INSHA


Utungo unaoundwa kwa mfululizo wa sentensi zinazozungumzia jambo tukio au kitu fulani


Aina


INSHA ZA KAWAIDA


Insha ya Picha


Ambapo mwanafunzi amepewa picha kadha na kutakiwa kutunga kisa na kueleza yote yanayotokea kwenye picha hizo Chunguza vizuri ujue kinachotokea katika hizo picha


Kichwa kiafikiane na picha ulizopewa Kila picha ipangwe na kuwa na aya moja


Insha ya Methali


Insha inayosimulia kisa kinachoonyesha ukweli au uongo wa methali Fulani


Wazia methali nyingine za kutilia mkazo methali uliyopewa


Muundo


Kichwa


methali yenyewe


Utangulizi


Maana ya juuwazi


Maana ya ndanibatini


Mwili


kisa kinachofungamana na methali cha kweli au cha kubuni


Hitimisho


funzomaadili


Insha ya Maelezo


Inayohusu kutoa ufafanuzi kuhusu mahali kitu au jambo fulani kama vile ugonjwa wa ukimwi umuhimu wa maji nk


Insha ya Masimulizi


Ambapo unatakiwa kusimulia hadithi kisa au tukio kuhusu jinsi mambo fulani yalivyotokea Huweza kuanzia kwa Ilikuwa


Insha ya Mdokezo


Ambapo umepewa mdokezo wa kuanzia xxx au kumalizia xxx km tangu siku hiyo alikula yamini kutopuuza ushauri wa wazazi wake tena


Insha ya Mjadala


Ambapo unatakiwa kujadili suala fulani km Shule za mabweni zina manufaa au Kujiajiri ni bora kuliko kuajiriwa Jadili


Unapaswa


Kuunga


Kupinga


Kutoa uamuzi kutegemea upande ulio na hoja nyingi au nzito


Insha ya Mawazo


Inayohusu mambo ya kuwaza kuhusu jambo fulani km MIMI NYUKI


Ni nani asiyenifahamu mimi nyuki


Insha ya Mazungumzo


Maongeo ya kawaida ambayo huandikwa kama tamthilia


MAZUNGUMZO BAINA YA


Muundo


Kichwa


Jina la msemaji kwa herufi kubwa likifuatwa na koloni


Maneno ya msemaji


maelezo ya mandhari na vitendo vya msemaji kwenye mabano


Wazungumzaji wasikike kama watu wa kawaida


Pawepo na sentensi ndefu na fupi


Matumizi ya vihisishi


Ukatizaji wa maneno


TUNGO ZA KIUAMILIFU


Ambazo hutekeleza kazi maalum na huwa na muundo maalum


Dayalojia


Mazungumzo kati ya watu wawili au zaidi kuhusu jambo au mada fulani


DAYALOJIA BAINA YA


Huwa na utangulizi mwili na hitimisho


Mahojiano


Mazungumzo yanayoendeshwa kwa muundo wa maswali na majibu


MAHOJIANO BAINA YA


Barua ya Kirafiki


Inayoandikwa kwa ndugu jamaa na marafiki


Muundo


Anwani ya mwandishi wima au mshazari Jina lisiwekwe


Tarehe ya kuandikwa barua 22 Februari 2011


Mwanzo wa barua kwa  mpendwakwenu


utangulizi salamu kumjuliana hali


mwiliyaliyomo ujumbe


Hitimisho Kwa leo sina mengi Wasalimie jamaa wote Ni mimi wakowenu Jina wima au mshazari


Barua RasmiKwa Mhariri


Barua ambazo huandikwa na kutumwa ofisini kwa kutaka kuomba kazi kuomba msaada malalamiko kutoa maoni gazetini nk


Anwani ya mwandishi wima au mshazari


Tarehe ya kuandikwa usiweke jina


Marejeleo km REJ SUDMSS054009 nambari ya kumbukumbu faili au nambari ya barua


Cheo na anwani ya mwandikiwa km Mkurugenzi Kiwanda cha majani chai cha Kangaita SLP 12000 Kerugoya au Mhariri wa Gazeti la Nation SLP 89000 Nairobi au KWA ANAYEHUSIKA


Kupitia kwa MWALIMU MKUU anwani


Mtajo km Kwa BwanaBibiProfesaDaktariMhubiri


Kichwa cha barua km MINT OMBI LA KAZI YA UALIMUMAPENDEKEZO KUHUSU JUMA MRISHO MWALIKO WA KUHUDHURIA KONGAMANO LA KISWAHILI


Utangulizi Mintaarafu ya tangazo mlilochapishanaandika kuombajinsiaahadi kufanya kazi kwa bidii


Mwili matatizo madhara mapendekezo naomba paswa stahili naonelea ni bora


Hitimisho Natumai NitashukuruWako mwaminifumtiifu sahihi jina cheo Chama cha Kiswahili Nakala kwa i ii wima au mshazari


Barua ya Gazetini Iliyohaririwa


Kichwa kwa herufi ndogo na usemi halisi


mtajo Mhariri


Utangulizi Naandika kueleza


Mwili malalamiko maoni maombi mapendekezo


Hitimisho Natumai jina na anwani ya mwandishi


Tahariri


Maelezo mafupi ya mhariri wa gazeti kutoa mawazo maoni au msimamo wa chombo cha habari anachowakilisha kuhusu suala maalum na muhimu


Muundo


GAZETI LA MZALENDO


Februari 24 2011


HATIMA YA WATAHINIWA


Yaliyomo


Imeandikwa na


Hotuba


Maelezo yanayotolewa mbele ya watu


Hutolewa kwa usemi halisi na huanzia na kuishia kwa alama za usemi


Anwani HOTUBA KUHUSU


Utangulizi kutaja hadhira kuanzia walio mashuhuri kuwasalimu kujitambulisha na kuwakaribisha na kutambulisha kiini cha hotuba


Yaliyomo kutaja na kufafanua hoja


Hitimisho shukrani na kuwatakia mema katika shughuli zao za kila siku


Ratiba


Mpangilio wa jinsi shughuli fulani inavyofanyika kulingana na wakati fulani uliotengwa km sherehe ya arusi mazishi siku ya michezo kutoa zawadi nk


Kichwa Ratiba ya shughuli gani ya nani mahali na tarehe mgeni wa heshima Wageni mashuhuri 123


Makaribisho


Maombi


Kutoa tuzo


Kutoa shukrani


Kufungwa kwa maombi


Kuondokakufumkana


Shajara


Daftari ambayo huhifadhiwa matukio yanayofanyika kila siku Yaweza kuwa ya siku moja wiki au mwezi mmoja


Aina


Ya kibinafsi


JUMANNE 30810


Leo tulizuru


Rasmi hutumiwa katika ofisi


SHAJARA


JUMANNE MEI 7 2008


Onyo


Makatazo


Tahadhari


Julisho kuhusu jambo la hatari


Ilani


Julisho tangazo au notisi


ILANI YA SERIKALI KUHUSU KUZUKA KWA UGONJWA WA KIPINDUPINDU


Serikali imetoa ilani kwa wananchi kuhusu kuzuka kwa ugonjwa wa kipindupindu Kila mwananchi anatakikana kuzingatia mambo yafuatayo ili kudhibiti maambukizi


Mtu asinywe maji kabla kuyachemsha


Kupika chakula hadi kiive vizuri


Kutoenda haja nje bali kutumia vyoo vya mashimo


Mtu anawe mikono yake kwa sabuni baada ya kutoka msalani


Mtu asile matunda au mboga za majani bila kuziosha kwanza


Anayeonyesha dalili ya ugonjwa wa kipindupindu apelekwe katika kituo cha afya mara moja


Uchuuzi wa vyakula umepigwa marufuku


Ufuliaji nguo motoni pia umepigwa marufuku


Watakaokaidi maagizo katika g na h watachukuliwa hatua kali za kisheria ya kutozwa faini ya shilingi elfu tano au kifungo cha miezi miwili gerezani


Matangazo


Majulisho kuhusu jambo fulani


Arifa


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani tarehe


USAJILI WA


Sahihi


Jina


Cheo


Kibiashara


Sifa


Lugha kwa kifupi


Chuku


Takriri


Alama ya  na


Michoro


Maonyo


Maelezo kukihusu


Kinavyotumika


Ubora wake


Watengenezaji


CKifo


TANGAZO LA KIFO


Tunasikitika kutangaza kifo cha Alikuwa


Mungu aiweke roho yake mahali pema peponi


kazi


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani tarehe


NAFASI YA KAZI YA UHASIBU


SIFA ZA MWOMBA KAZI


JINSIA


Awe wa jinsia ya kike


UMRI


Awe na umri wa miaka isiyopungua25 na isiyozidi 40


ELIMU


Awe na shahada ya uhasibu kutoka chuo kikuu au awe na shahada ya diploma ya juu ya uhasibu


Awe amepata alama ya c katika kingereza


KAZI


Kuidhinisha hati za malipo za shirika


Kusimamia shughuli za uhasibu katika idara inayohusika


UZOEVUTAJRIBA


Awe na uzoevu wa kazi usiopungua miaka 5 kwenye shirika au taasisi kubwa


DINI


Awe muumini wa dini ya kikristu na awe ameokoka


MUDA WA KAZI


Kuanzia saa mbili hadi saa kumi na moja jioni na masaa mengine ikibidi


MSHAHARA


Mshahara utategemea elimu ya anayehusika lakini utakuwa baina ya ksh 24000 na ksh 45000


MAELEZO YA ZIADA


Maombi yote yawe yamewasilishwa kabla ya tarehe 30 mei 2010


Maombi yatumwe kwa


Katibu


Halmashauri ya shule ya upili ya Gatwe


Anwani


Maombi yatakayopelekwa baada ya muda wa mwisho hayatajibiwa


Maombi yaandamane na hundi ya shilingi elfu moja ambazo hazitarejeshwa


MaagizoMaelekezo


Maelezo kuhusu namna ya kufika mahali kutoka kituo fulani au maelezo kuhusu njia ya kutumia kitu au huduma fulani


Sifa


Maelezo wazi


Michoro au ramani


Dira


Huhusika maonyo


Tarakimu km 13


Matumizi ya herufi nzito


Mifano


Maagizo ya daktari kwa mgonjwa wa kisukari


Maelekezo ya kutoka nyumbani hadi shuleni mwenu


Jinsi ya kutumia dawa za wadudu


Kujaza Fomu


Karatasi ambayo ina nafasi ya kuandika maelezo ambayo yanatakiwa


Soma fomu kwa makini kabla ya kujaza chochote


Andika maelezo kwa muhtasari


Usijaze kama huna hakika kwenye sehemu Fulani


Usifutafute


Itumie alama inayostahili wakati wa kujaza fomu


MAELEZO YA KIBINAFSI


TAREHE


JINA


JINSIA


UMRI


TAREHE YA KUZALIWA


URAIA


NAMBARI YA KITAMBULISHO


KAZI


MKOA


WILAYA


SIMU


SAHIHI


Hojaji


Maswali ambayo hutumiwa kama msingi wa kufanyia utafiti na huelekezwa kwa mhojiwa


Aina


Hojaji Wazi


Hojaji yenye maswali ambayo mhojiwa anaruhusiwa kuyajibu kwa maneno yake mwenyewe


UCHAGUZI NA VIONGOZI


Una maoni gani kuhusu uchaguzi wa kila baada ya miaka mitatu


Kwa nini una maoni hayo


Wewe ungependelea utaratibu gani wa uchaguzi


Je ni kweli viongozi hungangania mamlaka


Je viongozi hungangania uongozi kwa sababu zipi


Hojaji Funge


Hojaji ambapo mhojiwa anapewa majibu kadha ambayo anatakiwa kuchagua mojawapo bila kuwa na uhuru wa kuandika atakayo


MATATIZO YA KIJAMII


Tia alama kwenye jibu unaloafiki


Jamii yetu inawakandamiza wanawake


Ndiyo   La


Tatizo kubwa la jamii yetu kwa sasa ni umaskini na ugonjwa


Kweli   Si kweli


Mialiko


Barua ambayo hupeleka taarifa kwa mtu kumuomba ahudhurie sherehe fulani


Rasmi kadi au barua rasmi


Muundo


Jina la mwalikajiwaalikaji Bwanamabwanabibikasisidaktari


Jina la mwalikwa


Sherehe ndoa mchango wa pesa Kuna aina mbili za mialiko


Kusherehekeakuadhimisha


Kuhusu nani


Mahali pa kukutanika


Tarehe


Wakati


Anwani na nambari ya simu ya mwalikaji ambapo jibu litapelekwa kushoto chini Majibu kwawima


Kirafiki barua ya kirafiki


Sehemu ya mwili itoe habari zote muhimu katika mwaliko


Risala


Taarifa inayotoka kwa mtu au watu inayoeleza haja fulani km risaala ya rambirambi risala ya heri njema ya waajiriwa kwa mwajiri au kinyume


RISALA YA RAMBIRAMBIHERI NJEMA KWAKUFUATIA


Mimi wako


Resipe


Jumla ya hatua na kanuni ambazo hufuatiwa na mtu anayenuia kupika au kuandaa kitu fulani


UPISHI WA PILAU


Walengwawalaji


Mipakuo mine kwa watu wanne


Viambata


Vikombe viwili vya mchele


Gramu 25 za mafuta ya majimaji


Vijiko viwili vidogo vya pilau masala


Nusu kilo ya nyama


Vitunguu vinne vya ukubwa wa wastani


Vikombe vinne vwa maji


Hatua za Upishi


Kaanga vitunguu katika mafuta hadi rangi yake ikaribie rangi ya udhurungi


Chemsha nyama pekee hadi ilainike


Ongeza nyama kwenye sufuria yenye vitunguu na upike kwa dakika tano


Ongeza mchele na uchanganye kwa mwiko


Ongeza maji na uache mchanganyiko utokote kwa dakika kumi na tano


Pakua pilau ikiwa tayari


Orodha Ya Mambo


Mlolongo wa vitu vilivyoandikwa


MAHITAJI MUHIMU YA KURUDI SHULENI TAREHE 512010


Sukari kilo mbili


Dawa ya meno ya gramu hamsini


Koko gramu 500


Sabuni sita za kipande


Kalamu nne za rangi


Penseli moja


Rangi ya viatu ya gramu 40


Tahakiki


Maandishi ya kuchambua maandishi ya fasihi


USASA WAKUTANA NA UKALE


Anwani Kitumbua Kimeingia Mchanga


Mwandishi Said A Mohamed


Mchapishaji Oxford University Press


Mhakiki Amina Fuzo


Maudhui


Meme


Barua ambazo huhusisha matumizi ya ya vifaa vya umeme kama talakilishi kiepesinukulishifaksi au simu ya mkononotambarukono


Barua za MdahilisiPepe


Ambazo hutumwa kwa tarakilishi kwa njia ya mtandao


Ijumaa Machi 30 2007 saa 080919


Kutoka aishayahoocom


Kwa ahmedafrican onlineke


Nakala kwa amina  mwananchicom


MINTKUH


Barua ya kawaida


Hitimisho Aisha Kizito Makwere


Memo


Taarifa fupi ambayo huandikwa ofisini kuhusu mambo ya ndani kutoa maelekezo maelezo au kukumbusha kuhusu jambo fulani Ujumbe huwa mfupi na huhusu suala moja tu


SHULE YA UPILI YA GATWE


Anwani


MEMO


REJ km0106


KUTOKA Mwalimu Mkuu


KWA wafanyakazi wote


MADA likizo fupi


TAREHE 2822011


Ujumbe


Sahihi


Jina


Cheo mwalimu mkuu


Taarifa


Kuarifu kuhusu habari mpya


UCHOCHEZI


Hitimisho


Mariga Mununga


Mwanahabari


Wasifu


Maelezo ya mtu kuhusu mtu mwingine tangu kuzaliwa mpaka alipo au kufa kwake


WASUFU WA NDUGU YANGU JUMA


Tawasifu


Maelezo ya mtu kujihusu


TAWASIFU YANGU


Vidokezo


Jina lakelako


Jinsia


Anakotoka


Umri


Kuzaliwa


Maumbile


Elimu


Kazi


Hadhi ya ndoa


Lugha


Lakabu na sababu


Umaarufu


Uraibu


WasifutaalaWasifu Kazi


Maelezo rasmi kuhusu mtu binafsi ambayo huambatanishwa na barua ya kuomba kazi


WASIFUTAALA WANGU


MAELEZO BINAFSI


Jina  Farida Almasi Juma


Tarehe ya Kuzaliwa  761980


Umri  miaka 22


Mahali pa kuzaliwa  Voi


Jinsia  mwanamke


Hadhi ya ndoa  Nimeolewakapera


Nambari ya kitambulisho  12345678


Uraia  Mkenya


Lugha  Kiswahili Kingereza Kikuyu


Anwani ya kudumu  SLP 1600 Voi


Barua pepe  Farialyahoocom


Simu tamba  9876543210


ELIMU


Chuo Kikuu cha Maseno Shahada ya Uhasibu


Shule ya upili ya Shimoni Shahada ya KCSE


19781987 Shule ya Msingi ya Umazi shahada ya KCPE


TAJRIBA


Mpaka sasa Mhasibu katika shule chekechea ya Mtakatifu Yohana


HABARI ZA ZIADA


URAIBU


Kusoma vitabu vya sarufi na fasihi


Kutembelea wajane mayatima na wagonjwa


Kuandika mashairi


AZIMIO LANGU


Kupaa kitaaluma kwa kuendeleza masomo yangu hadi kiwango cha uzamifu


Kuwa mhasibu bora zaidi nchini kwa matendo na kuwapa wananchi huduma za kufaa


WAREJELEWA


Profesa Hassan Muoso


Chuo Kikuu Kenyatta


Nairobi


Maimuna Njavu Mukota


Shule ya Upili ya Alliance


SLP 1 234


Kumbukumbu


Maelezo kuhusu yaliyojadiliwa na kuafikiwa katika mkutano


Muundo


Kichwa kumbukumbu za mkutano wa kamatijopo gani uliofanyika wapi tarehe gani saa ngapi hadi gani na majira


Waliohudhuria mwenyekiti katibu mweka hazina wanakamati


Waliotuma udhuru kwa kutohudhuria


Waliokosa kutuma udhuru wa kutohudhuria


waalikwa


Ajenda


Kufunguliwa kwa mkutano KUMB 32OO9


Kufunguliwa kwa mkutano mwenyekiti kuwakaribisha na kuwashukuru waliohudhuruia na kumwomba  aongoze kwa maombi


Kusoma na kudhibitisha kumbukumbu za mkutano uliotangulia


Kusomwa na katibu aliyependekeza na aliyedhibitisha


Masuala yaliyotokana na kumbukumbu hizo


a KUMB 82008 ununuzi wa miti


Shughuli nyinginezo


Kufunga mkutano KUMB 72009


Mkutano uliisha saa ngapi maombi yaliongozwa na nani na mwingine ukapangwa kuwa wa siku gani


Maneo kama walikubaliana waliafikiana alipendekezwa ilisemekana waliambiwa ilionelewa ni bora walishauriwa ilidaiwa aliomba nk


THIBITISHO


KATIBU TAREHE SAHIHI


MWENYEKITI TAREHE  SAHIHI


Ripoti


Maelezo kuhusu mtu kitu au tukio


Ripoti ya Kawaida


Swali huanzia kwa Wewe kama katibu wa chama


Muundo


Kichwa ripoti ya kamatijopo gani


Utangulizi maelezo mafupi ya jumla kuhusu chama


Shughuli za chama i ii iii


Hitimisho matumaini mwito kwa wengine wajiunge wajitahidi


Ripoti imeandikwa na jina cheokatibu sahihi tarehe


Ripoti Maalum


Kichwa ripoti ya jopo la kutathmini usalama barabarani


UtanguliziHadidu za rejea ripoti ilihitajika na kamati gani uchunguzi ulifanywa kubainisha nini matokeo kuelezewa chini pamoja na mapendekezo kutolewa


Jopo majina na vyeo vya wanajopo waliohusika


Utaratibu hatua za utafiti wanakamati walifanya nini kamati iliwahojiilifanya ukaguzi wa magari iliwapa baadhi ya wasafiri hojaji wakajaza ilipiga picha za video mashauriano


Matokeo kamati iligundua kuwa a


Mapendekezo suluhisho la shida


Hitimisho ripoti imeandikwa na sahihi jina cheokatibu tarehe 21 Machi 2011


UTUNGAJI WAINSHA ZA KISANII


michezo ya kuigiza


hadithi fupi


mashairi


mafumbo


vitanza ndimi


USHAIRI


Istilahi za Kishairi


arudhi


sheria za jadi zzinazofuatwa na watunzi wa mashairi


kugawa shairi katika beti


beti kugawika katika mishororo inayolingana kiidadi


mishororo kugawika katika vipande


mishororo kuwa na mizani zinazolingana kiidadi urari wa mizani


kuwa na vina vya kati na vya mwisho vinavyotamkika kwa namna sawa urari wa vina


mtoshelezo wa beti au beti kutoa wazo kamili


bahari


aina tofauti tofauti za mashairi km ukara


ubetibeti


kifungu katika shairi kinachojitosheleza kimaaa


mshororo


mstari katika ubeti


mwanzo


mshororo katika ubeti


mloto


mshororo wa pili katika ubeti


mleo


mshororo wa tatu katika ubeti


kimalizio


mshororo wa mwisho ambao haurudiwi katika kila ubeti


kibwagizomkararakipokeokiitikio


mshororo wa mwisho ambao hurudiwarudiwa katika kila ubeti na hubeba maudhui au kiini cha shairi


kipandemgao


sehemu katika mshororo ambayo huonyeshwa na koma na huwa na kina


ukwapi


kipande cha kwanza katika mshororo


utao


kipande cha pili katika mshororo


mwandamizi


kipande cha tatu katika mshororo


mizani


silabi zinazotamkika katika mishororo


urari wa mizani


kuwepo kwa idadi sawa ya mizani katika mishororo


kinavina


silabi zinazotamkika kwa namna sawa zinazopatikana katikati na mwishoni mwa sentensi


urari wa vinavue


kuwepo kwa silabi zinazotamkika kwa namna sawa


Aina za Mashairi


mashairi la arudhiushairi wa kijadi


Ambayo huzingatia sheria za jadi za utunzi wa mashairi


mashairi huru


Ambayo hayazingatii sheria za jadi za utunzi wa mashairi


Mashairi ya Arudhi


Aina


tathmina mshororo mmoja katika kila ubeti


tathnia miwili


tathlitha mitatu


tarbia minne


takhmisa mitano


tasdisa sita


ushuri kumi


Bahari


mtiririko mfanano wa vina vya kati na vya mwisho katika shairi zima


ukara vina vya mwisho kufanana na vya kati kutofautiana


ukaraguni vina vya kati na vya mwisho kutofautiana katika shairi zima


kikwamba mishororo kuanza kwa neno fulani katika shairi zima


pindu neno au maneno mawili ya mwisho ya kila mshororo kutumiwa kuanzia mshororo unaofuata km kicha changu wachezea Wachezea kichwa changu


Tenzitendi mgao mmoja kina kimoja


Mathnawi migao miwili vina viwili


Ukawafi migao mitatu tumbuizo 888


Ngonjera majibizano


Malumbano kujinakikuonyesha ugwiji akimdunisha mshairi mpinzani ili kutaniana


Msuko mshororo wa mwisho mfupi kuliko inayotangulia


Sakarani mchanganyiko wa bahari


Dura mandhuma kauliswali katika ukwapi na mjalizojibu katika utao km shida zikishinda hazishindiki Unalolipenda halipendeki Unapopaenda hapaendeki


Gungu mizani 12 kina kimoja cha mwisho


Upeo mishororo inayozidiana ki mizani


Kikai mizani 12 48 au 84 hakuna ulinganifu wa mizani katika ukwapi na utao


Zivindo hutoa maana tofauti za neno km


Sumbila kila ubeti una kimalizio tofauti na beti nyingine


MuundoUmboSura ya Nje


Kutaja idadi ya beti


Mishororo mingapi katika kila ubeti


Vipande vingapi katika kila mshororoaina


Mpangilio wa mizani na jumla km ukwapi 8 utao 8 jumla 16


8 8


Mpangilio wa vina au kufanana kutofanana katika shairi zima au vina vya mwisho kufanana na vya kati kutofautianabahari


na ma


ka ba


Vina na Mizani


8a 8b


8c 8b


Kibwagizolinacho au halina Kinakili kama kipo


Majibizano ngonjera


Malumbano majinaki


UhuruIdhini za Kishairi


kibali mshairi alichonacho kukiuka sheria fulani


Inkisari kufupisha ili kuwe na urari wa mizani na vina Aghalabu huonyeshwa kwa matumizi ya ritifaa km sikateusikate


Mazdamazida kurefusha neno ili kuwa na urari wa mizani na vina


Tabdila kubadilisha tahajia ya neno bila kuzidisha au kupunguza mizani km siachisiati


Utohozi


Kuborongakufinyanga sarufi kubadili mpangilio wa maneno katika sentensi km upesi jielimishe


Kiswahili cha kikaleujadi mtima ngeu insi mja


Lahaja km fichafita


Matumizi ya ritifaa


Lugha ya Nathari


lugha ya kawaida na kimtiririko


Kutotumia koma au vipande


Kutumia maumbo ya kawaida ya maneno


Ubeti kutengewa aya moja


Kuondoa uhuru na kusanifisha lahaja na kikale


matumizi ya lughafani


matumizi ya maneno kama yalivyotumiwa


ujumbe


maudhui


dhamira


kusimanga kusuta kudharau kusifu kufunza nk


Mashairi Huru


SifaMbinu


urudiaji


wa neno takriri neno


wa kifungu usambamba


Umuhimu


kusisitiza ujumbe


kutia ridhimumapigo fulani katika usomaji


mishata


mishtari ambayo haikamiliki Mistari toshelezi ni mistari iliyokamilika


sehemu za beti kuingizwa ndani


ili kusisitiza


kuzifanya zionekane wazi


Ulinganishaji wa Shairi la Arudhi na Shairi Huru


Kufananisha


yote mawili ni sanaa ya ushairi


mishororo kupangwa katika beti


yametumia mbinu za lugha za namna moja


alama za kuakifisha zinazofanana


kufanana kimuundo


uhuru wa kishairi


Kutofautisha


moja ni la arudhi jingine ni huru


kuwa au kutokuwa na urari wa mizani


kuwa au kutokuwa na urari wa vina


tofauti kimaudhui


idadi ya beti


idadi ya mishororo katika beti


vipande


kutumia alama za uakifishi tofauti


MASUALA IBUKA


Magonjwa


Aina


malaria


mafua


macho


ngozi


meno


kifua kikuu


homa ya mapafu


kifaduro


zinaa kaswedesyphilis


kipindupindu


homa ya matumbo


shinikizo la damu


ugonjwa wa moyo


matumbwitumbwimachapwi


saratani


utapia mlo


ukambisurua


tetewanga


homa


malale


Jinsi ya Kujikinga na Magonjwa


Kula chakula chenye virutubisho vyote na madini


Kutotumia chumvi sukari au mafuta mengi


Kufanya mazoezi


Kupimwa mara kwa mara


Kupika vyakula vizuri


Kunawa mikono na macho


Kuchemsha maji au kuyatia dawa kabla ya kuyanywa


Kutozini au kutumia kinga


Chanjo kwa watoto


Kutochangia vifaa kama vitana na nyembe na mavazi ili kujikinga na magonjwa ya ngozi


Kulala ndani ya neti iliyotiwa dawa


Kufyeka nyasi karibu na nyumba na kutupa mikebe iliyo na maji


Kuweka dawa kwenye vidimbwi ili kuua mbu


Kutotumia vileo kama vile pombe na sigara


Kuzuia kunyeshewa na mvua na kuvaa mavazi mazito wakati wa baridi au usiku


Kukohoa au kupiga chafya mtu akiwa ameziba pua na midomo na kutotema kikohozi ovyo


Kutubu dhambi kujua Mungu na kuomba kwa afya ya kiroho


Ukimwi


Ugonjwa unaosababishwa na virusi vya HIV unaofanya mwili kupungukiwa na kinga dhidi magonjwa


Njia za Maambukizi


Uzinzi ubakaji au ulawiti


Tohara ambapo ngariga anatumia kisu kimoja kwa watahiriwa wote


Kuchangia vifaa vyenye ncha kali kv nyembe vinyoleo nk


Utumiaji wa sindano moja na vifaa vya upasuati ambavyo havijatiwa dawa au kutokoswa ili kuua viini


Wanawake kuambukiza watoto wakijifungua


Kuongezewa damu ambayo haijapimwa au haijapimwa vizuri


Utumiaji wa dawa za kulevya kwa kujidunga kwa sindano moja


Ulevi kumfanya mtu kupotewa na utambuzi kisha kufanya ngono na mtu aliyeambukizwa


Kubusu mtu aliye na virusi ukiwa na vidonda kinywani


Wakati wa ajali watu walio na viini wanapojeruhiwa na kutokwa na damu na inafikia majeraha katika miili ya wasio na hivyo viini


Dalili


Kukohoa kwa muda mrefu


Kuendesha kwa muda mrefu


Kupoteza hamu ya kula


Kukonda au kupoteza uzani wa zaidi ya kilo 10 kwa muda mfupi


Mwili kudhoofikaunyonge


Kunyonyoka nywele


Jipu lmwilini


Mwasho mkali katika ngozi


Vidonda kinywani na kooni


Homa na kutokwa na jasho jingi usiku


Magonjwa ya kifua kikuu na homa ya mapafu


Saratani ya ngozi


Kuvimba shingoni


Utaahira wa akili kv kusahau na kutokumbuka mambo


Madhara


Jamaa kuathirika kisaikolojia wakiona mtu wao akiteseka na ugonjwa


Vifo kwa kuzidiwa na ugonjwa


Huzuni baada ya mgonjwa kuaga dunia


Watoto kuachwa wakiwa mayatima baada ya wazazi kufa


Gharama kubwa ya kugharamia matibabu


Unyanyapaakutengwakubaguliwa


Ndoa kuvunjika kutokana na lawama


Ubakaji wa watoto wa kike ili kujitakasa


Kuathiri uchumi wa nchi pesa nyingi zinapotumiwa kununulia dawa za kupunguza makali hata za kifua kikuu


Serikali kupoteza wataalamu iliyogharamia elimu yao kulazimika kuajiri wataalamu kutoka nje kwa gharama ya juu sana


Jinsi ya Kujikinga


Kutofanya zinaa kabla na nje ya ndoa


Walioambukizwa kutumia dawa za kupunguza makali ARVs


Aliyebakwa kupewa dawa za ARV kabla ya saa 72


Kuwapa mama waja mzito wenye virusi dawa kabla ya kujifungua kukinga mtoto


Ngariba kutotumia kisu kimoja kwa watahiriwa wote


Kutumia sindano mpya hospitalini na matumizi ya dawa za kulevya


Kupima damu vizuri kabla ya kuwaongezea wagonjwa


Kupimwa kabla ya ndoa na mara kwa mara ili kujua hali ili kujikinga dhidi ya maambukizi au kujitunza kama mtu ameambukizwa


Kutumia mipira


Walioambukizwa kutofanya mapenzi bila kinga ili wasipate virusi aina tofauti na sugu au magonjwa mengine ya zinaa


Kula chakula vinavyofaa na kufanya mazoezi


Kupata matibabu wakati ufaao mtu anapougua magonjwa mengine


Kumjua Mungu ili kumwamini na kumtumainia ili kuondoa uoga na mahangaiko na hivyo kumwezeha mtu kuishi siku zaidi


UnyanyasajiUdunishaji wa Wanawake na UtamaduniTaasubi ya Kiume


Kutorithi mali


Wanawake wajane kunyanganywa mali na kufukuzwa


Ndoa za wake wengi uke wenza


Kupata watoto wengi


Kurithi wanawake


Kupashwa tohara


Kutawishwa au kunyimwa uhuru wa kutoka


Kutoelimishwa eti kwa akiolewa hatafaidi familia atapanda wanaume vichwa au atakuwa malaya


Ndoa za mapemalazima zinazosababisha kukatiza elimu yake mahari haiwezi kurudishwa


Kulazimishwa kuolewa na mtu asiyempenda


Kunyimwa haki ya kusema


Kupigwa na kutusiwa


kubakwa


Kutalikiwa


Wanaume kutokuwa waminifu kwao hata kuwanyima mahitaji na kuwapa mahawara zao


Wanaume kupuuza majukumu ya kukimu familia


Ubadhirifu wa wanaume na hali wake zao ndio walifanya kazi za kupatia hizo pesa


Kubughudhiwa


Kulaumiwa mtoto akikosekana hata mke mwingine kuolewa


Mahali pa mwanamke kuwa nyumbani au haruhusiwi kufanya kazi ofisini au kuongoza


Kulazimishwa kuvaa mavazi aina fulani na kukatazwa kuvaa aina mengine


Kufanyishwa kazi za nyumbani kama mtumwa


Kudhibitiwa na wanaume zao kwa sababu ya vivu


Kunyimwa ajira kwa vile akipata mimba atajikokota kazini na atahitaji likizo baada ya kujifungua


Ajira ya mtoto wa kike ambapo anafanyishwa kazi ya sulubu na kupewa mshahara duni


Suluhisho


Hatua kali za kisheria kwa wanaowapiga wanaowabaka na wanaotekeleza mila ya tohara na ndoa za mapema


Kufanya kampeni dhidi ya mila zinazochangia udunishaji wa wanawake


Kuwashauri watoto wa kike badala ya kuwapasha tohara


Kuanzisha makao ya watoto wa kike wanaotishiwa na mila mbaya


Kumwelimisha mwanamke kuhusu haki zake


Kuhimiza wanawake kupigania haki zao


Serikali kutenga pesa za kuelimisha watoto wa kike ili kuwapa uwezo wa kiuchumi kwani wengi hunyanyaswa kutokana na umaskini na ujinga


Mashirika ya kutetea haki za wanawake kama FIDA na Maendeleo ya Wanawake


Hazina ya kutoa mikopo kwa makundi ya wanawake kv KWFT


Kuwapa wanawake nafasi sawa za ajira na katika uongozi


Kupunguza alama ambazo wasichana wanazopaswa kufikisha ili kujiunga na vyuo vya elimu ya juu


Kubuni sheria za kuwawezesha kumiliki mali


Jinsi Wanaume Wanavyodhulumiwa


Kupigwa


Kuchomwa kwa maji moto


Kukatwa sehemu nyeti


Wanawake kutokuwa waminifu kwao


Kutusiwa


Kutofuliwa nguo


Kunyimwa chakula


Kunyimwa unyumba kama njia ya kulipiza kisasi au kumwadhibu


Kufanyishwa kazi fulani kv kufulishwa nguo na kupikishwa mke akiwepo hata mbele ya wageni


Kuzomewa kugombezwa


Kunyimwa pesa kama hana ajira


Ufisadi


Uovu ubaya au uharibivu


Aina


Wanafunzi kudanganya katika mtihani


Kufanyiwa mtihani na watu wa nje


Kutoza mwanafunzi wa kidato cha kwanza pesa au chakula kama nyama ili kuwalinda


Kujipakulia chakula kingi


Waalimu wakuu kuitisha hongo ili kuruhusu wanafunzi wajiunge na shule zao


Kupita wengine katika foleni wanapokwenda kupata chakula au chai hata benki


Kurudishiwa bakaachenji nyingi dukani na kutoirejesha kwa muuza duka


Kuokota pesa njiani na kutoulizia ni za nani


Kughushi stakabadhi za mtihani hati za umiliki shamba


Kunakili kanda za muziki za wengine na kuziuza


Waajiri kuajiri watu wa familia zao au makabila yao


Daktari kuitisha hongo ili amhudumie mgonjwa


Polisi kuitisha hongo ili aruhusu magari ya huduma kwa umma yasiyofaa kupita


Kutohoa maziwa au kuyaongezea maji ili yawe mengi


Wenye maduka kuuza bidhaa kwa bei ghali


Kuuza bidhaa kama sukari nyama nafaka gesi na mafuta ya petroli ambazo hazijatimiza uzani unaotakikana


Madereva wanaoendea mafuta ya petroli kuuza kiwango fulani cha hayo mafuta na kuongezea ya taa au diseli


Kuuzia watu dawa bandia zisizotibu magonjwa


Ulanguzi wa dawa za kulevya


Kuiba pesa kwa kutumia risiti bandia au kufuruisha bei za bidhaa ili pesa zilizo juu wahusika wagawane


Kutoa ushahidi wa uongo


Kunyanganya wajane na yatima mali zao


Uporaji wa mali ya umma kv nyanja za kuchezea watoto na misitu


Hakimu kuchukua hongo aididimize kesi


Madaktari kutoza wawele ada ya juu hata kuwafanyia upassuaji wasiouhitaji ili wapate pesa


Wafanyakazi wa halmashauri za miji kujificha wanapomwona mtu akiegesha gari ili wadai anakwepa kulipa ada ya uegeshaji ili wahongwe au walikokote gari wapate pesa zaidi


Sababu Ya Watu Kuushiriki Ufisadi


Tamaa ya kutajirika


Kutofahamu madharamatokeo yake


Kukosa njia za kukimu mahitaji


Mishahara au mapato duni yasiyomwezesha mtu kukimu mahitaji yake au ya familia


Kutotosheka kwa kile mtu alichonacho


Hofu ya kupata hasara au kukosa ajira


Kutomjua mungu hivyo hawana imani


Kuzugwa au kutekwa nyara kimawazo na kuwa mtumwa na shetani


Wengine hulichukulia kama jambo la kawaida tu au hali ya maisha


Imani kuwa siku hizi mtu hawezi kupata chochote bila kutoa hongo


Madhara


Vifo kutokana na aajali barabarani au kutotibiwa bila hongo


Majeruhi wa ajali za ajalini wengine hulemaa wasiweze kujifanyia kazi zao


Kufutiliwa kwa matokeo ya mtihani


Kufukuzwa shuleni au chuoni


Umaskini kutokana na utoaji hongo ya pesa nyingi kisha kutopata kazi na ununuzi wa bidhaa kwa bei ghali


Kushuka kwa viwango vya elimu wasiohitimu ipasavyo wanaporuhusiwa kujiunga na shule ama vyuo fulani


Kushuka kwa viwango vya huduma kwa umma kutokana na kuajiriwa kwa watu ambao hawajahitimu vizuri


Afisi za serikali kuchomwa wafisadi wakijaribu kusitiri ushahidi wa ufisadi


Nchi kurudishwa nyuma kiuchumi na kimaendeleo kutokana na pesa za miradi au ambazo zingewekezwa katika vitega uchumi kuporwa


Kupoteza ajira baada ya kufutwa kazi kutokana na ufisadi


Familia kuteseka baada ya kupoteza ajira


Kufungwa jela kwa wanaopatikana na kosa la ufisadi


Uharibifu wa mazingira na madhara yanayoendana nao kutokana na ufyekaji wa misitu


Kudidimiza haki pale kesi inakatwa vibaya kutokana na hongo hata asiye na makosa aweza kufungwa


Viongozi wafisadi katika mashirika na asasi kupoteza nyadhfa


SuluhishoNjia za Kuukabili Ufisadi


Hatua kali kisheria kwa wafisadi


Kulipa wafanyakazi mishahara mizuri


Kuelimisha kuhusu madhara ya usisadi


Kufuta kazi wafisadi


Kunyanganywa pesa au mali walizopata kifisadi


Watu kutangaza mali zao kv kwa kujaza fomu kudhihirisha hayo


Shirika la kukagua vipimo na ubora wa bidhaa


Majina ya wafisadi kutangazwa hadharani


Ukaguzi wa hesabu za matumizi ya pesa katika asasi za serikali


Shirika la kupambana na ufisadi


Kufumania wafisadi


Kupiga picha kwa kamera ya video wafisadi kv polisi wakichukua hongo


Kujifunza kutosheka kwa kile mtu alichonacho na kuishi maisha ya kiwango chake


Kuarifu polisi au shirika la mkupambana na ufisadi kuhusu visa vya ufisadi


Kumjua na kumcha Mungu


Dawa za KulevyaMihandarati


Dawa ambazo huathiri utendakazi wa mwili


Sababu za Kutumiwa


Masurufu au kuwapa vijana pesa nyingi za matumizi


Kujipa burudani


Shinikizo la rika kwa vijana


Ukosefu wa ushaurikutojua madhara


Matangazo ya biashara


Shida kv ukosefu wa ajira na mahitaji ya kimsingi


Marafiki wabaya


Kukaa katika mazingira zinamotumiwa


Malezi


Kuvunjika kwa ndoa


upweke


Kujitoa haya km makahaba


Shida kazini


Kudanganywa zina manufaa km kumpa mtu nguvu ya kufanya kazi au kuerevusha


Kujipa hisia za kuwa huru na ujitambuaji


Madhara


Magonjwa kv saratani na ya zinaa


Vifo kutokana na ajali magonjwa au dawa zenyewe


Kuiba ili kupata pesa za kununulia dawa za


Ubakaji


Hufilisi watu kwa kutumia pesa nyingi hata kuuza au kuzikodisha mali zao ili kuzigharamia


Jamaa kuathirika kisaikolojia wanapoona mwenzao akiKushindwa kuendelea na masomo


Visa vya ubakaji


Kupotoka kimaadili km kuwa mwenye matusi kupiga wengine kuwa mgomvi hata mzinifu


Kuwa mchafu kama fungo km kutooga kutofua nguo kutochanua nywele nk


Kuhisi mambo yasiyokuwepo hallucination


Wengine kushindwa kuolewa na kutoweza kupata watoto km watumiaji wa miraa


Kuvunjika kwa ndoa kutokana na kupiga mke kutumia pesa vibaya


Kufutwa kazi km kutokana na ulevi


Wazimu


Uhalifu


Jamaa ya mtumizi kuteseka ikimwona mwenzao akiangamia kutokana na kuzitegemea dawa za kulevya


Mhusika huathirika kimwili na kisaikolojia


Huathiri ukuaji wa mwili na akili


Huathiri uwezo wa kufikiri kwa kuua seli za ubongo


Hufanya mtu kupotoka kimaadili km upyaro vita uchoyo uzinifu


Kuvunjika kwa ndoa


Kufukuzwa shuleni


Kufungwa jela


Kuzaa watoto ambao hawajatimiza uzani wa wastani


Kufa kwa neva na viungo kukatwa


Suluhisho


Kuelimisha watu kuhusu madhara ya dawa za kulevya


Watu kumjua Mungu


Matibabu ya kurekebisha watumwa wazo


Kujitenga na marafiki wabaya


Kutoingia katika mandhari zinamotumiwa


Maelekezo kuhusu dawa za matibabu kufuatwa ipasavyo


Kutotumia dawa za matibabu kwa matumizi mengine yasiyo ya kutibu


Ukaguzi wa wageni na mizigo katika viwanja vya ndege


Hatua za kisheria kwa walanguzi wauzaji na watumiaji


Kuongeza nafasi za ajira


Kukomesha matangazo ya biashara ya dawa hizo


Kuandika matahadharisho katika chupa na pakiti za vileo


UhalifuUtovu wa Usalama


Chanzo


Umaskini kusababisha wizi na uisadi


Dawa za kulevya kusababisha wizi au kubaka


Marafiki wabaya


Malezi mabaya


Malezi mabaya km mtoto akiiba na kupelekea wazazi wazazi hawamuulizi alikotoa vitu hivyo


Tamaa ya mali kufanya watu kuiba kushiriki ufisadi nk


Hasira au kushindwa kujidhibiti kusababisha kumpiga na kumuumiza mtu hata kumuua


Tamaa kubwa au uchu kusababisha ubakaji


Chuki na wivu huweza kusababisha mauaji


Suluhisho


Hatua kali za kisheria


Kuongeza askari kwani idadi yao ni dogo ikilinganishwa na raia


Kuunda vikundi vya kujilinda


Vituo vya polisi kuongezwa


Vitu vya thamani kuwekwa mahali salama km benki


Kutotembea nyakati za usiku


Kutoendea mahali kusikofaa kv vichochoroni


Kuweka ua na lango


Mavazi yanayofaa kuzuia ubakaji


Kutoa mafunzo ya kujikinga


Nambari za simu za dharura za kuripotia uhalifu


Kumjua Mungu


Kuongeza nafasi za ajira


Haki za Binadamu


Kuishi


Kuingilianakutangamana


Uhuru na usawa


Elimu


Makazi


Afya


Kiwango cha kurithisha cha maisha


Chakula


Kuabudu


Ajira ya watoto


Kufanya kazi


Kumiliki mali


Kutunzwa uzeeni hifadhi ya jamiiwasio na uwezo


Kupiga kura


Kutobaguliwa


Kutoteswa kuminya habari


Uhuru wa kuongeausemi


Kutembea na kuishi popote


Kesi kuendeshwa kwa haki


Kujitetea


Kuoa au kuolewa na unayemtaka


Utulivu km mtoto au mke asipigwe ama kuteswa


Huduma za matibabu


Jina na utaifa wakati wa kuzaliwa


Mtoto mlemavu apewe huduma maalum


Alindwe kutokana na mateso kazi ya sulubu na kuhusishwa vitani


Alindwe dhidi ya mila na tamaduni zisizofaa


Haki ya kupata burudani


Haki ya faragha kuhifadhi siri zake


Asiajiriwe


asiteswe


Jinsi ya kuwalinda na kuwatunza watoto


Sheria kubuniwa za kuwalinda


Hatua kali kisheria kwa wanaodhulumu watoto


Shirika la kupigania haki za watoto


Makao ya watoto wanaokimbia wa dhuluma


Hazina ya wizara na maeneo bunge ya kufadhili watoto maskini bursary


Watoto kuelimishwa kuhusu haki zao


Kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa kulinda mtoto


Elimu ya bure ili watoto maskini wafaidi


Shule maalum kwa watoto walemavu


Wananchi kuchanga kusaidia watoto maskini


Makanisa kusaidia watoto yatima


Shule kuwapa watoto maskini ufadhili


Mazingira


Hali au mambo yanayomzunguka kiumbe katika sehemu anakoishi


Jinsi Yanavyoharibiwa


Kufyeka misitu ili kupata mahali pa makazi ama kulima


Kufuga mifugo kupita kiasi


Kutupa taka ovyoovyo


Moshi kutoka katika magari na viwanda huchafua hewa


Dawa na mbolea za kemikali za kilimo huchafua udongo na maji


Migodi kuacha mashimo ardhini ambayo hujaa maji na kuwa hatari kwa binadamu na kizalio cha mbu


Kelele za vyombo vya mziki viwanda honi za magari na ndege


mafuriko kuchanganya choo pamoja na maji safi


Taka kutoka nyumbani na viwandani kuelekezwa mitoni


Madhara


Ongezeko la joto duniani


Mvua za gharika


Uhaba wa mvua


Ukame na njaa


Uhaba wa maji


Kufa kwa wanyama wa majini kama samaki


Magonjwa na vifo kutokana na kuathiriwa na maji machafu


Magonjwa ya mapafu kutokana na hewa chafu


Suluhisho


Kupanda miti kusiko na miti na kule misitu imefyekwa


Elimu kuhusu madhara ya kuharibu mazingira na jinsi ya kuyatunza Uhaba wa maji


Kukagua viwabda na hatua za kisheria kama vinavyoachilia taka katika mazingira


Kutumia samadi badala ya mbolea za kemikali na dawa za kiasili kuua wadudu katika mimea na mifugo


Kutaifisha misitu


Askari wa kulinda misitu


Kutumia kawi mbadala na ambazo hazichafui mazingira kv kutokana na maji na jua


Mashimo na mapipa ya kutupa taka


Kuweka mifugo kulingana na eneo la malisho


Kutolima kando ya mito


Kutia choo cha binadamu dawa kabla ya kukiachilia mitoni


Kutumia magari ya umma


Kutumia taka kama malighafi na kutumia vile vitu vyaweza kutumika tena


Usalama Barabarani


Vyanzo vya ajali


Madereva kutohitimu vizuri


Magari mabovu


Kutotii sheria za barabarani


Njia mbovu


Kubeba abiria na mizigo kupita kiasi


Kuendesha magari kwa kasi


Waabudu shetani kusababisha magari kupoteza mwelekeo


Kupita magari mengine bila uangalifu


Ulevi


Wenda miguu kutokuwa waangalifu wanapovuka barabara


Kutodhibiti usukani vizuri


Uchovu kusababisha usingizi


Dawa za matibabu


Abiria kutolalamika au hata kumwambia dereva aendeshe kwa kasi wafike haraka


Kuchanganyikiwa


Suluhisho


Hatua za kisheria kwa wakiukaji kanuni za barabarani


Kuondoa polisi wafisadi barabarani


Kukarabati barabara


Ukaguzi wa magari ili kuhakikisha yafaa kuwa barabarani


Kufunza madereva upya


Mikanda au mishipi ya kujifunga kuzuia kujeruhiwa vibaya na vifo ajali ikitokea


Kuweka vidhibiti mwendo


Vifaa vya kutambulia madereva walevi na kasi ya magari


Uangalifu wakati wa kupita magari mengine


Kuwa mwangalifu wakati wa kuvuka barabara


Sayansi na Teknolojia


Uvumbuzi wa umeme unaotumiwa kuangazia na kuendesha vyombo vingi


Matibabu kuwezesha watu kuishi kwa muda mrefu km dawachanjo upasuaji upachikwaji viungo miale ya kutibu saratani nk


Kurahisisha na kuharakisha usafiri km magari pikipiki ndege km


Kurahisisha na kuharakisha mawasiliano kunakosaidia wakati wa dharura km rununu mtandao nukulishi nk


Upashaji wa habari kuwezesha kupata habari kutoka kote duniani km satalaiti mtandao redio runinga nk


Utengenezaji bidhaa viwandani kuharakishwa kutokana na mitambo inazoendesha na tarakilishi


Mimea na mifugo wanaokomaa haraka na walio na mazao mengi


Roketi inayowezesha kwenda katika mwezi na sayari nyingine


Silaha kama bunduki za kupambana na maadui na wahalifu


Burudani bora km sidi video mtandao nk


Madhara


Uavyaji mimba


Mauaji ya huruma


Tishio la dunia kuangamia kutokana na silaha za nuklia na viini vinavyotengezezewa maabarani


Uhalifu kuongezeka kutokana na wingi wa bunduki simu na mtandao


Vyakula kutokana na mimea ina mifugo iliyokuzwa kisayanzi kudhuru afya


Wizi wa viungo vya mwili hata kuhasiwa bila hiari


Ajali za barabarani na za ndege zinazoua watu wengi


Upotoshaji kimaadili kama vile filamu chafu katika mitandao na sidi


Kutumia vijusi kutengenezea viungo


Ongezeko la joto duniani kutokana na uchafuzi wa hewa


Ugaidi kutokana unaotekelezwa kwa mabomu


Simu za Rununu


Faida


Kurahisha na kuharakisha mawasilano


Kupunguza gharama za usafiri


Mtandao huelimisha na hufahamisha habari


Kutuma pesa


Kuweka pesaakiba


Burudani km nyimbo michezo


Kupiga nduru uhalifu unapotokeo


Ajira kwa wauzaji na watengenezaji


Ushuru kwa serikali


Shajara kalenda kamera kikokotozi


Madhara


Burudani kusababisha ajizi


Uhalifu


Gharama kubwa hasa kuweka chaji na malipo kabla ya kutumia kuongea au mtandao


Mtandao kupotosha kimaadili


Hutoa miale ambayo yaweza kusababisha saratani


Kudanganya katika mitihani


Kufungwa jela kutokana na arafa za vitisho na matusi


Runingamagazeti


Burudani


Habari


Ajira kwa wanahabari na watangazaji


Matangazo ya biashara


Kufunza maadili km michezo ya kuigiza na vichekesho


Kutuwezesha kufahamu sehemu nyingine za nchi na dunia


Kuelimisha kv vipindi vya fasihi


Utalii


Kuangazia sehemu na watu wenye shida


Kukuza lugha


Kukuza uzaleno


Madhara


Ajizi


Kupotosha kimaadili


Filamu ziazohimiza watu kuwa wazinifu


Matangazo ya vileo


Kuenezea chuki na propaganda


Kuiga utamaduni wa kigeni usiofaa kv mavazi talaka


Gharama ya kununulia


Kutopata muda wa kushauri watoto na kuomba


Wanafunzi kutosoma jioni


Mke na mume kutoongea kujadili mwelekeo wa familia


Wanaume kuchelewa kurudi nyumbani usiku wakitazama mpira


Migogoro kwa kutaka kutazama vipindi tofauti


Kelele na usumbufu kwa waliolala


Utalii


hali ya kusafiri mbali ili kuvinjari au kufurahia mandhari


Faida


Fedha za kigeni


Ajira katika hoteli udereva nk


Uhifadhi wa mazingira


Kuboreshwa kwa miundo msingi


Mapato kwa serikali kutokana na ada ya kuingilia mbugani na kodi za mikahawa


Amani na maelewano nchini na duniani


Kuhifadhi mila na tamaduni zetu


Kupa nchi umaarufu duniani


Maeneneo kame kuweza kutumiwa ipasavyo kama kivutio chao


Soko kwa mazao ya kilimo


Kuwapa wauzaji vinyago mapato


Ubaya


Magonjwa kv ya zinaa


Matumizi ya mihandarati


Tabia zisizofaa kv Usenge zinazovunja ndoa na kueneza magonjwa kama ukimwi


Upuuzaji wa miradi ya maendeleo serikali ikijengea watalii hoteli za kifahari na viwanja vya ndege ambavyo hutumika kwa nadra sana


Kusababisha watoto kuacha shule ili wawe wanawaelekeza wapate pesa


Kuhimiza mauaji wa wanyama kwa kununua pembe na ngozi


Kelele za magari yao husumbua wanyama na kukanyaga na kuharibu lishe yao


Jinsi ya kuvutia watalii zaidi


Kudumisha usalama


Kuimarisha miundo msingi


Kutangaza nchi na vivutio nje


Kupunguza malipo katika hoteli za watalii


Kufahamisha wananchi kuhusu vivutio kupitia vyombo vya habari


Kuongezea wafanyakazi mishahara ili kuweka akiba waweze kuzuru maeneo yenye vivutio


Kuwapa wafanyakazi likizo ya kutosha


Umaskini


Suluhisho


Kuongeza nafasi za ajira


Kutoa mikopo rahisi kulipa


Kupunguza bei ya pembejeo


Elimu ya bure


Kupigana na ufisadi


Upangaji uzazi ili kupunguza idadi ya watu


Bei bora ya mazao ya kilimo


Kazi kwa vijana


Ukeketaji


Sababu


Kupunguza tamaa


Njia ya kukomaa


Mila na tamaduni


Madhara


Kifo kwa kutokwa na damu sana


Uenezaji wa magonjwa


Shida wakati wa hedhi na kujifungua


Ndoa kuvunjika


Kibali cha kujiingiza katika myenendo isiyofaa


Utengano kati ya waliotahiriwa na ambao hawajatahiriwa migogoro


Kuzua utabaka baina ya waliopashwa na wasiopashwa tohara


Suluhisho


Hatua za kisheria


Elimu kuhusu madhara


Mawaidha kwa wasichana


Makao ya watoto


Njaa


Kilimo cha unyunyizaji maji


Kupunguza bei za pembejeo


Njia bora za kuhifadhi mazao


Mimea na mifugo inayokomaa haraka


Utumizi wa samadi na mbolea


Kuelimisha wakulima kuhusu kilimo bora


Kutayarisha mashamba mapema


Serikali kununua mazao ya wakulima na kuyahifadhi


Dini


Uzuri


Kufunza maadili


Kusaidia maskini


Kuanzisha shule na hospitali


Ajira kwa padri kasisi nk


Kuandaa watu kwa maisha baada ya kifo


Kufarijikuliwaza wenye dhiki


Ubaya


Tamaa ya pesa


Biashara


Ubakaji wa watoto


Kuuza uponyaji


Nyingine kutosaidia wenye shida


Vitajihadi


Kuruhusu waovu bora watoe pesa


Kutoenda hospitalini


Kuendeleza maovu kv uzinifu ushirikina uabudu shetani nk


Maasi ya vijana


dawa za kulevya


shiniko la kikundi


filamu mbaya


kudhibitiwa kupita kiasi


kukosa nidhamu


malezi mabayaudekezaji


kubomoka kwa msingi wa jamii


Ufukara kusababisha kujiunga na makundi haramu


Kukata tamaa


Kutumiwa vibaya na wanasiasa


Suluhisho


Kujiondoa kundini


Kuimarisha uchumi


Kuwashauri vijana


Kujenga udhabiti wa jamii


Kuwaadhibu kulingana na makosa yao


Vijana kujisaka na kujikosoa


Vijana kumjua mungu


Uhuru wa kadiri


Uongozi bora


Malezi bora


Kuongeza nafasi za ajira


Umoja na Utangamano katika Familia


Kuheshimiana


Utiifu na unyenyekevu


Kuwa na usemi


Kuvumiliana na kusameheana


Uaminifu na kuaminiana


Kutochagulia watoto taaluma na wachumba


Wazazi kutolazimisha watoto taaluma au kozi wasizotaka


Kutumia pesa vyema bila ubadhirifu


Kutopendelea na kulinganisha watoto kiuwezo


kutotumia dawa za kulevya


Kuomba pamoja


wazazi kutopendelea watoto fulani


Baba kutimiza majukumu yake ya kukimu jamii


Kutodhibiti mke na watoto kupita kiasi


Uadilifu


Kushiriki kazi


Mambo yanayoathiri utaifaumoja na utangamanoamani


Ufisadi kv kuajiri watu kimapendeleo


Ukabila


Viongozi kueneza chuki


serikali kutoakisi uwakilishaji wa taifa zima


Usalama kukosekana


Ukosefu wa ajira


Matamshi mabaya ya viongozi


Kupanda kwa gharama ya maisha


Majanga ya kiasili


Kutojenga miundo msingi kwa usawa


Kupendelea maeneo fulani katika ugawaji wa raslimali


Ukimbizi wa ndani kwa ndani


Ubomoaji wa nyumba


Suluhisho


Lugha ya taifa


Kukabiliana na ufisadi


Usawa katika ugawaji wa raslimali


Kuelimisha kuhusu umoja wa kitaifa


Tamasha za kitamaduni


Kutalii sehemu nyingine za nchi


Ndoa za makabila tofauti


Serikali ya muungano


Viongozi wachochezi kuchukuliwa hatua kisheria


Matatu


Faida


Kurahisisha na kuharakisha usafiri


Ajira


Ushuru


Biashara


Huduma za dharura


Madhara


Ajali


Wizi


Ufisadi wa polisi kuongezeka


Kuongeza nauli ghafla


Ujeuri wa madereva na mataniboi


Kuchelewesha watu njiani


Magazeti


Habari za taifa na kimataifa


Kuelimisha km kuhusu afya


Kuburudisha km vibonzo


Matangazo ya biashara


Ajira km wahariri wauzaji


Mapato kwa serikali


Kutangaza nafasi za ajira


Elimu km uchambuzi wa vitabu vya fasihi na mashairi


Hutumiwa kufungia bidhaa


Ubakaji


Sura mbaya


ulevi


Ulemavu


Unyonge wa kiakili


Kushindwa kudhibiti jicho na tamaa za mwili


Njaa ya kimapenzi


Kisasi


Kujihisi duni


Kisomo duni


Mavazi


Athari


Waliobakwa huathirika kisaikolojia


Kujikosea heshima na kujihisi mchafu


Magonjwa ya zinaa


Mimba zisizotakikana


Vifo


kujeruhiwa


Kupoteza imani na wanaumewanawake


Kutengwa


Kufungwa jela


3 UTUNGAJI WA KISANII


Mashairi mepesi huruarudhi


Hadithi fupi


Vitendawili


Mafumbochemshabongo


Vitanza ndimi


Michezo ya kuigiza


Mambo ya Kuzingatia katika Uadishi wa Insha


maagizo


Usijibu swali usilolielewa


Uandishi mzuri wa nambari ya swali unalofanya


Kuandika vidokezi


Kuandika kila hoja katika aya yake


Kuanzia aya kwa njia tofauti


Lugha sahili


Miundo tofauti ya sentensi


maudhui


muundo


Kichwa kwa herufi kubwa kipigwe mstari na kisizidishe maneni sita


Upatanishouwiano za kisarufi


Tahajiahijai


Kuakifisha


Mtiririko


Uhalisi


tafsiri ya moja kwa moja km kurudisha mlango mguu wa gari kutoakuweka nguo


Maadili lugha na mawazo safi na mtazamo wa kusaidia taifa


Urefu


Uasilia utungo wako si kurejelea vitabu vya fasihi


Usafi mwandiko unaosomeka na ambao haujapigwapigwa mistari na kufutwa


Tamathali za usemi


Msamiati na tamathali zinazokubalika wala si za kupachika Usitumie msamiati wa kishairi kv mtima ja nk


Kutofupisha kv km nk Bi


Kutumia kistari ikiwa neno linaendelea katika mstari wa pili na kutokata silabi


Herufi f u i j m l


Kutaja na kueleza kikamilifu


Kukamilisha maneno


Kutotenganisha sehemu za neno km walilo zungumzia walioenda


Kutounganisha maneno km kwasababu ni mimi


Mdokezo kuoana na maneno yako


Usiongeze maneno kwenye dondoo la kumalizia


Kutoweka dondoo ni kupotoka


Kusoma insha baada ya kuandika


4 UANDISHI WAKAWAIDA


Ufahamu


Kuelewa


Kuandika idadi ya hoja kulingana na alama


Hoja kwa muhtasari


Andika hoja ulizo na uhakika nazo kwanza


Kuorodhesha hoja kwa nambari wala si kistari


Jibu lililokamilika


Kutoa majibu kutoka katika ufahamu si fikra zako


Maana za maneno kama yalivyotumiwa kwa muundo ule ule


MuhtasariUfupisho


Kutoa mawazo makuu huku kiini cha taarifa kikidumishwa


Hatua


Andika nambari za aya


Soma makala


Elewa swali


Andika mambo muhimu ukizingatia swali ukiondoa maneno yasiyo muhimu


Usibadilishe chochote hata kama unatakiwa kutumia maneno yako


Andika hoja kikamilifu


Andika nakala safi ukizingatia mtiririko


Epuka viunganishi vingi


Zingatia idadi ya maneno uliyopewa


Zingatia kanuni za uandishi


Piga mshazari nakala chafu


Matumizi ya lugha


Kuzingatia sehemu za swali


Sehemu zinazobadilika


Kuzingatia neno moja moja


Kuzingatia hatua au mbinu


Kutojibu maswali kwa pupa


Kusoma jibu ili kusahihisha makosa


Kuelewa swali km tunga sentensi moja eleza maana


Tunga sentensi fupi


Kuonyesha neno fungu la maneno au kiambishi unachotumia kutunga sentensi


Kubainisha eleza kikamilifu kwa kuandika neno au maneno na jina lake


Tahajia km yabwa kitendo


Isimu jamii


Kutaja kueleza na kutoa mifano


Fasihi


Kufikiri ili kuelewa swali


Usijibu maswali zaidi ya manne Kama jibu halikuridhishi lipige mshazari


Maagizo swali la kwanza ni la lazima usijibu maswali mawili kutoka sehemu moja


Chagua maswali utakayoweza kujibu na kupata hoja nyingi


Andika nambari vizuri


Usiandike hoja nyingi kuliko alama


Hoja kwa aya moja


Kutaja kueleza kikamilifu na kuthibitisha kwa mifano kutoka kitabuni kutaja alama moja kueleza mbili


Usirudie hoja kwa njia tofauti


Kutochanganya wahusika


Kusoma vitabu mara nyingi ili kujua dondoo limetolewa wapi


Maswali ya dondoo msemaji anayeambiwa wapi lini


Maswali ya kujadili


Swali la methali


kulinganisha


FASIHI SIMULIZI


Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kuwasilisha ujumbe unaomhusu binadamu


Sanaa ni ufundi wa kuwasilisha fikra na hisia za binadamu kama vile maneno maandishi uchoraji uchongaji ufinyanzi nk


Fasihi simulizi ni sanaa kwa vile


Huwasilisha ujumbe kuhusu binadamu kuhusu utamaduni na uchumi


Huwa na umbo mahsusi km hadithi huwa na mwanzo kati na mwisho na mashairi huwa na beti mishororo nk


Hutumia lugha kwa ufundi kv ya kitamathali


Husawiri mandharimazingira mahsusi kwa ufundi mkubwa


Hujenga wahusika kwa ustadi mkuu ili kusawiri tabia za watu katika jamii


Tofauti Kati ya Fasihi na Sanaa Nyingine


Ainamakundi ya fasihi


Fasihi simulizi


Fasihi inayowasiolishwa kwa njia ya mdomo


Fasihi andishi


Fasihi inayowasilishwa kwa njia ya maandishi


Tofauti kati ya fasihi simulizi na fasihi andishisifa za fasihi simulizizinazofanya utanzu uwe wa fasihi simulizi


Fasihi simulizi huwasilishwa kwa njia ya mdomo ilhali fasihi andishi huwasilishwa kwa njia ya maandishi


Fasihi simulizi huhifadhiwa akilini ilhali fasihi aandishi huhifadhiwa kwa maandishi


Fasihi simulizi ni mali ya jamii ilhali fasihi andishi ni mali ya mtu binafsimwandishi


Fasihi simulizi ina wahusika wa kila aina kv binadamu wanyama na ndege mazimwi na majitu miungu mizimu mashetani na vitu visivyo na uhai kv mawe na miti ilhali fasihi andishi ina wahusika binadamu kwa kiasi kikubwa


Fasihi simulizi ina tanzu nyingi kuliko fasihi andishi


Uwasilishaji wa fasihi simulizi huweza kuandamana na utendaji kv matumizi ya ishara nyimbo makofi kuimba kubeba zana katika majigambo nk ilhali ule wa fasihi andishi hauandamani na utendaji isipokuwa inapowasilishwa mbele ya hadhira


Fasihi simulizi huwasilishwa mbele ya hadhira ilhali fasihi andishi si lazima iwasilishwe mbele ya hadhira


Fasihi simulizi huwasilishwa mahali maalum kv jandoni matangani arusini nk ilhali fasihi andishi haina mahali maalum


Fasihi simulizi huandamana na shughuli fulani ya kitamaduni ilhali fasihi andishi haiandamani na shughuli ya kitamaduni


Fasihi andishi huhitaji muda kutunga ilhali baadhi ya fasihi simulizi huzuka papo hapo km semi maigambo


Fasihi simulizi ina uwezo mkubwa wa kubadilishwa na fanani anapowasilisha ufaraguzi bali fasihi andishi haibadiliki isipokuwa mwandishi aiandike upya


Fasihi simulizi ina historia ndefu kuliko fasihi andishi kwa kuwepo tangu mwanzo wa maisha ya binadamu


Fasihi simulizi huwasilishwa wakati maalum kv usiku kipindi fulani cha mwaka ilhali andishi haina wakati maalum


Tofauti kati ya hadhira


Hadhira ya fasihi simulizi huweza kuwasiliana moja kwa moja na mwasilishaji ilhali ile ya fasihi simulizi sio lazima iwasiliane na mwandishi


Hadhira huchangia katika uwasilishaji wa fasihi simulizi kv kwa kuimba kupiga makofi nk hadhira tendihai ilhali hadhira ya fasihi andishi haichangii katika uandishi


Hadhira ya fasihi simulizi huonana na mwasilishaji ilhali ile ya fasihi andishi si lazima ionane na mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi ni kubwa kuliko ile ya fasihi andishi kwani huhusisha hata wasiojua kusoma na kuandika


Hadhira ya fasihi simulizi ni hai yaani inajulikana na fanani ilhali ile ya fasihi simulizi si hai yaani haijulikani na mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi hainunui kazi ilhali ile ya fasihi andishi hununua kazi


Hadhira ya fasihi simulizi yaweza kumiliki kazi ya fanani lakini ile ya fasihi andishi haiwezi kumiliki kazi ya mwandishi


Hadhira ya fasihi simulizi huchagua kwa kulenga watu wa rika fulani lakini ile ya fasihi andishi hailengi watu wa rika yoyote


Jinsi Fasihi Simulizi na Andishi Zinavyofanana


Zote mbili hushughulikia masuala yanayohusu maisha maisha ya binadamu


Zote mbili Huhumia lugha kwa ubunifu kuwasilisha maudhui


Zote mbili huwa na vipengele viwili vikuu maudhui na fani jumla ya mbinu msanii alizotumia kuwasilisha maudhui


Zote mbili majukumu sawa kv kuburudisha kuadilisha kuhifadhi na kuendeleza utamaduni nk


Zote mbili zina utendajipale tamthilia na riwaya zinapoigizwa


Zote mbili huzaliwa hukua na hufa kutegemea mabadiliko ya wakati


Zote mbili huwa na wawasilishajifanani km mtambajimganaji au manjuyeli katika fasihi simulizi na mwandishi upande wa fasihi andishi


Fasihi simulizi imekopa tanzu za fasihi simulizi kv methali mashairi nk


Majukumu ya Fasihi SimuliziUmuhimu wa Kufunza Fasihi Simulizi Katika Shule za Upili


Kuburudishakustarehesha kufurahisha kuchangamsha kutuliza kusisimua na kupumbaza akili na kiwiliwili  nyimbo hadithi vitendawili


Kufunza maadili kwa wanajamii kwa kuwahimiza kuiga sifa chanya na kukataa sifa hasi za wahusika


Kukuza uwezo wa kufikirikudadisi km vitendawili na chemshabongo


Kufariji km mbolezi na methali km Baada ya dhiki faraja


Vipengele vya fasihi simulizi kv mashairi nyimbo nahau hutumiwa katika uandishi wa fasihi andishi


Kuhifadhi historia ya jamii km mighani visaviini mapisi tarihi nk


Kukejeli tabia zinazokiuka matarajio ya jamii kv soga methali nk


Kuendeleza tamaduni za jamii kwani husawiri imani na desturi za jamii kv kitendawili Nyumbani mwetu mna papai lililoiva lakini siwezi kulichuma  Mtu hawezi kumwoa dadake


Kuunganisha watu pamoja kwa kuwajumuisha pamoja wakati wa ngoma kuimba utambaji nk


Kukuza lugha kv misimu inapokita kimatumizi na kujumuishwa katika lugha sanifu


Kukuza uwezo wa kutumia lugha kadiri mtu anapoendelea kuwasilisha kv hotuba vitanza ndimi husaidia kuboresha matamshi na kutofautisha maana za maneno


Kuza uwezo wa kubuni kv malumano ya utani vitanza ndimi ngonjera nk


Kukuza uzalendo kwa kufanya wanajamii kuonea fahari jamii zao na kuiga mashujaa au watu waliotendea jamii makuu


Kuonya na kutahadharisha wanajamii dhidi ya tabia hasi kv ulafi uchoyo nk


Sababu za UfaraguziKubadilika kwa Fasihi Simulizi


Kuwasilishwa vibaya


Fanani kusahau na kubadilisha yaliyomo na mtiririko


Kubadilisha ili kukidhi mahitaji ya hadhira km umri na uelewa wao kutumia lugha nyepesi kwa watoto na pevu kwa watu wazima


Mabadiliko ya mandharimazingiravitu vilivyo katika mazingira halisi kukosekana katika mazingira ya usimulizi na msimulizi kutumia vitu katika mazingira yake vinavyokaribiana navyo


Kutoeleweka na hivyo kuhifadhiwa vibaya


Mabadiliko ya wakati km kitendawili cha wakati wa mkoloni kutumia mzungu na cha wakati wa mwarabu kutumia mwarabu na maana ni ile ileMzungumwarabu amesimama kwa mguu mmojamwavuli


Mabadiliko ya falsafa ya vizazi na maingiliano katika jamii kusababisha kurithisha tu yale ambayo ni muhimu na kuacha mengine


Kila fanani huwa na mtindo wake wa kuwasilishakisanii


Ubunifu wa fanani ili uwasilishaji uweze kuvutia saidi na uwezo wake wa lugha


Teknolojia kusababisha kuhifadhiwa na hivyo kuiua


Wahusika katika Fasihi Simulizi


Wahusika ni viumbe wa sanaa ambao hutumiwa katika kazi ya fasihi kuwasilisha maswala mbalimbali


Fananianayetunga na kuwasilisha fasihi simulizi


Hadhirakusikiliza kutazama kushiriki wa kuimba kuuliza maswali kutegua vitendawili kupiga makofi nk kuna aina mbili za hadhira i hadhira tendihai na ii hadhira tuli


Wanyamawanaofanya kama binadamu na kuwakilisha sifa kama vile ujanja ulaghai tamaa na ujinga na wanaobakia wanyama tu


Binadamu


Mazimwi na majituviumbe vyenye matendo na maumbile ya kutisha kama vile jicho moja vichwa viwili au zaidi nusu mtu na nusu myama wenye tamaa iliyokithiri ya kuweza kumeza kila kitu kuhifadhi na kutunza binadamu ananyoyapendeza


Wahusika vitu visivyo na uhai mawe miti vijaluba vibuyuhutumiwa kuibua imani za kidini


Mizimuroho za waliokufahutembea hula na huathiri binadamu


Miunguviumbe vyenye uwezo mkubwa dhidi ya binadamu km katika mighani na visasili


Njia za Kukusanya Fasihi Simulizi


Kuchunzautazamaji


Kutazama kwa makini yanayotokea na kuandika


Umuhimuuborauzuri


Kupata habari za kutegemewa na kuaminika


Ni rahisi kurekodi kv kwa vinasa sauti video nk


Ni njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kuweza kupata sifa za uwasilishaji kv tonikiimbo ishara nk


Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji


Udhaifu


Shida ya mawasiliano


Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki kumshuku na kusitisha uwasilishaji


Ghali kwa kumbidi mtafiti kusafiri


huhitaji muda mrefu


Kusikiliza wasanii wakiwasilisha tungo zao


Umuhimu


Kikwazo cha mawasilianoSi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Shida ya mawasilianoSi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Huhitaji muda mrefukusafiri na kusikiliza


Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki kutowasilisha ipasavyo


Ghali kwa gharama ya usafiri


Mahojiano


Kuhoji wanaofahamu mengi kuhusu fasihi simulizi


Kuweza kungamua wakati mhojiwa anatoa habari zisizo za kweli


Kuweza kufafanulia mhojiwa maswali ili kuweza kupata habari sahihi zaidi


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Udhaifu


Huhitaji muda mrefu


Mhojiwa kutotoa habari kwa kutomwamini mtafiti kwa ugeni wake


Kikwazo cha mawasilianosi njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kurekodi katika kanda za sautitepurekoda


Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi


Sifa za uwasilishajiuhai kama vile toni na kiimbo kuhifadhiwa


Mkusunyanyaji aweza kurudia uwasilishaji ikiwa hakuelewa


Chaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Hakiwezi kunasa uigizaji


Fanani huenda asiwasilishe vyema akijua anarekodiwa


Ghali kwa kuhitaji kununua kifaa na kumbidi mtafiti kusafiri


Kurekodi kwa filamu na video


Hunasa picha zenye miondoko na sauti


Umuhimu


Video huhifadhi uigizaji ishara na kiimbotoni


Kuonyesha uhalisi wa mandhari


Kazi iliyokusanywa hivi hudumu kwa muda mrefu


Njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Udhaifu


Chombo chaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Njia ghali


Ghali kwa gharama ya ya usafiri na kununua filamu na kamera ya video


Data yaweza kufisidiwa na hivyo kutowafikia walengwa


f Kupiga picha kwa kamera


Hunasa picha zisizo na miondoko na sauti


Huonyesha uhalisi wa mandhari


Huweza kuhifadhi ishara


Kupata habari za kuaminiwa na kutegemeka


Ghali kwa gharama ya ya usafiri na kununua kamera


Sifa za uhai kama vile kiimbo haziwezi kuhifadhiwa


Yaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti kuathirika


Kushiriki katika kazi ya fasihi simulizi kv ngoma soga nk


Umuhimu


Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji


Kupata habari za kutegewa na kuaminika


Kukuza utangamano wa mtafiti na wanajamii


Kuweza kunasa na kuhifadhi sifa za kiimbo toni na ishara


Udhaifu


Kuchukua muda mrefu


Ugeni wa msanii kusababisha washiriki kuwa na wasiwasi na kutotenda kama kawaida


Njia ghali kwa kuhitaji mtafiti kusafiri mbali


Mtafiti aweza kusahau kwa kuhifadhi akilini


Kutumia hojaji


Fomu yenye maswali funge au wazi


Gharama ya chini


Yaweza kutumika katika mahojiano


Huokoa muda kwani mtafiti aweza kuituma na kuachia mhojiwa kujaza


Hupatia habari za kuaminika na kutegemeka


Utata wa maswali kusababisha majibu yasiyo sahihi


Si nzuri kwa wasiojua kusoma na kuandika


Kutopata sifa za uwasilishaji kama vile kiimbo toni na ishara


Wahojiwa kukataa kuijaza kutokana na mwelekeo hasi dhidhi ya hojaji na hivyo kukwamiza utafiti


Vifaa vya Kukusanya Fasihi Simulizi na Udhaifu Wake


Vinasa sautitepu rekoda


Kamera


Filamu na video


Diski za kompyuta


Kalamu na karatasi


Umuhimu


Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi


Si rahisi kusahaulikahubakia vile vile


Si njia ghali kama vile video


Udhaifu


Sifa za uwasilishaji kama vile toni kiimbotoni na ishara haziwezi kuhifadhika hivyo kupotea


Hupunguza hadhira kwa kulenga tu wanaojua kusoma na kuandika na hivyo kuathiri usambazaji wake


Mbinu za Kuhifadhi Fasihi Simulizi


Huhifadhiwa na binadamu akilini km ngano hupokewa kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Katika maumbile au mazingira km fisi daima huchechemea  kinyonga naye hutembea pole pole


Katika vifaa meme km nyimbo hadithi maigizo nk huweza kuhifadhiwa katika kanda za sauti video sidi na diski za kompyuta


Katika michoro km picha huhifadhi matukio maalum kv za kabila fulani likiwinda au likisherehekea


Umuhimu wa KukusanyaKuhifadhi Fasihi Simulizi


Ili isipotee km kwa kusahaulika


Kuirekodi ili kuiendeleza kwa kuirithisha kwa vizazi vijavyo


Ili kulinganisha fasihi simulizi za jamii mbalimbali na kuonyesha tofauti zake


Ili kuhakikisha mtiririko katika uwasilishaji


Kutunza historia ya jamii ili vizazi vijavyo viijue


Ili kuziba mapengo ya utafiti yaliyomo kwa vile kuna tungo ambazo hazijatafitiwa kwa kina


Kuendeleza elimu ya jadi ya jamii


Kuingiliana na jamii iliyo chanzo cha fasihi humwezesha kuelewa na utamaduni na fasihi yake kwa ujumla


Humwezesha mwanafunzi kuona vipengele hai vya fasihi kv uigizaji toni na kiimbo ambavyo husaidia kuielewa kwa kina


Husaidia kuhifadhi tamaduni za jamii kwa nia ya kuzipitisha kwa vizazi vijavyo


Husaidia kuelewa utamaduni wa jamii nyingine


Humwezesha mwanafunzi kupata maarifa ya kufanya utafiti katika taaluma nyingine kv sosholojia


Kujua fasihi simulizi za jamii nyingine humfanya mtafiti kuzielewa na kuzikubali jamii hizo na hivyo kuendeleza amani katika nchi


Ili kusahihisha mawazo mapotovu kuhusu baadhi ya tanzu na vipera vya fasihi simulizi


Matatizo Yanayomkabili Mkusanyaji wa Fasihi Simulizi


Gharama ya utafiti kuwa kubwa kiasi cha mtafiti kutoimudu kv kusafiria kununulia vifaa


Kutojaziwa hojaji kutokana na mtazamo hasi wa jamii dhidi ya ujazaji wake


Wanajamii kukataa kutoa habari wakishuku mtafiti anawapeleleza au kwa kuona haya


Wanajamii wengine kudai walipwe kabla ya kutoa habari na hivyo kukwamiza utafiti


Mbinu nyingine kv hojaji huhitaji watu wanaojua kusoma na kuandika na ikiwa mhojiwa hajui utafiti utakwamizwa


Uchache wa wazee na wataalamu wa fasihi simulizi kusababisha kukosekana au kupatikana kwa data isiyo ya kutegemewa


Utawala kukataa kutoa idhini ya kufanya utafiti


Kukosa ufadhili na utafiti kutofanywa kwa kutomudu gharama


Muda wa utafiti kutotosha na hivyo kutopata habari za kutosha kuhusiana na mada yake


Kikwazo cha mawasiliano ikiwa mtafiti na mhojiwa hawatumii lugha moja na mhojiwa hajui lugha nyingine na kumbidi mtafiti kukodi mkalimani na gharama kuongezeka


Ukosefu wa vyombo vya usafiri kunakochelewesha utafiti na kutomalizika katika muda uliopangwa


Ukosefu wa usalama kv kuvamiwa kwa kushukiwa anapeleleza na kuibiwa vifaa


Changamoto Zinazokabili Ukusanyaji wa Fasihi Simulizi


Ukosefu wa utafiti wa kutosha kwani kuna vipera ambavyo bado havijaandikwa


Uchache wa wataalamu wa kutafitia na kuendeleza utafiti


Watu kuhamia mijini na kuingiliana na wa jamii nyingine na kufanya uhifadhi na urithishaji wa fasihi kutowezekana


Mtaala wa elimu kupuuza lugha ya kiasili inayotumiwa kuhifadhia na kurithisha fasihi simulizi na hivyo kukatiza ukuaji wake


Fasihi simulizi kuhusishwa na ukale na hivyo kutoona haja ya kuirithisha na kuihifadhi


Kuhifadhiwa kwa fasihi simulizi akilini kusababisha kusahaulika kubadilika hata kufa kwake


Jinsi Jamii ya Sasa Inavyojaribu Kuhifadhi Fasihi Simulizi


Tamasha za muziziki kunakokaririwa na kuimbwa mashairi


Sherehe za arusi jando mazishi mawaida


Utegaji na uteguaji wa vitendawili kupitia redio na runinga


Sarakasi za wasanii huhifadhi kipera cha vichekesho


Ngoma za kienyeji kama isukuti katika hafla za kisiasa na harusi


Utambaji wa hadithi hasa katika sehemu za mashambani


Tanzu za Fasihi Simulizi


Tanzu ni aina za tungo zenye muundo uliokaribia kufanana


hadithi


semi


ushairi


mazungumzo


maigizo


Kipera ni utungo wa fasihi simulizi unaowasilishwa mbele ya watu


HADITHI


Masimulizi yanayotumia lugha ya mtiririko au nathari


Sifa


Hutumia ya lugha ya mtiririko au natharikueleza matukio moja kwa moja


Hurithishwa jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huwasilishwa mbele ya hadhira


Hutambwa mahali maalum kv ndani ya nyumba chini ya mti uwanjani nk


Huweza kutokana na matukio halisi kihistoria au ya kubuni


Huwa na mafunzo fulani kwa jamiihadhira


Hutumia wahusika wa aina tofauti kv nyumbani wanyama ndege mazimwi nk


Hutumia aina nyingine za sanaa kv nyimbo methali ushairi nk


Huwa na utendaji kv mtambaji kuiga fisi anavyokula


Aghalabu hutambwa jioni


Sababu za Ngano Kutambwa JioniUsiku


Ndio wakati watu walikuwa wamejumuika nyumbani baada ya kazi


Utambaji ulikuwa njia ya kupitisha wakati chakula kikingojewa


Wakati huu ulihakikisha mwanajamii hapotezi wakati wa kazi


Majukumu ya Hadithi


Kufunza maadili yaliyo nguzo kuu kwa wanajamii


Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani


Kuburudisha baada ya kazi ya kutwa


Kukuza uwezo wa watoto wa kukumbuka ili kutamba baadaye


Kueleza asili ya mambo km visaviini visasili na ngano za usuli


Kutahadharisha wanajamii dhidi ya kufanya mambo yasitofaa


Kuunganisha watu katika jamii wanapojumuika pamoja kusikiliza utambaji


Ngano za mtanziko hukuza uwezo wa kutathmini na kutoa uamuzi ufaao


Kukuza lugha hasa kwa hadhira ya watoto


Kuhifadhi na kuendeleza historia ya jamii kv mighani tarihi nk


Kuelimisha hadhira kuhusu utamaduni wao


Njia ya kupokeza kizazi historia na utamaduni wa jamii


Sifa za MtambajiMganaji Bora


Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza hadharani


Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia mambo ya aibu inapobidi


Awe na uelewa wa mazingira na masuala ibuka katika jamii ili kuweza kuwasilisha dhana zisizopatikana katika mazingira yake km kutumia rais kuelezea dhana ya mfalme


Awe na ufahamu mpana wa lugha ili aweze kuitumia kwa uhodari na kuwasilisha kwa wepesi


Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa makini ya hadhira na kuzuia isikinai


Awe na ufahamu mpana wa utamaduni husika ili kuzuia kutumia maneno na ishara zinazoweza kuwaudhi au kupingana na imani za hadhira


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kv kuimba maswali ya balagha ili isikinai nk


Aweze kujua matarajio kiwango cha elimu na tajriba ya hadhira ili kuweza kubadilisha kwa kiwango kinachofaa


Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na hadhira ili aivutie


Awe na kumbukumbu nzuri ili usimulizi wake utiririke vizuri


Awe na uwezo wa kudramatisha ili kuonyesha picha fulani kv kuiga toni sauti na kiimbo kulingana na swala analowasilisha


Kubadilisha toni au kiimbo ili hadhira isikinai


Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso mwili na miondoko kulingana na hali anayoigiza


Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia


Aweze kubadilisha toni na kiimbo kulingana na hali tofauti anazoigiza kv huzuni


Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira kwa nyimbo na maswali ya balagha ili kuondoa uchovu wa kutazama na kusikiliza


Awe na uwezo wa ufaraguzi kubadilisha utambaji wake papo hapo kutegemea hadhira yake na kutoa mifano inayofahamika kutoka katika mazingira ya hadhira


Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa kidrama ili kuongeza taharuki kusisitiza ujumbe na kuteka makini ya hadhira


Aina za Hadithi


Hadithi za Kubuni


Hazisimulii matukio ya kweli bali ya kutungwa


Hadithi za KisaluaKihistoria


Zinazosimulia matukio yaliyowahi kutendwa na wahusika waliowahi kuishi


Huongezewa ubunifu ili kuvutia zaidi


Ngano


Hadithi zinazosimulia kisa chenye funzo na zenye wahusika aina ya binadamu viumbe na vitu visivyo na uhai


Sifa za Ngano


Zina fomyula ya kuanziamwanzo maalum


Zina fomyula ya kumaliziamwisho maalum


Zina wahusika aina mbalimbali


Zina matumizi ya nyimbo


Hutumia takriri usambamba ili kusisitiza km zimwi likakimbia likakimbia


Huwa na na maadilimafunzo


Hutumia maswali ya balagha kuongeza taharuki


Hutumia tanakali za sauti


Zina matumizi ya fantasia au matukio yanayokiuka uhalisimambo ya ajabu kv binadamu kuruka kama ndege zimwi kumeza watu na baadaye kutapika wote nk


Kutambua mbinu zilizotumiwa katika hadithingano


Kutambua wahusika


Aina za Fomyula za KuanziaMianzo Maalum


Paukwa Pakawa Sahani Ya mchele Giza La mwizi Na kiboko je Cha mtoto mrorofi


Hapo zamani za kaleza kongamawe


Ilitokea


Hadithi Hadithi Hadithi njoo


Kaondokea chenjangaa kajenga nyumba kakaa mwanangu mwanasiti kijino kama chikichi cha kujengea kikuta na vilango vya kupita


Hapo jadi na jadudi


Umuhimu wa Fomyula ya KuanziaMwanzo maalum


Kuvuta makini ya hadhira


Kumtambulisha mtambaji kwa hadhira


Kuashiria mwanzo wa hadithi


Kutoa hadhira kutoka ulimwengu halisi hadi ule wa hadithi


Aina za Fomyula za KumaliziaMiishio Maalum


Hadithi inaishia hapo


Tangu siku hiyo


Wakaishi raha mustarehe


Maadili


Umuhimu wa Fomyula ya KumaliziaMwisho Maalum


Kuashiria mwisho wa hadithi


Kutoa hadhira katika ulimwengu wa hadithi hadi ule halisi


Kumpishakumpa fursa mtambaji anayefuata


Kupisha shughuli inayofuata


Kutoa funzo la hadithi kwa muhtasari


Kupa hadhira nafasi ya kupumzika baada ya kuwa makini kwa muda


Umuhimu wa Nyimbo katika Ngano


Kushirikisha hadhira


Kusisimua hadhira na kuondoa ukinaifu


Kuteka makini yao


Kuwasilisha mafunzomaadili


Kutenganisha matukio katika hadithi


Kuburudisha hadhira


Kupunguzia hadhira mwemeo


Umuhimu wa Tanakali za SautiOnomatopeya katika Ngano


Kuongeza utamu


Kusaidia msomaji kupata picha kamili


Kusaidia kupata hisia halisi


Aina za Ngano


Hurafa


Hadithi zenye wahusika wanyama na ndege


Hurafa za kijanja ni hadithi ambapo wanyama wadogo hutumia ujanja wa hali ya juu ili kujinasua na hali ngumu au mitego wanayotegewa


Sifa


Wahusika ni wanyama au na au ndege


Wanyama na ndege hupewa sifa za binadamu


Ni kazi ya ubunifu


Hutoa mafunzo kwa njia ya kuchekesha na isiyoumiza


Huwa na ucheshi mwingi


Hutumia mbinu ya uhuishi


Huwa na sifa zinazohimizwa na zinazoshutumiwa


Ujanja au uongo hujitokeza katika hurafa za kijanja


Ushindi hujitokeza katika hurafa za kijanja


Umuhimu


Kutahadharisha watu dhidi ya kuwa wa danganyifukudanganyika kwa urahisi


Kuonyesha jinsi tabia ya udanganyifu inavyoweza kujitokeza na kuathiri watu


Hurafa za kijanja hufunza jinsi ya kupampana na hali ngumu


HekayaNgano za Kiayari


Hadithi zinazomsawiri mhusika anayetumia ulaghai kupata matilaba yake kutoka kwa wengine Abunuwasi


Wahusika wakuu ni binadamu


Huwa na ubunifu mkubwa


Hustaajabisha na kuchekesha


Ujanja na uongo hujitokeza


Ushindi hujitokeza


Ni za kubuni


Hutahadharisha watu dhidi ya kuhadaika kwa wepesi


Huonya dhidi ya matokeo yanayoweza kuwapata wanaojinyakulia mali kwa udanganyifu


Kuonya dhidi ya usaliti


Kukashifu viongozi dhalimu na matendo maovu


Kukejeli wanaotumia nguvu badala ya akilihekima


Visasili


Hadithi zinazoeleza asili ya matukio fulani katika jamii km kifo jua lugha zilizala nk


Sifa


Husimulia mambo ya kiimani na kidini


Huwa na misingi ya kihistoria


Hueleza asili ya matukio katika jamii


Wahusika ni wanyama na binadamu


Huwa na maadili


Hurithishwa kizazi hadi kingine


Umuhimu


Kueleza asili ya mambo kama vile kifo utamaduni nk


Kueleza utaratibu wa kutekeleza desturi kv mahari


Kuhalalisha baadhi ya mila na desturi za jamii kv ulipaji mahari uabudu miti nk


Kukitisha mizizi imani fulani ya watu


Kupunguza athari za majanga kama vile kuhalalisha kifo


Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina aina yake ya visasili


Kuhifadhi historia na utamaduni wa jamii


Ngano za usuli


Hadithi zinazoeleza asili ya hali tabia mahusiano au wasifu kv asili ya kuku kuchakura asili ya kinyonga kwenda kwa tahadhari nk


Sifa


Ni kazi ya kubuni


Hueleza kuhusu asili ya sifa tabia au hali


Hutumia mbinu ya uhuishi


Kueleza sababu ya tabia hali au sifa Fulani


Kuonya dhidi ya tabia hasi kama vile ulafi


Ngano za mazimwi


Hadithi ambazo wahusika ni mazimwi


Wahusika ni mazimwi


Mazimwi huwakilisha sifa hasi za binadamu km ulafi ukatili uovu nk


Hujaa uharibifu


Huwa na matumizi mengi ya fantasia


Kipengele cha safari hujitokeza kv kwenda nchi za mbali kutafuta suluhisho


Ushindi hujitokeza mazimwi hushindwa


Huwa na maadili


Mazimwi huwa na sifa zinazokiuka mipaka ya binadamu km kinywa kisogoni jicho moja kubwa nk


Umuhimu


Kukashifu tabia ya uovu ulafi na ukatili


Kutahadharisha dhidi ya kuwa na ulafi ukatili nk


Kutia moyo waliodhulumiwa kuwa waliowanyanyasa wataadhibiwa siku moja


Ngano za Mashujaa


Ambazo zinazohusu watu waliotenda matendo ya kishujaa katika jamii zao kama vile kuokoa jamii


Sifa


Kipengele cha motifu au kusafiri nchi za mbali kupigana na mazimwi kuokoa jamii


Husawiri mapigano kati ya wema lila na ubaya fira


Uovu huwakilishwa na mazimwi au viongozi dhalimu


Hatimaye wema hushinda uovu kwa juhudi za mashujaa


Ngano za mashujaa ni za kubuni ilhali katika mighani mashujaa wanaaminiwa waliishi


Kuhimiza uzalendo na ujasiri miongoni mwa vijana


Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana


Kusifu mashujaa katika jamii


Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya kukabiliana na changamoto inda na ila


Kuhimiza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga mashujaa na kupigania jamii


Kuonya dhidi ya matendo hasi kv ukatili


Kuhimiza watu kutokata tamaa


Ngano za mtanziko


Hadithi ambapo mhusika hukabiliwa hali ngumu ya kuamua baina ya mambo wawili au zaidi yanayomkabili


Wahusika ni wanyama au binadamu


Ni kazi ya kubuni


Mhusika hulazimika kufanya uteuzi mgumu


Hali mbili au zaidi zinazotatanisha huwepo


Umuhimu


Hutuerevusha jinsi ya kupambana na hali ngumu


Kuonyakutahadharisha dhidi ya kujiponza


Kukuza uwezo wa kupima mambo na kuteua lililo muhimu


Kuonya dhidi ya kutenda bila kuwaza kwa kina


viii Ngano za Kimafumbo


Ambazo huwa na maana ya ndaniiliyofichika


Istiara


Hadithi ambayo maana yake huwakilisha maana nyingine iliyofichika kv hurafa ambapo wanyama huwakilisha binadamu


Mbazi


Hadithi fupi inayotolewa inayotolewa kama mfano kumkanya au kumwelekeza mtu kv katika biblia


Hadithi za KisaluaKihistoria


Mighani


Hadithi za mashujaamajagina wa jamii fulani km Rwanda Magere wa Waluo Fumo Liyongo wa Wapate Koome Njue wa Wameru Wangu wa Makeri wa Wakikuyu na Syokimau wa Wsakamba


Sifa


Huhusu mashujaa wa jamii fulani


Wahusika hupambana na hali ngumu inayosababishwa na maadui


Wahusika hupewa sifa na uwezo usiokuwa wa kawaida kv ukubwa wa ajabu nguvu katika kivuli nguvu katika nywele kutoulika nk


Wahusika hupigania haki za wanyonge


Mhusika hukomboa jamii yake dhidi ya maadui


Mhusika hufa kifo cha huzuni tanzia kwa kusalitiwa na mtu wa karibu kv mwanamke au jamaa zao


Mashujaa huuliwa kwa njia ya ajabu kama vile kunyolewa nywele kivuli kuchomwa mkuki kuchomwa shindano ya shaba kitovuni


Mighani huzungumzia matukio ya kihistoria


Kuna tabia ya kupiga chuku matukio yaliyo hadithini


Mighani hurithishwa jamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine


Huchukuliwa na jamii kama hadithi zenye ukweli na jamii hujinasibisha na mighani hiyo


Husimulia mambo ya kiimani na kidini


Umuhimu


Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina aina yake ya mighani


Kuhifadhi na kumbusha historia yajamii


Kusifu mashujaa katika jamii


Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana


Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya kukabiliana na adui au changamoto


Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu kuiga mashujaa na kupigania jamii


Kuonya dhidi ya matendo hasi kama vile usaliti


Kuhimiza watu kutokata tama


Tofauti Kati ya Mighani na Visasili


Visakale


Masimulizi ya matukio yaliyotendeka zamani kv vita majanga kama njaa na magonjwa na hamahama za jamii kv waisraeli kutoka misri


Visaviini


Hadithi zinazoeleza chimbuko la jamii Fulani


Mapisi


Maelezo ya kihistoria yasiyo na ubunifu wowote kv chimbuko la kundi la wabantu kutoka Afrika ya Kati na kuenea sehemu mbalimbali za Afrika


Tarihi


Maelezo kuhusu matukio ya kihistoria kulingana na yalivyofuatana ki wakati


Kumbukumbu


Maelezo ya kitawasifu kuhusu mtu au jamii inayotambulika kwa kutoa mchango fulani mkubwa


Vipera Vingine vya Hadithi


Soga


Hadithi fupi za kuchekesha zinazolenga kutania au kudhihaki


Sifa


Wahusika ni wa kubuni


Hutaja ukweli unaoumiza


Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa dhihaka


Hutumia chuku kupita kiasi


Huhusu tukio moja


Ni fupi


Umuhimu


Kukashifu matendo hasi kwa njia ya ucheshi


Kuonya na kutahadharisha dhidi ya matendo hasi kv ulaghai


Kufunza maadili


Kuburudisha kwa kuchekesha


Vigano


Hadithi fupi zinazosimulia kuhusu matendo mabaya katika jamii na wakati uo huo kuonya na kuelekeza dhidi yayo


Aghalabu huandamana na methali kwa lengo la kufafanua linalokusudiwa au kudhibitisha funzo la methali fulani


Huwa vifupi


Husimulia kisa kimoja tu


Wahusika ni binadamu na wanyama


Hufunza maadili kutokana na methali


Kisa


Masimulizi mafupi yenye tukio moja lenye funzo kwa njia ya kufurahisha


Mambo ya Kuzingatia katika Uchambuzi wa HadithiNgano


Kueleza aina ya ngano kwa kuzingatia wahusika na maudhui


Ngano yaweza kuwa ya mazimwi na ya mashujaa kwa wakati mmoja


Ngano yaweza kuwa hurafa ya usuli na ya kiayari


Kutaja wahusika


Kufafanua sifa za wahusika wakuu


Maadilimafunzo yanayojitokeza katika hadithi


Kubainisha sifa za nganohurafahekaya nk zinazojitokeza katika hadithi


Kueleza umuhimu wa fomyula ya kuanziawimbo uliotumiwa katika hadithi


Kubainisha tamathali za usemi zilizotumiwa katika hadithi fulani


Kuonyesha jinsi ngano inavyoshughulikia maudhui fulani


Kufafanua ufaafu wa methali fulani zilizotumiwa katika hadithi


Katika ngano ya mtanziko ungekuwa mhusika mkuu ungefanya nini


Kubainisha matumizi ya mbinu ya fantasia


Kufafanua maswala ibukamaudhui yaliyoshughulikiwa km usaliti ujinga ulaghai nk


Kuchanganua utungo kifaniploti wahusika mbinu za lugha fantasia nyimbo nk


Kueleza majukumu ya hadithi


SEMI


Tungo fupi zinazowasilisha ujumbe kwa kufumba au kuchora picha


Sifa


Huwa fupi kwa kuwasilisha ujumbe mrefu kwa maneno machache


Ni tanzu tegemezi kwa hutegemea tanzu nyingine kama vile hadithi mazungumzo nk


Hazibadiliki vivi hivi


Baadhi ni kielelezo cha maadili kv methali


Hutumia lugha ya kimafumbo


Huibua taswira


Huwa na mchezo wa maneno


Baadhi huwa na muundo maalum kv methali na vitendawili


Nyingine ikikosa kutumika hutoweka kv misimu


Umuhimu


Kuonya km methali Asiyesikia la mkuu huvunjika guu


Kukuza uwezo wa kufikiri km vitendawili na chemsha bongo


Kutafsidi lugha au kupunguza ukali wa maneno km nahau jifungua badala ya zaa


Kuburudisha km vitendawili chemsha bongo na vitanza ndimi


Kuhifadhi siri km nahau misemo misimu


Kuelimisha km kutofanya mambo kwa pupamla kwa pupa hadiriki kula tamu


Kuongeza utamu katika lugha


Kuboresha matamshi km vitanza ndimi


Kukuza lugha km misimu


Kukuza utangamano katika jamii kwa kuleta watu pamoja wakati zinawasilishwa


Vipera vya Semi


Methali


Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha


Sifa


Huwa fupi km Msafiri kafiri


Hutumia tamathali za usemi


Hutumkia lugha ya kimafumbo


Huwa na maana ya ndani na nje


Kunazo hufanana kimaana km Haraka haraka haina baraka na Polepole ndio mwendo


Hupingana zenyewe km Polepole ndio mwendo na Chelewa chelewa utamkuta mwana si wako


Huwa na sifa za kishairi kv ukwapi utao na vina Haba na haba hujaza kibaba


Sifa za utegemezi kwa kuingiliana na tanzu nyingine za fasihi


Huwa na muundo maalum wa sehemu mbili


Wazokm Haba na haba


Kukamilisha wazo hujaza kibaba


Umuhimu


Kukuza uwezo wa kufikiri kwani mpokezi hufikiri ili kupata maana ya ndani


Kuonya dhidi ya matendo yasiyofaa km Mchimba kisima huingia mwenyewena Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe


Kufariji walio katika hali ngumu Baada ya dhiki faraja Hakuna marefu yasiyo na ncha Liandikwalo ndilo liwalo Ajaliwalo ndilo apatalo


Kuhimiza watu kujitahidi maishanikuonyesha jambo jema huja kwa kufanyiwa kazi km Mtaka cha mvunguni sharti ainame Chumia juani ulie kivulini


Kupamba lugha iwe na mvuto kwani huwa na usanii mkubwa


Kuhimiza ushirikiano Umoja ni nguvu utengano ni udhaifu Jifya moja haliijiki chungu


Kuelimisha mtu ajue jambo muhimu km Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi Pema usijapo pema ukipema si pema tena


Kushauri km Enga kabla ya kujenga na Mchama ago hanyeli


Kufupisha maadili katika ngano


Kubuni lakabu km kikulacho


Kufunza maadili km kuwa na subiraSubira huvuta heri


Kuhimiza kutokata tama km Bandu bandu huisha gogo Papo kwa papo kamba hukata njiwe


Kuonyesha umuhimu wa kuthamini jamaa zako kuliko marafiki km Damu ni nzito kuliko maji Mla nawe hafi nawe ila mzaliwa nawe


Kuonyesha umuhimu wa kuthamini vitu vyakoUsiache mbachao kwa msala upitao Afadhali dooteni kama ambari kutanda


Kukashifu ubinafsi km Mwamba ngoma huvutia kwake Kila mchukuzi husifu mzigo wake


Kukashifu kiburi km Maskini akipata matako hulia mbwata Zingwi zingwi lipe nguo utaona mashauo


Mbinu za LughaFani Tamathali za Usemi katika Fasihi


Maneno au vifungu vya maneno vinavyotumiwa kutia fasihi urembo ili kufanya ujumbe ueleweke vyema zaidi


Aina


Tashbihi


Ulinganishi kwa kutumia viunganishi kama mithili mfano na sawa


Sitiari Istiara


Ulinganishi usio wa moja kwa moja


TashhisiUhaishaji


Kukipa kitu sifa ya uhai


Taashira Ishara


Kitu kuwakilisha kingine


Chukuudamisi


Kutia chumvi au kufanya kitu kionekane kikubwa sana au kidogo sana


Takriri


Urudiaji wa neno au mafungu ya maneno


Tanakuzi


Maneno yaliyo kinyume


Tabaini


Msisitizo kwa njia ya kinyume kwa kutumia kikanushio si


Ritifaa


Kusemesha asiyekuwapo kama yupo


Taharuki


Kuacha msomaji akiwa na hamu ya kutaka kujua kipi kitakachojiri halafu


Majazi


Majina yanayooana na sifa za wahusika vitu au mahali


Mbinu rejeshi


Kukumbusha mambo yaliyopita


Methali


Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha


Nahau


Fungu la maneno lenye maana tofauti na maana ya kawaida ya maneno hayo


Misemo


Semi zinazobeba ukweli wa kujumla Mifano


Mdokezo


Mambo kuachwa bila kumalizwa


Balagha


Maswali yasiyohitaji majibu


Taswira


Ujenzi wa picha akilini


Kinaya


Mhusika kutumia maneno au matendo yaliyo kinyume cha inavyotarajiwa


Koja


Kuorodhesha maneno na vitenzi kwa kutumia koma


Kejeli


Kudharau au kubeza


Jazanda


Kufananisha vitu kwa mafumbo km katika biblia


Nidaha Siyahi


Maneno ya kuonyesha hisia za moyoni


Tanakalionomatopeya


Miigo ya sauti zinazotokea baada ya kitendo


Uzungumzi nafsia


Kujisemesha mwenyewe


Dayalojia


Utohozi Uswahilishaji


Kuchanganya ndimi


Kutumia lugha ngeni


Tafsidausafidi


Kutumia lugha ya adabu au kupunguza ukali wa maneno


Mkengeuko


Kwenda kinyume na matakwa ya jamii kv usenge ndoa ya watu wasio wa rika rika moja mapenzi nje ya ndoa


ulinganuzi


Kuweka pamoja mambo yanayopingana ili kulinganisha


Kweli kinzani


Hoja mbili zinazopinganakutowezekana


Matumizi ya Lugha Katika Methali


Sitiari


Mgeni ni kuku mweupe


Ahadi ni deni


Upweke ni uvundo


Ujana ni moshi


Mapenzi ni kikohozi


Kukopa arusi kulipa matanga


Tashbihi


Kawaida ni kama sheria


Riziki kama ajali ijapo huitambui


Usilolijua ni kama usiku wa giza


Ufalme kama mvua hupiga na kupita


Tashhisi


Siri ya mtungi muulize kata


Paka akiondoka panya hutawala


Jembe halimtupi mkulima


Ukupigao ndio ukufunzao


Adhabu ya kaburi aijuaye maiti


Takriri


Haba na haba hujaza kibaba


Chovya chovya humaliza buyu la asali


Hauchi hauchi unakucha


Hayawi hayawi huwa


Mtoto wa nyoka ni nyoka


Bandu bandu huisha gogo


Balagha


Pilipili usiyoila yakuwashiani


Angurumapo samba mcheza ni nani


Wameshindwa wenye pembe seuze wewe kipara


Simba mla watu akiliwa huwani


Mzigo uko kichwani kwapa lakutokeani jasho


Mavi usiyoyala wayawingiani kuku


Mla ni mla leo mla jana kalani


Taswira


Mpanda farasi wawili hupasuka msamba


Mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mtupa jongoo hutupa na ungongo wake


Angeenda juu kipungu hafikii mbingu


Chuku


Mzigo wa mwenzio ni kanda la sufi


Maji ya kifuu bahari ya chungu


Usipoziba ufa utajenga ukuta


Tanakali za sauti


Chururu si ndondondo


Ndo Ndo Hujaza ndoo


Kiliacho pa kijutie


Kinaya


Bara Hindi ndiko kwenye nguo na waendao uchi wapo


Kwenye miti hakuna wajenzi


Asante ya punda ni mateke


Kigumba kwa nguruwe kwa binadamu ki uchungu


Kikiharibika cha fundi kikiongoka cha bwana Sudi


Kejelidhihakastihizai


Umekuwa mungunye waharibikia ukubwani


Hawi Musa kwa kubeba fimbo


Ucha Mungu si kilemba cheupe


Kichwa cha kuku hakistahili kilemba


Kichwa cha nyoka hakibandikwi mtungi


Jazanda


Joka la mdimu hulinda watundao


Mtu mwovu huwanyima wengine vitu asivyovihitaji


Kupanda mchongoma kushuka ndio ngoma


Ni rahisi kujitia katika matata kuliko kujitoa


Taashira


Kimya kingi kina mshindo mkubwa


Kuku mgeni hakosi kamba mguuni


Kweli kinzani


Wagombanao ndio wapatanao


Ukupigao ndio ukufunzao


Kuinamako ndiko kuinukako


Mwenye kelele hana neno


Tanakuzi


Tamaa mbele mauti nyuma


Mpanda ngazi hushuka


Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi


Kuainisha methali kutokana na matumizi ya lugha ni kusema mbinu ambazo imetumia


Vigezo vya Kuainishia MethaliKuziweka Pamoja na kuzichambua


Mandharimazingira km kilimo


Ukipanda pantosha utavuna pankwisha


Jembe halimtupi mkulima


Maudhui km ulezi


Samaki mkunje angali mbichi


Mcha mwana kulia hulia yeye


c fanitamathali km takriri


Haba na haba hujaza kibaba


Mtoto wa nyoka ni nyoka


d Jukumu km kuonye


Asiyesikia la mkuu huvunjika guu


Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe


Maana km sawa


Haraka haraka haina baraka


Polepole ndio mwendo


Vigezo zaidi vya kuchambua methali


Inarejelea vitu gani Km Hindi ndiko kwenye nguo na waendao uchi wapo


NchiHindi


Vitunguo


Watuwaendao uchi


Inakupa wazo gani kuhusu jamii husika


Utamaduni na njia za kiuchumi


Vitendawili


Semi ambazo hutolewa kwa mtu kwa mfano wa swali ili azifumbue


Sifa


Huwa vifupi kimaelezo


Hutumia lugha ya kimafumbo


Hutolewa mbele ya hadhira


Hutumia ufananisho wa kijazanda


Kunazo huhusiana na methali km mzee amekufa vyombo vimevunjikavunjika


Huwa na wakati maalum wa kutolewa yaani jioni


Huwa na mchezo wa maneno km Ukiona njigi utadhani njege


Maziwa na tui


Hujisimamia vyenyewe


Kunavyo huwa na jibu zaidi ya moja kv Gari la kila mtu


miguu kifo au jeneza


Hutumia tamathali za lugha kwa ufanifu mkubwa


Huweza kuwa na fomyulamuundo maalum


Mteguaji Kitendawili


Mteguaji Tega


Mteguaji Kitendawili chenyewe Popoo mbili zavuka mto


Mteguaji  Mlango


Mtegaji Umenoa Nipe mji


Mteguaji Ninakupa Nairobi


Mteguaji Nilienda Nairobi watu wa Nairobi wakaniambia nije niwasalimu Jibu ni macho


Umuhimu


Kuburudisha jioni baada ya kazi


Kukuza ubunifu wa kuvitunga kwa kulinganisha vitu katika mazingira ili kuviunda


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka


Kukuza uwezo wa kufikiri kwani mfumbiwa huhitaji kufikiri sana ili kupata jibu


Kuleta umoja na ushirikiano katika jamii kwa kuleta watu pamoja wakati vinategwa


Kuimarisha ujuzi wa kujieleza kwa lugha


Kupanua ujuzi wa mazingira wa mtoto


Kuendeleza utamaduni wa jamii km Nyumbani mwetu mna papai lililoiva lakini siwezi kulichuma


Ndugu wa kiume asimuoe nduguye wa kike


Kukejeli au kudharau tabia mbaya km Wazungu wawili wanachungulia dirishani


makamasi


Aina za vitendawili


Sahili


Vina muundo rahisimaneno machache km Akiona mwangaza wa jua hufasamaki


Tata


Vyenye majibu tofauti


Kisimulizi


Masimulizi km Kulikuwa na baba ngambo moja ya mto na binti zake wawili ngambo ya pili Alikuwa na maembe mawili aliyopaswa kuyavukisha pamoja apelekee binti zake Angefanya nini


Vya tanakali km Parrrr Mpaka Makkautelezi


Mkufu


Vyenye sehemu zinazochangizana kimaana km Nikitembea yuko lakini nikiingia nyumbani hupoteakivuli


Matumizi ya Lugha Katika Vitendawili


Tashhisi


Amefunika kote kwa blanketi lake jeusigiza


Akivaa nguo hapendezi akiwa uchi hupendeza mnondizi


Anakula lakini hashibikifomauti


Amchukuapo hamrudishikaburi


Akizungumza kila mtu hubabaikaradi


Daima nasababisha mafarakanouke wenza


Tashbihi


Boi wangu kazama kaibuka kama mzungumwiko wa ugali


Sitiari


Bibi hatui mzigokonokono


Mamangu hachoki kunibebakitanda


Fatuma mchafuufagio


Saa yetu kadiri inavyotembea ndivyo inavyopunguza nguvumoyo


Mzungu kujishika kiuno kikombe


Nina mapapai yangu mawili ambayo siwezi kuyala matiti ya mwanamke


Ngombe wangu nisipomshika mkia hali nyasijembe


Kitu changu kitumiwacho na wengine kuliko mimijina


Popoo mbili zavuka mtomacho


Gari la kila mtumiguu


Dada ni mrembo lakini akiguzwa analiapapai


Takriri


Huku ngo na kule ngogiza


Amezaliwa Ali amekufa Ali amerudi Alinywele


Huku fungu katikati baharinazi


Tanakali


Parrr Mpaka Makkautelezi


Huku pi kule pimkia wa kondoo atembeapo


Ba funika ba funua Bak bandika bak banduanyayo


Tang Yaangukasarafu


Kweli kinzani


Ana meno lakini hayaumikitana


Ajenga ingawa hana mikonondege


Hukopa lakini halipikifo


Nina shamba langu kubwa lakini nikivuna halijai hata kofinywele


Hufa akifufukabahari kupwa


Nameza lakini sishibimate


Taswira


Adui tumemzingira lakini hatumwezimoto


Nyama nje ngozi ndani mchanga ndanifirgisi ya kuku


Wanatazamana tu lakini hawaamkianiardhi na bingu


Askari wangu wote wamevaa kofia upandemahindi shambani


Samaki wangu aelea kimgongomgongomerikebu


Babu amebeba machicha meupe kichwani mvi


Stihizaidhihakakejeli


Akivaa miwani hafanyi kazi vizurimlevi


Mzungu anachungulia dirishanimakamasi


Uzi mwembamba umefunga dumeusingizi


Mtani wangu hata akiishi majini hatakatichura


Kisiki chetu hakikuimbilikimo


Nimemuona bi kizee amejitwika machichamvi


Jazanda


Mungu alinipa shilingi mbili moja nitumie nyingine niwekeardhi na mbingu


Kuchambua kitendawili kwa kueleza mbinu za lugha zilizokiunda


Kulinganisha vitendawili na methali


Kufanana


Zote mbili ni tungo fupi


Zote mbili huwa na maana fiche


Zote mbili hutumia lugha inayojenga taswira


Zote mbili hupata maana kulingana na jamii


Zote mbili Huwa na muundo maalum


Zote mbili hufumbata ukweli fulani wa kijamii


Tofauti


Chemsha Bongo


Maswali ambayo huhitaji mtu kutumia akili na ujuzi kuyajibu


Mafumbo ni kauli zenye maana iliyofichika na hujumuisha vitendawili na chemshabongo


Mifano


Kilo moja ya chuma na kilo moja ya nyama ipi nzito


Amada ana wafanyikazi saba wanne hufanya kazi vizuri wawili ni kama wamekufa mmoja ni kama mwenda wazimu miguu pembe na mkia wa ngombe


Kipungu alipita juu mama na ndege wawili wakamwangalia Je macho mangapi yalimuona kipungu manne


Nina watu wangu watatu wawili ni watoto na wawili ni baba mtoto baba na babu


Chura alitumbukia katika shimo la futi 30 na anaruka futi 10 Aruke mara ngapi ili atoke Hawezi


Watu watatu wanavuka mto Mmoja aliyaona maji na kuyakanyaga Wapili aliyaona lakini hakuyakanyaga Watatu hakuyaona wala kuyakanyaga Watu hao ni kina nani


Sifa


Ni kauli fupi au ndefu


Hutuia lugha ya kimafumbo


Hutumia ufananisho wa kijazanda


Huhitaji mtu kuwaza ili kupata jibu


Hujengwa na vitu vinavyotokana na mazingira


Hazina muundo maalum kama methali nahau na vitendawili


Hupima uwezo wa msikilizaji wa kutambua jambo lililofichwa


Umuhimu


Kuimarisha stadi ya kusikiliza


Kunoa uwezo wa kufahamu


Kutoa mawaidha


Kufunza kuhusu maumbile


Kuimarisha uwezo wa kukumbuka


Kufunza mambo kuhusu mazingira na maumbile


Kukuza uwezo wa kutumia lugha


Kukuza uwezo wa kufikiri


Kuburudisha na kuchekesha


Kukuza uwezo wa kubuni


Vitanza Ndimi


Sentensi zenye mfuatano wa sauti zinazotatanisha kimatamshi zinapotamkwa kwa haraka


Mifano


Wataita wataita Wataita wa Taita


Waite wale wana wa liwali wale wali wa liwalii


Kupa mpe akupao kumpa asokupa si kupa ni kutupa


Shirika la Reli la Rwanda limefungwa


Hilo lililoliwa ndilo nililolitaka


Mchuuzi wa mchuzi hana ujuzi wa mjusi wa juzi


Cha mkufuu mwanafuu ha akila hu cha mwanafuu mkufuu hu akila ha


Pema usijapo pema ukipema si pema tena


Nguo zisizotakikana zitachomwa zote


Sifa


Ni kauli fupi


Huwa na mchezo wa maneno


Huundwa kwa sauti zinazokaribiana kimatamshi


Hutumia maneno yenye maana zaidi ya moja au yenye sauti sawa


Hutanzahutatiza ndimi za wengi wakalemewa kutamka


Hukanganya kimatamshi


Umuhimu


Kukuza matamshi bora mtu anapoendelea kutamka


Kukuza uwezo wa kufikiri haraka ili kujua maana za maneno ili kutamka ipasavyo


Kupanua ujuzi wa msamiati


Kuburudisha kwa kufurahisha na kuchangamsha


Husaidia kutofautisha maana za maneno


Kujenga stadi ya kusikiliza


Kukuza ubunifu kwa kuteua maneno yanayotatanisha kisauti na kimaana


Kujenga uhusiano bora kwa ucheshi


Lakabu


Jina la msimbokupangaambalo mtu hupewa au hujipa kutokana na sifa zake


Asili ya Lakabu


Tabia


Sifa za kimaumbile


Matendo


Nasaba atokayo mtu


Tabaka


Jinsi mtu anavyotamka maneno km ungenge


Mifano


Nyayo


Moi


Simba wa Yuda


Haille Selassie


Mkuki uwakao


Kenyatta


NyundoTingatinga


Raila


Baba wa taifa


Rais


Mama wa Taifa


Mke wa Rais


Sifa


Huwa neno au fungu la maneno kadha


Huwa na maana iliyofumbwa


Huoana na sifa hasi au chanya za aliyepewa


Huwa za kusifu au kudhihaki


Huweza kudumu hata kusahaulisha jina halisi la mtu


Hutumia sitiari km chui kumaanisha mkali


Hutumia taswira


Hushika sana kimatumizi miongoni mwa watu


Umuhimu


Kufahamisha sifa za mtu kwa kifupi


Huwa njia ya washairi ya kujitangaza bila kujisifu moja kwa moja


Hutumiwa kama ishara ya heshima kwa anayestahili heshima km kiongozi


Kuficha utambulisho au jina halisi la mtu


Hutumiwa katika majigambo na mhusika kuonyesha ubingwa wake


Kuficha siri ili anayemrejelewa asijulikane km kikulacho


Kukuza uhusiano bora miongoni mwa watani wanaporejeleana kwa lakabu


Kusifu tabia njema kwa kumpa mtu lakabu nzuri


Kudhihaki au kukashifu tabia mbaya kwa kumpa mtu lakabu mbaya


Kutambulisha asili ya mtu


Misemo


Semi zinazobeba ukweli wa kijumla


Mifano


Binadamu ni udongo


Mwili haujengwi kwa mbao


Umaskini si kilema


Lila na fira havitangamani


Ndio kwanza mkoko ualike maua


Mambo kuzidi kushika kasi


Mgomba haupandwi changaraweni ukamea


Jambo halifanywi mahali pasipofaa likapendeza


Sifa


Hutumia lugha ya muhtasari


Hutoa ukweli kwa jumla


Hazina muundo maalum


Umuhimu


Kusisitiza ujumbe


Kuongeza utamu katika lugha


Kusisitiza jambo fulani


Kufunza maadili au kuhimiza


Kuchochea hisi fulani


Nahau


Fungu la maneno lenye maana tofauti na maana ya kawaida ya maneno hayo


Mifano


Kuasi ukapera


kuoa


Kupiga vijembe


sema kwa mafumbo


Ndege mbaya


bahati mbaya


Kidudu mtu


mfitini


Paka mafuta kwa mgongo wa chupa


Danganya au hadaa mtu


Visha kilemba cha ukoka


Mpa mtu sifa za uongo ili umpumbaze


Kubali shingo upande


Kuyavulia maji ngu


kumaliza jambo fulani ulilolianzia


Arusi ya ndovu kumla mwanawe


kubwa


Sifa


Hutumia lugha ya kimkato


Maneno huwa na maana tofauti na ya kawaida


Kunazo huwa na maana zaidi ya moja kv kuja jamvikumaliza shughuli au kuondoka


Huundwa kwa neno moja mawili au zaidi


Huibua taswira


Zina muundo maalumhuundwa kwa aina mbalimbali za maneno


TT


kufa kupona


kufumba na kufumbua


TN


kupiga domo


kata kamba


TE


Kujikaza kisabuni


kufa kiofisa


NN


donda dugu


domo kaya


NV


nyota njema


dege mbaya


NT


damu kumkauka


akili kumruka


Umuhimu


Kukuza na kuendeleza msamiati wa maneno


Kupunguza ukali wa maneno tafsida


Kuongeza utamuladha katika lugha


Kuhifadhi siri kwani sio wote wanajua maana


Kujaribu uwezo wa msikilizaji kufichua maana iliyofichika


Misimusimo


Semi ambazo huzuka katika mazingira na kipindi fulani


Aina za Mizimu


Inayotumika na kutoweka


Inayokita kimatumizi kuingizwa katika Kiswahili sanifu km toa chai chokora nk


Asili


Ufupishaji maneno


komp


Utohozi


Fathee


hepi


Sitiarijazanda


nyanimlinda lango


fisi mlafi


Tanakali


mtutu bunduki


ndala malapulapu


Uundaji maneno mapya


hanya


Kupa maneno maana mpya


chumagari


toboa faulu


Kugeuza maneno


ristostori


Kuboronga lugha


ashuasharakumi


Mifano


Jisikia sukari


kuringa


Kaa ngumu


kutotishikakuvumilia


Chongoa mtu


mfanyia mzaha


Kula njaro


kupuuza kazi


Piga nduthe


kimbiatoroka


Piga ngeta


kukaba koo


Leta diambo


zozanalalamika


Ingia baridi


kuogopa


Pewa msomo


gombezwa


Kusota


kuishiwa na pesa


Ingia mitini


towekatoroka


Kungara


kuvaa vizuri


Marehemu George


nguo za mitumba


Vaa chupa


vaa suruari nyembamba


Kujisikia poa


kuwa na furaha


Kula hepi


kuburudika


Lala kibahasha


tulia tuli baada ya kushindwa katika jambo


Sifa


Ni kauli fupi


Hutumiwa na kundi dogo la watu


Huzuka katika mazingira na kipindi maalum


Ni lugha ya kimafumbo


Hutumiwa na kundi dogo la watu katika jamii


Huzuka na kutoweka baada ya muda


Kunazo hudumu na kukubaliwa kama lugha sanifu kv matatu bodaboda chai chokora daladala nk


Huwa na maana nyingi km mahewa humaanisha mziki uongo au ulevi wa dawa za kulevya


Maneno yana maana tofauti na ya kawaida


Si lugha sanifu na hivyo haipaswi kutumiwa katika mazungumzo rasmi


Hupendeza miongoni mwa watumizi


Hutoweka baada ya matumizi kwa muda


Hubadilika km mbuyu na buda humaanisha baba


Umuhimu


Kuficha siri ya wanaoitumia


Kupanua lugha kimsamiati ikikubalika


Kurahisisha mawasiliano kwa kuondoa uchovu wa urasmi


Kuonyesha ubingwa wa lugha kwa kuhisi huonyesha umaarufu wa lugha


Kutenga wasio wana kikundi


Kutafsidikupunguza ukali wa maneno km Amepata bolmimba


Kupamba lugha na kuifanya ivutie


Kufanya wanakikundi wajihisi kuwa pamoja


Kujitambulisha na watu wa kikundi fulani


Shirikina


Semi ambazo huonyesha imani fulani ya kundi ya watu


Mifano


Ukijikuna kiganja cha mikono utapata pesa


Ukila chakula gizani utakula na shetani


Kuzaliwa ukiwa na vidole sita ni kuwa na bahati


Bundi akilia karibu na nyumba mtu mmoja wa nyumba ile atafariki


Umuhimu


Kukataza maovu


Kuhifadhi utamaduni


Kuchangia umoja wa kitaifa kwa aina moja ya itikadi kupatikana katika jamii nyingi


Kutujulisha kuhusu itikadi za watu


Tanakali za Sauti Onomatopeya


Maneno ambayo huiga sauti ya jambo tendo au tukio fulani


Boboka bobobo


payuka ovyo ovyo


Bwakia bwaku


akia upesi upesi


Bwatika bwata


enda chini kwa mshindo


Bweka bwebwebwe


lia kama mbwa


Chaga ngungundu


shikilia jambo


Ngo


kutoambulia chochote


Legalega lege


kosa kuwa imara


Chakua nyakunyaku


tafuna kwa kutoa sauti ya kuudhi


Bingirika bingiribingiri


pinduka


Birua biru


angusha na kupindua


Shindilia ndi


Mianguko


Pukacha


tawi


Pu pu pu


mfululizo


Pukupuku


mvua


Pwa


kwa matope


Pwata


kitu kinene


Tang


sarafu pagumu


Tapwi


matopeni


Tifu


mchangani


Tubwi chubwi


majini


Sifa


Ni kauli fupi


Ni miigo ya sauti zinazotokea baada ya tendo fulani


Hazina muundo maalum


Hujumuishwa katika fani nyingine


Hutumia takriri


Umuhimu


Kuwezesha kuunda taswira ya jinsi mambo yanavyotokea


Kuonyesha hisia fulani


Kuongeza uzito kwa maneno


Kuongeza utamu katika mazungumzo


Kusisitiza jambo


Kuipa lugha ladha na mvuto


Kujenga tabia ya kusikiliza kwa makini ili kutambua mlio


Kukuza ustadi wa kuiga na kuigiza


Ni mbinu mojawapo ya mawasiliano


Takriri za maana


Mafungu ya maneno yanayosisitiza na kueleza maana zaidi ya kitendo


Mifano


Haambiliki hasemezeki


Siku nenda siku rudi


Tilia huku ukitolea kule


Hasikii la mwadhini wala la mteka maji msikitini


Umuhimu


Kutia ladha katika lugha na kuifanya iwe na mnato