani


Kughushi stakabadhi za mtihani hati za umiliki shamba


Kunakili kanda za muziki za wengine na kuziuza


Waajiri kuajiri watu wa familia zao au makabila yao


Daktari kuitisha hongo ili amhudumie mgonjwa


Polisi kuitisha hongo ili aruhusu magari ya huduma kwa umma yasiyofaa kupita


Kutohoa maziwa au kuyaongezea maji ili yawe mengi


Wenye maduka kuuza bidhaa kwa bei ghali


Kuuza bidhaa kama sukari nyama nafaka gesi na mafuta ya petroli ambazo hazijatimiza uzani unaotakikana


Madereva wanaoendea mafuta ya petroli kuuza kiwango fulani cha hayo mafuta na kuongezea ya taa au diseli


Kuuzia watu dawa bandia zisizotibu magonjwa


Ulanguzi wa dawa za kulevya


Kuiba pesa kwa kutumia risiti bandia au kufuruisha bei za bidhaa ili pesa zilizo juu wahusika wagawane


Kutoa ushahidi wa uongo


Kunyanganya wajane na yatima mali zao


Uporaji wa mali ya umma kv nyanja za kuchezea watoto na misitu


Hakimu kuchukua hongo aididimize kesi


Madaktari kutoza wawele ada ya juu hata kuwafanyia upassuaji wasiouhitaji ili wapate pesa


Wafanyakazi wa halmashauri za miji kujificha wanapomwona mtu akiegesha gari ili wadai anakwepa kulipa ada ya uegeshaji ili wahongwe au walikokote gari wapate pesa zaidi


Sababu Ya Watu Kuushiriki Ufisadi


Tamaa ya kutajirika


Kutofahamu madharamatokeo yake


Kukosa njia za kukimu mahitaji


Mishahara au mapato duni yasiyomwezesha mtu kukimu mahitaji yake au ya familia


Kutotosheka kwa kile mtu alichonacho


Hofu ya kupata hasara au kukosa ajira


Kutomjua mungu hivyo hawana imani


Kuzugwa au kutekwa nyara kimawazo na kuwa mtumwa na shetani


Wengine hulichukulia kama jambo la kawaida tu au hali ya maisha


Imani kuwa siku hizi mtu hawezi kupata chochote bila kutoa hongo


Madhara


Vifo kutokana na aajali barabarani au kutotibiwa bila hongo


Majeruhi wa ajali za ajalini wengine hulemaa wasiweze kujifanyia kazi zao


Kufutiliwa kwa matokeo ya mtihani


Kufukuzwa shuleni au chuoni


Umaskini kutokana na utoaji hongo ya pesa nyingi kisha kutopata kazi na ununuzi wa bidhaa kwa bei ghali


Kushuka kwa viwango vya elimu wasiohitimu ipasavyo wanaporuhusiwa kujiunga na shule ama vyuo fulani


Kushuka kwa viwango vya huduma kwa umma kutokana na kuajiriwa kwa watu ambao hawajahitimu vizuri


Afisi za serikali kuchomwa wafisadi wakijaribu kusitiri ushahidi wa ufisadi


Nchi kurudishwa nyuma kiuchumi na kimaendeleo kutokana na pesa za miradi au ambazo zingewekezwa katika vitega uchumi kuporwa


Kupoteza ajira baada ya kufutwa kazi kutokana na ufisadi


Familia kuteseka baada ya kupoteza ajira


Kufungwa jela kwa wanaopatikana na kosa la ufisadi


Uharibifu wa mazingira na madhara yanayoendana nao kutokana na ufyekaji wa misitu


Kudidimiza haki pale kesi inakatwa vibaya kutokana na hongo hata asiye na makosa aweza kufungwa


Viongozi wafisadi katika mashirika na asasi kupoteza nyadhfa


SuluhishoNjia za Kuukabili Ufisadi


Hatua kali kisheria kwa wafisadi


Kulipa wafanyakazi mishahara mizuri


Kuelimisha kuhusu madhara ya usisadi


Kufuta kazi wafisadi


Kunyanganywa pesa au mali walizopata kifisadi


Watu kutangaza mali zao kv kwa kujaza fomu kudhihirisha hayo


Shirika la kukagua vipimo na ubora wa bidhaa


Majina ya wafisadi kutangazwa hadharani


Ukaguzi wa hesabu za matumizi ya pesa katika asasi za serikali


Shirika la kupambana na ufisadi


Kufumania wafisadi


Kupiga picha kwa kamera ya video wafisadi kv polisi wakichukua hongo


Kujifunza kutosheka kwa kile mtu alichonacho na kuishi maisha ya kiwango chake


Kuarifu polisi au shirika la mkupambana na ufisadi kuhusu visa vya ufisadi


Kumjua na kumcha Mungu


Dawa za KulevyaMihandarati


Dawa ambazo huathiri utendakazi wa mwili


Sababu za Kutumiwa


Masurufu au kuwapa vijana pesa nyingi za matumizi


Kujipa burudani


Shinikizo la rika kwa vijana


Ukosefu wa ushaurikutojua madhara


Matangazo ya biashara


Shida kv ukosefu wa ajira na mahitaji ya kimsingi


Marafiki wabaya


Kukaa katika mazingira zinamotumiwa


Malezi


Kuvunjika kwa ndoa


upweke


Kujitoa haya km makahaba


Shida kazini


Kudanganywa zina manufaa km kumpa mtu nguvu ya kufanya kazi au kuerevusha


Kujipa hisia za kuwa huru na ujitambuaji


Madhara


Magonjwa kv saratani na ya zinaa


Vifo kutokana na ajali magonjwa au dawa zenyewe


Kuiba ili kupata pesa za kununulia dawa za


Ubakaji


Hufilisi watu kwa kutumia pesa nyingi hata kuuza au kuzikodisha mali zao ili kuzigharamia


Jamaa kuathirika kisaikolojia wanapoona mwenzao akiKushindwa kuendelea na masomo


Visa vya ubakaji


Kupotoka kimaadili km kuwa mwenye matusi kupiga wengine kuwa mgomvi hata mzinifu


Kuwa mchafu kama fungo km kutooga kutofua nguo kutochanua nywele nk


Kuhisi mambo yasiyokuwepo hallucination


Wengine kushindwa kuolewa na kutoweza kupata watoto km watumiaji wa miraa


Kuvunjika kwa ndoa kutokana na kupiga mke kutumia pesa vibaya


Kufutwa kazi km kutokana na ulevi


Wazimu


Uhalifu


Jamaa ya mtumizi kuteseka ikimwona mwenzao akiangamia kutokana na kuzitegemea dawa za kulevya


Mhusika huathirika kimwili na kisaikolojia


Huathiri ukuaji wa mwili na akili


Huathiri uwezo wa kufikiri kwa kuua seli za ubongo


Hufanya mtu kupotoka kimaadili km upyaro vita uchoyo uzinifu


Kuvunjika kwa ndoa


Kufukuzwa shuleni


Kufungwa jela


Kuzaa watoto ambao hawajatimiza uzani wa wastani


Kufa kwa neva na viungo kukatwa


Suluhisho


Kuelimisha watu kuhusu madhara ya dawa za kulevya


Watu kumjua Mungu


Matibabu ya kurekebisha watumwa wazo


Kujitenga na marafiki wabaya


Kutoingia katika mandhari zinamotumiwa


Maelekezo kuhusu dawa za matibabu kufuatwa ipasavyo


Kutotumia dawa za matibabu kwa matumizi mengine yasiyo ya kutibu


Ukaguzi wa wageni na mizigo katika viwanja vya ndege


Hatua za kisheria kwa walanguzi wauzaji na watumiaji


Kuongeza nafasi za ajira


Kukomesha matangazo ya biashara ya dawa hizo


Kuandika matahadharisho katika chupa na pakiti za vileo


UhalifuUtovu wa Usalama


Chanzo


Umaskini kusababisha wizi na uisadi


Dawa za kulevya kusababisha wizi au kubaka


Marafiki wabaya


Malezi mabaya


Malezi mabaya km mtoto akiiba na kupelekea wazazi wazazi hawamuulizi alikotoa vitu hivyo


Tamaa ya mali kufanya watu kuiba kushiriki ufisadi nk


Hasira au kushindwa kujidhibiti kusababisha kumpiga na kumuumiza mtu hata kumuua


Tamaa kubwa au uchu kusababisha ubakaji


Chuki na wivu huweza kusababisha mauaji


Suluhisho


Hatua kali za kisheria


Kuongeza askari kwani idadi yao ni dogo ikilinganishwa na raia


Kuunda vikundi vya kujilinda


Vituo vya polisi kuongezwa


Vitu vya thamani kuwekwa mahali salama km benki


Kutotembea nyakati za usiku


Kutoendea mahali kusikofaa kv vichochoroni


Kuweka ua na lango


Mavazi yanayofaa kuzuia ubakaji


Kutoa mafunzo ya kujikinga


Nambari za simu za dharura za kuripotia uhalifu


Kumjua Mungu


Kuongeza nafasi za ajira


Haki za Binadamu


Kuishi


Kuingilianakutangamana


Uhuru na usawa


Elimu


Makazi


Afya


Kiwango cha kurithisha cha maisha


Chakula


Kuabudu


Ajira ya watoto


Kufanya kazi


Kumiliki mali


Kutunzwa uzeeni hifadhi ya jamiiwasio na uwezo


Kupiga kura


Kutobaguliwa


Kutoteswa kuminya habari


Uhuru wa kuongeausemi


Kutembea na kuishi popote


Kesi kuendeshwa kwa haki


Kujitetea


Kuoa au kuolewa na unayemtaka


Utulivu km mtoto au mke asipigwe ama kuteswa


Huduma za matibabu


Jina na utaifa wakati wa kuzaliwa


Mtoto mlemavu apewe huduma maalum


Alindwe kutokana na mateso kazi ya sulubu na kuhusishwa vitani


Alindwe dhidi ya mila na tamaduni zisizofaa


Haki ya kupata burudani


Haki ya faragha kuhifadhi siri zake


Asiajiriwe


asiteswe


Jinsi ya kuwalinda na kuwatunza watoto


Sheria kubuniwa za kuwalinda


Hatua kali kisheria kwa wanaodhulumu watoto


Shirika la kupigania haki za watoto


Makao ya watoto wanaokimbia wa dhuluma


Hazina ya wizara na maeneo bunge ya kufadhili watoto maskini bursary


Watoto kuelimishwa kuhusu haki zao


Kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa kulinda mtoto


Elimu ya bure ili watoto maskini wafaidi


Shule maalum kwa watoto walemavu


Wananchi kuchanga kusaidia watoto maskini


Makanisa kusaidia watoto yatima


Shule kuwapa watoto maskini ufadhili


Mazingira


Hali au mambo yanayomzunguka kiumbe katika sehemu anakoishi


Jinsi Yanavyoharibiwa


Kufyeka misitu ili kupata mahali pa makazi ama kulima


Kufuga mifugo kupita kiasi


Kutupa taka ovyoovyo


Moshi kutoka katika magari na viwanda huchafua hewa


Dawa na mbolea za kemikali za kilimo huchafua udongo na maji


Migodi kuacha mashimo ardhini ambayo hujaa maji na kuwa hatari kwa binadamu na kizalio cha mbu


Kelele za vyombo vya mziki viwanda honi za magari na ndege


mafuriko kuchanganya choo pamoja na maji safi


Taka kutoka nyumbani na viwandani kuelekezwa mitoni


Madhara


Ongezeko la joto duniani


Mvua za gharika


Uhaba wa mvua


Ukame na njaa


Uhaba wa maji


Kufa kwa wanyama wa majini kama samaki


Magonjwa na vifo kutokana na kuathiriwa na maji machafu


Magonjwa ya mapafu kutokana na hewa chafu


Suluhisho


Kupanda miti kusiko na miti na kule misitu imefyekwa


Elimu kuhusu madhara ya kuharibu mazingira na jinsi ya kuyatunza Uhaba wa maji


Kukagua viwabda na hatua za kisheria kama vinavyoachilia taka katika mazingira


Kutumia samadi badala ya mbolea za kemikali na dawa za kiasili kuua wadudu katika mimea na mifugo


Kutaifisha misitu


Askari wa kulinda misitu


Kutumia kawi mbadala na ambazo hazichafui mazingira kv kutokana na maji na jua


Mashimo na mapipa ya kutupa taka


Kuweka mifugo kulingana na eneo la malisho


Kutolima kando ya mito


Kutia choo cha binadamu dawa kabla ya kukiachilia mitoni


Kutumia magari ya umma


Kutumia taka kama malighafi na kutumia vile vitu vyaweza kutumika tena


Usalama Barabarani


Vyanzo vya ajali


Madereva kutohitimu vizuri


Magari mabovu


Kutotii sheria za barabarani


Njia mbovu


Kubeba abiria na mizigo kupita kiasi


Kuendesha magari kwa kasi


Waabudu shetani kusababisha magari kupoteza mwelekeo


Kupita magari mengine bila uangalifu


Ulevi


Wenda miguu kutokuwa waangalifu wanapovuka barabara


Kutodhibiti usukani vizuri


Uchovu kusababisha usingizi


Dawa za matibabu


Abiria kutolalamika au hata kumwambia dereva aendeshe kwa kasi wafike haraka


Kuchanganyikiwa


Suluhisho


Hatua za kisheria kwa wakiukaji kanuni za barabarani


Kuondoa polisi wafisadi barabarani


Kukarabati barabara


Ukaguzi wa magari ili kuhakikisha yafaa kuwa barabarani


Kufunza madereva upya


Mikanda au mishipi ya kujifunga kuzuia kujeruhiwa vibaya na vifo ajali ikitokea


Kuweka vidhibiti mwendo


Vifaa vya kutambulia madereva walevi na kasi ya magari


Uangalifu wakati wa kupita magari mengine


Kuwa mwangalifu wakati wa kuvuka barabara


Sayansi na Teknolojia


Uvumbuzi wa umeme unaotumiwa kuangazia na kuendesha vyombo vingi


Matibabu kuwezesha watu kuishi kwa muda mrefu km dawachanjo upasuaji upachikwaji viungo miale ya kutibu saratani nk


Kurahisisha na kuharakisha usafiri km magari pikipiki ndege km


Kurahisisha na kuharakisha mawasiliano kunakosaidia wakati wa dharura km rununu mtandao nukulishi nk


Upashaji wa habari kuwezesha kupata habari kutoka kote duniani km satalaiti mtandao redio runinga nk


Utengenezaji bidhaa viwandani kuharakishwa kutokana na mitambo inazoendesha na tarakilishi


Mimea na mifugo wanaokomaa haraka na walio na mazao mengi


Roketi inayowezesha kwenda katika mwezi na sayari nyingine


Silaha kama bunduki za kupambana na maadui na wahalifu


Burudani bora km sidi video mtandao nk


Madhara


Uavyaji mimba


Mauaji ya huruma


Tishio la dunia kuangamia kutokana na silaha za nuklia na viini vinavyotengezezewa maabarani


Uhalifu kuongezeka kutokana na wingi wa bunduki simu na mtandao


Vyakula kutokana na mimea ina mifugo iliyokuzwa kisayanzi kudhuru afya


Wizi wa viungo vya mwili hata kuhasiwa bila hiari


Ajali za barabarani na za ndege zinazoua watu wengi


Upotoshaji kimaadili kama vile filamu chafu katika mitandao na sidi


Kutumia vijusi kutengenezea viungo


Ongezeko la joto duniani kutokana na uchafuzi wa hewa


Ugaidi kutokana unaotekelezwa kwa mabomu


Simu za Rununu


Faida


Kurahisha na kuharakisha mawasilano


Kupunguza gharama za usafiri


Mtandao huelimisha na hufahamisha habari


Kutuma pesa


Kuweka pesaakiba


Burudani km nyimbo michezo


Kupiga nduru uhalifu unapotokeo


Ajira kwa wauzaji na watengenezaji


Ushuru kwa serikali


Shajara kalenda kamera kikokotozi


Madhara


Burudani kusababisha ajizi


Uhalifu


Gharama kubwa hasa kuweka chaji na malipo kabla ya kutumia kuongea au mtandao


Mtandao kupotosha kimaadili


Hutoa miale ambayo yaweza kusababisha saratani


Kudanganya katika mitihani


Kufungwa jela kutokana na arafa za vitisho na matusi


Runingamagazeti


Burudani


Habari


Ajira kwa wanahabari na watangazaji


Matangazo ya biashara


Kufunza maadili km michezo ya kuigiza na vichekesho


Kutuwezesha kufahamu sehemu nyingine za nchi na dunia


Kuelimisha kv vipindi vya fasihi


Utalii


Kuangazia sehemu na watu wenye shida


Kukuza lugha


Kukuza uzaleno


Madhara


Ajizi


Kupotosha kimaadili


Filamu ziazohimiza watu kuwa wazinifu


Matangazo ya vileo


Kuenezea chuki na propaganda


Kuiga utamaduni wa kigeni usiofaa kv mavazi talaka


Gharama ya kununulia


Kutopata muda wa kushauri watoto na kuomba


Wanafunzi kutosoma jioni


Mke na mume kutoongea kujadili mwelekeo wa familia


Wanaume kuchelewa kurudi nyumbani usiku wakitazama mpira


Migogoro kwa kutaka kutazama vipindi tofauti


Kelele na usumbufu kwa waliolala


Utalii


hali ya kusafiri mbali ili kuvinjari au kufurahia mandhari


Faida


Fedha za kigeni


Ajira katika hoteli udereva nk


Uhifadhi wa mazingira


Kuboreshwa kwa miundo msingi


Mapato kwa serikali kutokana na ada ya kuingilia mbugani na kodi za mikahawa


Amani na maelewano nchini na duniani


Kuhifadhi mila na tamaduni zetu


Kupa nchi umaarufu duniani


Maeneneo kame kuweza kutumiwa ipasavyo kama kivutio chao


Soko kwa mazao ya kilimo


Kuwapa wauzaji vinyago mapato


Ubaya


Magonjwa kv ya zinaa


Matumizi ya mihandarati


Tabia zisizofaa kv Usenge zinazovunja ndoa na kueneza magonjwa kama ukimwi


Upuuzaji wa miradi ya maendeleo serikali ikijengea watalii hoteli za kifahari na viwanja vya ndege ambavyo hutumika kwa nadra sana


Kusababisha watoto kuacha shule ili wawe wanawaelekeza wapate pesa


Kuhimiza mauaji wa wanyama kwa kununua pembe na ngozi


Kelele za magari yao husumbua wanyama na kukanyaga na kuharibu lishe yao


Jinsi ya kuvutia watalii zaidi


Kudumisha usalama


Kuimarisha miundo msingi


Kutangaza nchi na vivutio nje


Kupunguza malipo katika hoteli za watalii


Kufahamisha wananchi kuhusu vivutio kupitia vyombo vya habari


Kuongezea wafanyakazi mishahara ili kuweka akiba waweze kuzuru maeneo yenye vivutio


Kuwapa wafanyakazi likizo ya kutosha


Umaskini


Suluhisho


Kuongeza nafasi za ajira


Kutoa mikopo rahisi kulipa


Kupunguza bei ya pembejeo


Elimu ya bure


Kupigana na ufisadi


Upangaji uzazi ili kupunguza idadi ya watu


Bei bora ya mazao ya kilimo


Kazi kwa vijana


Ukeketaji


Sababu


Kupunguza tamaa


Njia ya kukomaa


Mila na tamaduni


Madhara


Kifo kwa kutokwa na damu sana


Uenezaji wa magonjwa


Shida wakati wa hedhi na kujifungua


Ndoa kuvunjika


Kibali cha kujiingiza katika myenendo isiyofaa


Utengano kati ya waliotahiriwa na ambao hawajatahiriwa migogoro


Kuzua utabaka baina ya waliopashwa na wasiopashwa tohara


Suluhisho


Hatua za kisheria


Elimu kuhusu madhara


Mawaidha kwa wasichana


Makao ya watoto


Njaa


Kilimo cha unyunyizaji maji


Kupunguza bei za pembejeo


Njia bora za kuhifadhi mazao


Mimea na mifugo inayokomaa haraka


Utumizi wa samadi na mbolea


Kuelimisha wakulima kuhusu kilimo bora


Kutayarisha mashamba mapema


Serikali kununua mazao ya wakulima na kuyahifadhi


Dini


Uzuri


Kufunza maadili


Kusaidia maskini


Kuanzisha shule na hospitali


Ajira kwa padri kasisi nk


Kuandaa watu kwa maisha baada ya kifo


Kufarijikuliwaza wenye dhiki


Ubaya


Tamaa ya pesa


Biashara


Ubakaji wa watoto


Kuuza uponyaji


Nyingine kutosaidia wenye shida


Vitajihadi


Kuruhusu waovu bora watoe pesa


Kutoenda hospitalini


Kuendeleza maovu kv uzinifu ushirikina uabudu shetani nk


Maasi ya vijana


dawa za kulevya


shiniko la kikundi


filamu mbaya


kudhibitiwa kupita kiasi


kukosa nidhamu


malezi mabayaudekezaji


kubomoka kwa msingi wa jamii


Ufukara kusababisha kujiunga na makundi haramu


Kukata tamaa


Kutumiwa vibaya na wanasiasa


Suluhisho


Kujiondoa kundini


Kuimarisha uchumi


Kuwashauri vijana


Kujenga udhabiti wa jamii


Kuwaadhibu kulingana na makosa yao


Vijana kujisaka na kujikosoa


Vijana kumjua mungu


Uhuru wa kadiri


Uongozi bora


Malezi bora


Kuongeza nafasi za ajira


Umoja na Utangamano katika Familia


Kuheshimiana


Utiifu na unyenyekevu


Kuwa na usemi


Kuvumiliana na kusameheana


Uaminifu na kuaminiana


Kutochagulia watoto taaluma na wachumba


Wazazi kutolazimisha watoto taaluma au kozi wasizotaka


Kutumia pesa vyema bila ubadhirifu


Kutopendelea na kulinganisha watoto kiuwezo


kutotumia dawa za kulevya


Kuomba pamoja


wazazi kutopendelea watoto fulani


Baba kutimiza majukumu yake ya kukimu jamii


Kutodhibiti mke na watoto kupita kiasi


Uadilifu


Kushiriki kazi


Mambo yanayoathiri utaifaumoja na utangamanoamani


Ufisadi kv kuajiri watu kimapendeleo


Ukabila


Viongozi kueneza chuki


serikali kutoakisi uwakilishaji wa taifa zima


Usalama kukosekana


Ukosefu wa ajira


Matamshi mabaya ya viongozi


Kupanda kwa gharama ya maisha


Majanga ya kiasili


Kutojenga miundo msingi kwa usawa


Kupendelea maeneo fulani katika ugawaji wa raslimali


Ukimbizi wa ndani kwa ndani


Ubomoaji wa nyumba


Suluhisho


Lugha ya taifa


Kukabiliana na ufisadi


Usawa katika ugawaji wa raslimali


Kuelimisha kuhusu umoja wa kitaifa


Tamasha za kitamaduni


Kutalii sehemu nyingine za nchi


Ndoa za makabila tofauti


Serikali ya muungano


Viongozi wachochezi kuchukuliwa hatua kisheria


Matatu


Faida


Kurahisisha na kuharakisha usafiri


Ajira


Ushuru


Biashara


Huduma za dharura


Madhara


Ajali


Wizi


Ufisadi wa polisi kuongezeka


Kuongeza nauli ghafla


Ujeuri wa madereva na mataniboi


Kuchelewesha watu njiani


Magazeti


Habari za taifa na kimataifa


Kuelimisha km kuhusu afya


Kuburudisha km vibonzo


Matangazo ya biashara


Ajira km wahariri wauzaji


Mapato kwa serikali


Kutangaza nafasi za ajira


Elimu km uchambuzi wa vitabu vya fasihi na mashairi


Hutumiwa kufungia bidhaa


Ubakaji


Sura mbaya


ulevi


Ulemavu


Unyonge wa kiakili


Kushindwa kudhibiti jicho na tamaa za mwili


Njaa ya kimapenzi


Kisasi


Kujihisi duni


Kisomo duni


Mavazi


Athari


Waliobakwa huathirika kisaikolojia


Kujikosea heshima na kujihisi mchafu


Magonjwa ya zinaa


Mimba zisizotakikana


Vifo


kujeruhiwa


Kupoteza imani na wanaumewanawake


Kutengwa


Kufungwa jela


3 UTUNGAJI WA KISANII


Mashairi mepesi huruarudhi


Hadithi fupi


Vitendawili


Mafumbochemshabongo


Vitanza ndimi


Michezo ya kuigiza


Mambo ya Kuzingatia katika Uadishi wa Insha


maagizo


Usijibu swali usilolielewa


Uandishi mzuri wa nambari ya swali unalofanya


Kuandika vidokezi


Kuandika kila hoja katika aya yake


Kuanzia aya kwa njia tofauti


Lugha sahili


Miundo tofauti ya sentensi


maudhui


muundo


Kichwa kwa herufi kubwa kipigwe mstari na kisizidishe maneni sita


Upatanishouwiano za kisarufi


Tahajiahijai


Kuakifisha


Mtiririko


Uhalisi


tafsiri ya moja kwa moja km kurudisha mlango mguu wa gari kutoakuweka nguo


Maadili lugha na mawazo safi na mtazamo wa kusaidia taifa


Urefu


Uasilia utungo wako si kurejelea vitabu vya fasihi


Usafi mwandiko unaosomeka na ambao haujapigwapigwa mistari na kufutwa


Tamathali za usemi


Msamiati na tamathali zinazokubalika wala si za kupachika Usitumie msamiati wa kishairi kv mtima ja nk


Kutofupisha kv km nk Bi


Kutumia kistari ikiwa neno linaendelea katika mstari wa pili na kutokata silabi


Herufi f u i j m l


Kutaja na kueleza kikamilifu


Kukamilisha maneno


Kutotenganisha sehemu za neno km walilo zungumzia walioenda


Kutounganisha maneno km kwasababu ni mimi


Mdokezo kuoana na maneno yako


Usiongeze maneno kwenye dondoo la kumalizia


Kutoweka dondoo ni kupotoka


Kusoma insha baada ya kuandika


4 UANDISHI WAKAWAIDA


Ufahamu


Kuelewa


Kuandika idadi ya hoja kulingana na alama


Hoja kwa muhtasari


Andika hoja ulizo na uhakika nazo kwanza


Kuorodhesha hoja kwa nambari wala si kistari


Jibu lililokamilika


Kutoa majibu kutoka katika ufahamu si fikra zako


Maana za maneno kama yalivyotumiwa kwa muundo ule ule


MuhtasariUfupisho


Kutoa mawazo makuu huku kiini cha taarifa kikidumishwa


Hatua


Andika nambari za aya


Soma makala


Elewa swali


Andika mambo muhimu ukizingatia swali ukiondoa maneno yasiyo muhimu


Usibadilishe chochote hata kama unatakiwa kutumia maneno yako


Andika hoja kikamilifu


Andika nakala safi ukizingatia mtiririko


Epuka viunganishi vingi


Zingatia idadi ya maneno uliyopewa


Zingatia kanuni za uandishi


Piga mshazari nakala chafu


Matumizi ya lugha


Kuzingatia sehemu za swali


Sehemu zinazobadilika


Kuzingatia neno moja moja


Kuzingatia hatua au mbinu


Kutojibu maswali kwa pupa


Kusoma jibu ili kusahihisha makosa


Kuelewa swali km tunga sentensi moja eleza maana


Tunga sentensi fupi


Kuonyesha neno fungu la maneno au kiambishi unachotumia kutunga sentensi


Kubainisha eleza kikamilifu kwa kuandika neno au maneno na jina lake


Tahajia km yabwa kitendo


Isimu jamii


Kutaja kueleza na kutoa mifano


Fasihi


Kufikiri ili kuelewa swali


Usijibu maswali zaidi ya manne Kama jibu halikuridhishi lipige mshazari


Maagizo swali la kwanza ni la lazima usijibu maswali mawili kutoka sehemu moja


Chagua maswali utakayoweza kujibu na kupata hoja nyingi


Andika nambari vizuri


Usiandike hoja nyingi kuliko alama


Hoja kwa aya moja


Kutaja kueleza kikamilifu na kuthibitisha kwa mifano kutoka kitabuni kutaja alama moja kueleza mbili


Usirudie hoja kwa njia tofauti


Kutochanganya wahusika


Kusoma vitabu mara nyingi ili kujua dondoo limetolewa wapi


Maswali ya dondoo msemaji anayeambiwa wapi lini


Maswali ya kujadili


Swali la methali


kulinganisha


FASIHI SIMULIZI


Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kuwasilisha ujumbe unaomhusu binadamu


Sanaa ni ufundi wa kuwasilisha fikra na hisia za binadamu kama vile maneno maandishi uchoraji uchongaji ufinyanzi nk


Fasihi simulizi ni sanaa kwa vile


Huwasilisha ujumbe kuhusu binadamu kuhusu utamaduni na uchumi


Huwa na umbo mahsusi km hadithi huwa na mwanzo kati na mwisho na mashairi huwa na beti mishororo nk


Hutumia lugha kwa ufundi kv ya kitamathali


Husawiri mandharimazingira mahsusi kwa ufundi mkubwa


Hujenga wahusika kwa ustadi mkuu ili kusawiri tabia za watu katika jamii


Tofauti Kati ya Fasihi na Sanaa Nyingine


Ainamakundi ya fasihi


Fasihi simulizi


Fasihi inayowasiolishwa kwa njia ya mdomo


Fasihi andishi


Fasihi inayowasilishwa kwa njia ya maandishi


Tofauti kati ya fasihi simulizi na fasihi andishisifa za fasihi simulizizinazofanya utanzu uwe wa fasihi simulizi


Fasihi simulizi huwasilishwa kwa njia ya mdomo ilhali fasihi andishi huwasilishwa kwa njia ya maandishi


Fasihi simulizi huhifadhiwa akilini ilhali fasihi aandishi huhifadhiwa kwa maandishi


Fasihi simulizi ni mali ya jamii ilhali fasihi andishi ni mali ya mtu binafsimwandishi


Fasihi simulizi ina wahusika wa kila aina kv binadamu wanyama na ndege mazimwi na majitu miungu mizimu mashetani na vitu visivyo na uhai kv mawe na miti ilhali fasihi andishi ina wahusika binadamu kwa kiasi kikubwa


Fasihi simulizi ina tanzu nyingi kuliko fasihi andishi


Uwasilishaji wa fasihi simulizi huweza kuandamana na utendaji kv matumizi ya ishara nyimbo makofi kuimba kubeba zana katika majigambo nk ilhali ule wa fasihi andishi hauandamani na utendaji isipokuwa inapowasilishwa mbele ya hadhira


Fasihi simulizi huwasilishwa mbele ya hadhira ilhali fasihi andishi si lazima iwasilishwe mbele ya hadhira


Fasihi simulizi huwasilishwa mahali maalum kv jandoni matangani arusini nk ilhali fasihi andishi haina mahali maalum


Fasihi simulizi huandamana na shughuli fulani ya kitamaduni ilhali fasihi andishi haiandamani na shughuli ya kitamaduni


Fasihi andishi huhitaji muda kutunga ilhali baadhi ya fasihi simulizi huzuka papo hapo km semi maigambo


Fasihi simulizi ina uwezo mkubwa wa kubadilishwa na fanani anapowasilisha ufaraguzi bali fasihi andishi haibadiliki isipokuwa mwandishi aiandike upya


Fasihi simulizi ina historia ndefu kuliko fasihi andishi kwa kuwepo tangu mwanzo wa maisha ya binadamu


Fasihi simulizi huwasilishwa wakati maalum kv usiku kipindi fulani cha mwaka ilhali andishi haina wakati maalum


Tofauti kati ya hadhira


Hadhira ya fasihi simulizi huweza kuwasiliana moja kwa moja na mwasilishaji ilhali ile ya fasihi simulizi sio lazima iwasiliane na mwandishi


Hadhira huchangia katika uwasilishaji wa fasihi simulizi kv kwa kuimba kupiga makofi nk hadhira tendihai ilhali hadhira ya fasihi andishi haichangii katika uandishi


Hadhira ya fasihi simulizi huonana na mwasilishaji ilhali ile ya fasihi andishi si lazima ionane na mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi ni kubwa kuliko ile ya fasihi andishi kwani huhusisha hata wasiojua kusoma na kuandika


Hadhira ya fasihi simulizi ni hai yaani inajulikana na fanani ilhali ile ya fasihi simulizi si hai yaani haijulikani na mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi hainunui kazi ilhali ile ya fasihi andishi hununua kazi


Hadhira ya fasihi simulizi yaweza kumiliki kazi ya fanani lakini ile ya fasihi andishi haiwezi kumiliki kazi ya mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi huchagua kwa kulenga watu wa rika fulani lakini ile ya fasihi andishi hailengi watu wa rika yoyote


Jinsi Fasihi Simulizi na Andishi Zinavyofanana


Zote mbili hushughulikia masuala yanayohusu maisha maisha ya binadamu


Zote mbili Huhumia lugha kwa ubunifu kuwasilisha maudhui


Zote mbili huwa na vipengele viwili vikuu maudhui na fani jumla ya mbinu msanii alizotumia kuwasilisha maudhui


Zote mbili majukumu sawa kv kuburudisha kuadilisha kuhifadhi na kuendeleza utamaduni nk


Zote mbili zina utendajipale tamthilia na riwaya zinapoigizwa


Zote mbili huzaliwa hukua na hufa kutegemea mabadiliko ya wakati


Zote mbili huwa na wawasilishajifanani km mtambajimganaji au manjuyeli katika fasihi simulizi na mwandishi upande wa fasihi andishi


Fasihi simulizi imekopa tanzu za fasihi simulizi kv methali mashairi nk


Majukumu ya Fasihi SimuliziUmuhimu wa Kufunza Fasihi Simulizi Katika Shule za Upili


Kuburudishakustarehesha kufurahisha kuchangamsha kutuliza kusisimua na kupumbaza akili na kiwiliwili  nyimbo hadithi vitendawili


Kufunza maadili kwa wanajamii kwa kuwahimiza kuiga sifa chanya na kukataa sifa hasi za wahusika


Kukuza uwezo wa kufikirikudadisi km vitendawili na chemshabongo


Kufariji km mbolezi na methali km Baada ya dhiki faraja


Vipengele vya fasihi simulizi kv mashairi nyimbo nahau hutumiwa katika uandishi wa fasihi andishi


Kuhifadhi historia ya jamii km mighani visaviini mapisi tarihi nk


Kukejeli tabia zinazokiuka matarajio ya jamii kv soga methali nk


Kuendeleza tamaduni za jamii kwani husawiri imani na desturi za jamii kv kitendawili Nyumbani mwetu mna papai lililoiva lakini siwezi kulichuma  Mtu hawezi kumwoa dadake


Kuunganisha watu pamoja kwa kuwajumuisha pamoja wakati wa ngoma kuimba utambaji nk


Kukuza lugha kv misimu inapokita kimatumizi na kujumuishwa katika lugha sanifu


Kukuza uwezo wa kutumia lugha kadiri mtu anapoendelea kuwasilisha kv hotuba vitanza ndimi husaidia kuboresha matamshi na kutofautisha maana za maneno


Kuza uwezo wa kubuni kv malumano ya utani vitanza ndimi ngonjera nk


Kukuza uzalendo kwa kufanya wanajamii kuonea fahari jamii zao na kuiga mashujaa au watu waliotendea jamii makuu


Kuonya na kutahadharisha wanajamii dhidi ya tabia hasi kv ulafi uchoyo nk


Sababu za UfaraguziKubadilika kwa Fasihi Simulizi


Kuwasilishwa vibaya


Fanani kusahau na kubadilisha yaliyomo na mtiririko


Kubadilisha ili kukidhi mahitaji ya hadhira km umri na uelewa wao kutumia lugha nyepesi kwa watoto na pevu kwa watu wazima


Mabadiliko ya mandharimazingiravitu vilivyo katika mazingira halisi kukosekana katika mazingira ya usimulizi na msimulizi kutumia vitu katika mazingira yake vinavyokaribiana navyo


Kutoeleweka na hivyo kuhifadhiwa vibaya


Mabadiliko ya wakati km kitendawili cha wakati wa mkoloni kutumia mzungu na cha wakati wa mwarabu kutumia mwarabu na maana ni ile ileMzungumwarabu amesimama kwa mguu mmojamwavuli


Mabadiliko ya falsafa ya vizazi na maingiliano katika jamii kusababisha kurithisha tu yale ambayo ni muhimu na kuacha mengine


Kila fanani huwa na mtindo wake wa kuwasilishakisanii


Ubunifu wa fanani ili uwasilishaji uweze kuvutia saidi na uwezo wake wa lugha


Teknolojia kusababisha kuhifadhiwa na hivyo kuiua


Wahusika katika Fasihi Simulizi


Wahusika ni viumbe wa sanaa ambao hutumiwa katika kazi ya fasihi kuwasilisha maswala mbalimbali


Fananianayetunga na kuwasilisha fasihi simulizi


Hadhirakusikiliza kutazama kushiriki wa kuimba kuuliza maswali kutegua vitendawili kupiga makofi nk kuna aina mbili za hadhira i hadhira tendihai na ii hadhira tuli


Wanyamawanaofanya kama binadamu na kuwakilisha sifa kama vile ujanja ulaghai tamaa na ujinga na wanaobakia wanyama tu


Binadamu


Mazimwi na majituviumbe vyenye matendo na maumbile ya kutisha kama vile jicho moja vichwa viwili au zaidi nusu mtu na nusu myama wenye tamaa iliyokithiri ya kuweza kumeza kila kitu kuhifadhi na kutunza binadamu ananyoyapendeza


Wahusika vitu visivyo na uhai mawe miti vijaluba vibuyuhutumiwa kuibua imani za kidini


Mizimuroho za waliokufahutembea hula na huathiri binadamu


Miunguviumbe vyenye uwezo mkubwa dhidi ya binadamu km katika mighani na visasili


Njia za Kukusanya Fasihi Simulizi


Kuchunzautazamaji


Kutazama kwa makini yanayotokea na kuandika


Umuhimuuborauzuri


Kupata habari za kutegemewa na kuaminika


Ni rahisi kurekodi kv kwa vinasa sauti video nk


Ni njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kuweza kupata sifa za uwasilishaji kv tonikiimbo ishara nk


Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji


Udhaifu


Shida ya mawasiliano


Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki kumshuku na kusitisha uwasilishaji


Ghali kwa kumbidi mtafiti kusafiri


huhitaji muda mrefu


Kusikiliza wasanii wakiwasilisha tungo zao


Umuhimu


Kikwazo cha mawasilianoSi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Shida ya mawasilianoSi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Huhitaji muda mrefukusafiri na kusikiliza


Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki kutowasilisha ipasavyo


Ghali kwa gharama ya usafiri


Mahojiano


Kuhoji wanaofahamu mengi kuhusu fasihi simulizi


Kuweza kungamua wakati mhojiwa anatoa habari zisizo za kweli


Kuweza kufafanulia mhojiwa maswali ili kuweza kupata habari sahihi zaidi


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Udhaifu


Huhitaji muda mrefu


Mhojiwa kutotoa habari kwa kutomwamini mtafiti kwa ugeni wake


Kikwazo cha mawasilianosi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kurekodi katika kanda za sautitepurekoda


Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi


Sifa za uwasilishajiuhai kama vile toni na kiimbo kuhifadhiwa


Mkusunyanyaji aweza kurudia uwasilishaji ikiwa hakuelewa


Chaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Hakiwezi kunasa uigizaji


Fanani huenda asiwasilishe vyema akijua anarekodiwa


Ghali kwa kuhitaji kununua kifaa na kumbidi mtafiti kusafiri


Kurekodi kwa filamu na video


Hunasa picha zenye miondoko na sauti


Umuhimu


Video huhifadhi uigizaji ishara na kiimbotoni


Kuonyesha uhalisi wa mandhari


Kazi iliyokusanywa hivi hudumu kwa muda mrefu


Njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Udhaifu


Chombo chaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Njia ghali


Ghali kwa gharama ya ya usafiri na kununua filamu na kamera ya video


Data yaweza kufisidiwa na hivyo kutowafikia walengwa


f Kupiga picha kwa kamera


Hunasa picha zisizo na miondoko na sauti


Huonyesha uhalisi wa mandhari


Huweza kuhifadhi ishara


Kupata habari za kuaminiwa na kutegemeka


Ghali kwa gharama ya ya usafiri na kununua kamera


Sifa za uhai kama vile kiimbo haziwezi kuhifadhiwa


Yaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Kushiriki katika kazi ya fasihi simulizi kv ngoma soga nk


Umuhimu


Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Kukuza utangamano wa mtafiti na wanajamii


Kuweza kunasa na kuhifadhi sifa za kiimbo toni na ishara


Udhaifu


Kuchukua muda mrefu


Ugeni wa msanii kusababisha washiriki kuwa na wasiwasi na kutotenda kama kawaida


Njia ghali kwa kuhitaji mtafiti kusafiri mbali


Mtafiti aweza kusahau kwa kuhifadhi akilini


Kutumia hojaji


Fomu yenye maswali funge au wazi


Gharama ya chini


Yaweza kutumika katika mahojiano


Huokoa muda kwani mtafiti aweza kuituma na kuachia mhojiwa kujaza


Hupatia habari za kuaminika na kutegemeka


Utata wa maswali kusababisha majibu yasiyo sahihi


Si nzuri kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kutopata sifa za uwasilishaji kama vile kiimbo toni na ishara


Wahojiwa kukataa kuijaza kutokana na mwelekeo hasi dhidhi ya hojaji na hivyo kukwamiza utafiti


Vifaa vya Kukusanya Fasihi Simulizi na Udhaifu Wake


Vinasa sautitepu rekoda


Kamera


Filamu na video


Diski za kompyuta


Kalamu na karatasi


Umuhimu


Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi


Si rahisi kusahaulikahubakia vile vile


Si njia ghali kama vile video


Udhaifu


Sifa za uwasilishaji kama vile toni kiimbotoni na ishara haziwezi kuhifadhika hivyo kupotea


Hupunguza hadhira kwa kulenga tu wanaojua kusoma na kuandika na hivyo kuathiri usambazaji wake


Mbinu za Kuhifadhi Fasihi Simulizi


Huhifadhiwa na binadamu akilini km ngano hupokewa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Katika maumbile au mazingira km fisi daima huchechemea  kinyonga naye hutembea pole pole


Katika vifaa meme km nyimbo hadithi maigizo nk huweza kuhifadhiwa katika kanda za sauti video sidi na diski za kompyuta


Katika michoro km picha huhifadhi matukio maalum kv za kabila fulani likiwinda au likisherehekea


Umuhimu wa KukusanyaKuhifadhi Fasihi Simulizi


Ili isipotee km kwa kusahaulika


Kuirekodi ili kuiendeleza kwa kuirithisha kwa vizazi vijavyo


Ili kulinganisha fasihi simulizi za jamii mbalimbali na kuonyesha tofauti zake


Ili kuhakikisha mtiririko katika uwasilishaji


Kutunza historia ya jamii ili vizazi vijavyo viijue


Ili kuziba mapengo ya utafiti yaliyomo kwa vile kuna tungo ambazo hazijatafitiwa kwa kina


Kuendeleza elimu ya jadi ya jamii


Kuingiliana na jamii iliyo chanzo cha fasihi humwezesha kuelewa na utamaduni na fasihi yake kwa ujumla


Humwezesha mwanafunzi kuona vipengele hai vya fasihi kv uigizaji toni na kiimbo ambavyo husaidia kuielewa kwa kina


Husaidia kuhifadhi tamaduni za jamii kwa nia ya kuzipitisha kwa vizazi vijavyo


Husaidia kuelewa utamaduni wa jamii nyingine


Humwezesha mwanafunzi kupata maarifa ya kufanya utafiti katika taaluma nyingine kv sosholojia


Kujua fasihi simulizi za jamii nyingine humfanya mtafiti kuzielewa na kuzikubali jamii hizo na hivyo kuendeleza amani katika nchi