Hutumiwa kueneza propaganda za kisiasa baadhi ya nyimbo za kisiasa huimbwa ili kusawiri uzuri wa utawala fulanikm KANU yajenga nchi ni wimbo wa kisiasa ulionuia kuwavutia watu kukipenda chama hiki cha kisiasa


Huimiza uzalendo na mshikamano wa kitaifa nyimbo za taifa ni mfano wa nyimbo za kisiasa zinazohimiza raia kuionea fahari nchi yake na kuishi kwa undugu


Huweza kutumiwa kama rekodi ya matukio ya kihistoria katika jamii Fulani baadhi ya nyimbo za kisiasa huzungumzia mapambano dhidi ya ukoloni na historia ya mapambano hayo


Hutumiwa kukashifu uongozi mbaya


Hutumiwa kama sifo kuwasifia viongozi waadilifu na mashujaa wengine wa kisiasa kama vile Harry thukuDedan kimathi Arap moi Jaramogi Odinga Kenyatta wa nchini Kenya


Huburudisha hutumbuiza na kustarehesha watu katika shughuli za kisiasa au za kitaifa


Hutumiwa kuwaliwaza na kupoza waasiriwa wa migogoro ya kisiasa


Mfano


Mabeberu watu wabaya


Walimfunga kombozi


Nia yao ikiwa moja


Kudidimiza jamii yetu


Katika lindi la istiimari


Ela hawakufua dafu


Mabarobaro waliingia msituni


Bunduki wakashika


Kupigana kupigania wiyathi


Beberu lipoona


Vita vimechacha


Tama iliwatoka


Wakasalimu amri


Uhuru wakatoa


Hawakutoa kwa hiari


Hilo usisahau


Wazalendo walipigana


Kwa jino au ukucha


Uhuru tukapata


Kombozi akashika sukani


Nyimbo za sifasifo


Nyimbo za sifa pia huitwa sifoni nyimbo ambazo hutoa sifa za mtu fulani sifo husifu michango na mafanikio ya watu katika jamii ni muhimu kutaja kuwa nyiso mbolezi na nyimbo za arusi hutumiwa kama sifo


Sifa


Sifo husifu na kutukuza watu ambao wamefanya jambo fulani km husifu maarusi waliohitimu jandoni viongozi wa kisiasa kiuchumi na kijamii mbolezi na walioshinda mashindano ya michezo au wa kumiliki kitu kipawa au hali fulani


Sifo hutumia sitiari kwa usanifu mkubwa huwalinganisha wanaosifiwa na wanyama ili kuonyesha sifa fulani km kiongozi anaweza kufananishwa na simba ili kuonyesha ujasiri


Sifo hutumiwa katika miktadha mbalimbali ya kijamii kama vile miviga


Huimbwa kwenye jando kuwasiu mashujaa na kuwapongeza kwa kuingia katika utu uzima


Huimbwa kwenye mazishi kama taabilitaabini kuwasifu na kuwakumbusha waliokufa


Huimbwa kwenye arusi kuwasifu maarusi


Huimbwa katika sherehe za kutawazwa kwa viongozi au wafalme


Kuna sifo za kidini zinazomsifu Mungu au mitume kwa mfano kasida ya mzia zinamsifu mtume mohammed


9 Sifo pia huweza kuimbwa na mtu au watu binasfi wakijisifu majigambo au vivugo


10 Sifo huasi au kuonyesha thamani ya jamii zinazothamini ujasiri wa kivita nyingine nasaba tukufu ufugaji wa mifugo wengi kilimo au arusi


11 Sifo hupiga chuku sifa za anayesifiwa


Majukumu


Sifo husifu matendo ya viongozi au watu mashujaa katika jamii


Hutangaza mafanikio au mchango wa mtu au watu wanaosifiwa kwa jamii anayeimba sifo hutaja mambo ambayo anayesifiwa alitenda au ametenda


Hukuza uzalendo sifo huwahimiza vijana kuiga matendo mazuri ya wanaosifiwa kwa njia hii watu hujifunza kuionea fahari jamii na kuwa tayari kuitolea mchango wao


Kuweka kumbukumbu au rekodi ya matukio ya kihistoria wimbo unaomsifu shujaa wa vita km huonyesha vita alivyopigana alipigana na nani na lini na mbona


Huonyesha msimamo na mitazamo ya jamii fulani kuhusu maswala mbalimbali wimbo unaosifu uzalendo wa mtu fulani vilevile unaweza kuonyesha chuki kwa usaliti


Hutambua mchango wa watu mbalimbali kwa jamii sifo hutaja majina ya wanaosifiwa kwa nia ya kutambua na kutambulisha juhudi zao


Huburudisha sifo nyingi hutumbuiza hutuliza na hupumbaza akili


Nyimbo za kazihodiya


Nyimbo za kazi pia huitwa hodiya ni nyimbo zinazoimbwa na watu wanapofanya kazi huwa kama kihamasishaji kwa wanaoifanya kazi fulani au zinaonyesha mazingira yao ya kazi hofu zao shida zao matumaini na ndoto zao


Sifa


Maneno ya nyimbo hizi huwa ni ya kuhimiza


Urefu wake hutegemea kazi na vifungu fulani vinaweza kurudiwarudiwa


Mdudo hutegemea kazi inayofanywa iwapo kazi itafanywa kwa utaratibu mdundo utafuata hali hiyo


Huimbwa wakati watu wanapofanya kazi kila aina ya kazi ina hodiya yake kwa mfano wawe vave ni nyimbo za wakulima Kimai ni nyimbo zinazohusishwa na ubaharia


Huimbwa na kundi la wafanyakazi au mtu mmoja wakati anapofanya kazi yake binafsi


Nyimbo hazihusishi ngoma kwa kuwa watu wote walishiriki kazi


Majukumu


Huhimiza watu kutia bidii na kuendeleza kazi bila kufa moyo


Hukashifu uvivu na utegemezi baadhi ya nyimbo za kazi hukashifu wasiopenda kazi


Hurahisisha kazi kwa kupunguza fikra za uchovu watu wanapofanya kazi wakiimba kazi huonekana kuwa nyepesi na muda kupita kwa kasi


Husawiri imani mitazamo na thamani za jamii husika kuhusu kazi jamii inathamini kazi gani Uzembe na bidii kazini huchukuliwaje Kazi inapewa nafasi gani


Huonyesha changamoto ambayo wafanyakazi hukabiliana nayo katika kazi zao je wanahofia nini kazini Wana matumaini gani katika kazi zao


Hujenga ushirikiano watu wanapoimba wanapofanya kazi pamoja hujenga ushirikiano pia huhimizwa katika baadhi ya nyimbo za kazi


Mfano


Viongozi walisema


Turudi mashambani


Makonde kushughulikia


Mimea kupalilia


Tutie ghera ndugu


Tujifunge masembo


Udongo tutifue


Samadi tutie


Magugu tungoe


Kilimo tuimarishe


Pasiwe wa kutuvuta


Misri kuturudisha


Kwa pato la kufutia chozi


Ukame tatwandama


Mashamba tukiachilia


Mmomonyoko kuyatoa


Tutabaki mikunguni


Kutegemea wahisani


Nyimbo za mapenzi


Nyimbo hizi zinaimbwa kueleza hisia za mapenzi zinasimamia maoni ya jamii kuhusu mapenzi mtu anaweza kumsifu mpenzi au kusikitika kwa kuachwa na mpenzi nyimbo hizi huwa na maudhui ya mapenzi


Sifa


Huelezwa kwa maneno matamu yenye hisia nzito


Zinaweza kuwa sifa yaani zikaimbwa kumsifu mpenzif fulani


Huthibitisha mapenzi


Huwa na maudhui mbalimbali kulingana na lengo la mwimbaji km


Kuonyesha kusalitiwa au wivu


Kuomba uchumba


Kumsifu mpenzihusifu umbo au hulka yake


Kutambua uhusiano mzuri na mwenziwe na kumbembeleza mpenzi


Majukumu


Kusifu tabia au umbo la mpenzi yaani hutaja tabia chanya na umbo zuri la mpenzi


Kutakasa hisia za anayeimba mwenye mapenzi huweza kutumia nyimbo kutoa hisia zake za huzuni furaha au kupumbazika kwa kufanya hivi anaweza kupunguza uzito wa hisia alizonazo


Huburudisha nyimbo za mapenzi huburudisha anayezisikiza


Hukuza ubunifu nyimbo za mapenzi hubuniwa kwa ubingwa wa hali ya juu ili kuibua hisia za mapenzi huzuni au huruma


Ni nyenzo ya kupitisha maarifa au elimu nyimbo za arusi hutumiwa kutoa mawaidha ya unyumba kwa maarusi wapya aidha matarajio ya jamii na majukumu yao mapya kama bibi na bwana hupitishwa kwa nyimbo


Mfano


Tina analia tina analia


Chozi lausaliti undani wake


Undani ambao ameuficha kwa miaka na mikaka


Undani ambao japo anachelea kutangaza asije


Akaonekana apendaye chongo


Itabidi kuuto kuumwaga mtama


Na kiini chozi hili ni kwamba imewadia


Imewadia siku kanisani kwenda


Kujitia pingu pingu za aushi


MASWALI


Jibu maswali yafuatayo ukirejelea wimbo huu


Ainisha utungo huu kimaudhui


Ukatilibibi arusi anapoenda kufanya arusi bwana arusi haonekani


Mapenzimwanamke huyu anaonekana kuwa alimpenda sana mchumba wake


Usalitimchumba wa mwanamke huyu tina anamsaliti kwa kukosa kuja arusini


kwa mujibu wa wimbo huu jadili kwa mifano nafasi ya mwanaume katika jamii


Msalitimchumba wa tina anamsaliti kwa kukosa kkufika pale katika arusi ili amwone tina


Katilipia anamwacha tina pale bila yakumwambia kuwa hangependa kumwoa


Toa mifano ya tamathali za usemi zilizotumika


Uradiditina analia tina analia


Methaliapendaye chongohuita kengeza


Nahau kumwaga mtama


Fafanua umuhimu wa aina ya tungo hii katika jamii yako


Huthibitisha mapenzi baina ya watu Fulani


Hutakaja hisia za anayeimba baadaye anapunguza uzito wa hisia hizo


Huburudisha wale wanaosikiliza


Hukuza ubunifu kwa wanaobuni nyimbo hizo na kuziimba


Nyimbo za watotochekechea


Nyimbo za watoto pia huitwa nyimbo za chekechea


Sifa


Huimbwa na watoto wakati wa kucheza ili kuifanya michezo ipendezeau wanapofanya shughuli zao za kitoto


Huwa na matumizi ya takriri kwa kiasi kikubwa


Ni maarufu katika shule za malezi kama vile chekechea


Watoto hufunzwa na kuimba nyimbo hizi


Maudhui yake hutegemea aina ya mchezo na jamii husika


Lugha yake ni sahili au nyepesi


Aghalabu huwa fupi


Huandamana na miondoko kwa kiasi kikubwa


Umuhimu


Hutumiwa kama burudani ni nyenzo muhimu ya kujipumbaza na kupitisha wakati


Hukuza ubinifu miongoni mwa watoto hujifunza nyimbo zinazooana na michezo yao


Hukashifu tabia hasi watoto hutumia nyimbo hizi kuwakashifu walio na tabia hasi kv uchoyo


Hukuza utangamano watoto wanapokuja pamoja kucheza na kuimba hawajali tofauti zao za kinasaba na huwa kama watu wa jamii moja


Hutambulisha jamii kila jamii ina nyimbo za watoto ambazo hufungamana na utamaduni pamoja na thamani za jamii hiyo


Hukuza kumbukumbu za watoto kwa sababu ya kukariri vifungu mara nyingi


MFANO


Kitoto kivivu aia aia


Kikienda skuli aia aia


Saa tatu hazijafika aia aia


Ndicho hicho chalia njaa aia aia


Ticha naona njaa aia aia


Malimu hadiriki kuandika lolote aia aia


Kitoto machozi yatoka aia aia


Hadi ruhusa kipewe aia aia


Kitazame kilo ndani ya chupa aia aia


Ndipo kitulie aia aia


MASWALI


Andika maadili yanayojitokeza katika wimbo


Bidii inakashifu uvivu


Tabia njemma inakashifu tabia ya kulia onyo na kusumbua


Masomowatto wanahimizwa kwenda shuleni


Taja mbinu za lugha zilizotumiwa


Uradidi aia aia


Utohozi ticha


Andika miktadha mitatu ambayo nyimbo za watoto hupatikana


Watoto wanapocheza


Watoto wanapopewa elimu


Jadiyajadiia


Ni nyimbo za kitamaduni ambazo huimbwa na kupokezwa kwa mdomo kutoka kizazi kimoja hadi kingine kila jamii ina jadia zipokezwazo kwa vizazi vyake kimaudhui nyimbo hizi husimulia mambo mengi hasa yaliyotukia katika historia ya jamii kama vile matendo ya shujaa fulani mateso njaa na ucheshi


Kongozi


Ni nyimbo za mwaka huimbwa wakati wa kukaribisha mwaka mpya


Nyimbo za dini


Huimbwa katika shughuli za kidini


Kimai


Uhusisha shughuli za kibaharini


Nyimbo za vita


Huimbwa na askari wakati wa vita


Nyimbo za usasi


Huimbwa na wasasi wanapokwenda au kutoka usasini


Husifu mtu fulani kwa mchango wake katika jamii


Nyimbo za kuzaliwa kwa mtoto


Huonyesha au kuathimisha kuzaliwa kwa mtoto


Maghani


Ni ushairi ambao hutolewa kwa kalmia nusu kuimba nusu kuongea kama afanyavyo padre badala ya kuimbwa tofauti kati ya maghani na nyimbo ni kuwa maghani hayaimbwi hata hivyo kimaudhui maghani ni sawa na nyimbo kama za kazi maombolezi au siasa kama ilivyo katika nyimbo


Sifa


a Ni fungu za kishairi yaani yana sifa za kishairi za kuwa na mapigo ya kimuziki na maneno mateule yenye muwala mtiririko mzuri wa mawazo


b Husimulia matukio kwa kirefu hasa yanayotambwa


c Hutungwa papo hapo na kusemwa au kutongolewa mbele ya hadhira


d Hutungwa kwa ufundi mkubwa


e Hutolewa na mtu mmoja au kundi la watu


Umuhimu


a Kuchochea wanotaka kuwa shujaa


b Kutoa sifa nzuri za kuigwa au kutumiwa kukosewa


c Kuelezea usuli wa mtu asili au nasaba ya mtu kitu jambo au familia


d Kudhihirisha uhodari wa kutenda


Aina za maghani


Aina mbili kuu


a Maghani ya kawaida


b Maghani simulizi


1 Maghani ya kawaida


Tungo za kishairi ambazo hutongolewa kuhusu maswala ya kawaida njaa mapenzi masikitiko kazi majonzi dini hughaniwa tu


Rara


Ni hadithi fupi nyepesi za kishairi ambazo husisimua


Sifa


Huweza kuandamana na ala za muziki


Nyingi zilihusu koo tukufuzilizotajika


Hutolea kwa ya huzuni kitanzia


Masuala hufumbua na kudokezwa tu


Lugha hujaa utendaji wa matukio


Hushughulikia maswala ya kawaida na ibuka kwa mtindo usio rasmi


Huwa na ucheshi wenye kinaya


Maghani simulizi


Maghani ya kihadithi yanayosimulia sifa za mtu kitu mnyama historia au tukio fulani


Hutolewa na kuambatana na muziki pamoja na ala km zeze marimba njuga Mtambaji wa maghani huitwa yelimanju Kwa kawaida yeye huwa bingwa wa kupiga ala aina fulani ya muziki


maghani ya kawaida


Ni ya aina tatu


Sifo


Ni mashairi ya sifa yaghaniwayo kumsifu mtu fulani kutokana na matendo yake ya kishujaa


Husifu watu wanyama mimea na hata vitu visivyo hai


Hutoa sifa chanya na hasi sifa hasi hukashifu vitendo vibaya


Hutegemeana na kuingiliana na tanzu nyingine za fasihi simulizi hutumiwa katika km mazishi kusifu aliyekufa kwa matendo yake ya kipekee pia huweza kutumiwa katika arusi na tohara kusifu wanaohusika katika shughuli hizo


Aina za sifo


Majigambo vivugo


Tungo za kujisifu kujitapa au kujigamba anayejigamba huwa mwanasanaa mshairi anayeelewa kwa undani analozungumzia


Sifa


Hutungwa na kughanwa na mhusika mwenyewe


Hutungwa kwa usanii mkubwa anayejigamba hutumia sitiari ishara takriri na tashbihi


Anayejigamba hujitumia kivugo kufuatia tukio mahususi katika maisha yake anaweza kuongea kuhusu siku za jandoni ndoa au kuoa kutoka vitani michezo kesi au jambo kali


Kwa kawaida hutungwa na kughanwa na wanawake


Huwa na matumizi ya chuku kwa kiasi kikubwa anayejigamba hujisifu kupita kiasi kwa kutaja mafanikio au mchango wake Anaweza kuahidi kuleta mafanikio makubwa kuliko yale tayari ameletea jamii


Hutolewa kwa nafsi ya kwanza maadam anayejigamba ni mshairi mwenyewe


Anyejigamba huweza kubeba baadhi ya vifaa vyake vya kazi au vinavyoonyesha jambo analojisifia Aidha anaweza kuvaa maleba yanayooana na kazi au jambo ambalo anajisifia


Kwa kawaida hutungwa papo hapo hata hiyo mengine huandikwa ili kughanwa baadaye katika hafla fulani kv arusi


Anayejisifu hutaja usuli wake wa kinasaba katika baadhi ya jamii anayejigamba huhitajika kutaja na kusifu nasaba au ukoo wake upande wa baba na mama kwa majina yake halisi


Wanaojigamba nao huwa walumbi au washauri wanaofahamu wanalolitunga


Maudhui makuu ni ushujaa


Umuhimu


Hukuza ubunifu kadri mtu anavyotunga na kughani majigambo ndivyo anavyoimarisha uwezo wa kubuni mitindo mipya ya utunzi na uwasilishaji


Hukuza ufasaha wa lugha watunzi wengine wa majigambo huwa walumbi


Ni nyenzo ya burudani huangua waliohudhuria sherehe ambapo yanatolewa


Hudumisha utu na utambulisha mwanamume katika familia kwa sababu ya uchokozi uliokuwa katika jamii ilikwa muhimu kwa wanaume katika familia kuwa jasiri wakakamavu na mashujaa ili kutetea jamii zao Kupitia kwa majigambo wanaume walidhihirisha nafasi zao katika jamii


Nyenzo ya kufanya watu waheshimiwe hudumisha ari ya kuwafanya wanaume kutaka kuwa mashujaa mtu alipofanya kitendo cha ushujaa alijigamba na kuheshimiwa na kila mtu alitaka kufanya jambo la kishujaa ili ajigambe na kuheshimiwa


Tondozi


Ni tungo ambazo hughanwa kumsifu mtu mnyama au kitu km milima kijiji nchi au kitu chochote ambacho huweza kusifiwa


Tondozi za watu husifu watu mashuhuri wapenzi marafki watani wake waume watoto au adui zaoWanyama na vitu ambavyo hutungiwa tondozi aghalabu ni mifugo wanyama wa porini na miti mikubwa vitu na wanyama hawa hupewa sifa kistiara zikikusudiwa binadamu


Mfano


Kipungu kipungu


Nani kama yeye


Hashindiki kwa nia


Hashindiki kwa shabaha


Hulenga mbinguni


Hutulia gera kufikia peo


Peo zisofikika kwa wanaokata tamaa


Kipungu kipungu hachi tufani za sanaa


Kwa kutoa mifano katika utungo huu thibitisha kuwa utungo huo ni aina ya sifo


Utungo huu unasifu kipungu ambaye ni ndeg Inatoa sifa chanya kuhusu kipungu hashindiki hulenga mbinguni na kufikia peohakati tamaa


Kipungu anapewa sifa gani


Asiyekata tamaa


Asiyeshindika


Mwenye bidii


c PembeziPembezeji


Ni aina ya tondozi inayotolewa kusifu watu fulani pekee kwa kawaida husifu watu wenye kujipambanua kwa matendo yao ya kishujaa na kujitolea kwao hutungiwa watu kama


Watawala viongozi


Walezi wazuri


Mashujaa wa vita


Waganga mashahuri


Wapenzi waliopigania pendo lao


UTANZU WA SEMI


Utangulizi


Semi ni kauli fupi za kisanaa zenye maana na mafunzo yaliyofichika Semi hutoa mafunzo kwa njia ya kufumba mafunzo katika semi hutokana na imani ya jamii ambayo imezibuni mifano ya semi ni methali vitendawili misemo nahau misimu lakabu mafumbo chemshabongo na vitanza ndimi Semi pia huitwa tungo fupi au tungo bainifu


Sifa za semi


Semi hufumba ujumbe wake kwa mfano maana ya ndani ya nahau piga kalamu nifuta kazi ilhali maana ya juu ni kuchapa au kugonga kalamu methali pia huwa na maana iliyofumbwa aidha vitendawili hufumba jibu


Hutumia picha taswira na ishara kupitisha ujumbe wake mtu anaposema kwetu ni jehanamu ile picha ya jehanamu inajichora akilini mwa msikilizaji jehanamu hapa inamanisha mahali pabaya penye mateso mengi


Maana ya semi hupatikana katika jamii iliyozibuni methali mgaaga na upwa hali wali mkavu kwa mfano itaeleweka na jamii za pwaniVile vile katika tashbihi weupe au weusi hulinganishwa na vitu mbalimbali kutegemea jamii na mazingira yakemathalani watasema eupe kama maziwa au thelujieusi kama mpingo lami au makaa kutegemea vifaa vinavyopatikana katika jamii husika


Huwasilisha ujumbe mrefu kwa maneno machache mfano ni methali juhudi si patoambayo imefupisha ujumbe mrefu kuwa mtu huweza kufanya bidii sana na akakosa kufanikiwa Semi huwasilisha ujumbe kwa njia ya mkato tofauti na hadithi ambazo ni masimulizi marefu


Semi ni tanzu tegemezi hii ina maana kwamba semi hutokea kuambatana au kutegemea tanzu nyingine kwa mfano methali hutolewa katika muktadha wa mazungumzo ya kutoa mawaidha au mwishoni mwa hadithi kama funzo la hadhi lakabu misimu misemo na nahau pia hupatikana katika utanzu wa mazungumzo


Umuhimu wa semi


Semi huelimisha vitendawili methali mafumbo na nahau zote hutoa mafunzo ya aina Fulani methali mwenda pole hajikwai hutoa maarifa ya kufanya mambo bila pupa


Hukuza uwezo wa kufikiria vitendawili methali na mafumbo humhitaji mtu kufikiria ili kupata ujumbe uliofumbwa


Hutambulisha jamii na wanajamii kila jamii huwa na semi mahususi zinazohusu shughuli zake misimu kwa mfano hutumiwa na kundi fulani katika jamiiMethali mkulima ni mmoja walaji ni wengi inatambulisha jamii inayohusika katika kilimo kitendawili kimoja kinaweza kuwa na majibu tofauti kutegemea jamii na mazingira yake


Hukuza utangamano wakati wa kutegeana vitendawili kwa mfano watu huja pamoja aidha misimu hujenga uhusiano wa karibu miongoni mwa watu wanaoitumia lakabu nazo hutumiwa na watu walio na uhusiano wa karibu


Huburudisha baada ya shughuli za kazi watu hujumuika pamoja katika vikao vya kujiburudisha ambapo hutegeana vitendawili na hushiriki katika vitanza ndimi ili kutuliza bongo na kusisimka


Huhifadhi utamaduni semi hufumbata desturi za jamii zinapopitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine utamaduni huo hufunzwa na kuhifadhiwa


Husawiri mitazamo ya jamii kuhusu masuala Fulani je jamii inachukia nini Inahimiza nini Kupitia kwa methali bidii ya mja haiondoi kudura tunafahamishwa kwamba jamii hii inaamini kuwa binadamu yumo chini ya uwezo wa Mungu nahau lakabu vitendawili na mafumbo pia hufumbata tajiriba ya jamii


Hututasfidia lugha nahau misemo misimu na lakabu hutumiwa badala ya msamiati mkali wenye aibu badala ya kusema kuzaatunasema kujifungua


Hukuza lugha semi huyapa maneno maana mpya au maana ya ziada Misimu huweza kukubaliwa na kuwa nahau rasmi za lugha kwa njia hii msamiati wa lugha hupanuliwa


Vipera vya semi


Methali


Methali ni semi fupifupi za kimapokeo zenye kueleza fikira maarifa hekima na mafunzo yanayotokana na uzoefu wa jamii mahususi Methali hutumia taswira na mafumbo chukulia kwa mfano fimbo ya mbali haiui nyoka utungo huu ni mfupi na unatumia neno fimbo kama fumbo la suluhisho


Methali ni tanzu tegemezi kama ilivyotajwa kutumika kwake hutegemea tanzu nyingine Methali hutokea katika mazungumzo mazito kama vile kutoa mawaidha au kama kielelezo na kifupisho cha hadithi si utanzu unaoweza kujisimamia kama tanzu nyingine kama vile hadhithi ushairi au mazungumzo


Sifa


Methali ni kauli fupi ambazo hutolewa kwa mtindo wa kishairi kinyume na jinsi kauli za kawaida zinavyowasilishwa


Methali zina sifa za kishairi huwa na vipande vyenye mizani inayolingana na kwamba ni mshororo mmoja


Maudhui katika methali huchotwa katika jamii zinamozaliwa maudhui hutokana na tajriba na mambo yanayoathiri jamii


Huwa na muundo maalumu wenye sehemu mbili kwa mfano Aliye juu mngoje chini sehemu ya kwanza hudokeza wazo na ya pili hulikamilisha kwa kukubali au kukataa


Hujengwa kwa tamathali nyingine za usemi na mbinu za lugha kama vile kinaya taswira na takriri methali kukopa arusi kulipa matanga imejengwa kwa sitiari


Methali hueleweka na jamii iliyozibuni kwani hubuniwa kutokana na mazingira ya jamii husika


Methali zina sifa ya utegemezi na huingiliana na tanzu nyingine za fasihi


Hutumiwa mwishoni mwa ngano kufupisha maadili ya ngano hiyo


Hutumiwa kubuni lakabu mtu ambaye huwasaliti marafiki anaweza kuitwa kikulacho kutokana na methali kikulacho ki nguoni mwako


Hutumiwa katika tanzu za kimaandishi kama vile riwaya na tamthilia ili kuongeza ladha katika usimulizi


Hutumiwa katika mazungumzo ya kawaida na ulumbi kuleta mvuto


Hutumiwa katika nyimbo na mashairi


Hutumika katika hotuba rasmi au hata mahakamani mshtakiwa mlalamishi na mahakimu wanaweza kutoa maoni yao kutumia methali


Hutumika katika kutoa mawaidha


Methali huelezea ukweli ambao unakubalika na jamii ambao imebuniwa


Tofauti na vitendawili methali hazina muktadha maalumu wa kutolewa hazitengewi vikao vya kutolewa


methali ni mali ya jamii kama tanzu nyingine za faihi simulizi hakuna anayeweza kudai kumiliki methali


methali huambatana na mazingira ya jamii iliyozizaa hulka itikadi tamaduni na tajriba zake busara fulani huwasilishwa kutegemea mazingira ya jamii kwa mfano


Ulingo wa kwake haulindi manda


Kamba ya mbali haifungi kuni


Fimbo ya mbali haiui nyoka


methali zina matumizi mapanamethali moja huweza kuwa na majukumu mbalimbali kama vile kuonya kuelekeza na kufunza


Methali huwa na maana ya ndani na nje maana ya nje hutokana na maana halisi ya maneno yaliyoiunda Vilevile methali hupewa maana ya ndani yenye fumbo lililofumbwa na maneno yanaoiunda


Majukumu


Huelimisha methali hutumiwa kupitisha maarifa ya kijamii kwa wanajami Abebwaye hujikaza huonyesha kuwa unapopata usaidizi nawe pia jikaze kutia bidii usingoje tu usaidizi


Huadilisha methali hufunza maadili kama uvumilivu kwa mfano mstahimilivu hula mbivu


Husawiri mitazamo na falsafa za jamii Fulani kuhusu masuala mbaliimbali Je jamii inapenda nini Inachukia nini Methali ucha mungu si kilemba cheupe hudhihirisha kuwa jamii huchukia unafiki


Hutambulisha jamii kila jamii ina methali zake maalum zinazoitambulisha


Huongeza ladha katika mazungumzo na maandili mazungumzo na maandishi yenye matumizi mazuri ya methali huvutia


Hubudisha katika jamii nyingine methali hutengewa vipindi vya kutolewa na makundi yanayoshindana hii ni njia mojawapo ya kutuliza bongo


Hurithisha utamaduni wa jamii methali ni zao la utamaduni husika na hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine hivyo utamaduni huweza kurithiwa


Hufariji methali huwatuliza na kuwaliwaza watu wanapokabiliana na matukio au hali zinazohuzunisha kwa mfano hakuna refu lisilo na ncha


Hukuza uwezo wa kufikiri mtu huhitajika afikiri kwa makini na kuoanisha msamiati uliotumika kwa hali ya maisha ili kupata maana


Hukuza ushirikiano na mshikamano wa jamii Katika jamii ambazo methali hutengewa vikao watu hujumuika pamoja hivyo kukuza ushirikiano na mshikamano


Uainishaji wa methali


Muktadha


Ile kuelewa methali ni muhimu kujua mazingira tamaduni na hali zilizozizaa methali hizo methali ambazo zimezaliwa katika muktadha au mazingira sawa huweza kuwekwa katika kundi moja


Maudhui


Maudhui na fani ndiyo hutawala methali maudhui katika methali ni mengi na mapana kama zilivyo jamii na shughuli zao methali ambazo huwa na maudhui sawa huwekwa katika kundi moja baadhi ya maudhui yanayojitokeza katika methali za Kiswahili ni ya


Malezi


Mchelea mwana kulia hulia mwenyewe


Samaki mkunje angali mbichi


Asiyefunzwa na mamake hufunzwa na ulimwengu


b Kazi


i Kazi mbi si mchezo mwema


ii Mchagua jembe si mkulima


iii Kazi ya bakuli husiri


Kazi isiyo faidi kutenda si ada


Ushirikiano


i Kidole kimoja hakivunji chawa


ii Jifya moja haliinjiki chungu


iii Umoja ni nguvu utengano udhaifu


Mtindo au fani


Mbali na maudhui methali hutawaliwa na fani pia Fani katika methali hudhihirika katika muundo tamathali za semi na taswira inayoibuliwa methali ambazo huundwa kwa kutumia fani sawa huweza kuwekwa katika kundi moja Methali zifuatazo zimeundwa kwa kutumia kweli kinzani


Simba mwenda pole ndiye mla nyama


Kuinamako ndiko kuinukako


Jukumu


Methali huweza kuanishwa kulingana na majukumu yake Je methali inasifu inakashifu inahimiza inaonya ama inafariji Methali zifuatazo hutumiwa kuonya


Mwenye pupa hadiriki kula tamu


Asiyeangalia huishia ningalijua


Usione kwenda mbele kurudi nyuma si kazi


Maana


Methali zote zenye maana sawa huweza kuwekwa katika kundi moja kwa mfano


Damu ni nzito kuliko maji


Meno ya mbwa hayaumani


Mtoto wa nyoka ni nyoka


Mwana wa mhunzi asiposana huvukuta


Methali zenye maana zinazokinzana pia zinaweza kuainishwa pamoja kwa mfano Mvumilivu hula mbivu Ngoja ngoja huumiza matumbo Mtu pweke ni uvundo Nahodha wengi chombo huenda mrama


Fani katika methali


Sitiari


Sitiari ni mbinu ya kulinganisha kitu na kingine bila kutummia maneno ya kulinganisha methali zinazoundwa kwa sitiari ni pamoja na


Mgeni ni kuku mweupe hapo mgeni anafananishwa moja kwa moja na kuku mweupe kuonyesha mgeni hutambulika haraka akiwa kundini


Ahadi ni deni ahadi inafananishwa na deni kuonyesha kuwa ni sharti mtu kutimiza ahadi


Takriri


Takriri ni mbinu ya kurudiarudia maneno au sauti kwa nia ya kusisitiza methali zenye takriri ni kama vile


Ngoja ngoja huumiza matumbo


Haba na haba hujaza kibaba


Tashbihi


Tashbihi ni tamathali ya usemi na inayo linganisha vitu kwa kutumia maneno ya kulinganisha kwa mfano


Kawaida ni kama sheria


Jambo usilolijua ni kama usiku wa kiza


Tanakali za sauti


Hizi ni miigo ya sauti zinazotolewa na kitu au zinazotokea tendo linapotendeka methali zinazotumia tanakali za sauti ni kama vile


Chururu si ndo ndo ndo


Taswira


Taswira ni picha zinazojengeka akilini mwa mtu baada ya kusoma kutazama au kusikia maelezo fulani Taswira hizi hutokana na tajriba pamoja na mazingira ya mtu ifuatayo ni mifano ya methali zinazotumia taswira


Mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mpanda farasi wawili hupasuka msamba


Kweli kinzani


Katika kweli kinzani maana ya maneno hukinzana kijuujuu husikika kuwa haiwezekani lakini ikichunguzwa kwa undani kuna ukweli fulani uliofichika ifuatayo ni mifano ya methali zinazotumia ukinzani


Wagombanao ndio wapatanao


Ukipigao ndio ukufunzao


Chuku


Chuku ni mbinu ya kuongezea sifa kitu zaidi ya kilivyo mifano ya methali zinazotumia mbinu hii ni


Usipoziba ufa utajenga ukuta


Mzigo wa mwenzio ni kanda la usufi


Taashira au ishara


Katika taashira kitu kimoja huashiria kingine Mifano ya methali zenye taashira


Kimya kingi kina mshindo mkuu


Kuku mgeni hakosi kamba mguuni


Dhihaka stihizai au kejeli


Hii ni mbinu ya kufanya mzaha au kudharau tabia au mienendo isiyofaa kwa mfano


Hawi musa kwa kuchukua fimbo


Ucha mungu si kilemba cheupe


Tashihisi au uhuishaji


Tashihisi ni mbinu ya kukipa kitu sifa za kibinadamu au kitu kisicho hai kupewa sifa za kitu kilicho hai


mfano


Adhabu ya kaburi aijuaye ni maiti


Siri ya mtungi aijuaye kata


Balagha


Maswali yasiyo hitaji majibu maswali haya humchochea mtu kufikiri


Pilipili usiyoila yakuwashiani


Mavi usoyala wayaingiani kuku


Methali hizi zimeundwa kwa mbinu ya swali ambalo linamhitaji mwenye kuambiwa kufikiria


Tanakuzi


Hii ni mbinu inayotumia maneno au kauli zinazopingana katika tanakuzi sehemu moja ya methali huwa na maana inayopingwa na sehemu ya pili


Tamaa mbele mauti nyuma


Mpanda ngazi hushuka


Pole pole ya kobe humfikisha mbali


Kinaya


Kinaya ni kinyume cha matarajio au cha hali ilivyo kwa mfano


Kigumba kwa nguruwe kwa mwanadamu ki uchungu


Kikiharibika cha fundi kikiongoka cha bwana swedi


Muundo wa methali


Methali kwa kawaida huwa na muundo na wenye sehemu mbili sehemu ya kwanza hudokeza wazo nayo ya pili hulikamilisha mfano


Baada ya shida mkasa


Debe shinda haliachi kutika


Dawa ya moto ni moto


Uchambuzi wa methali


Maswali yafuatayo husaidia kuchambua au kuhakiki methali


Methali imerejelea vifaa gani au inahusu nini Km Wanyama binadamu ama vifaa vya nyumbani


Methali imebuniwa kwa kutumia tamathali gani na mbinu gani za kifasihi km uradidi  kinaya balagha nk


Methali inaibua taswira gani Methali simba mwenda pole ndiye mla nyama inaibua taswira ya utulivu makini na subira kwamba ukitaka kufanikiwa ni sharti uwe na subira


Methali inakupa wazo gani kuhusu jamii Methali mtu pweke ni uvundo inaonyesha kuwa jamii husika inachukia utengano


Je kuna methali nyingine inayokaribiana kimaana au inayopingana na hii


Je methali imejikita katika mazingira ama muktadha gani Kwa mfano


Jogoo wa shamba hawiki mjini mashambani mjini


Mgaagaa na upwa hali wali mkavu pwani


Ucha mungu si kilemba cheupe dini


Je dhamira ya methali yenyewe ni gani Inanuia kuonya kushawishi kufahamisha au kusifu Kwa mfano mali bila daftari hupotea bila habari inaelimisha uzuri wa mkakasi ndani kipande cha mti ina kejeli ilhali hakuna refu lisilokuwa na ncha inaliwaza


Vitendawili


Kitendawili ni kauli yenye fumbo ambalo hutolewa kwa hadhira hai ili ilifumbue jibu la kitendawili ndilo fumbo lenyewe


Sifa


Kwa kawaida vitendawili ni semi fupifupi zinazotumia lugha ya mkatokwa mfano pafunika pafunika jibu nyayo wakati wa kutembea


Vitendawili hutolewa kwa hadhira ili vifumbuliwe hivyo hadhira yake ni hai na tendi


Hutumia lugha ya picha au taswira na vina ukwasi wa tamathali za semi


Vitendawili huhitaji watu au makundi mawili ili kukamilisha uwasilishaji wavyo mtu wa kwanza hutega na mwenzake hutegua


Vitendawili huwa na muundo au fumyula maalumu ya uwasilishaji kwa mfano


Mtegaji kitendawili


Mteguaji tega


Mtegaji nyumba yangu haina mlango


Mteguaji yai


Vitendawili huwasilisha kwa mtindo wa majibizano kati ya mtegaji na mteguaji mteguaji akishindwa kutegua huhitajika kutoa mji ndipo kupewa jibu na mtegaji


Kitendawili ni fumbo au swali liilofichika ambalo huhitaji jibu


Fumbo au jibu la kitendawili hufahamika tu na jamii ambamo kitendawili hicho kimezaliwa kitendawili kinaweza kuwa na majibu mawili kutegemea mazingira ya jamii kwa mfano vitendawili vifuatavyo huweza kuwa na jibu zaidi ya moja


Wanangu wawili husabihiana majibu tui na maziwa unga na majivu


Mwarabu kasimama kwa mguu mmoja majibu uyoga mwavuli


Vitendaili ni sanaa ambayo kwa kiasi kikubwa hutegemea uwezo wa mtu kutambua na kuhusisha au kulinganisha vitu katika mazingira yake kwa mfano ili kufumbua fumbo la kitendawili mbili mbili hadi pwani lazima mtu aweze kuhusiaha vitu viwili ambavyo daima hufanya jambo pamoja jibu macho  macho hutazama pamoja hulala pamoja na hulia pamoja


Vitendawili huingiliana na tanzu na vipera vingine vya fasihi simuliza kwa mfano ngano za mtanziko hutumia vitendawili hasa katika fomyula ya ufunguzi wa ngano Aidha vitendawili hutangulia vikao vya kusimulia hadithi au hutegwa baada ya vikao hivyo


Vitendawili hubadilika kutegemea wakati au kipindi cha kihistoria na maendeleo ya jamii kitendawili kimoja kinaweza kuundwa au kutolewa kwa maneno tofauti kulingana na kipindi cha wakati kinapotumiwa kwa mfano


Mwarabu wangu nimemtupa biwini machicha ya nazi


Mzungu katupwa jalalani machicha ya nazi maneno tofauti mwarabu na mzungu katika vitendawili hivi viwili ambavyo vina jibu moja yanaonyesha viliathiriwa na nyakati tofauti za kihistoria


Vitendawili ni sanaa inayotendwa kwa hivyo hujisimamia yenyewe tofauti na methali ambazo kwa kawaida ni sanaa tegemezi Hutegewa vikao maalumu na kutolewa


Kimaudhui vitendawili hushughulikia masuala katika nyanja zote za maisha ya binadamu na mzingira yake Maudhui haya hutofautiana katika jamii mbalimbali ingawa baadhi yao huingiliwa


Vitendawili vinaweza kuwa sahili rahisi na vingine changamano


Vitendawili ni semi maarufu sana miongoni mwa watoto katika jamii nyingine watoto na watu wazima hushirikiMiongoni mwa wakamba kwa mfano watu wazima walishindana kutegua vitendawili hata kuliko watoto


Umuhimu


Vitendawili huelimisha vitendawili hujumuisha masuala mengi katika mazingira ya jamii


Hali hii inavifanya kuwa na uwezo mkubwa wa kuelimisha watu kuhusu mazingira yao aidha mtu akikosa jibu haadhibiwi zaidi ya kutoa mji


Huburudishavitendawili huwapumbaza na kuwapumzisha wanaoshiriki katika utegaji ua utegauaji wavyo


Hufundisha kaida na maadili ya jamii vitendawili huwa na utaratibu fulani unaofuatwa na ambao washiriki wanapaswa kuuheshimu na kuuzingatia hii ni njia moja ya kuadilisha kwa kuwa kila jambo maishani lina kaida zake zinazoheshimiwa


Hukuza ubunifu na stadi ya kufikiri haraka mteguaji wa kitendawili sharti afikiri na kuoanisha yaliyotajwa na mazingira yake ili kupata jawabuVitendawili hukuza ari ya kufikiria na kudadisi mazingira


Vitendawili hudhihaki na kukejeli watu hali au tabia hasi katika jamiihukashifu matendo hasi na kusifu yale chanya


Husawiri mitazamo na itikadi ya jamii kuhusu hulka fulani kwa mfano nyumbani kwetu kuna papai lililoiva sana lakini nashindwa kulichuma jibu kaka au dada inaonyesha kuwa ndoa kati ya dada na kaka hairuhusiwi


Hukuza uwezo wa kukumbuka vitendawili hutumiwa kama chemshabongo ya kujaribu uwezo wa mtu kukumbuka na kuhusisha mambo


Huleta umoja na ushirikiano katika jamii watu hujumuika wakati wa kutegeana vitendawili kwa njia hiyo utangamano huimarika


Hutambulisha jamii kila jamii huwa na vitendawili vinavyoonyesha mazoea hali tajriba na mazingira ya jamii husika


Huchochea tabia ya udadisi uzoefu wa kutafuta kiini cha kitendawili hujenga tabia ya kutaka kufichua jambo lililofichika kwa kujaribu kupata jibu la jambo ktika kitendawili wanajamii huimarisha ari yao kutafiti mambo ili kubaini kiini chake


Vitendawili hukuza na kusambaza ujuzi wa lugha vitendawili vina ukwasi mkubwa wa lugha na tamathali za semi kwa hivyo ni nyenzo kuu ya kukuza na kusambaza maswala ya lugha katika jamii


Fani katika vitendawili


Muundo


Kama tulivyotaja awali vitendawili huwa na fomyula au muundo maalamu wa uwasilishaji


Kitangulizi ambacho hutolewa na mtegaji


Mtegaji kitendawili


Hadhira humpa ruhusaya kutega Mteguaji tega


Mtegaji hutoa kitendawili mtegaji Fatuma mchafu


iv Jibu hutolewa na mteguaji Mteguaji nguruwe kosa


Jibu likikosekana mtegaji huomba mji Mtegaji Umenoa


Nipe mji


Mteguaji hutoa mji mteguaji Ninakupa migingo


Mtegaji akipewa mji hutoa jawabu sahihi Mtegaji Nilienda migingo watu wa migingo wakaniambia nikija niwasalimu


Jibu lake ni ufagio


Mtindo


Vitendawili hutolewa kwa mtindo wa majibizano majibizano haya huwa kati ya mtegaji na mteguaji na hadhira ya wasikilizaji utaratibu ulioelezwa katika muundo huzingatiwa na mtegaji na mteguaji hadhira


Lugha


1 Sitiari


Aghalabu vitendawili hutumia sitiari km


Fatuma mchafu ufagio hapa fatuma ni sitiari ya ufagio


Saa yetu kadiri inavyotembea ndivyo inavyopunguza nguvu moyo saa ni sitiari ya moyo


Jani la mgomba laniambia habari zinazotoka ulimwenguni kote  gazeti jarida jani la mgomba ni sitiari ya gazeti jarida


2 Tashihisi uhuishaji


Wakati mwingine vitendawili hutumia mbinu inayoipa kitu kisicho hai sia za kibinadamu km


Akizungumza kila mtu hubabaika radi hapa radi imepewa sifa ya kuzungumza kama binadamu sauti kali ya radi huwaogofya binadamu


Amenifunika kote kwa blanketi lake jeusi giza giza limepewa sifa ya binadamu ya kumfunika mwingine


Daima nasaabisha mafarakano ukewenza ukewenza umerejelewa kwa nafsi ya kwanza


Taashira


Faiza akiniona ajificha mzee kobe kinachoashiriwa na kujificha kwa Faiza ni kobe


Chonge la nyoka huuma walio mbali ugonjwa chonge la nyoka linaashiria ugonjwa


Stihizai dhihakakejeli


Vitendawili vinavyobuniwa kwa dhihika hutumiwa kukashifu mienendo hasi katika jamii pia hueleza sifa ya kitu kwa njia ya dharau km


Akivaa miwani hafanyi kazi vizuri mlevi kitendawili hiki kinakashifu ulevi


Babangu amevaa koti la chuma mzee kobe


Upara wa mwarabu unafuka moshi chai ya maziwa


Uzi mwembamba umefunga dume kubwa usingizi


Kweli kinzani


Vitendawili vya aina hii huundwa kwa hoja mbili zinazopingana km


Ajenga ingawa hana mikono ndege ndege hana mikono kama binadamu hata hivyo hujenga kiota


Ana meno lakini hayaumi kichana meno ya kichana hutumiwa kuchana wala si kuuma


Hufa ikifufuka bahari kupwa maji ya bahari huwa kutoka ufukwenina kurejea


Takriri


Kuna vitendawili vinavyoundwa kwa tanakali za sauti kwa mfano


Aliwa yualaala aliwapapa


Amezaliwa aliamekufa alina amerudi ali nywele


Mama kazaa mtoto kazao mtoto na mtoto kazaa mtoto kuku na yai


Tanakali za sauti


Chubwijiwe likianguka ndani ya maji


Prr mpaka makka utelezi


Pafunua pafunika  nyayo wakati wa kutembea


Taswira


Baadhi ya vitendawili vimeundwa kwa jinsi ya kuibua taswira au picha mbalimbalikm


Nimemwona bi kizee akijitwika machicha Mvi


Ameingia shimoni akiwa uchi akatoka amevaa nguombegu


Utata


Baadhi y vitendawili huweza kufasiriwa kwa njia zaidi ya moja tunasema kitendawili cha aina hii kina utata Utata katika vitendawili husababishwa na hali kwamba jibu la kitendawili hutokana na mazingirawatu tofauti huweza kuwa na majibu tofauti kwa kitendawili hicho hicho kutegemea hali ambayo inawazunguka


Kwa mfano


Inachurura inaganda asali au gundi


Gari la kila mtu miguu au jeneza au kifo


Vitendawili vinavyohusiana na methali


Ukichukua mama chukua mtoto sagio jiwe dogo la kusagia linalopitishwa juu ya jiwe kubwa  methali ukivuta sagio uchukue kabisa na jiwe dogo la kusagia


Mzee amekufa na vyombo vimevunjikavunjika kifo cha kiongozi husababisha matatizo  methali mti mkuu ukigwa wana wa ndege huyumba


Mfano


Ndege wengi baharini nyota ngani


Istiari


Natembea shambani  wembe wa kunyolea ukiwa kichwani


Tashihisi


Pambo juu ya jiwe upara


Taswira


Sitiari


Dhihaka stihizai


Hulia huku akiunganisa cherehani


Hukopa lakini halipikifo


Ukinzani


Kinaya


Kisiki chetu hakikui mbilikimo


Stihizai kejeli


Kufanana na kutofanan kwa methali na vitendawili


Methali na vitendawili hufanana kwa vile


Ni tungo fupi


Huwa na maana fiche


Hutumia lugha inayojenga taswira


Huupata maana kulingana na jamii


Hufumbata ukweli Fulani wa kijamii


Huweza kutumiwa katika shughuli rasmi kama vile katika maamuzi ya kesi na utoaji hotuba


Huweza kutekeleza majukumu sawa km kuonya kuburudisha au kunoa bongo


Methali na vitendawili hutofautiana kama ifuatayo


Misimu


Misimu ni semi za muda ambazo hubuniwa na kutumiwa katika mazingira maalumu katika kipindi maalumu cha wakati msimu huitwa pia simo Misimu inaweza kupata mashiko katika jamii na kukubaliwa kama msamiati au semi rasmi za lugha


Dhima


Kutambulisha makundi mbalimbali ya watu


Huhifadhi siri za watumiaji


Kuibua hisia mbalimbali


Hukuza lugha


Huhifadhi historia ya jamii


Hutasfidi lugha


Hukuza uwezo wa kufikiri au kudadisi


Hukuza ushirikiano na utangamano


Huondoa urasmi katika mazungumzo


Sifa


Misimu ni semi au msamiati ambao huzuka na kutoweka baada ya muda Fulani


Hutumiwa na wanajamii katika mawasiliano ya makundi fulani km kuna misimu ya vijana ya wafanyakazi katika vyombo vya usafiri na hata ya watoto


Hutumiwa na wanajamii katika mawasiliano yao katika kipindi fulani cha wakati na mahali fulani


Ingawa misimu huzuka na kutoweka baada ya muda baadhi ya misimu hudumu na kukubalika kama semi au msamiati sanifu wa lugha husika kwa mfano neno chai kwa maana ya hongo  lilianza kama msimu kisha likashika na kukubalika kama msemo sanifu


Msimu hupata maana yake kutoka kwa watumiaji pamoja na muktadha wa mahali na wakati kwa mfano neno sare ni msimu uliopata maana katika sekta ya usafiri wa matatu likimaanisha kubebwa bila malipo


Uainishaji wa misimu


Misimu hutofautiana kwa kutegemea


Wahusika  kuna misimu ya vijana mabaharia au wanafunzi neno beste hutumiwa na vijana kumaanisha rafiki


Matilaba  kuna misimu ya kuendesha biashara neno kungara linamaanisha kuvaa nguo inayopendeza na sare lina kubebwa kwenye matatu bila kulipa nauli


Vifaa kuna misimu ya vyakula pesa na vyombo vingine maneno nyaki ni nyama na ashu ni shilingi kumi


Mahali kila eneo huibua misimu yakegari la uchukuzi kwa uma nchini Kenya ni matatu na nchini Tanzania ni daladala


Wakati au kipindi  misimu hubadilika kulingana na wakati au kipindi kwa mfano wakati wa uchaguzi wa 2002 nchini Kenya kulizuka neon unbwogable lililomaanisha wasioshindwa na lika toweka katika muktadha baadaye


Lakabu


Lakabu ni jina la msimbo au jina la kupanga ambalo mtu hujibandika ama hubandikwa kutokana na sifa zake za kimaumbile kitabaka tabia au kimatendo Aghalabu lakabu huwa neno moja au fungu la maneno lililo na maana fiche au ya kisitiari sifa zinazodokezwa katika lakabu zinaweza kuwa za kusifu kudhalilisha au kukosoa


Lakabu si jina la mtu ni jina tu la kupangwa


Lakabu aghalau huwa neno au fugu la maneno lililo na maana iliyofumbwa


Lakabu huoana na sifa za mhusika inaweza kusifu kukejeli au kufanyia tashtiti tabia hasi ya mhusika lakabu baba wa taifa moja kwa moja inaashiria sifa nzuri za mhusika na kumsifu kwa upande mwingine lakabu kama kangumu inaashiria tabia ya uchoyo


Lakabu hupatikana katika tanzu na vipera vingine nya fasihi simulizi kama vile sifo malumbano ya utani na majigambo vivugo ambapo wahusika hujipa majina ya kupanga ya kujitapa


Lakabu huundwa kwa lugha ya picha au taswira na sitiari kwa mfano lakabu nyayo ya Raisi mstaafu inatumia sitiari inamfananisha na nyayo za mtu hivyo kutupa taswira ya kujipata kufuata falsafa ya mtu mwingine


Ingawa lakabu si jina halisi la mtu huweza kudumu na kufanya jina halisi la mtu kusahaulika kwa mfano Sonko


Umuhimudhima


Kusifiwa kwa matendo chanya ya mhusika


Hukashifu au kukejeli matendo mabaya ya mhusika


Ni kitambulisho cha mhusika husawiri tabia au hali ya mtu fulani ka maneno machache


Hutumiwa kama ishara ya hesima katika jamii ambamo kumtaja mkazamwana kwa jina lake ni mwiko baba mkwe huibua lakabu ya kumrejelea mkazamwanawe


Hutumiwa na baadhi ya wahusika kuficha utambulisho wao baadhi ya waandishi hujibandika majina ya uandishi ili kuficha majina yao halisi


Hutumiwa na wahusika kujigamba na kujinaki katika majigambo anayejigamba hujipa lakabu ili kujinaki na kuonyesh ubingwa wake


Hutumiwa kuhifadhi siri wakati mwingine watu humpa mtu fulani lakabu ili wanapomrejelea isijulikane ni nani


Hukuza uhusiano bora hasa miongoni mwa watani katika kutaniana watu huweza kubandikana majina


Hutumiwa kuondoa urasmi katika mahusiano ya kijamii


Vitanza ndimi


Vitanza ndimi ni kauli au sentensi zenye maneno ambayo yana mfuatano wa sauti zinazotatanisha kimatamshiVitanza ndimi huundwa kwa maneno yenye sauti zinazokaribiana sana kimatamshi kimsingi katika jamii nyingi za kiafrika watu hufurahia kucheza na maneno kama njia ya burudani Watoto kwa mfano wana mazoea ya kucheza na maneno na sauti katika michezo na nyimbo zao


Sifa


Kimsingi vitanza ndimi ni mchezo wa maneno na sauti


Huundwa kwa maneno ambayo yana sauti zinazokaribiana kimatamshi maneno haya huweza kuwa na maana nyingi au yenye kukabiriana kimaana


Ukinzani wa maneno kisauti na kimaana huyafanya matamshi ya maneno kuutatiza ulimi


Mifano ya vitanza ndimi


Wataita wataita wataita taita


Waite wale wana wa liwali wale wali wa liwali


Cha mkufuu mwanafuu ha akila hu cha mwanafuu hu akila ha


Dhima


Vitanza ndimi hukuza matamshi bora mtu anapotamka kwa haraka na kwa usahihi hutia makali stadi zake za kimatamshi Kupitia hali hii uzoefu wa kutamka vyema hujengwa


Hukuza uwezo wa kufikiri kwa haraka baadhi ya vitanza ndimi hutatanisha kuwaza haraka ili kuteua neno sahihi la kutamka


Kuburudisha kimsingi vitanza ndimi vilinuiwa kuibua ucheshi na kuchangamsha hadhira


Hukuza ubunifu anayebuni vitanza ndimi anahitaji kuwa na ujuzi mpana wa lugha na ubunifu ili kuteua maneno yanayokaribiana kimatamshi na kimaana


Hukuza lugha vitanza ndimi vilivyobuniwa katika vipindi mbalimbali huhifadhiwa na kupitishwa kwa vizazi vijavyo kama malighafi katika kipera cha vitanza ndimi


Huhifadhi utamaduni na kuurithisha maarifa ya kipera cha vitanza ndimi yasingehifadhiwa na kurithishwa kama vipera vingine vya fasihi simulizi tusingevisoma leo


Ni kitambulisho cha jamii vitanza ndimi huakisi mazoea ya jamii husika kila jamii ina vitanza ndimi vyake mahususi


Hujenga uhusiano bora wa kirafiki ucheshi unaoibuliwa na vitanza ndimi hujenga uhusiano bora miongoni mwa washiriki


Mafumbo na chemshabonga


Mafumbo ni kauli zenye maana iliyojificha mafumbo hutumia lugha fiche au ya kiistiari pamoja na tamathali nyingine za usemi Humtaka anayeambiwa kudadisi mazingira yake na kufikiria ili kupata maana mafumbo huchemsha bongo za wale wanaoshiriki katika kuyafumbua ingawa vitendawili ni aina za fumbo tunadai kwamba mafumbo kwa kawaida ni semi ndefu kuliko vitendawili


Kuna mafumbo yaitwayo chemshabongo chemshabongo ni maswali ambayo humtaka mtu kutumia akili na ujuzi kuyajibu Maswali mengi ya aina hii ni ya kimapokeo mengine hubuniwa na msemaji ili kukidhi mahitaji ya hadhira mahususi Baadhi ya chemshabongo kwa hakika ni hesabu tu nyingine hutolewa kwa mraba unahitaji kujazwa


Mfano


Nina kilo moja ya mchanga na kilo moja ya pamba kipi kizito zaidi mchanga au pamba


Jibu vyote vina uzito sawa kwa vile uzito wavyo ni sawa kilo moja


Sifa


Ni semi zinazofumba jambo


Huhitaji mtu kuwaza ili aweze kubuni fumbo lenyewe


Shughuli maumbile au vitu vilivyo katika mazingira ya jamii kama vile mifugo njia za usafiri na nyenzo za biashara vinaweza kufumbiwa


Baadhi ya mafumbo hufananisha kitu kilichotajwa katika fumbo na mazingira halisi


Baadhi ya mafumbo huwa marefu na mengine huwa mafupi


Mafumbo huhitaji mantiki ili kuyatmbua Mfano nina chui mbuzi na majani ya kuliwa na mbuzi je nitafanya aje ili nivuke ngambo ile


Dhima umuhimu


Hukuza uwezo na wepesi wa kufikiri ili kufumbua fumbo ni lazima mtu afikiri kwa makini na wakati mwingine kwa upesi


Hustawisha ubunifu fumbo hufumbuliwa kwa kuoanisha yaliyomo katika fumbo tajiriba na mazingira hivyo mtu hutumia kiwango fulani cha ubunifu ili kupata maana aidha shughuli ya kufumbua huhitaji watu kuwa wabunifu


Hukuza maarifa ya kukabiliana na changamoto na kutumia mantiki kusuluhisha mambo


Nahau


Nahau ni fungu la maneno ya kawaida lenye maana ambayo haitokani moja kwa moja na maana za maneno yaliyoziunda nahau piga kalamu si kuchapa kalamu bali ni kufuta mtu kazi


Mifano mingine ni


Piga maji Lewa


Kujitia hamnazo  Kujifanya hujui


Kukata kamba Kufa


Kunja jamvi Maliza shughuli


Kwenda nguu Kukata tama


Piga vijembe Kusema kwa mafumbo


Kumwaga unga Kuachishwa kazi


Ndege mbaya Bahati mbaya


Kupata jiko Kuoa


Shingo upande Bila kutaka


Sifa za nahau


Nahau huundwa kwa lugha ya mkato iliyo na ujumbe mzito wa mafumbo km kidudu mtumfitini


Nahau mbili au zaidi zinaweza kuwa na maana moja km jamvi la wagenibao la mkahawani kahaba


Nahau moja inaweza kuwa na maana zaidi ya moja km kushika mguukuomba radhi kutoa shukrani kupiga mbio


Maneno katika nahau hupoteza sifa zake za kawaida na kuchukua maana nyingine iliyo tofauti kabisa km kula chumvi kuwa mzee


Nahau huundwa kwa maneno mawili au zaidi kupaka mafuta kwa mgongo wa chupadanganya


Bega kwa bega pamoja


Nahau huweza kuundwa kwa mitindo mbalimbali au kwa maneno ya kategoria mbambali km


Kitenzi na nomino piga chuku andika meza


Kitenzi na kitezikufa kuponapata shika


Kitenzi na kielezi jikaza kisabuni kufa kikondoo


Noino na nominoaskari kanzu domo kaya


Nomino na kitenzimguu haumshiki damu kumkauka


Nomino na vivumishi nyoat njema ndege mbaya


Dhima ya nahahu


Nahau hukuza lugha nahau huyapa maneno maana tofauti na maana ya kawaida kwa njia hii hupanua msamiati wa lugha


Nahau huipa lugha badala ya kutumia maneno yaliyozoeleka nahau hutumiwa kukoleza ladha ya lugha


Nahau pia hutumiwa kupunguza ukali wa jambo linalorejelewa km jicho la njeuasherati


Nahau huweza kutumika pia kuhifadhi siri ili wanatengwa wasielewe si watu wote wanaoelewa maana ya nahau zote


Misemo


Misemo ni semi ambazo zinabeba ukweli wa kijumla hutumika kueleza mambo mbalimbali yanayokubali ukweli huo Misemo hutumiwa kutoa ujumbe kwa muhtasari mfano zaidi


Binadamu ni udongo kumaanisha binadamu aliumbwa kwa udongo na hufa na kurudi udongoni


Mwili haujengwi kwa mbaomtu lazima ale ili apate kujenga mwili au kunenepa hauwezi kujengwa kwa mbao


Umaskini si kilemakumaanisha kuwa mambo hubadilika ukizaliwa katika umaskini si lazima uishi na ufe ukiwa maskini


Lila na fila havitangamani ubaya na wema hayaendi pamoja


Ndio kwanza mkoka ualike maua kumaanisha ndio mambo yamezidi kushika kasi


Mgomba haupandwi changaraweni ukamea jambo njema halifanywi mahali pabaya likapendeza


Baadhi ya misemo hutumiwa kama methali kwa mfano umoja ni nguvu utengano ni udhaifu


UKUSANYAJI NA UHIFADHI WA FASIHI SIMULIZI


Utangulizi


Sifa za fasihi simulizi ni kwamba huzaliwa hukua huishi na huweza kufa Kadiri jamii inavyobadilika fasihi simulizi inabadilika na kuathiiriwa na maendeleo ya binadamu kisayansi kijamii na kiteknolojiaVipera vipya vya fasihi simulizi huzaliwa kutokana na athari za utandawazi hukuzwa na kupewa uhai katika mazingira mapya aidha vipera vya zamani km matambiko na ngomezi huweza kufa au kupewa sura mpya Hivyo kuna umuhimu wa kuhifadhi tanzu za fasihi simulizi ili zisipotee lakini kabla ya kuzihifadhi ni lazima kwanza zikusanywe ukusanyaji wa data ya fasihi simulizi hufanywa ili kuendeleza na kutekeleza malengo muhimu yanayokusudiwa na anayekusanya


Mkusanyaji apaswa kufuata hatua zifuatazo


Kujiadaa  hapa mtu anatakiwa kuzingatia


Mada ya utafiti anatafiti kuhusu nini


Mawanda ya utafiti  Kama ni kitendawili anatafiti fani Aina


Walengwa  jamii ipi Wenye umri gani


Kipindi cha utafiti  utaanza na kutarajia kumaliza lini


Kuomba kibali cha utafiti kutoka kwa taasisi husika kv wizara ya elimu


Mbinu za ukusanyaji na kuhifadhi data je atatumia Hojaji au mahojiano je vifaa hivi vi tayari


Gharama ya utafiti je atatumia kiasi gani cha pesa Nani atafadhili utafiti


Utafiti na ukusanyaji wa data mtafiti anaweza kukusanya data kupitia hojaji mahojiano kushiriki au kutazama


Rekodi ya data kuna njia mbalimbali za kurekodi data basi vifaa hivi sharti viwen tayari kabla ya utafiti


Kuchunguza upana wa datamaelezo yaliyotolewa na walengwa na kuyanakili ili kuyachunganua baadaye


Uchanganuzi na kufasiri wa data huchanganuliwa kulingana na vigezo vya uchanganuzi alivyoweka na kulingana na mada yake Matokeo hutumiwa kutoa hitimisho na mapendekezo kuhusu mada ya utafiti


Ukusanyaji wa kazi za fasihi simulizi


Kwa vile sifa za fasihi simulizi hutegemea jamii Fulani sio vyema kulinganisha fasihi ya jamii moja na sanaa ya jamii nyingine


Ni vyema mkusanyaji kuchunguza ili aelewe umbo thamani na dhima ya fasihi hiyo Njia mbalimbali za kukusanya fasihi simulizi ni


Kusikiliza


Mkusanyaji anaweza kusikiliza wasanii katika jamii fulani wakitamba kusimulia au kuimba tungo zao


Kushiriki


Mkusanyaji aweza kujiunga na jamii kwa kushiriki katika ngoma soga na masimulizi ya hadithi na tanzu nyingine hapa anayekusanya data ya fasihi simulizi haulizi bali hujirekodia anachokibaini katika ushirika huo


Umuhimu wa kushiriki


Mtafiti huja karibu zaidi na jamii na hupata habari za kuaminika moja kwa moja


Ni njia bora ya kukusanya habari kwa watu wasiojua kusoma na kuandika ama wanaona vigumu kujieleza moja kwa moja


Ni rahisi kwa mtafiti kuuliza maswali kuhusu kipera kinachowasilishwa mathalani anaweza kuuliza kuhusu kipidi ambamo wimbo fulani uliimbwa au hadhira mahususi ambayo ilitambiwa aina fulani ya ngano


Mtafiti huweza kunakili anayosikia au kuona hivyo kuhifadhi sifa za kiimbo toni na ishara


Mtafiti hupata taathira na hisia halisi ya yanayowasilishwa kwani anakabiliana wazi na watendaji halisi huelewa zaidi


Mtafiti huweza kuthibitisha aliyokusanya kwa hojaji au mahojiano kwa kuyahakiki


Kusiriki hukuza utangamano kati ya mtafiti na wanajamiini rahisi kwa mtafiti kupata majibu ya masuala anayotafiti kwa kushiriki na kutangamana na wanajamii


Udhaifu wa kushiriki


Huchukua muda mrefu kulingana na njia nyinginezo kama vile hojaji au mahojiano


Mtafiti huweza kutekwa na yaliomo akasahau kurekodi


Ugeni wa mtafiti huweza kuleta wasiwasi miongoni mwa washiriki wakakosa kufanya kama kawaida


Uchanganuzi wa data ikusanywayo kwa njia hii ni ngumu lakini rahisi kwa mtafiti kuacha maswala muhimu Ni njia ghali ya utafiti kwani inamhitaji mtafiti kusafiri mbali ili kushiriki katika utendaji pia vifaa vya kuhifadhia data yenyewe kama vile kanda za video huwa ghali na nguvu za umeme huenda zikakosa


Kurekodi


Mkusanyaji anaweza kusikilizana na wasanii na kuwarekodi katika vinasa sauti kanda za video filamu au kuwapiga picha


Kutazama


Mkusanyaji anaweza kushuhudia kwa macho fasihi fulani ikiendelezwa hapo atashuhudia mwenyewe bila kushiriki baadaye anaweza kuandika ili kuhifadhiMbinu hii hutumika zaidi katika utafiti wa maigizo


Umuhimu wa utazamaji


Ni rahisi kwa mtafiti kurekodi kwani hashiriki utendaji


Mafiti hupata habari za kutegemewa zaidi hasa anapotumia kinasasauti kurekodi moja kwa moja


Mtafiti anaweza kukaa mahali asipoonekana na kushuhudia utendaji halisi hivyo utendaji hautaathiriwa km kuwa na wasiwasi kwa ugeni wa mtafiti


Udhaifu wa utazamaji


Wanajamii wanaweza kumshuku mtafiti kuwa anawapeleleza hivyo kusitisha uwasilishaji wao


Kutumia hojaji


Ni fomu yenye maswali yaliyochapishwa ili kukusanya habari fulani huandaliwa na mkusanyaji wa data na kutumwa au kupelekwa kwa mhojiwa au atakayejaza hojaji ni za aina mbili


Hojaji funge


Humfunga mhojiwa kwa majibu fulani tu kila swali huwa na orodha ya majibu na mhojiwa huhitajika kuweka alama tu kwa lile analoona kuwa jibu sahihi


Hojaji wazihuru


Aina hii ya hojaji huwa na maswali ambayo yanahitaji majibu ya maelezo mhojiwa hutoa maoni yake


Sifa za hojaji


Hojaji huwa na maswali yanayojibiwa na kikundi lengwa mtafiti anaweza kulenga watambaji ngano au walumbi


Huweza kutumiwa moja kwa moja na mkusanyaji kwa anyehojiwa hivyo mtafiti humwelekeza mhojiwa namna ya kujibu


Hojji huweza kutumwa kwa mhojiwa bila kuwepo kwa mtafiti Mhojiwa husoma na kujaza hojaji bila mwongozo wa mtafiti aina hii ndiyo iliyozoeleka zaidi


Umuhimu wa hojaji


Huwa na gharama ya chini zaidi


Mtafiti huweza kusikia iidadi kubwa ya watoaji habarikwa kipindi kifupi kwani huweza kutumiwa kwa posta


Huweza kutumika katika mahojiano kama mwongozo


Humpa mhojiwa muda wa kuwaza na kuchunguza


Kwa kawaida  hojaji hazina athari za mtafiti kwani aghalabu mtafiti hayupo zinapojazwa Huweza kubadilishwa kulingana na kiwango cha wajazaji au wahojiwa


Udhaifu wa hojaji


Maswali yenye utata husababisha fasiri mbalimbali zifanyazo mategemeo yasitegemeke


Huenda watu wakakosa kuijaza hojaji kwa kikamilifu kwa sababu mbalimbali kama vile kuhofia lawama au wakakataa kujaza kabisa


Hojaji ndefu huenda baadhi ya watu wakakataa kuijaza


Hojaji wazi huwa ngumu sana kwa mtafiti kuchanganua data uchanganuzi huchukua muda mrefu


Huenda wahojiwa wasijaze mambo ya kweli si rahisi kwa mtafiti kuthibitisha kama habari zilizojazwa ni kweli


Wahojiwa wanaweza kuchelewa kutuma hojaji zao hasa zinazotumwa kwa posta


Baadhi ya wazee japo wana habari za kutegemewa hawajui kusoma na kuandika hivyo hawawezi kujaza hojaji isipokuwa waanaposaidiwa na watafiti


Kwa vile mtafiti hakabiliani na mhojiwa ana kwa ana hawezi kupata sifa za uwasilishaji wa vipera vya fasihi simulizi kama vile toni na kidatu


Mahojiano


Mkusanyaji hakabiliana ana kwa ana na watu anaonuia kupata maarifa kutoka kwao Mkusanyaji atakuwa ameandaa maswali atakayouliza katika kikao rasmi mkusanyaji pia anaweza kushiriki mahojiano yasiyo rasmi bila kunakili majibu papo hapo maelezo huweza kuhifadhiwa katika kanda ya kunasa sauti


Umuhimu wa mahojiano


Kwa vile mtafiti anatazama ana kwa ana na mhojiwa ni rahisi kupata habari za kina na kutegemeka


Mbinu za uwasilishaji km toni ishara za uso na kiimbo hubainika kwa mtafiti hivyo kuimarisha uelewa wake


Mtafiti anaweza kumfafanulia mhojiwa maswali na kumwezesha kupata data ya kuaminika zaidi


Kwa vile mtafiti anamhoji mlengwa moja kwa moja anaweza kurekodi majibu ya mhojiwa moja kwa moja au kuyaandika si rahisi kupotea


Mtafiti huweza kubadilisha mtindo wa kuhoji kulingana na kiwango cha elimu cha mhojiwa ili kupata majibu bora zaidi


Udhaifu wa mahojiano


Mahojiano yanahitaji stadi za mawasiliano za kiwango cha juu ikiwa mtafiti hana hizi stadi huenda akaathiri majibu ya mhojiwa


Urasmi unaotokana na vikao vya mahojiano huenda ukatatiza mawasiliano kati ya mhoji na mhojiwa


Ukosefu wa muda wa kutosha wa mahojiano mahojiano huchukua muda mrefu na huenda mtafiti akakosa kupata muda kumhoji huenda asimwamini mtafiti ahisi kuwa anapelelezwa na kukataa kutoa habari


Kiwango cha elimu cha mtafiti huenda kikawahajisha na kuwatia wahojiwa hisia za unyonge na kuwafanya kutoa habari za zisizotegemewa


Wahojiwa wengine huenda wakampa mtafiti habari za uongo ili kumfurahisha


Matatizo ya kutafsiri ikiwa data imeandikwa kwa lugha tofauti huenda yakaathiri mahojiano


Mahojiano ni njia ghali ya kutafiti kutokana na gharama ya usafiri kwenda nyanjani


Vifaa vya kukusanya na kuhifadhi fasihi simulizi


Ukusanyaji wa fasihi simulizi huhitaji vifaa vya kuhifadhi ujumbe vifaa hivi ni pamoja na


Kalamu na karatasi maandishi


Mkusanyaji wa data ya fasihi simulizi anaweza kutazama au kushiriki na baadaye akaandika aliyoyashuhudia aidha anaweza kuandika wakati maelezo masimuulizi au sanaa yenyewe inapoendelezwa iwapo anatazama Hata hivyo vifaa hivi vya kukusanya fasihi simulizi vina udhaifu


Umuhimu wa maandishi


Data kama vile hadithi huhifadhiwa kama ilivyotambwa hivyo si rahisi kusahauliwa mashairi na ngano nyingi zimeandikwa vitabuni


Huweza kufikia vizazi vingi kwani maandishi hudumu


Si ghali kama baadhi ya mbinu nyinginezo km video


Si rahisi kufisidiwa au kupotea hasa zikiandikwa katika vitabu hadithi methali na vitendawili vingi vimehifadhiwa hivi


Udhaifu wa maandishi


Kuna mambo km kiimbo toni ishara hisia na mapigo ya mziki ambayo hayawezi kuandikwa kama yalivyowasilishwa na fanani hivyo hupotea


Aidha kwa vile maandishi si hai hayawezi kutenda wala kusema ule uhai hasilia wa fasihi simulizi hufifishwa na kupotezwa na maandishi


Baadhi ya watafiti huenda wakandika yale ambayo wanahitaji kwa wakati mahususi na kupuuza mengine km ikiwa mada yake ni wahusika katika ngano za kimapokeo huenda akajihusisha na wahusika na kupuuza vipengele vingine km fanani haya huipunja fasihi simulizi


Kuandika fasihi simulizi huifanya kukosa ile taathira asilia kwani kunaipokonya hadhira yake ile fursa ya kushirikiana ana kwa ana na fanani mtu hawezi kuuliza jambo


Kuandika fasihi simulizi huidhibiti na kupunguza hadhira yake na kuathiri vibaya usambazaji wake fasihi inapoandikwa inawafikia wale tu wanajua kusoma


Vinasasauti tepurekoda


Vinasasauti hupata sautitoni na mahadhi ya tungo za fashi simuliziVinaweza kutumiwa katika mahojiano au mtu anaposhiriki au kutazama fasihi simulizi ikiigizwa ingawa ni bora kuliko kalamu na karatasi pia haiwezi kurekodi matendo na miondoko ya wasanii


Umuhimu wa vinasasauti


Sauti ya mhojiwa fanani huweza kuhifadhiwa


Sifa ya uhai wa fasihi simulizi huhifadhiwa kwani kinasasauti hunasa sifa kama vile za kidatutoni na kiimbo cha mtambaji


Mkusanyaji wa fasihi simulizi anaweza kurudia kusikiliza uwasilishaji au mahojiano iwapo hakuelewa sifa hii haipatikani katika maandishi


Udhaifu wa vinasasauti tepurekodi


Kinasasauti huhitaji nguvu za umeme au betri hivyo hakiwezi kutumiwa katika sehemu zisizo na huduma hizi aidha nguvu za umeme zikikosekana kabla ya utafiti kukamilka utafiti utaathirika Mtafiti atalazimika kuanza utafiti wake


Kinasasauti hakiwezi kumnasa mtambaji wala uigizaji wake watu wanaotumia kazi iliyorekodiwa basi hukosa ile taathira ambayo inaibuliwa na kukabiliana ana kwa ana na mtambaji


Baadhi ya wahojiwa au mfanani wasitambe ikiwa wanajua kuwa wanarekodiwa mtafiti anaweza kupata data ya kutegemewa kama alivyotarajia kuipata


Kamera


Kamera huweza kunasa picha zinazoonyesha kipengele kimoja tu bila kuonyesha misogeo au miondoko wala sauti hata hivyo kamera huweza kuonyesha maleba


Video


Video zinaweza kuchukua picha na pia kunasa sauti na miondoko ni njia nzuri ya kukusanya fasihi simulizi isipokuwa ni ghali


Sinema au filamu


Filamu pia huonyesha picha za miondoko na sauti kama video kama ilivyo katika video filamu huwa ghali


Umuhimu


Filamu na video hunasa picha na sauti hivyo kuhifahi uigizaji ishara na kiimbo


Uhalisi wa mandhari ambamo kazi ya kifasihi inajikita huonekana na watumizi wa kazi iliyohifadhiwa kwa filamu au video


Huipa fasihi simulizi uhai na taathira zaidi kuliko kazi zilizohifadhiwa kwa maandisi kamera na kinasasauti


Udhaifu wa filamu na video


Ni njia ghali ya kuhifadhi data


Data hii huweza kufisidiwa hivyo kutofaidi waliolegwa


njia nyingine za kisasa ambazo hutumiwa kuhifadhia na kuendeleza fasihi simulizi ni


Diski za kompyuta mdaki diski mweko hard disk kadi simaki memory card kadiwiamkamimoflash disk


Magazeti km hadithi huandikwa mara nyingine gazetini


Michezo ya kuigiza inayopeperushwa moja kwa moja kupitia runinga na redio na mashirika ya uigizaji


Tamasha za muziki zinazofanywa shuleni kila mwaka


Umuhimu wa kukusanya na kuhifadhi fasihi simulizi


Fasihi simulizi ni hifadhi ya mitazamo ya kitamaduni ya jamii ukusanyaji utampa mwanafunzi wa fasihi simulizi fursa ya kuingiliana na jamii iliyozaa fasihi husika ili kuweza kuielewa nyema


Ukusanyaji humpa mwanafunzi wa fasihi simulizi nafasi ya kushuhudia na kuathiriwa moja kwa moja na utendaji wa fasihi simulizi hivyo mwanafunzi huona vipengele hai vya fasihi simulizi km uigizaji na hivyo kuielewa kwa kina


Husaidia kurekodi na kuhifadhi tamaduni za jamii na kuzipitisha kwa vizazi vijavyo


Ukusanyaji huiendeleza fasihi simulizi kwa kurekodi vipera kama ngano hekiya historia na mtazamo wa kijumla wa jamii kuhusu maisha huhifadhiwa na kupitishwa


Husaidia kuziba pengo la utafiti lililopo tanzu nyingi za fasihi simulizi hazijafanyiwa utafiti wa kutosha ili kuzihifadhi ukusanyaji utasaidia kuziba pengo hili


Hutumika kama msingi wa uchunguzi wa kiulinganishi wa fasihi simulizi za jamii mbalimbali km muundo wa utambaji ngano katika jamii mbalimbali


Ili kuelewa ni kwa nini kwa mfano utungo mmoja wa fasihi simulizi ukawasilishwa kwa njia tofauti katika muktadha tofautijambo hili huwawezesha watafiti na wasomi kuelewa sifa za tungo za fasihi


Utafiti wa fasihi simulizi huwezesha mwanafunzi kupata maarifa au stadi za kufanya utafiti katika taaluma nyingine km sosholojia


Husaidia kurekebisha mawazo potovu kuhusu fasihi simulizi km kujua ni tanzu gani zilizokuwa za awali kabisa Umewawezesha wasomi kutambua kuwa tungo nyingi zilizoandikwa zilitokana na simulizi za tungo za fasihi simulizi km riwaya hadithi fupi na novella


Matatizo yanayomkabili mkusanyaji wa fasihi simulizi


Gharama ya utafiti huenda ikawa kubwa kiasi cha mtafiti kutoimudu huenda akakosa pesa za kusafiri au kununua vifaa


Mtazamo hasi wa wanajamii kuhusu ujazaji wa hojaji huenda ukawafanya wengi wao kutojaza hojaji hizo


Wanajamii wengine huweza kushuku kwamba mtafiti anawapeleleza na wakakatoa kutoa habari


Baadhi ya mafanani au wahojiwa huenda wakadai walipwe kabla ya kutoa habari zozote


Mbinu nyingine km hojaji huhitaji watu wanaojua kusoma na kuandika ikiwa watu wanaohojiwa hawajui kusoma na kuandika matokeo ya utafiti huenda yasiwe ya kutegemewa


Vizingiti vya kidini hutokea pale ambapo wahojiwa wanaamini kuwa matendo ya fasihi simulizi km matambika ni kinyume cha dini hivyo kukataa kuhojiwa


Kupotea au kufisidiwa kwa vifaa vya kuhifadhia data yote yaliyohifadhiwa kwayo pia hupotea


Uchache wa wazee au wataalamu wa fasihi simulizi fasihi simulizi ilikwa maarufu miongoni mwa wazee na hivyo kukosekana kwao hutatiza ukusanyaji


Vikwazo kutoka kwa watawala huenda watawala wakakataa kutoa idhini ya kufanya utafiti baadhi ya taasisi fadhili pia huenda zikakataa kudhamini utafiti


Wadhamini mara nyingi ndio huamua mambo yanayochunguza mahali pa kuchunguziwa na mawanda au upeo wa uchunguzi la sivyo mapendekezo hufutiliwa mbali


Huenda mtafiti asiwe na muda wa kutosha kuwahoji watu wengi basi hatapata habari za kutosha kuhusu mada husika


Matatizo ya mawasiliano na uchukuzi km katika kuenda katika sehemu zilizo kama bila uchukuzi au vyombo vya usafiri


Matatizo ya kibinafsi mtafiti anaweza kushindwa kuidhibiti hadhira badala ya kuwauliza maswali mhojiwa ndio huweza kumuuliza mtafiti maswali pia kutojua lugha husika huwa tatizo


Ukosefu wa usalama huenda mtafiti akavamiwa aidha baadhi ya watu si karimu na huenda wakamshuku mtafiti ua kumvamia


Tafsiri za data pia ni tatizo fasihi simulizi huendelezwa kwa lugha za kijamii kupata msamiati unaofaa kufasiri lugha chanzi hadi lugha pokezi ni tatizo


MASWALI YA UDURUSU


1 Ainisha vipera vya fasihi za simulizi


2 Tofautisha kati ya fasihi andishi na fasihi simulizi


3 Fafanua umuhimu wa fasihi simulizi katika jamii ya sasa


4 Linganisha methali na vitendawili


5 Eleza namna ya kuainisha nyimbo


6 Eleza umuhimu wa mawaidha miongoni mwa vijana katika jamii


7 Eleza istilahi zifuatazo


Ayari


Simo


Nyiso


Mbolezi


Mbazi


Lakabu


8 Tofautisha kati ya misemo nahau misimu huku ukitoa mifano mwafaka


9 Fafanua mambo ya kuzingatia unapoainisha methali


10 Maigizo ni nini


20 Taja vipera vyovyote viwili vya maigizo


21 Eleza dhima zozote tano za maigizo


22 Jadili njia zinazotumiwa na kizazi cha sasa kuendeleza utanzu huu


23 Fafanua sifa nne za maigizo


24 Maghani ni nini


25 Fafanua aina tano za maghani


26 Eleza majukumu manne ya maghani


27 Eleza vikwazo mbalimbali vya ukuaji wa fasihi simulizi


28 Eleza tofauti mbili kati ya misimu na misemo katika fasihi simulizi


29 Eleza maana ya ngomezi


30 Fafanua sifa zozote tano za ngomezi


MATUMIZI YA LUGHA


Kiimbo


Jinsi sauti inavyopanda na kushuka mtu anapoongea


Huibua maana halisi ya maneno yanayosemwa kama ifuatavyo


Sentensi za taarifa


Mtoto anaandika barua


Sentensi za maswali


Sentensi za mshangao


Sentensi za amri


Kachezeeni nje


Sentensi za raiombi


Nisaidieeni


Zoezi


Eleza maana ya kiimbo kwa kutoa mifano


Tambua sentensi zifuatazo ni za aina gani kutokana na kiimbo


Watu wanakula nyoka


Tafadhali nisaidie


Silabi


Tamko moja katika nenoherufi moja au zaidi ambazo hutamkwa pamoja


Miundo Miwili ya Silabi za Kiswahili


Silabi wazi


Huishia kwa irabu km oa I iga KI mbuzi KKI na ungwa KKKI


Silabi funge


Huishia kwa konsonanti km mtu K


Ukitoa mifano fafanua miundo miwili ya silabi za Kiswahili


Tenganisha silabi katika maneno yafuatayo


inkisari


baiskeli


ShaddaMkazo


Mkazo unaowekwa kwenye silabi fulani ya neno ikiwa imetamkwa kwa msisitizo


Alama ya ritifaa hutumiwa kutambulisha shadda


Huwekwa kwenye silabi ya pili kutoka ya mwisho kwenye vitenzi vishirikishi vya silabi moja au kubadilisha maana ya neno


kalamu Imba thumni leta nk


Kitabu ki mezani


Barabara njia barabara sawasawa walakini lakini walakini kasorodosariila


Zoezi


Weka shada katika maneno haya


imba


baba


Onyesha kwa kupiga mstari iliko shada katika maneno yafuatayo


malaika


nge


Sauti za Kiswahili


Kuna makundi mawili ya sauti za kiswahili


Irabu


Sauti ambazo hutamkwa kwa ulaini bila hewa kuzuiliwa katika ala za sauti


Konsonanti


Sauti ambazo wakati wa kutamkwa hewa huzuiliwa katika ala za sauti


Aina za Ala za Sauti


Ala tuli


Ambazo hazisogei mtu akitamka km meno ufizi kaa kaa gumu kaa kaa laini na kookoromeo


Ala sogezi


Ambazo husogea mtu akitamka km midomo na ulimi


MatamshiUainishaji wa Irabu


a ni ya katikati na chini kinywani na midomo ikiwa imeviringa


e ni ya mbele na kati kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


i ni ya mbele na juu kinywani na midomo ikiwa imetandazwa


o ni ya nyuma na kati kinywani na midomo ikiwa imeviringa


u ni ya nyuma na juu kinywani na midomo ikiwa imeviringa


Zoezi


Taja makundi mawili ya sauti za Kiswahili


Yatofautishe makundi ya sauti za Kiswahili uliyotaja katika a


Toa mifano miwili miwili ya irabu ambazo hutamkwa


midomo ikiwa imeviringa


midomo ikiwa imetandazwa


Eleza jinsi irabu e inavyotamkwa


Taja aina mbili za ala za kutamkia na utoe mfano mfano mmoja mmoja


MatamshiUainishaji wa Konsonanti


Huainishwa kulingana na inapotamkiwa kuwepo au kutokuwepo kwa mtetemeko katika nyuzi za sauti na jinsi hewa inavyozuiliwa katika ala km p ni ya midomo kipasuo na sighuna


Vipasuo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa huzuiliwa kabisa na kuachiliwa kwa ghafla na mpasuko mdogo kutokea


VikwamizoVikwaruzo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa kukwamizwa


Vipasuo kwamizokwaruzo


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa nje kwa nguvu huzuiliwa kabisa halafu mwanya mdogo huachwa hewa ipite kwa kukwamizwa


NazaliVingongo


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa kuna kiasi cha hewa huachiliwa na kupitia puani


Kitambaza


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kwa nguvu kuzuiliwa na kuachiliwa ipite kando ya ulimi


Kimadende


Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kuzuiliwa na kuachiliwa na kusababisha ncha ya ulimi kupigapiga ufizi mfululizo


Nusu irabuViyeyusho


Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa ulaini kama katika utamkaji wa irabu


Zoezi


Tambua kikwamizo cha kaakaa laini na kiyeyusho cha midomo


Tambua konsonanti ambazo si za orodha hii na ueleze kwa nini m n nyng f b


Tofautisha konsonanti p na dh


Taja konsonanti mbilimbili ambazo hujulikana kama


viyeyusho


vikwaruzo


Aina za Maneno


Nomino N


Neno linalotaja kiumbe kitu hali mahali tendo dhana nk


Aina


Nomino za Pekee


Ambazo hutaja kitu kwa kutumia jina lakeambazo hutambulisha upekee wa kitu hicho


Mwanzoni huandikwa kwa herufi kubwa


majina ya watu km Kamau


mahali km Mombasa


siku km Alhamisi


miezi km Disemba


miaka km 1930


milima km Kilimanjaro


Mito km Tana


maziwa km Victoria


bahari km Hindi


Mabara km Africa


Nomono za KawaidaJumla


Majina ya jumla ya viumbevitu vinavyoonyesha umbile la jinsi moja km mtu gari kalamu nk


Nomino za Jamii


Majina ya makundi ya viumbe au vitu km bunge jamii halaiki bunda nk


Nomino za Wingi


Majina ya vitu vitokeavyo kwa wingi japo kimsingi hazina umoja au wingi km maji mate maziwa mahubiri marashi mchanga ngeu poda unga nk


Nomino za Dhahania


Majina ya viumbe au mambo ya kudhaniyasiyoweza kugusika km km ujinga werevu malaika shetani amani imani roho wazo dhana nk


Nomino za Vitenzi Jina


Vitenzi vyenye kiambishi awali ku ambavyo huweza pia kutumika kama nomino km Kucheza kwake kunaudhi


Zoezi


Sahihisha jedwali lifuatalo


Bainisha nomino katika sentensi ifuatayo


Kuendesha baiskeli kwa kasi kulimfanya Hasani aangushe bunda la noti alilokuwa anaenda kununulia mchanga


Sentensi ya Kiswahili


Sentensi ni fungu la maneno linalojitosheleza kimaana linalotumiwa katika mawasiliano


Sifa


Huwa na ujumbe uliokamilika


Huwa na mpangilio maalum wa maneno


Huwa na muundo wa kiima na kiarifu


Aina


Sentensi Sahili


Sentensi rahisi au nyepesi


Huwa fupi


Huwa na kitenzi kimoja pekee


Huwasilisha dhana moja


Yaweza kuwa ya neno moja au zaidi


Yaweza kuwa na kiima kilichododoshwa


Wataenda


Watoto wawili wanaelekea uwanjani


Gachiku ni msichana mtiifu


Sentensi Ambatano


Inayoundwa kwa kuunganisha sentensi sahili mbili


Sifa


Huwa na vishazi huru viwili


Huwa na kiunganishi


Huwa na vitenzi viwili au zaidi


Hutoa zaidi ya wazo moja


Yaweza kuwa na viima vilivyododoshwa


Mwanafunzi alipita mtihani ingawa hakuwa anasoma kwa bidii


Maria aliendelea kupika kwa utaratibu huku akiimba wimbo


Sentensi Changamano


Ambayo huwa na kishazi tegemezi kilichochopekwa ndani


Huwa na kishazi tegemezi chenye kitenzi kinachovumisha nomino kwa kuirejelea


Huwa na kishazi huru kimoja au zaidi


Huwa na virejeshi amba na O au enye


Tunda alilonunua jana limeoza


Mwizi aliiba pesa zilizokuwa kabatini


Kundi Nomino KN na Kundi Tenzi KT


Kundi Nomino ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu nomino na hutokea mwanzoni mwa sentensi


Kundi tenzi ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu kitenzi na hutokea mwishoni mwa sentensi


Virai


Vikundi vya maneno vitumiwavyo na binadamu visivyo na maana kamili


Tungo zinayoundwa kwa maneno aghalabu mawili au zaidi yanayoashiria kitu kimoja na inayojengwa juu ya neno kuu


Aina


Kirai Nomino Kn


Kirai Kitenzi


T


TE


TN


TNT


TST


tN


tVE


Kirai KivumishiKv


VE


VUVE


VVUVE


VNVE


Kirai kielezi KeChagizo


E


EE


EEE


Kirai Kihusishi Kh


HN


HNV


HNVE


Zoezi


Bainisha virai katika sentensi ifuatayo


Mzazi na watoto wawili werevu sana waliwasili shuleni leo asubuhi kabla ya mwalimu


Vishazi


Kundi la maneno lenye kiima na kiarifu likiwa ndani ya sentensi kuu


Aina


Vishazi Huru


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo hutoa maana kamili


Vishazi Tegemezi


Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo havitoi maana kamili


Vishazi tegemezi vya viunganishi km Alimwadhibu ingawa hakuwa na makosa


Vishazi tegemezi vya virejeshi km Polisi walimpata mtoto aliyekuwa amepotea


Vishazi Viambatani


Vinavyoundwa kwa vishazi huru viwili vikiwa vimeunganishwa km Baba analala na mama anapika


Bainisha Vishazi Katika Sentensi Zifuatazo


Mwalimu amewasili


Amina ambaye ni daktari atakuja


Ametajirika japo hakupata elimu


Mwalimu anafundisha na wanafunzi wanaandika


Tumeanzisha shirika ili tunyanyue hali zetu


Unaweza kuamua kunyamaza au kujitetea


ShamirishoYambwa


Aina


Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Nomino inayoathiriwa na kitenzi


Shamirisho KitondoYambwa Tendewa


Nomino inayotendewa kitendo


Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Chombo kinatumiwa kufanyia kitendo fulani


Mifano


Mama alimpikia baba chakula kwa sufuria


Baba alipikiwa chakula na mama kwa sufuria


Sufuria ilitumiwa na mama kumpikia baba chakula


Chakula Shamirisho KipoziYambwa Tendwa


Baba Shamirisho KitondoYambwa atendewa


Sufuria Shamirisho AlaYambwa Kitumizi


Ngeli za Nomino


Makundi ya nomino katika lugha ya Kiswahili yenye sifa zinazofanana kisarufi


AWA


Huwa na majina ya watu vilema viumbe vyeo na viumbe vya kiroho nk


Huchukua miundo kama vile MWA MMI KIVI nk


mtuwatu


mkulimawakulima


mtumemitume


mkizimikizi


kiweteviwete


kibyongovibyongo


nabiimanabii


kukukuku


WaziriMawaziri


UI


Huwa na majina ya mimea sehemu za mwili vifaa matendo maumbile nk


Huchukua muundo wa MMI


Mchungwamichungwa


Mkokomikoko


mkonomikono


mfupamifupa


msumarimisumari


mgomomigomo


mwendomyendo


msukosukomisukosuko


mlimamilima


mwambamyamba


UYA


Huwa na majina ya hali matendo nk


Huchukua muundo wa UMA


Ugonjwamagonjwa


upanamapana


uasimaasi


uchungumachungu


ulezimalezi


uovumaovu


uhusianomahusiano


YAYA


Huchukua muundo wa MAMA


Huwa na nomino zipatikanazo kwa wingi


Hazibadiliki katika umoja na wingi


manukato


mauti


maziwa


marashi


mahubiri


majira


maradhi


maafa


mazingira


KIVI


Ni majina ya vifaa sehemu za mwili vitu udogo lugha nk


Huchukua miundo KIVI na CHVY


kisuvisu


kitabuvitabu


chakulavyakula


chandavyanda


kijituvijitu


kigombevigombe


kiguuviguu


kidovuvidovu


LIYA


Huwa na majina ya sehemu za mwili dhana vifaa ukubwa nk


Huchukua muundo wa JIMA JIME JAMA JEMA nk


jichomacho


jinamajina


jitumajitu


gomamagoma


jambomambo


jangamajanga


jembemajembe


jenezamajeneza


wazomawazo


tundamatunda


juamajua


ziwamaziwa


uamaua


II


Huwa na nomino dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki katika umoja na wingi


sukari


amani


chai


mvua


Imani


chumvi


subira


imani


furaha


IZI


Huhusisha nomino dhahania na vitu


nyumba


baiskeli


karatasi


redio


meza


dini


dawa


ndizi


jozi


UZI


Huchukua miundo WNY UNY UF nk


wayonyayo


wakatinyakati


usonyuso


ufanyufa


ufunguofunguo


ufagiofagio


wembenyembe


uwanjanyanja


ujumbejumbe


ukookoo


warakanyaraka


wayanyaya


UU


Huwa na nomino za dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika


Hazibadiliki kimaumbo


Huchukua U au W


Ujinga


Ulafi


Ulaji


Werevu


Unga


Uji


Ugali


udongo


KU


Nomino zinazoundwa kutokana na vitenzi km kuomba kwake kumemsaidia


PAKUMU


Ngeli ya mahali


Huwa na nomino moja mahali


PA mahali karibu au panapodhihirika km Kitabu kipo pale


KU mahali mbali au kusikodhihirika km Mahali kule kunafaa


MU ndani ya km Mahali mle mna siafu


Zoezi


Tunga sentensi ukitumia nomino kutoka katika ngeli ya UZI


Andika kwa wingi Makaribisho aliyopewa yalimfurahisha


Andika katika ukubwa wingi Paka mweupe amenaswa mguuni


Andika katika wingi wa hali ya udogo Mtu aliumwa na mbwa


Huku ukitoa mifano fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya LIYA


Tambua ngeliviwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo


chakula


shairi


mtwana


Uundaji wa maneno


Nomino kutokana na mzizi wa kitenzi


danganyakudanganya mdanganyifuudanganyifu


somakusoma masomomsomiusomaji


undakuunda muundajiuundajimuundo


funikakufunika kifuniko mfunikaji ufunikaji


Kitenzi kutokana na mzizi wa nomino


mlokula


mlevikulewa kulevuka


mwimbajikuimba


fikrakufikiri


malezikulea


fumbokufumba kufumbua


Nomino kutokana na mzizi wa nomino


mwimbajikuimba wimbo uimbaji kiimbo


mchezokucheza uchezaji mchezaji


ulaghaikulaghai mlaghai


hesabukuhesabuuhesabu


mdhalimu kudhulumu dhuluma udhalimu


Nomino kutokana na mzizi wa kivumishi


refumrefu urefu urefushaji


bayambaya ubaya


zurimzuri uzuri


kalimkali ukali


eupemweupeweupe


Kivumishi kutokana na mzizi wa nomino


ujinga jinga


werevu erevu


mzuri zuri


mpumbavu pumbavu


mpyoro pyoro


Kitenzi kutokana na mzizi wa kivumishi


haramukuharamisha kuharamika


halalikuhalalisha kuhalalika


fupikufupisha kufupika


borakuboresha kuboreka


refukurefusha kurefuka


sahihikusahihisha kusahihika


sikivukusikia


danganyifukudanganya


Kivumishi kutokana na mzizi wa kitenzi


dunisha  duni


Haramisha  haramu


fupisha fupi


sahilisha sahili


tukuka tukufu


fahamu fahamivu


teua teule


nyamaza nyamavu


ongoka ongofu


sahihisha sahihi


danganya danganyifu


Kitenzi kutokana na kielezi


harakaharakisha


zaidizidisha


bidiibidiisha


himahimiza


Zoezi


Unda neno ulilopewa katika mabano kutokana na maneno yafuatayo


zingatia kivumishi


sahili kitenzi


taliki nomino


Unda nomino kutokana na mizizi ya maneno yafuatayo kisha utunge sentensi


kali


lia


Vitenzi


Kitenzi ni neno linaloeleza kuhusu jambo linalofanywa


Aina za Vitenzi


Kitenzi halisi


Kinachofahamisha tendo halisi


Hutokea peke yake km Boke anacheza mpira


Kitenzi kikuu T


Kinachoeleza tendo kuu katika sentensi


Hutokea pamoja na kitenzi kisaidizi km Baba anataka kulala


Kitenzi Kisaidizi Ts


Kinachosaidia kitenzi kikuu


Maneno yanayoweza kutumiwa kama vitenzi visaidizi


ngali


kuwa


taka


pasa


bidi


huenda


kuja


weza


kwisha


stahili


wahi


maliza


Vitenzi Sambamba


Vinavyofuatana moja kwa mojavinavyotokea kwa mfululizo


Hutumika kutoa maelezo kuhusu tendo moja maalum kwa uwazi zaidi


Wachezaji huenda wanaweza kushinda mchezo wa leo


Vitenzi Vishirikishi t


Vinavyoshirikisha vitu kihali kitabia au kimazingira


Aina


Vitenzi Vishirikishi Vikamilifu


Ambavyo huchukua viambishi


Mama alikuwa mgonjwajikonimuuguzi


Aisha angali kitandanimkaidi mwanafunzi


Vitenzi Vishirikishi Vipunguvu


Ambavyo havichukui viambishi


Viwakilishi W na Vivumishi V


Viwakilishi ni viambishi au maneno yanayotumiwa badala ya nomino


Vivumishi ni maneno yanayotoa habari zaidi kuhusu nomino


Vielezi E


Viambishi au maneno yanayoeleza zaidi kuhusu kivumishi kitenzi au kielezi kingine


Yeye ni mweupe sanaajabukwelikwelikupindukiapepepe


Alikula pole pole sana


Vielezi vya NamnaJinsi


Ambavyo hueleza vile jambo lilifanyika


Vielezi namna mfanano


Vinavyoeleza vile jambo lilifanyika kwa kufananisha na nomino au vivumishi


Huchukua viambishi KI na VI


Anakula kifisi


Tulifanya kazi vizuri


Vielezi namna viigizi


Maneno ambayo kiasili ni vielezi km sana haraka ghafla mno kabisa pole barabara nk


Mwenda pole hajikwai


Vielezi namna hali


Hueleza hali ya tendo


Alilelewa kwa shida


Alilewa chakari


Vielezi namna vikariri


Huelezea vile jambo lilifanyika kwa kurudiwarudiwa


Alinijibu kimzahamzaha


Tembea polepole


Yeye hufanya kazi yake hivi hiviovyo ovyo


Mbwa alibweka bwe Bwe Bwe


Vielezi namna ala


Walimpiga Stephano mawekwa mawe


Vielezi Namna Viigizi


Hueleza vile kitendo kilitendeka kwa kutumia tanakali


Mbuni alianguka majini chubwi


Vielezi vya IdadiKiasi


Maneno ambayo hutaja kitendo kimetendeka mara ngapi


Aina


Vielezi vya idadi halisi


Tulivamiwa mara moja


Vielezi vya idadi ya jumla


Alitoroka mara kadhanyingichache


Vielezi vya mahali


Hutaja mahali kitendo kilitendekea


Vielezi vya mahali vya maneno kamili


Ndege ilipofika Nairobi ilitua chini


Vielezi vya mahali vya aina ya viambishi


Ni viambishi po ko mo na ni


Alipolala palikuwa na siafu


Wanacheza uwanjani


Vielezi vya wakati


Hutaja kitendo kililifanyika wakati gani


Vielezi vya wakati vya maneno kamili


Rais atawasili keshomwaka ujao


Kielezi cha wakati cha kiambishi po ya wakati


Nililala nilipofika nyumbani


Viunganishi U


Neno au fungu la maneno la kuunganishia


Aina


Vya kujumuisha pamoja


aidha pia


isitoshe


kadhalika pia


tena


mbali na


fauka ya zaidi ya


Vya kukatiza ili kupambanua


walakini lakini


bali lakini


ijapokuwa hata kama


ingawa hata kama


Vya kuonyesha kinyume cha mambo


ilhali


licha ya


Kuonyesha masharti


budi lazima


lazima


sharti


ikiwa kama


bidi


Vya sababu


kwa


kwa sababu


maadamu kwa kuwa


madhali kwa kuwa


kwa vilemaana


kwa ajiliminajili ya


mintaarafu kutokana na


Vya kuonyesha Chaguo


au


ama


wala


Viunganishi vingine na maana zake


ila isipokuwa


laiti kama


lau kama


mradi bora


angalau bora zaidi


bighairi bila ya kujali kmMinghairi vitu vilivyo kwenye kabati vinginevyo unaweza kuvichukua


seuzesembuse kulinganisha ili kuonyesha tofauti


labda pengine


Vihusishi H


Maneno yanayoonyesha uhusiano


Aina


Mahali


juu ya miongoni mwa katika mpaka hadi


Wakati


kabla ya baada ya tangu hadi mpaka


Sababu


kwa kwani kwa sababu mintaarafu ya


Ala


Alimkata kwa kisu


Aunganifu


Simu ya rununu inalia


Jumba la mikutano limeandaliwa


Kiatu cha ngozi hudumu


Kikome cha plastiki ni duni


Ulinganisho


Zaidi ya kuliko kuzidi kushinda


Kiwango


Zaidi ya kati ya takriban karibu


Vya hali


Mithili ya kwa niaba ya


Vihisishi I


Maneno yanayotoa hisia za moyoni


furaha


Hoyee Haleluya Alhamdulilahi


hasira


Kefle Ah He


majuto


Kumbe Jamani Ole wangu Laiti


huzunihuruma


Pole Ole Maskini


kuitikia


Bee Labela Naam Ehee Ahaa


mshangaomshtuko


Eti Salaale Ajabu Msalia mtume Lahaula


kubeza


Mawe Ngo Mmm Mwangalie


kusisitiza


Hata


kutakia heri


inshallah


Mwingiliano wa Maneno


Hali ya maneno kuwa na matumizi tofauti mifano


W kuwa V


Huyu analia


Mtoto huyu analia


V kuwa W


Vikombe vizuri vitavunjika


Vizuri vitaliwa


V kuwa N


Mti mrefu haupandiki


Mrefu alikufa jana jioni


V kuwa E


Viatu vibaya vitachomwa


Uliifanya kazi vibaya


Mtu mjinga ni huyu


Anaongea kijinga


N kuwa V


Tajiri alimdharau Razaro


Mtu tajiri huheshimiwa


N kuwa E


Nairobi ni mji mkuu


Amewasili Nairobi


Kitoto kinalia


Unaongea kitoto


Haraka haina baraka


Fanya haraka tuondoke hapa


Sindano ya babu imepotea


Alidungwa sindanokwa sindano na daktari


E kuwa N


Niliwasili jana


Jana yangu haikuwa nzuri


T kuwa N


Nataka kulala sasa


Kulala kwake kunaudhi


N kuwa U


Ila yake imemwathiri sana


Watu wote ila yeye walikwenda


Kichwa changu kina walakini


Nimekula walakini sijashiba


E kuwa I


Mwenda pole hajikwai


Pole Usijali utapona


Amepaka rangi sawasawa


Sawasawa Siku moja tutakutana


H kuwa E


Paka amepanda juu ya mti


Ameingia katika choo


T kuwa E


Mtoto akilia atatapika


Aliingia akilia


N kuwa I


Gege anacheza ala yake ya muziki


Ala Waniwekea uchafu katika chakula


Mofimu


Kipashio kidogo zaidi katika lugha kisichoweza kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana yake


Aina


Mofimu huru


Neno lisiloweza kugawanywa katika vipande mbalimbali na linalojisimamia na kuwa na maana kamili


Kuku baba mama sana labda jana nk


Mofimu tegemezi


Isiyoweza kujisimamia na kujitosheleza kisarufi mifano


Mzizi Sehemu ya neno inayobeba maana kuu na isiyoweza kubadilishwa


mtu samaheka nk


Nafsi


Tumesahau


Ngeli


Lilianguka


Yalianguka


Kikanushi


Sikumpiga


Halijaoza


Huli


Njeowakati


Liliiva


Analia


Tutaimba


Alipoenda


Hali


Me nge ngali hu ki ka nk


Mahali


Alipoingia


Alikoingia


Alimoingia


Virejeshi


Lililonunuliwa


Alijikata


Mtendwawatendwakitendwavitendwashamirisho


Alichikichukua


Kilichowaua


Mnyambulikokauli


Alimpigia


Alimlilia


Alinikosea


Alimtolea


Kiishio


a e i u


Viambishi


Viungo vyenye maana vinavyofungamanishwa na mziziwa neno ili kulipa maana mbalimbali


Aina


Viambishi Awali


Ambavyo hutokea kabla ya mzizi


Aliyekukataa


Viambishi Tamati


Ambavyo hutokea baada ya mzizi km kipigishwacho


Mnyambuliko wa Vitenzi


Kunyambua kitenzi ni kukiongeza viambishi tamati ili kukipa maana tofauti


Aina za minyambulikokauli za vitenzi


Kutenda


Hali ya kawaida ya kitenzi


Kutendatenda


Hali ya kitenzi kurudiwa


Kutendea


Kwa niaba ya


Badala ya


Sababu


Kuonyesha kitumizi


Mwendo wa kitu kuelekea kingine


Kutendwa


Huonyesha nomino iliyoathiriwa na kitenzi


Kutendewa


Humaanisha kitendo kimetendwa na mtu badala au kwa niaba ya mtu mwingine


Kutendana


Unamtenda mtu jambo naye anakutenda jambo lilo hilo


Kutendeana


Unamtendea mtu jambo naye anakutendea jambo lilo hilo


Kutendeka


Uwezekano wa kitendo kufanyika


Kutendesha


Mtu au kitu kusababisha kufanyika kwa kitendo


Kutendeshea


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mwingine


Kutendeshwa


Kusababishwa kufanya jambo


Kutendeshewa


Mtu kusababishwa kitendo kitendeke kwa niaba yake


Kutendeshana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwako


Kutendesheana


Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mtu naye anasababisha kitendo kicho hicho kitendeke kwa niaba yako


Kutendesheka


Kitendo fulani kinaweza kusaababishwa


Kutendama


Kuwa katika hali fulani bila ya mabadiliko


lalalalama


fichafichama


shikashikama


gandagandama


chutachutama


fungafungama


kwaakwama


ungaungama


andaaandama


sakisakama


Kutendata


Hali ya mgusano au kushikanisha vitu viwili


pakapakata


fumbafumbata


kokoakokota


okoaokota


kamakamata


Kutendua


Hali ya kiyume


chomachomoa


fungafungua


Kutenduka


Kuweza kufanyika kwa hali ya kinyume


chomoka


funguka


Vinyume vya vitenzi


komeakomoa


barikilaani


patanakosana


angikaangua


mwagazoa


zibazibua


tatizatatua


funikafunua


tegategua


tawanyakusanya


uguapona


nasanasua


kwamizakwamua


kosakosoa


pakiapakua


twikatua


paatua


chekalia


anikaanua


simamaketi


fukiafukua


inamainuka


fungafungua


furahihuzunika


kumbukasahau


oataliki


chokapumzika


uliza jibu


jengabomoa


ishikufahama


kufakufufukaishi


lewalevuka


anzamalizaisha


sazabakizamaliza


mezatapikatema


ingiatoka


dharauheshimu


kweyateremka


pandashuka


sifukashifu


chimbafukia


chafuasafisha


chekalia


babaikatulia


pokeaaga


zamaelea


vaavua


Matumizi ya Maneno na Viambishi Maalum


Maneno Maalum


ila


isipokuwa


Watu wote ila yeye wameenda


kasoro


Hakuna kizuri kisicho na ila


labda pengineshaka


Haonekani siku hizi labda amepata uhamisho


ikiwa


kamashaka


Tutamkuta nyumbani ikiwa amepewa likizo


masharti


Mgonjwa atapona ikiwa atakunywa dawa ipasavyo


walakini


dosari


Ghorofa limebomolewa kwa sababu lilikuwa na walakini


lakinibali


Nimekula walakini sijashiba


ingawaingawaje hata kama


Nilijilaza kitandani ingawa sikuwa na usingizi


ijapokuwajapo hata kama


Usicheze na nyoka ijapokuwa ni mdogo


jinsi


njiautaratibu wa kufanyia jambo


Sijui jinsi ugali unavyopikwa


ainanamnasampuli


Siwezi kula chakula jinsi hii


kulingana nakama


Alikuja jinsi alivyoniahidi


kwa


mahali


Ameenda kwa Juma


Alisoma kwa bidii


sehemu ya kitu kisimaakisami


Amepata alama moja kwa tano katika mtihani


pamoja na


Harusi ilihudhuliwa na wazee kwa vijana na tulikula wali kwa nyama


kuonyesha kitu kilitumiwa kama kifaa


Alikata mkate kwa kisu


sababu


Aliugua kwa kunywa maji machafu


kuunganisha vipashio viwili


Leo ndiwe utapika kwa hivyo tayarisha viazi


mudakipindi


Alilia kwa nusu sana


kufanya jambo bila kupoteza wakati


Baada ya kula tulienda moja kwa moja kulala


kivumishi cha aunganifu cha ngeli ya KU


Kucheka kwa Maria kunaudhi


umiliki wa mahali


Twende nyumbani kwangu


kiunganishi


Mama na baba wanalima


umilikaji


Kamau ana kitabu kizuri


wakati uliopo


Anaandika barua


kaulimnyambuliko


Kamau na Juma wanapigana


kuonyesha tofauti


Kiatu hiki ni tofauti na kile


mtenzi


Alipigwa na mwalimu


kuonyesha ufupisho wa nafsi


Alisaidiwa nao


Zoezi


Eleza matumizi ya na katika sentensi zifuatazo


Baba na mama wanapigana kwani ana tabia ya kulewa


Mtoto aliteswa na mama yake kwa kuwa tofauti na wengine nami kikamkanya


wala kukanusha


Sikumtusi wala kumpiga


Viambishi Maalum


meja hali timilifukitendo kutendeka na si muda mrefu uliopia


Mama amewasili


Mama hajawasili


hu


mazoeajambo hutokea kila wakati


Yeye hulala mapema


kikanushi


Hukutibiwa vizuri


li


wakati uliopita


Alitupatia zawadi


ngeli


Tunda limeiva


kitenzi kishirikishi kipungufu


Jembe li ghalani


ni


nafsi ya kwanza umoja


Niliwasili jana


mahali


Twende kanisani


Yeye ni daktari


wingi


Tokeni nje


ndi kitenzi kishirikishi kipungufu


Yeye ndiye aliniibia pesa


ji


udogo


Kijitu kimeanguka


ukubwa


Jibwa limebweka


kirejeshi


Alijipalia makaa


nafsi ya pili


Jichukulie upendacho


kiambishi tamati cha kuunda nomino


Mwimbaji alituzwa


Ki


kitendo ki katika hali ya kuendelea


Tulikuwa tukila alipoingia


mashartikitendo kinategemea kingine


Utapita mtihani ukijitahidi


Kitoto kinalia


ngeli


Kitabu kimechukuliwa


kitenzi kishirikishi kipungufu


chakula ki mezani


kielezi namna mfanano


Yeye hula kifisi


kitendo hakifanyiki kamwe


Chai hii hainyweki


ku


kikanushi cha wakati uliopita


Hakumpiga kwa jiwe


nafsi ya pili umoja


Alikupigia simu jana


mahali


Huku kumesafishwa


Kuugua kumemnyenyekesha


mwanzo wa kitenzi


Ameenda kusafisha nyumba


ka


mfuatano wa matukio


Tulikula chakula tukanywa chai kisha tukalala


vichwa vya habari


Mwizi kapigwa mawe


kutoa amri


Kachezeeni nje


kitendo fulani ni tokeo la kingine


Tulisoma kwa bidii tukapita mtihani


kutoa nasahashauri


Kamwombe babako msamaha


a


Hali isiyodhihirika ya wakati uliopo


Watoto wacheza uwanjani


Waziri aaibishwa na wananchi


kitendo kinaendelea


Twaenda sokoni


nafsi ya tatu umoja


Yeye aliudhika sana


ngeli


Mbuzi yule atachinjwa kesho


kiishio


Mtoto amekula vizuri


ngengali masharti yanayowezekana au yasiyowezekana


Ningekuwa na pesa ningenunua kiatu


Laiti ningalijua nisingaliingia katika hilo basi


po


wakati


maalum


Yeye anapolala hukoroma


Wowotemazoea


Mwalimu aingiapo wanafunzi husimama


mahali


Paliposafishwa pamechafuka


masharti


Mtoto aamkapo mpe uji


kikanushi cha ki ya masharti


Akilaasipokula


Viakifishi


Alama za usemi


Usemi halisi


Njoo kesho mama akamwambia


Lugha ngeni


Ninunulie jarida la Parents babake akamwambia


Vipindi filamu makala


Vioja Mahakamani


Semi


kumwaga zigo


Dukuduku


maneno yameachwa ya kutangulia kati au ya mwisho Yaweza kuachwa kwa kuwa makali


Nyani haoni


kukatizwa usemikauli


AMINA Mama ni


MAMA Kwanza watoka wapi usiku huu


maneno yanaendelea


Alimwambia ajihadhari anapovuka barabara


Komamkatokipumuo


pumziko fupi katika senyensi


Tulipofika sokoni tulinunua mboga


kuorodhesha


Alinunua mboga samaki nyanya na viazi


kuonyesha mwanzo au mwisho wa usemi halisi


Njoo keshomama akamwambia


kuandika anwani


Shule ya upili Gatwe SLP 160 Kerugoya


baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari


Daktari ningependa kukuona


kutenganisha sentensi zenye masharti


Usipofanya kazi usile


kuandika tarehe


Alizaliwa mwezi wa Julai tarehe 18 1999


kuandika tarakimu zinazozidi elfu


1000 13000 nk


Ritifaakibainishi


herufi imeachwa


walotutuma


shaddamkazo


iba kalamu


katika sauti ya kingongo


Ngombe amekufa


Kufupisha


Tushasafisha nguo


katika kuandika miaka yenye namba izilizoachwa


Mshazarimkwaju


Tarehe


Alizaliwa tarehe 561998


kuonyesha kumbukumbu


KUMB 12009


kuonyesha visawe


Nenda katika shuleskuli


Kuonyesha au


Wanawakewanaume wataajiriwa


Kistari kifupi


kuandika tarehe


kuonyesha silabi viambishi au mofimu


salamu na imba


kuonyesha neno linaendelea katika mstari unaofuata


Usitenganishe sauti za silabi


Kuonyesha mzizi wa neno


mabwa


kuonyesha kudumishwa kwa sauti


Loooo


Hadi kipindi cha tukio fulani


Kutenganisha usemi na msemaji


Huo ni upumbavuKibaki


Kistari kirefu


kutenganisha usemi na msemaji


kuonyesha mabadiliko ya ghafla


Wanafaunzi ni wajingasamahani simaanishi wote


kutangulia maelezo ya ziada


Walisaidia nchi za Afrika Mashariki Kenya Uganda na Tanzania kwa msaada


Mstari


kusisitiza


Jibu maswali mawili pekee


kuonyesha aina za maneno


Mtoto wangu analala V kimilikishi


kuonyesha vitabu majarida na magazeti


Chemchemi za Kiswahili True Love nk


kuandika anwanikichwa


Mwanafunzi AdhibiwaKaadhibiwa Vikali


Kikomokitonenukta


mwishoni mwa sentensi


kuandika tarehe


kuonyesha ufupisho wa maneno


DktBwBiCCM


kuonyesha takwimu


45 8627 nk


kutenga shilingi na senti


650shilingi sita na senti hamsini


juu ya herufi j na I


Nususemi koloninukta na kituo


kugawa sentensi mbili zinazoweza kujisimamia bila ya viunganishi


Wasichana walifuata maagizo waliyopewa wafulana waliyagomea


kama kipumziko katika sentensi ndefu


Alipochunguza ile hati aliyokabidhiwa na wale wafanya biashara aliona kuwa si nzuri akaamua kujitenga nayo


Vifungomabanoparadesi


kuzingira nambari au herufi katika orodha


ia


kuonyesha maelezo ya vitendo vya msemaji katika mazungumzo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinama Hebu njoo haraka


kutoa maelezo zaidi


Ema kifungua mimba changu chaja leo kutoka marekani


kuonyesha visawe


Mamba ngwena huliwa


Herufi kubwaH


mwanzoni mwa sentensi


kuandika anwani


SLP 1000 Bura


mwanzoni mwa usemi halisi


Twendeni zetu akatwambia


baada ya kiulizi  na hisi


Lo Ulienda Hebu niambie yaliyojiri


mwanzoni mwa nomino za pekee


Musa


ufupisho wa maneno


CCM Chama cha Mapinduzi


mwanzoni mwa majina ya vitabu majarida magazeti vipindi filamu nk


kuandika sifa inayotokana na jina la pekee


Kiganda Kikristu


Koloni Nukta mbili


kuorodhesha


Ukitaka kuandaa samosa unahitaji vitu hivi unga nyama chumvi mafuta na kitunguu


kutangulia usemi halisi


Alimwangalia kisha akamtupia mshenzi


kuandika mazungumo mahojiano au tamthilia


MAMA  Akiinuka Umechelewa wapi


kutenganisha dakika na sekunde


kutangulia maelezo fulani


Alipofungua mlango alishtuka mizoga ya punda ilikuwa imetapakaa nje


Hisimshangao


kuamrisha


Kachezeeni nje


Kamau Unafanya nini


baada ya vihisishi


Masalaale Pesa zangu zote zimeibwa


baada ya sentensi iliyo mshangao


Gari langu limeibwa


kusisitiza


Kesho msichelewe kuwasili shuleni


kudharaukubeza


Mwangalie Kichwa kama jiwe


baada ya tanakali


Mate yalimdondoka ndo Ndo Ndo


Kiulizo


mwishoni mwa sentensi iliyo swali


mwishoni mwa methali zenye muudo wa swali


Pilipili usiyoila yakuwashiani


kuonyesha shaka


Kenyatta alizaliwa mwaka wa 1945


kuonyesha mwaka wa kuchapishwa kwa kitabu haujulikani


Mlacha J  Tujijue Ipasavyo


Herufi nzito h


Jibu maswali manne pekee


kuonyesha wakatinjeo au hali


NilichezaNimelima


kuonyesha umoja na wingi


mtotowatoto


kuonyesha aina ya neno katika sentensi


Mtoto wake amelala kivumishi


Herufi za mlazoitalikih


kuonyesha aina ya kiambishi au mofimu


Kilichoibwa kirejeshi


kusisitiza


Jibu maswali mawili


kuonyesha jina la kitabu


Nyota ya Rehema


kuonyesha maneno ya kigeni


Napenda mukimo


kuonyesha maelezo ya vitendo vya mhusika katika mazungumzo mahojiano na tamthilia


AMINA Akiinuka Mama ameenda kwa Farashuu


Kinyota


kuonyesha neno limeendelezwa vibaya


kitaabu


kuonyesha sentensi haina mpangilio sahihi wa maneno


Kisu cha hiki ni nani


kuonyesha tanbihi maelezo ya neno yanapatikana chini mwa ukurasa


idhibati


kuonyesha sentensi ina makosa kisarufi


Kuku hii ni ya nani


Usemi Halisi


Maneno halisi kama yanavyotamkwa na msemaji


Huandikwa bila kugeuza chochote


Huanzia kwa herufi kubwa


Hunukuliwa kwa alama za usemi ambazo huandikwa zikiwa mbili mbili na moja moja katika dondoo ndogo km Mwambie ugua pole ukimuona baba aliniambia


Koma hutumiwa mwanzoni au mwishoni mwake


Msemaji mpya anapoanza kusema unapaswa kufungua aya mpya km


Alimuuliza Huendi kwa nini


Sikupewa ruhusa alijibu Zahara


Baada ya  na  na  maneno huanzia kwa herufi kubwa km Lo Unatoka wapi saa hii Aliniuliza


Usemi wa Taarifa


Ripoti kuhusu mambo yaliyosemwa na mtu mwingine


Si lazima maneno yatokee yalivyosemwa Yanaweza kubadilishwa mradi ujumbe ubakie ule ule


Alama za mtajo kiulizi na hisi hazitumiki


Maneno kwamba na kuwa hutumiwa


Baadhi ya maneno na viambishi hubadilika km


VITATE TD


Tata


hali ya kutoeleweka


sentensi hii ni tata


fundo katika uzi


uzi umeingia tataumetata


Dada


ndugu wa kike


Tua


shuka kutoka angani


ndege ilitua uwanjani


weka chini kv mzigo


Dua


maombi kwa Mungu


omba dua


piga dua apizalaani


Toa


ondoa kitu ndani ya kinginea


kinyume cha jumlisha


Doa


alama yenye rangi tofauti na mwili wa kitu


dosariilawalakini


Ndoa


arusimakubaliano rasmi ya mwanamke na mwanamume kuishi pamoja kama mke na mumechuo


Tundu


uwazi mdogo wa mviringo kwenye kitu kv sindano


kitu maalum cha kuwekea ndege kilichotengenezwa kwa mabati matete nk


Dundu


mdudu anayebeba uchafu


rundo la vitu mtumba


Tuma


peleka kitu kv barua kwa njia ya posta


agiza mtu kufanya jambo


Duma


mnyama mkubwa mwenye umbo kama la paka


kamata hasa katika vita


KG


Kuku


aina ya ndege anayefugwa nyumbani


Gugu


mmea unaoota mahali usipotakiwa


mmea wa mwituni mfano wa unyasi


Kuni


vipande vya mti vya kukokea moto


Guni


shairi la arudhi lililokosa kutosheleza kanuni moja au zaidi ya uandishi


Kuna


kwaruza kwa kucha kitu chenye menomeno


Guna


toa sauti ya kuonyesha kukataa kutoridhika au kuchukia jambo


Kenge


mnyama kama mjusi mdogo


Genge


kundi la watu


pangoshimo


Kesi


daawamashtaka yanayosikilizwa mahakamani


Gesi


hewa inayotumiwa kupikia au kutiwa katika vinywaji


hewa ambayo haigeuki na kuwa majimaji katika joto la kawaida


CHJ


Changa


toa kitu ili kukusanya kwa kusudi fulani


siokomaa


chanjapasua vipande vipande vidogo vidogo kv kuni


Janga


hataribalaa


Chema


kizuri


Jema


zuri


Chini


kwenye ardhisakafu


Jini


shetani mtu muovu


Choka


pungukiwa na nguvu baada ya kufanya kazi


Joka


nyoka mkubwa sana


Chungu


chombo kinachofinyangwa cha kupikia


kinyume cha tamu


idadi kubwa chungu nzima


mdudu mdogo wa jamii ya siafu


Chambo


kinachowekwa kwenye mtego kunasia wanyamasamaki nk


Jambo


habaritukio shughuli


Kucha


elekea asubuhi


ogopa


Kuja


hali ya kusogea karibu


Chuma


pata mali


madini magumu yanayotumiwa kujengea na kuundia vitu


tungua matunda au maua kutoka mtini


Juma


wiki


jina la mtu


Chenga


hepa kwa hila


mchele uliovunjikavunjikamchele wa chenga


Jenga


aka nyumba